Full text of "Benedicti de Spinoza Opera quotquot reperta sunt [microform]"

See other formats

MASTER NEGA TIVE

NO. 93-81334-

MICROFILMED 1993
COLUMBIA UNIVERSITY LIBRARIES/NEW YORK

as part of the
"Foundations of Western Civilization Preservation Project"

Funded by the
NATIONAL ENDOWMENT FOR THE HUMANITIES

Reproductions may not be made without permission from

Columbia University Library

The copyright law of the United States - Titie 17, United
States Code - concerns the malcing of photocopies or
other reproductions of copyrighted material.

Under certain conditions specified in the law, libraries and
archives are authorized to furnish a photocopy or other
reproduction. One of these specified conditions is that the
photocopy or other reproduction is not to be *'used for any
purpose other than private study, scholarship, or
research.'* If a user makes a request for, or later uses, a
photocopy or reproduction for purposes in excess of **fair
use,** that user may be liable for copyright infringement.

This institution reserves the right to refuse to accept a
copy order if, in its judgement, fulf illment of the order
would involve violation of the copyright law.

A UTHOR:

SPINOZA, BENEDICTUS
DE

TITLE:

BENEDICTI DE SPINOZA
OPERA QUOTQUOT ...

PLACE*

HAGAECOMITUM

DA TE:

1895

Restrictions on Use:

COLUMBIA UNIVERSITY LIBRARIES
PRESERVATION DEPARTMENT

HIC MICRnFORM TA^r:i7T

Master Negative #

Orij^al Material as FUmed - Existing BibUoy aphic Record

tl95Sp4
15 ^ Works. 1895.

Spinoza, Benedictus de, 1632-1677;

Bcnedlcti de Spinoza Opera quotquot reperta
Bunt; recognovertmt J. van Vloten et J. p. N.
Land. Edito altera. Hagae Comitinn, M. Nil-
hoff, 1895.

3 V. in 2. .

D193Sp4

Bibliographical footnotee.
C6py in Philosophy. 1895. 3 v,

\^ (Continued on next card)

FILM SIZE:

iiL

TECHNICAL MICROFORM DATA
REDUCTION RATIO: /^/

INfAGE PLACEMENT: lA (g^ IB HB

DATE FILMED: >7- 1-)-^ \ INITIALS r>^ty

^^EDBY: RESEARCHnTBTTCATTOMc; i^r ivoonRifi^^ ry-'^-

COLUMBIA UNIVERSITY LIBRARIES
PRESERVATION DEPARTMENT

BIBLIOGRAPHIC MICRQFORM TARGET

> Master Negative #

Original Material as Filmed - Existing Bibliographic Record

f*-

Works. 1895.

Spinoza, Benedictus de, 1632-1677. Benedicti
de Spinoza Opera. 1895. (Card 2)

Another copy in Special Collections (Spinoza) ^
1895. 3 V. t- /

Restrictions on Use:

TECHNICAL MICROFORM DATA

REDUCTION RATIO: IL^L

FILM SIZE; ?-C>

IMAGE PLACEMENT: lA (li« IB HB

DATE FILMED: 9>tV ^|;

FILMEDBY: RESEARCH PUBLICATIONS. INC WOODBRIDGH

INITIALS tltJd-

^frJrd
^E.Gt"

VOLUME 1

BIBLIOGRAPHIC IRREGULARITIES

MAIN

Vil

Bibliographic IrrggulariHes in the Orjpinal Dofum^nt
List volumes and pages aff ected; indude name of institution if filming borrowed text.

Page(s) missing/not available:

.Volumes(s) missing/not available:.

.Illegible and/or damaged page(s):.

.Page(s) or volumes(s) misnumbered:

.Bound out of sequence:.

.Page(s) or illustration(s) filmed from copy borrowed from: Omv^isll

Odier:

FILMED IN WHOLE
OR PART FROM A

COPY BORROWED

FROM UNIVERSITY
OF ROCHESTER

Association for information and Image iManagement

1100 Wayne Avenue, Suite 1100^
Silver Spring, Maryland 20910

301/587-8202

Centimeter

12 3 4

liU

I rr

Inches

TTT

5 6 7

iiiliiiiliiiiliiiiliiiilii

8 9 10 11

liiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliii

12 13 14 15 mm

TTT

iiiiliinli

1.0

r' |2.8

I&3

ir m

1.4

2.5
22

l.l

2.0
1.8

1.6

1.25

TTT

llllllllllllllllllllll

MflNUFfiCTURED TO PIIIM STfiNDflRDS
BY fiPPLIED IMfiGE. INC.

'Wi0l0m^.

'"'^■"* -t--*T="V»

r^j^*

:iV.'^'.. -.,-

P-^^ -. -f-!,

r«(«ii:

1^*38^4-

Columtiia Winmmv ' '^

in tfje Citp of ^eto gorfe

LIBRARY

■■■■■■HH^^

COLWBIA UN.VBKS.TV UBKAR.ES

the Librarian in charge. =

: a.u iL

I !

C28(5*6)

' r «

BENEDICTI DE SPINOZA

0 P E R A

QUOTQUOT EEPERTA SUNT.

EECOGNO VEBUNT

J. VAN VLOTEN et J. P. N. LAND.

EDITIO ALTERA.

TOMUS PRIMUS.

HAGAE COMITUM,

APUD MARTINUM NIJHOFF.

MDCCCVC.

«r

• •

• • •

• •

• •• •;
• • •"

• • • •

• • > . a •.

••• -•, ••• •

• • • •

•••••;•: :

••• ••*••••••«,

• • •

• •-•

• • •,• ••••• ••••• •

•• !•! •••••••••..• •

• •• • ••••.•••.••• •

• • •• • •• ••••••••••••••

(PR.EFATIO EDITIONIS PRIM^).

Li. o.

v^,

Noviomagi
Ex Officina H. C. A. Thieme

Consilium quod anno 1880., »re undique terrarum coUato
Spmoz« statuam Hag» Comitum ponendam curaverat pt„:

mpendere summo consensu statuit. Nam et post Bruderi
abores qu.dam reperta erant necdum i„ u„um corpus IT^^

m tdi: ''"'" '^^'''"^ ''''- '^-^ ^-•'^*- '* - 1

rum editorum vix qmsquam tantum oper« i„ auctoris verbi^
videbantur. Opus nob.s mandatum eo libentius agressi smnus

zrz dir"" r ''-' "^*^™- ^^^- -^ ^

v"um est t y^ ""'^™ ^-^"^ "- "-Poner.

v«um est „t unum volumeu libros co„ti„eret primarios am

;: Sa '~ doctri„am pbiiosophicam exhibent Xr^:
etiUurndir""" "'""•^ ''-' "^"^ '-' ^" ^^ ^»*«n>retandi.
H»c omnia ad ipsos fontes revocaturis, quoniam Spinoz»
autegrapha maximam partem interiere, editio„es veteres Am

;^. zn eir; ^'^-^' ''^"^^^~ ^osophircat:

orumTostrmim^r^n^rr --' ^^^-

libelli dA Tr.M ' "■" ^*«*°^ HoUandica

iioeiu de Iride qu» anno 1687 nrofliif At„ •

Gr*ssius bibliographus « et hI u^ '"' '"°""''"" '*

rr ., . 8'''i'""s et Hemzms philosophiaj historiam

Ueberweg,a„am retracta„s ^ exemplaria il.a annum iT"
fronte^tia inter se discrepare; qua re ulterius pervLtigatl!

■ ^'^"o; d«« livres rares et preeieux, T. VI, Dresde' 1865., p 469
Gra„dr.ss der Geschichte der Phiios., 5te Aofl., Berii„ ,880., ^66.

brevi compertum est \ ea sola genuina esse, quse cum Kbrarii
nomen Kunraht per ht scriptum, tum errata typographica, in
pagina 234. indicata, omnia incorrecta habent. Ex hac editione,
quam litera A notamus, manasse alteram (B), servato errorum
indice, sed correctis iis qui erant in paginis 8, 22, 39, 41, 95,
121.; deinde ex altera tertiam (C), iisdem signis conspicuam,
praeterquam quod nomen illud Kiinrath per th scriptum sit;
denique ex tertia talem (D), quae hujus rationem retineat
omisso tantum errorum indice, quamque unam form» quartae
habuerint qui hoc saeculo Tractatum Theologico-Politicum
typis descripserint l Harum varietatem hic singulatim exhibere,
opus et taedii plenum et ab hujus libri ratione alienum, super-
sedemus.

Versionem Hollandicam s. Belgicam Operum Posthumorum,
eodem anno cum libro Latino editam, e chartis auctoris manu
scriptis factam fuisse invemmus ^ et in epistolis, quarum ille
complures Hollandice conscripserat, ejus verba parum expolita
elegantius, ut tunc judicabant, iterasse, potius quam e Latinis,
quamvis ab ipso Spinoza conversis, in sermonem patriura
retulisse *. Et in ea, quae antea. prodierat, Principiorum Car-
tesianorum, quasdam Spinozae observationes absconditas esse,
jam antequam illam inspeximus a Schaarschmidtio didicimus.

» Verslagen en Mededeelingen der Kon. Akad. van Wetensch., Afd.
Letterknnde, 2e reeks, d. XI, Amst. 1881.: „Over vier drnkken, enz."

* Edi.io A. Regiomonti in Biblioth. Wallenrodtiana exstat, item inter
libros qaos Bonn» possidet C. Schaarschmidt. Reliquamm exempla, post
librnm anno 1674. prohibitnm, imo post anctoris mortem facta, omni
anctoritate carere facile apparet.

* Verslagen en Meded., in vol. jam laodato: „Over de nitgaven en
den text der Ethica van Spinoza."

* Verslagen en Meded., deel IX, Amst. 1879.: „Over de eerste nit-
gaven der Brieven van Spinoza."

VII

GalUcam Tractatus Theologico-PoKtici similem ob causam jam
olim Marchandus perlustraverat.

E diario anni 1705. unius epistolse et verba HoUandica et
extremam partem forte fortuna recuperavimus.

Autographas habebamus epistolas iUas in Orphanotropheo
Amstelodamensi servatas, et unam antehac in Regni Tabulario,
hodie in BiWiotheca Lugduno-Batava exstantem, quibus jam'
ante hos viginti annos alter nostrum in Supplemento suo
ftdornando usus erat \ Aliam, quae olim erat Galli FeuUlet de
Conches, hodie CaroU Meinert civis Dessaviensis, jampridem
transcripserat vir honestissimus J. Z. Mazel Haganus ; nunc a
Meinerto summa UberaUtate commodatam denuo examinavimus.
Eas porro, quae tum ParisUs inter chartas Victoris Cousin tum
Londini in Societatis Regiae scriniis invent^ sunt, maxima
^iUgentia describendas curavit Fredericus PoUock jureconsultus.
Hanovera e BibUotheca Regia epistolam ad Leibnitium datam
Tectius hujus editorem Gerhardtum «, quam oUm fecerat
Murrius, repetUsse confidimus. Ad has inopinato accessit una
prorsus nova e BibUotheca Havniensi, cujus ultro copiam nobis
fecit aUus praefectus vir doctissimus C. G. Bruun. Exemplum
^enique editionis A Tractatus Theologico-PoUtici, quod Spinoza,
x)bservationibu8 quibusdam sua manu ditatum, anno vitae ultimo
Klefmanno donaverat, Rudolfi Reickii comitate Regiomonto
missum et cum Dorovii UbeUo « coUatum est.
AUem's manibus exarata in promptu erant, Lugduni nostri

Ad Ben. de Spinoza Opera Omnia Snpplementnm, etc, Amstelodami
Apnd Fred. Mnller, 1862.

« Die Philos. Schriften von Gottfr. Wilh. Leibniz. Heransgeg. von
•C. J. Gerhardt. I. Band, Berlin 1875.

• Benedikt Spinoza's Randglossen, u. s. w. von Dr. W. Dorow. Berlin
:1835.

II!

e Prosperi Marchandi legato fasciculus ^ annotationum in
Tractatum modo dictum ; Hagae Comitum utrumque exemplura
» Hollandicmn ^ Tractatus de Deo et Homine. Ex Operibus
Rob. Boylii 3 fragmentum epistol» ad Oldenburgium dat.^
produxerunt tum R. Willis tum Alfredus Stern, cujus rei
notitiam Pollockio et Sternio post Heinzii librum debemus.
Eorum autem, quae satis accurate ex suis copiis protulisse
videntur Murrius et Boehmerus \ hos solos testes habemus ;
etsi illa minoris momenti sunt.

Editiones operum Spinozae hoc saeculo factas, item versiones
Germanicas, Gallicam, Anglicam, totas perlegere opus non
erat. Attamen ita eas cognovimus, ut de singularum ratione
nobis constaret, et locis difficilioribus varias hominum docto-
rum sententias afferre liceret.

Et H. E. G. Paulus quidem, tunc Jenensis, quum annis
hiqus saeculi secundo et tertio primus Spinoz* scripta in unum
collecta prelo traderet, tantopere in plagulis examinandis
festinavit, ut etiam Corrigenda ad Operum Posthumorum
calcem enumerata fere prorsus negligeret.

Qoem jam anno 1852. in nsam vertit Ed. Boehmer in libro Halis
edito c. t. B. de Spinoza Tractatns de Deo et Homine etc. lineamenta,
atqa.e adnotationes ad Tract. Theal.-Politicnm.

Antiqoias (A), qaod Bog^rsii erat, expressit Schaarschmidt (Am-
stelod 1869.) ; recentias (B), qaondam Antonii van der Linde, cam
antiqaiore collatam alter nostram in Sapplemento anno 1862. edito
Utramqae postea in Bibl. Regiam receptam est.

« Boyle's Works, vol. V. ed. 1744., vol. VI. ed. 1772. - B. Willis
Ben. de Spinoza, his Life, Correspondence, and Ethics, Lond. 1870 -
Alfr. Stern in Nachrichten der Kgl. Ges. der Wissensch. in Gottingen, 1872, -

Ben. de Spinoza, Adnotationes ad Tract. Theol.-PoL ex aatographo'
edidit ac pr^fatas est . . . Chr. Th. de Marr. Hag* Comitmn (at qoidem >
ille profitetar, sed fortasse Norimberg») 1802. - Bcebmeras in- libro
modo laadato.

Qui Imnc anno 1830. secutus est, A. Gfrcerer, volumina
Paulnm typograpl.o exprimenda dedisse, deinde plagulas cum
ant.qu.s libris aliquanto diligentius comparasse, et menda
quaedam e conjectura suslulisse videtur.

Ethica anno 1843. a Carolo Biedelio ex editione Paulina
parum mdustrie repetita est. Eodem vero anno in Operum
Omnium orationem constituendam mnlto intentius incubuit
C. H. Bruder, qui sparsa nonnuUa collegit, locos e Sacris
Literis et scriptoribus Latinis allatos rectius indicare, omissis
quidem Judaicis, interpunctionem ubique corrigere, orthogra-
phiam ad grammaticorum su» aetatis leges conformare studuit
Quamquam veterum editionum auctoritatem non neglexit
tamen quosdam Pauli errores, invito etiam Gfrrerero, impru-
dens recepit. .

Novissimus editor Hugo Ginsbergius, in Bruderum ut fit
acrius mvectus, ipsius tamen labores, mendis typographicis
sua incuna passim inquinatos, pro expurgatis offerre satis
habmt, duobus tamen locis post Boehmerum » restitutis.

Versiones Germanicas vidimus Tractatus TheoIogico-PoUtici
a Conzio anno 1806. vulgatam, qu^ non assis facienda est:
Ethices, quam sex annis post dedit Fred. Guil. Val. Schmidt
m cujus prffifatione complures loci ita sanantur, ut mirum sit'
nullum editorem ejus rei rationem habuisse. Elegantiori ser-
mone h«c versio retractata est in ea quam Operum Omnium
dedit Bertholdus Auerbach, omnium adhuc optima, anno 1871
novis cuns repetita. Kirchmannianam deinde properantius
quam par erat paratam dolent, qui vegeti senis in promovendo
philosophi» studio assiduitatem admirantur. Aliquanto diligen-

N. F. XXXVI, 153. Sant loci i„ Ethic» p. 4., prop. 66. et dem. 68. (cau>a
futur., _ 3ui sola ducHur, nbi Bruderns futura et ^uia dederat)

t.'v

I' '

tius rcm cgit /Eniilius Saissct in vcrsiono Gallica anno 18t)l.
postrenuim in luccm data; quippo qui varias editioncs consu-
luerit et locos quostlam, aliorum plcrumciuo cxcmplo, rcstituc-
rit; sunt vero quos vcl injuria tcntavcrit vel liaud intclicctos
silcntio prsetcrmiserit. Quod sano communo vitiuni liabctur
eorum, qui hujusccmodi libros vcrnaculo intcrpretati nihil
obscuri reliquisso videntur. Ad Willisii vcrsionem Anglicam
admodum vitiosam ^ non erat quod attendcrcmus.

Consilia per literas data do Spinoza) orationo rcstituenda
grato animo accepta roferimus Schaarschmidtio profcssori
]3onncnsi, Sigwarto Tubingcnsi; Camercro ccclesiasta) in pago
Botlmang propo Stuttgardiam. Ubi in Judaicis corrigendis
deficiebat Bibliotheca Lugduno-liatava, rogati prorapte nos
cdocucrunt viri litcratissimi, M. Rocst ex Amstclodamensibus,
A. Neubaucr o Bodlciana, K. Iltcrning o Museo Britannico.
Supellectilcm literariam Spinozanam, quam olim collegcrat
Antonius van der Lindc, o Bibliotheca Regia Hagana nobis
suppeditavit hujus prajfectus amicus nostcr M. F. A. G.
Campbell.

Operis subsidiis hoc modo conquisitis, singula sapientis scripta
in antiquissimis qua) adcrant exomplis attente perlegimus, locos
corruptos vel dubios ex ipsius sentiendi et loquendi rationo
corrigero conati sumus, ea tamen lege, ut praGtor meros
Bcribcndi errores omnom in fontibus conspicuam lectionis vario-
iatom, ot prn»cipuas virorum doctorum Honlontias, in margino
alTcrremus. Interpunctioncm, pro nostra neccssitato minus
jdoneam, imo praposteram, non ad hodiernum quidem morem
cxigere, sed una cum litcrarum majuscularum usu ita rcformare
tentavimus, ut vcrborum contcxtus et continuatio hodiernis

-i Cf. rret]. rollock, Bpijioza: his Life ftiul Philosophy, LonJan 1880.',
Introd. p. xix sq. m

.r-

lectoribus quam certissimo appareiVt. Orthograi^hiio univorsio
constantiam, Gra^ca» scientiam, ci scripiori obtrudeie noluimus,
cui ad recto scribcndum haud sano ingonii facultas, sod'
institutio scholastica continuala defucrit.

Obscrvatiunculis crilicis paucissimas addidinu.s, res quasdam
spectantcs, qua» j^rocul a patria jiostra dillicilius cognoscuntur.
CaHerum Spinoza» op(.ra non intcrj>rctari, sod (luam intcgcrrima
edcre animo proposu(Tannis ; (,uod quatonus consccuti sinn.s,
a?qui judices videant.

¥■

"^■f.^immsfv^

JlnC V0LUMIN1«: CoNTINHNTUIt

\*n'j^. \. — •M.- Tkactatus df. Intioi.i.kctus Kmkxdatioxi:.

Pag. 35.-20(5. - Etiiica onlino gcomctrico (lcmoiislrata.

l*ag. 2G7. — ^Ur». -- Ti{A(vrAT(;s l'<»i,rricus.

l'ag. '*U7. :»'.>«!.' 'I'uA« TATiis 'i'iii:oi.nMro |*oi,iTnirs. (!aj».l -III.

TKACJTATdS

i)i:

I N T E L L E (j T U S
EMENBATIONE,

ET DE VIA, QUA OPTIME IN VEUAM RERUM
COGNITIONEM DIRIGITUR.

^Wi

ADMONITIO

■i

L E C T 0 R E i\l.

rprarlaiu^', ^/ncm dc InlellrcHis Kmcndcitiom ctr. vnpcrfcctnm
hic tihi cknnns, Bcncvolc Lcrtor, jmn vinltos antc nnnos n1,
nurtorc fiiit conscriptus. In nniwo scwpcr habuit cnni pcr/ircrc:
aU aliis ncfjotiis prccpcdHns, ct tandcni mortc ahrrptns, nd
optatnm frncm pcrduccrc non polnit. Cnm rcro mnlta prrcclara
atqnc utiUa coniincat, qu<crcritatissinccro indauatori nonparum
c rc fnlnra rssc, handqnaqnnm dnhitamns. tc iis prirarc nohn-
mns; ct, ut ciiam multn of.scnra, rudin adhnr ct impolila, qnrc
in co hinc indc occurrunl, condonarc non fjrarrris, hornm nc
iuscius csscs, admonitnm lc 'jnoqnc cssc rolnimns. Valc

fcv'

Postquam 1110 oxpcrientiii «lociiit, (niiiHa, (jiuo iii (Mnminmi vitji
freciueiitor occurruiit., vaiia et liililia esse: cum viderem (nnniu,
a quibus et qu«j timebam, niliil neque boni neque niali in 80
haberc, nisi quatenus ab iis aniuius movebatur; constitui tandem
inquirere, an aliquid daretur, quod verum bonum, et sui com-
municabile esset, ct a (juo solo, rejectis ca'teris omnibus, animus
allicerctur; imo an aliquid daretur, quo invento et acquisito,
<Jontinua ac summa in cTternum fruerer latitia. JJico, mc tandcm
constitulsse: primo onim intuitu inconsultum videbatur, propter
rem tunc incertam ccrtam amitterc vellc: videbam nimirum
commoda, (|u;e ex lionore ac divitiis ac(juiruntur, et (juod ab
iis quicrendis cogebar abstinere, si seriam rei alii novre operam
dare veUem : et si forte summa felicitas in iis esset sita, per-
«piciebam, me ea debere carere; si vero in iis non esset sita,
eisque tantum darem operam, tum etiam summa carerem feli-
citate. Volvebam igitur animo, an forte esset possibilc ad novum
institutum, aut saltem ad ipsius certitudinem pervenirc, licet
ordo et commune vita) mea; institutum non mutaretur, quod
«ajpe frustra tentavi. Nam (|Uie plerumque in vita occurunt, et
apud liomines, ut ex eorum oj)eribus colligere licet, tanquam
summum bonum jistimantur, ad Imc tria r(?diguntur: divitias
scilicet, bonorem, atf|ue libidinem. Ilis tribiis jid(!o distraliitur
mens, ut minimo possit do alio ali(juo bono cogitaro. Nam quod
ad libidinem attinet, oa adco susponditur animus, ac si in aliquo
bono quiesceret; quo maxime impeditur, ne de alio cogitet;
sed post illius fruitioncm sumiiia soquitur tristitia, (|U!e, si non
suspendit montem, tamon porliirbat et Iiobotat. Ilonores nc
divitias. prostMiuendo non p:irum etiam distraliitur mens, pne-
sertim ubi * hie non nisi propter se qiKTruntur, (juia tum sup-

* Potuissent h.-pc latius ct distinctius cxplicari, distinguendo scilicrt
divitias, qu.p quaruntur vel proptcr se, vol propter honoreni, vel propter
libidineni, vel propter valetudineni, et auginentum scientiarum et artiuni;
sed hoc ad snuni locum reservatur, quia hujus loci non cst, hac adeo
-Rccurate iiKjniroro.

ftMfl»f!iitn>»)Tifii .

• o

0 •

O 6

o e

0 0 e

0 • a

C • D

r>E INTELLtCTUS'** *•

m f

0 0 e • t
• • * . • <
• c

ponuntur summum e?se .bonum; h(Miore*Wroiinilto adhuc magis
mens distrahitur: supponitur enim semper bonum esse per se,
et tanquam finis ultimus, ad quem omnia diriguntur. Deinde in
his non datur, sicut in libidine, pcenitentia ; sed quo plus utriusque
possidetur, eo magis augetur laetitia; et consequenter magis
ac magis incitamur ad utrumque augendum : si autem spe in
ahquo casu frustremur, tum summa oritur tristitia. Est denique
honor magno impedimento, eo quod, ut ipsum assequamur, vita
necessario ad captum hominum est dirigenda, fugiendo scihcet,
quod vulgo fugiunt, et quserendo, quod vulgo quaerunt homines.

Cum itaque viderem, hsec omnia adeo obstare, quo minus
operam novo ahcui instituto darem ; imo adeo esse opposita,
ut ab uno aut altero necessario esset abstinendum, cogebar
inquirere, quid mihi esset utiHus ; nempe, ut dixi, videbar bonum
certum pro incerto amittere velle. Sed postquam aUquantulum
huic rei incubueram, inveni primo, si, hisce omissis, ad novum
institutum accingerer, me bonum sua natura incertum, ut clare
ex dictis possumus colhgere, omissurum pro incerto, non quidem
sua natura (fixum enim bonum quierebam), sed tantum quoad
ipsius consecutionem. Assidua autem meditatione eo perveni, ut
viderem, quod tum, modo possem * penitus dehberare, mala
certa pro bono certo omitterem. Videbam enim me in summo
versari periculo, et me cogi, remedium, quamvis incertum,
summis viribus quaerere; veluti aeger lethah morbo laborans,
qui ubi mortem certam prjevidet ni adhibeatur remedium, illud
ipsum, quamvis incertum, summis viribus cogitur quserere, nempe
in eo tota ejus spes est sita; illa autem omnia, quse vulgus
sequitur, non tantum nuUum conferunt remedium ad nostrum
esse conservandum, sed etiam id impediunt, et frequenter sunt
causa interitus eorum, qui ea possident, ^ et semper causa inte-
ritus eorum, qui ab iis possidentur.

Permulta enim exstant exempla eorum, qui persecutionem ad
necem usque passi sunt propter ipsorum divitias, et etiam eorum,
qui, ut opes compararent, tot pericuUs sese exposuerunt, ut
tandem vita poenam luerent suae stultitise. Neque eorum pau-
ciora sunt exempla, qui, ut honorem assequerentur aut defen-
derent, miserrime passi sunt. Innumeranda denique extant
exempla eorum, qui prse nimia hbidine mortem sibi accelerave-
runt. Videbantur porro ex eo hsec orta esse mala, quod tota

* Versio Belg. — Ed. Princeps : possim.
^ Haec accuratius suut demoDstranda.

EMENDATIONE TRACTATUS.

amatur, nunquam orientur mes nu la 'Irif f- 'iv''' '^""'^ """
nulla invidia, si ab alio Posideatur n^lwV *'*'^', " P""^**'

omnia contingunt i^ ano*eTrum nf, ™" 1"* q°>'dem
haec omnia, df quibus morjocuti ^umus IV' P"'"""*' ""
«ternam et infinitam sola tetitia Dascr^nim *'"°'" ""«^ '""'
tristiti* est expers- auod v. l^ . /\f ?""'' 'P''»'!"^ «'""•s
viribus qu.-erendum Verl ^i f desiderandum, totisque
verbis: modoTZem * Zsn ^ ^'i''^''^ '''"°"" "«"« «""> his
mente adeo clare peTciperem „of ^T'''" f"™ l"^'"^'^ ^^'^
avaritiam, «bidinennK gioril C""" ''^" ~

ti v:rbatr^ir/;i^"-^tar circa '-r^^-

Et quamvis "„ TnTtio hlr ^nf!^ "n'' "* '""""'''''^ "»"«»* <=edere.

bonum ma<'is ac ma»^^« l;,;u- • 5 •. '■ Postquam tamen verum
et longZf ?uerTnt ^t ""?''■"*■ '"*''"^'*"^ '«''» frequentiora
acquisitfo^em aut lib dinem eT'^"" • P"" 'J''*?? ^'•^' nummorum
propter so, et non ta, auam ^^^"5 *r""^'" '^'''^' «"«""Jiu
tanquam media qu.eruntm Z^ . »'<« qua.runtur; si vero
«berunt; sed contra aS fine., ° "1 *""' ^^^^^^^' «t minime
eonduee^t, „t sufLootnlXr^ '•"''"'''''-''»*-, multum

et ^m Jltuid sKiurLut' ''SuJT "T™ '"*^"'>"''
notandum est, quod bonnm p^^' i ^ " ^^"^^ «ntelligatur,
«antur; adeo ut , n. «? "" """"^ "'"' '■espective, di-

secundum d.VerL respeetr?n/'' ^"1* ^^' """^ «* "«»'«
imperfectum. Nih I enfm in' J« "1 """^° "" V^rtectum et

<Jicet„r vel imperfectum • m^se tL"nn"Jn '^''*'*""' P^^^^''*''"'
quie iiunt, secundum 4trrm,r / ^"^"'"'"'^'^"'"«'Cnnia.
Naturje leges fieri (^,n, f f ^ '"■'''"^"' «' secundum certas

cogitationo^ uf non "Sr T"V'"'''1,'^*^^ '"""> ""''"«n^
turam aliquam humanan^ sua m Itn «""'• ''"""^ "'"'''?'«* "«"
obstare videat, quo mhT ta^em nJf '''^""""■«•?' ^t simul nihil
-* qu.rendu^m, ^^^:^^^^^^

Vers. Belg. - Ed. Pr.: Pu.si

f^- %

DE INTELLEOTUS

et omne illud, quod potest esse mediuni, ut eo perveniat, vocatur
verum bonum ; summum autem bonum est eo pervenire, ut ille
cum aHis individuis, si lieri potest, tali natura fruatur. Qujenam
autem illa sit natura ostendemus suo loco, nimirum esse *
cognitionem unionis, quam mens cum tota Natura habet. Hic
est itaque finis, ad quem tendo, taleni scilicet naturam acquirere,
et ut multi mecum eam acquirant, conari; hoc est, de raea
fehcitate etiam est operam dare, ut ahi multi idem atque ego
intelhgant, ut eorum intellectus et cupiditas prorsus cum meo
mtellectu et cupiditate conveniant; utque hoc fiat, ^ necesse
est tantum de Natura intelUgere, quantum sufficit ad talem
naturam acquirendam; deinde formare talem societatem, quahs
est desideranda, ut quam plurimi quam facilhme et secure ea
pervemant. Porro danda est opera Morali PhilosophicT, ut et
Doctnnje de puerorum Educatione ; et, quia valetudo non parvum
est medium ad hunc finem assequendum, concinnanda est integra
Medicina; et quia arte multa, quse difficilia sunt, facilia reddun-
tur, multumque temporis et commoditatis in vita ea lucrari
possumus, ideo Mechanica nullo modo est contemnenda. Sed
ante omnia excogitandus est modus medendi intellectus, ipsumque,
quantum initio hcet, expurgandi, ut feliciter res absque
errore, et quam optime intelhgat. Unde quisque jam poterit
videre, me omnes scientias.ad unum finem ^ et scopum velle
dirigere, scilicet, ut ad summam humanam, quam diximus,
perfectionem perveniatur; et sic omne illud, quod in scientiis
mhil ad finem nostrum nos promovet, tamquam inutile erit
rejiciendum; hoc est, ut uno verbo dicam, omnes nostra? ope-
rationes, simul et cogitationes, ad hunc sunt dirigendie finem.
Sed quia, dum curamus eum consequi, et operam damus, ut
intellectum in rectam viam redigamus, necesse est vivere;
propterea ante omnia cogimur quasdam vivendi regulas, tan-
quam bonas, supponere, has scilicet.

I. Ad captum vulgi loqui, et illa omnia operari, qu£e nihi!
impedimenti adferunt, quo minus nostrum scopum attingamus.
Nam non panim emolumenti ab eo possmnus acquirere, modo
ipsius captui, quantum fieri potest, concedamus; adde, quod
tali modo amicas prEebebunt aures ad veritatem audiendam.

* Haec fasius suo loco explicantur.

' Nota, quod hic tantum curo enumerare scientias ad nostrum scopum
necessarias, licet ad earnm seriem non attendam.

» Finis in scientiis est unicus, ad quem omnes sunt dirigendiE.

[f EMENDATIONE TRACTATUS. ' 7

dinem S^ " *"*"■" ^*' " ^"^"*"'" ''' '^'''''^ -•«*»■

Iir. Denique tantum nummoruni, aut cujuscunque alterius

•tndrT».'''""*™ -'"f ? "*' •^""™ «* valetudinem suste^!

,«.™'r "''^ ^°^^\ "'' P"™""'' 1"°'l ante omnia fiiciendum
est me accmgam, ad emendandum scilicet intellectum, eumque

urZtrum^f ""^ "' "' *'" '"".'° intelligendas, quo^ojunst!
ut nostium finem assequamur. Quod ut fiat, exigit ordo, quem
naturahter habemus, ut hic resumam oranes modos percipiendT
quos hucusque habui ad aliquid indubie afBrmandum^vd «'-
dum, quo omnmm optimum ehgam, et simul meas vires et
naturam, quam perficere cupio^ noscere incipiam.

reduci!"'™'"'**'' ''"^"''°' ^*"'"""* "'""'''' ^ 'J"''*"°'" Potissimum

I. Est perceptio. quam ex auditu, aut ex aliquo sieno quod
vocant ad placitmn, habemus. " ' ^

P.f"',K^^* Perceptio,|quam habemns ab experientia vaga, hoc
tai,m :'fP"™"t'^' l"--* non determinatur ab intellectu sed

SruL^lTT*"™' '1"°.'^ '""' ''PP"S"^*' «* «'«" tanqnam
mconcussum apud nos manet.

« J^' ^^ Perceptio, ubi essentia rei ex alia re concluditur
sed non ad^quate; quod fit, ' cum vel ab aliquo effectu causam
» coIhg,mus, vel cum concluditur ab aliquo universali quod s^"

per ahqua proprietas cohcomitatur. ' ^

IV. Denique perceptio est, ubi res percipitur per solam I
suam^entiam, veJ_Eer.cognitionem sn^Bm^JJ^ /

nim^diem 'T^^J^^-^- audifelSi^fS^eum
natalem diem, et quod tales parentes habui, et similia- de

moSru^nr^ho? ''"''"?;''^- experientiam 'vagam scfo'me

ti„m „• ^ ! ' '1"^"""^ ""l"^ ""'"es per idem temporis spa-
tmm vixermt, neque ex eodem morbo obierint. Deinde Jer

coi^siS?amT nn'ort'^il,-f' «*"«« '"-teUisimns propter id, qnod i„ effectu

verim nihYrprTt;rTor.H. ««"^^P^t^^ ^t in exemplo ostendemus;

nnu prjcter propria, non vero rei essentia particularis.

DE INTELLECTUS

experientiam vagam etiam scio, quod oleum sit aptum alimen-
tum ad nutriendam flammam, quodque aqua ad eam extinguen-
dam apta sit ; scio etiam, quod canis sit animal latrans, et
homo animal rationale, et sic fere omnia novi, qua? ad usum
vitse faciunt>jLEx alia vero re hoc modo concludimus : postquam
clare percipimus, nos tale corpus sentire, et nuUum aliud ; inde,
inquam, clare concludimus animam unitam ^ esse corpori, quae
unio est causa talis sensationis ; sed ^ qusenam sit illa sensatio,
et unio, non absolute inde possmnus intelligere. Vel postquam
novi naturam visus, et simul, eum habere talem proprietatem,
ut unam eandemque rem ad magnam distantiam minorem
videamus quam si eam cominus intueamur ; inde concludimus
Solem majorem esse, quam apparet, et alia his simiHaiA*er
solam denique rei essentiam res percipitur ; quando ex eo, quod
aliquid novi, scio, quid hoc sit aliquid nosse, vel ex eo, quod
novi essentiam animje, scio eam corpori esse unitam. Eadem
cognitione novimus duo et tria esse quinque, et, si dentur duse
linea? uni tertiio parallehu, eas etiam inter sese parallelas, etc.
Ea tamen, quai hucusque tah cognitione potui inteUigere, per-
pauca fuerunt.

Ut autem hsec omnia melius intelligantur, unico tantum utar
exemplo, hoc sciHcet. Dantur tres numeri ; qurerit quis quar-
tum, qui sit ad tertium, ut secundus ad primum. Djcunt hic
passim mercatores, se scire, quid fit agendum, ut quartus in-
veniatur, quia nempe eam operationem nondum oblivioni tradi-
derunt, quam nudam sine demonstratione a suis magistris
audiverunt ; alii vero ab experientia simplicium faciunt axioma
universale, scilicet ubi quartus numerus per se patet, ut in his,
2, 4, 3, 6 ; ubi experiuntur, quod ducto secundo in tertium,
ot producto deinde per primum diviso, fiat quotiens 6 ; et cum

» Ex hoc exemplo clare videre est, quod modo^notavi. Nam per
illam nnionem nihil intelligimus prjeter sensationem ipsam, effectus *
scilicet, ex quo causam, de qua nihil intelligimus, concludebamus.

" Talis conclusio, quamvis certa sit, non tamen satis tuta est, nisi
maxime caventibus. Nam nisi optime caveant sibi, in errores statim
incident: ubi enim res ita abstracte concipiant, non autem per veram
essentiam, statim ab imaginatione confunduntur. Nam id, quod in se
unum est, multiplex esse imaginantur homines. Nam iis, quae abstracte,
seorsim, et confuse concipinnt, nomina imponunt, qua? ab ipsis ad alia
magis familiaria significandum usurpantur; quo fit, ut hfec imaginentur
eodem modo, ac eas res imaginari solent, quibus primum hjcc nomina
imposuerunt.

• Auerbach: effectiU. Saisset: effectnm.

EMENDATIONE TRACTATUS. 9

vident eundem numerum nrnrlnni /v,,^, • i

EucJidis scmnt, quales numeri inter se sint nrnnnrV;. > ''
scilicet ex, natura nrnnovf ;«»,;=, „■ . Proportionales,

numerus, ^ui fi ex nr *r S n^"T' P™P"«t»te' <l"od nempe

requiritur^ul bre^L U™ af.*" int"""" ^"'^'P'^'"'''
ut ncstrum finem assequamur C' S* """"""^ ''''"''

recte cSg"nt"""' *'^'^"^^' ^^™*-- e" o;Tugnantias
IV m W* '=°f 'Pf t"--. quM Possint pati, quid non

^. ti J°:ss^™ ^- ~^^^

sit^lHsrdur'"'"*" "'^^'"''^' «"'« '-"- Percipiendi nobis

tiam rei, sicuti ex nnXn ! , ' ""''™ Percipiamus essen-

existenti; Xujus ei non nT^? ? "^^'''' ' "'■ '^"'^ ^'"S"''"'^
postea videbitur l,inc ckrp ."";•■ ""' "''«'"** essenlia, uti
quam ex auditu habemn^ ». '"■'^''""'" °''"'^'" certitudinem,
simnlici i, ,^t , K?''®"'"*' a scientiis esse secludendam. Nam a

3 pot^rit Iffil'' """ P-''^'^^^^'* ^■•''P"- -tellectus, nunquant

ideln? mh.s"pTpordonl!"''" '*"'" '^"^"•'•'^ ««*' '•"<"' ''«beat

res admodum7nSa "■ ; ILT irlijT'"''''' '"'^'^ ^'*
modo quis in rebus nat,.r= fi! ' " • 1 ^^"'e" "nquam taJi
qu.-e nunquam clarT iZlml T P^^^-P'"* P'"'^*^'" «ccidentia,
Unde etialTt i^LluSuTS ""' ''-"*'°^""'^ '^'^*^

rei detde" quS" eSn" rr'" '"""'^T' '»"'"' '-"camus ideam
___^^^Jwe^quod et.am absque penculo erroris concludamus ;

f^ ^

*\,

■

-j;^ *■ ~>

DE INTELLECTU8

et absque errons periculo ; ideoque maxime erit usurpandus
a^ Zbif in't'^r «'^/^^f-ib-d^^. "t '•es incognit.. tali coldtfone

tradenda 'eTt ^J^Tv 1"*^"' ^"«""'"^ ""'''^ «" necessaria,
tradenda est Via et Methodus, qua res, qu^e sunt cognoscendte

«li cogmtione cognoscamus. Quod ut fiat, venit prius const

derandum, quod hic non dabitur inquisitio in infinitum scS

ut myematur optima methodus verum investiS "on opus

est aha methodo, ut methodus veri investigandi invesiigetur et

."nfirum Zf':'"' ■"T*'^^*'"-' "°" °P"^ -* ^»'- teS et sict
nulkl Vn!^ V '^'"^" "^"1"*"' "'' ^-^" cognitionem, imo ad

itprpf' ., * • "l '"«''«menta corporea, ubi eodem modo

et ut mlCtT f""' "' '"""" '="<'**"'' "'«"eo opus est,
et ut malleus habeatur, eum fieri necessum est; ad quod alio

S«s ont'Tf '"«*[""'«"«« «P- ?«t. q"* etiam' ut h^beantur!
fr„,traTil ' •"«fument.s, et sic in infinitum ; et hoc modo
sta,™ Ji'"" P'-°'\^'-«,pon/retur, homines nullam habere pote-
sta mn fen-um cudend. Sed quemadmodum homines initio i„-

Zrflti" /""""*"■ •J"*<''«n..f«««lin"»; quamvis laboriose et im-
Kw! Lt J 1"'^erunt nsque confectis alia diificiliora minori
i?mnlf.- • P^^^f '"! confecerunt, et sic gradatim ab operibus
8 mphciss.mi8 ad mstrumenta, et ab instrumentis ad alia^pera
n Jvn l,K*" ^%SenAo, eo pervenerunt, ut tot et tam difficilia
parvo labore perficant; sic etiam intellectus • vi sua nativa
tact sibi mstrumenta intellectuaHa, quibus alias vires acquirit
1 totpTr •" ellectualia, et ex iis operibus alia instrumenta:
Z J ! • i^ ""r"' 'n^estigandi, et sic gradatim pergit

isehab£!rr /"'"'•!'' •f '"8**- ^""^ ^"t«^ intellectus Ita
sese habeat facUe ent videre, modo intelligatur, quid sit Me-

ml/ ^T"' ,'"?««g«n''i. et «"«"«« sint illa innata instru-
menta, q,„bus tantum eget ad alia ex iis imstrumenta conficienda,
ut ultenus procedat. Ad quod ostendendum sic procedo.

mea Philosophia explicabimus.
mea Philosophia, qaid sint, explicabitur.

eansatcr, cnod<,ne post^rin ^nTea Ph-i„.rphia 'exprcabi^.,'
» Hic vocantur opera: in ^^^' '• .1, «^»*""""

»'

EMENDATIONE TRACTATUS.

Idea ; vera (habemus enim ideam veram) est diversum quid
a suo .deato: Nam aliud est circulus, aliud idea circuT Idea
emm crcuh non est aliquid, habens peripheriam et centrum
ut crculus, nec idea corporis est ipsum corpus: et cum d
quid d.versum a suo .deato, erit etiam per se aliquid intelli-
g.b.le; hoc est, .dea, quoad suam essentiam formalem, potest

esi:nS':^':!t;v''™^ T""''^ °''J^<=«^*' «* — h.; Kra

liXe Pf-" =f ^ ri t*'^™^'" '^ '^'"^^^■^ 1"''' '•«••''e et intel-
J.g.b.le, et sic .ndefimte. Petrus ex. gr. est quid reale • vera

re^al? pf ' ^■''^ !^' ''^^^"*'" ^«*" «^'J^'^"-. «* *» « Ju d
PeW .1 °'"!1'"*' 1'^""^ '!" ^*' 'P«° P^t^o- «""> itaqne idea
eHam n ,i<r.' t ir*^^ ''^•^/"' '"*"' ^ssentiam peculiarem, erit
,-de« h^^hpKf " '^^''t'- "^. ^'*' "^■''^'=''«" '^'terius ide», qu«
formaltr Pf '" '' "'^r*'^" """"^ "'' '»"«'' '"'«« P«tri habet
!?,«rp ' *? '■'!'■'"' '••'^*' l"*"" ^^ ''^«« Petri. habet iterum
R,V Tnlf "f '!',• '^T ^•''*"' P"*^"* ^■^^® "''■'«''*""' '»'terius idea^, et
ouidif pif ■ ^"''. r"l"* •P"*^'* «^P^'"''-'' '^•nn ^i'Jet se sc re,
oufd l-f T' TT f ""' '""■" '" ^'^''^. «* ^»'«"« «eit se scire
Pfi?ri 1' -f ^"^^ ?""'***• 1"°'^. "* intelligatur es.sentia
i^etri, non sit necesse ipsam ideam Petri intelligere, et multo

"rLus^Tt f'"" ''''1' '?'""' '•'*'"' '''' '•''= - <!;-.•«« ";:

onu., Tirp 1 i""' •'^'"'* '"^'?' ">" '"'^^' «t '"""'' 'nin»s esse
Snrp=J r T^ "'^«'^"•e; non magis, quam ad intelli-

! £prp%!r "f ' •*"^"^."''' °P"« «" «^«"«a™ eirculi ^ Intel-
Ii^ere. Sed contrar.um datur in his ideis. Nam ut sciam ma

niMl' JT'?""- ''"'"*' P'"'"? '"''•«• Hinc patet, quod certitudo
senLt. ^ZV^'^'^, *'"*,""*"' '>l>iectivam ; id est, modus, quo

oa^et o„od !S "r/T^'""'' "•'' 'P^^ •^^'•'"n<'°^ ^nde it^rum
patet, quod ad cert.tudinem veritatis nuUo alio signo sit opus

esrutTm '''".' ''•'*"'= ^''"' "'' o^tendimus, non oS.
rpr^ino,., ' '''?°'^ ^"'T "^ ""''•^- E=^ qnibus rursum patet,

nem,ne>n po^e scre, qu.d sit summa certitudo, nisi qui habe
afequatam .deam, aut essentiam objectivam ali^ujus ?ei; n'm'

ver^tas m.l^o'"' '"\ ' •'*'*'"'° !' ^^^^"«'^ ''^•'««*'^^- Cum 'itaque
ve.itas nullo egeat s.gno, sed sufficiat habere essentias rerum

sed ^Jltj^"""^ ^i" '""' **"*'"" <'nf»l'im"S ostendere id, qaod modo dixi
neL's,;?;r. """ """ "'•^"^ '*«*^ processisse, et simni ^lia sd^a vS

no^i^ln^nair^sit^^Nam M'T,'."'"f '^''"'''"''''° P'"''"» «^««"«« oMectiya
fnsias exDlir,anf,;r tf ■ r" "^*."'* investigationen, natura,, „bi hso

/'.

- i1lMii^«ri I 'r*" '■

DE INTLLLECTUS

objectivas, aut, quod idem est, ideas, ut onme tollatur dubiuin :
hmc sequitur, quod vera non est methodus signum veritatis
quserere post acquisitionem idearum; sed quod vera methodus
est via, ut ipsa veritas, aut essentije objectivje rerum, aut idese
(omnia illa idem significant) debito ordine ^ qujerantur. Rursus
methodus necessario debet loqui de ratiocinatione, aut de intel-
lectione; id est, methodus non est ipsum ratiocinari ad intel-
hgendum causas rerum, et multo minus est ro intelhgere cau-
sas rerum; sed est intelligere, quid sit vera idea, eam a
csetens perceptionibus distinguendo, ejusque naturam investi-
gando, ut inde nostram intelhgendi potentiam noscamus, et
mentem ita cohibeamus, ut ad illam normam onmia intelhgat,
quse sunt intelhgenda ; tradendo, tanquam auxiha, certas regulas,'
et etiam faciendo, ne mens inutihbus defatigetur. Unde cohi-
gitur, Methodum nihil ahud esse, nisi cognitionem reflexivam,
aut ideam idete; et quia non datur idea idea?, nisi prius detur
idea; ergo methodus non dabitur, nisi prius detur idea. Unde
illa bona erit methodus, quie ostendit, quomodo mens dirigenda
sit ad datje vera} ideie normam.

Porro cum ratio, quse est inter duas ideas, sit eadem cum
ratione, quae est inter essentias formales idearum illarum ; inde
sequitur, quod cognitio reflexiva, quae est ide« Entis perfectis-
simi, prffistantior erit cognitione reflexiva cseterarum idearum;
hoc est, perfectissima ea erit methodus, quse ad datse idese Entis
perfectissimi normam ostendit, quomodo mens sit dirigenda.
Ex his facile intelhgitur, quqmodo raens, pkira intelhgendo,
aha simul acquirat instrumenta, quibus facihus pergat intelhgere.
Nam, ut ex dictis licet colhgere, debet ante omnia in nobis
existere vera idea, tanquam innatum instrumentum, qua intel-
lecta intehigatur simul diff^erentia, quse est inter talem percep-
tionem et cseteras omnes. Qua . in re consistit una methodi
pars. Et cum per se clarum sit, mentem eo mehus se intel-
hgere, quo plura de Natura intehigit ; inde constat, hanc mdtliodi
partem eo perfectiorem fore, quo mens plura intelhgit, et tum
fore perfectissimam, cum mens ad cognitionem Entis perfectis-
simi attendit, sive reflectit. Deinde, quo plura mens novit, eo
melius et suas vires, et ordinem Natun^ intelhgit: quo autem
mehus suas vires intelhgit, eo facihus potest seipsam dirigere,
^t regulas sibi proponere ; et quo mehus ordinem Natur
mtelhgit, eo facilius potest se ab inutihbus cohibere, in quibus

» Quod qnaerere in anima sit, explicatar in mea PhiJosophia.

EMENDATIONE -TRACTATUS.

tota consistit methodus, uti diximii«5 \Afi^ « i -j

derp • Pf nnr^iJ \ ? ' "^"" ^® ^PS^ poterimus conclu-

aeie, et contra, qu» habent commercium cum ahis rebii^ Tfi

cent. Quod conabamur demonstrare. Porro ex hor nlf?.^^ Ta

r.B.«..„.r, d.ta™. i„.i,.„ . a.1. iS Tr." i„.1p.^"
procSsi If r^spondeo: quod si quis fato quodam sic

condlfo acqurram^r .t"'" ^?'"^"' ^^*°' pra^meditato tamen
veritat^m et bZr^' '!■ '^"^' ^K.^W^^^^ret, ad probandam
nisi £ verttr.f 1. '"'""'.•""'^' ""^ egere instrumentis,
nium bene t^tt^ ^ ^*'"" ratiocmio: Nam bonum ratioci-
mZ aZ 'f •"""^°''° comprobavi, et adhuc probare conor
Adde^^uod^etiam hoc modo homines assuefiant meditationrb,^

*Ed. Princeps: datur.

prodacer'™™ "'"'^'■^ """^ "'"^ '"«''»« -* Prodaci ab aliis, aut alia
" Vers. Belg. — Ed. Pr.: patet ilei-um ex eo n,L>.n
S.cat et.am hic non dubiiamus de "ost?a ^e?."!.

"W^-WmiM^^b^

wi»^mm

««

•

DE INTELLECTUS

sms mtern.s Rat.o autem, cur in Natura. inquisitione raro
contingat, ut debito ordine ea investigetur, est propter pr«-
judicia, quorum causas postea in nostra Philosophia explicabi-
mus Demde qu.a opus est magna et accurata distinctione,
s.cut postea oste..demus ; ,d quod valde est laboriosum. Denique
«™ ? ' /wr"" ^umanarum. qui, ut jam ostensum est,
fnJuiAnus ''"' ^'''" '■^*'"""^' 1"«^ "°"

vpriltrM*^?''*^ qmerat cur non * ipse statim ante omnia
ventates Natura; .sto ord.ne ostenderim : nam veritas se ipsam
patefacit? E. respondeo, simulque moneo, ne propter paradoxa.
qua. forte pass.m occurrent, ea veUt tanquam falsa reiicere ■'
sed pnus d.gnetur ord.nem considorare, quo ea probonius, et
tum certus evadet, nos verum assequutos fuisse, et hrec fuit
«ausa, cur h:eo pra.miserhii.

Si postea forte quis dr.e]yticm et de ipsa prin.a veritate, et
de ommbus, quas ad normam prima! deducemus, dubius adhuc
- maneret, .lle profecto aut contra conscientiam loquetur, aut nos
la ebimur dan hom.nes penitus etiam anin.o occKcatos a nati-
v.tate, aut a prwjud.corun. causa, id est, aliquo externo casu.
JSam neque se.psos sent.unt; si aliquid affirmant, vel dubitant
nesciunt se dub.tare, aut affirmare: dicunt se nihil scire- et
hoc ipsum, quod nihil sciunt, dicunt se ignorare; neque hoc
absolute dicunt: nam metuunt fateri, se existere, quamdiu nihil
sc.unt; adeo ut tandem debeant obmutescere, ne forte aliquid
supponant, quod veritatem redoleat. Denique cum ipsis non est
loquendun. de sc.enti.s: nam quod ad vita; et societatis usum
att.net, necess.tas eos coegit, ut supponerent. se esse, et ut
suum utiile qu.'cre.;ent, et jurejurando multa affirmarent et ne-
garent. Nam, si al.qmd ipsis probetur, nesciunt, an probet aut
deficat argumentat.o. Si negant, concedunt, aut opponunt-
nescunt se negare, concedere, aut opponere ; adeoque habendi
sunt tanqua.n automata, qua; mente omnino carent

Kesumamus jam nostrum propositum. Habuimus hucusque
pnmo l<.nen., ad quem omnes nostras cogitationes dirigere
.studemus. Cognovimus secundo, qurenam sit optima Perceptio,
cujus ope ad nostram perfectionem pervenire possimus. Cogno-
vimus tertio, quwnam sit prima Via, cui mens insistere debeat,
ut bene • mcip.at ; qufe est, ut ad normam data; cuiuscunque
vera; .de;e pergat certis legibus inquirere. Quod ut recte fiat,

• Panlus, Brnder, Auerb., Saisset. Ed. Pr.: «/>•<>.% Gfrorer: v«,rf„/ ,>«. <

EMENDATIONE TRACXATUS.

hsec dobet Methodus pnestare: p.imo veram ideam a cajteris
ommbus percept.ombus distinguere, et mentem a «eteris per-
ceptiombus coh.bere. Secundo tradere regulas, ut res incognita,
ad alem no,-n,am percp.antur. Tertio ordinem constituerf, ne
inut.I.bus defat.gemur. Postquam hanc methodum novimus
v.d.n.us quarto hanc • methodum perfectissimam futuram ubi
habuenmus .dea.n Ent.s perfectissimi. Unde initio illud erit

ETervelTu"'™' "* '^"™'° '"''"^ ^' -S"'*-- ^^^
[ncipia.iius itaque a prinia parto niethodi, qme est uti di-
xmius, distinguere et separare Ideam Veram a c^teris percep-
tionibus, et cohibere mentem, ne falsas, fiotas, et dubias cuni
vens confundat : quod utcunque fuse hic expfare animus est
ut Lecto.-es de .nean. ,n cog.tatione rei adeo necessari:e, e
etiam quia mult, sunt, qui vel de veris dubitant ex eo, q uod
non attenderunt ad d.stinctionem, ,^ o est inter veram percTp
tionem et al.as omnes. Adeo ut sint veluti homines, qui cum

soSr ;,t"r„''"'fii'^""*/' V^"''' ''^ Po^tiua.; seme k
somnns, ut Siope fit, putarunt se certo vigilare. quod postea

falsum esse reper,ebant, etiam de suis vigilii^s dubitaruntf cmod

cont,ng,t, qu,a nunquam distinxerunt inter somnum et vigi lam

Intenm moneo, me hic essentiam uniuscujusque perceptionS

ITaZ A"^ PT'""™ f""" •'^''^«"' »°" explicaturum^ qda
hoc ad Philosophiam pertmet; sed tantum traditunmi il, quod
Methodus postulat, id est, circa qu* perceptio ficta, fa sa et

Lue Thri"''' «'...'^"«'."«'J^/b unaqLque liberabi^iiur 'S
itaque pnma inqmsitio circa Ideam Fictam

rat^^^vprlV^"''"^*'?-''* ?i ■■"' *'*"1"^>" >^Kktentis conside-
'f* ,' t ''^"^}^' et frequentiores fictiones contingant

crca res tanquam existentes consideratas ; ideo prius de hac

actu fingitur, intel igitur sive supponitur intelligi. Ex. gr fingo
Petrum, quem novi, ire domum. eum me invisefe, et i^nnlfa
H,e qmero, crca qu:c talis idea versetur ? Video eam tantum

rnmribiircr'"'"' "kT ^^^<''''^<='* "~-- -Ve"l"

IrS' ! "npossibilem voco, cujus natura implicat con-

contrnZ-'"' "^ '\ '''''*'* = "ecessariam, cujus natura implicat
contrad,ct,onem, ut ea non existat : possibilem, cujus quidem

cIarpT,i?!ii°'*^'i'"' '\ ^'""' ^^ hvpothesibus notabimus, qua- a nobis
poHbu'rSsru's^eSte"e.''" ''' ''''"' '"""' '—' ^^ *«'-""-■

f *, t- ■

I)E INTELLKl lUS

::Ji

K-

! »

(..■»

; 4

oxisteiitia, ipsii siui iKitura, iiun implicat contradictioiicin, ut
existat aut non oxistat ; scd cujus cxistcntiie nocossitas, aut
iinpossibilitas, pcndot a causis nobis ignotis, quaimliu ij^sius
existentiain fingimus ; idooque si ipsius neccssitas aut impossi-
bilitas, quic a causis oxtornis pondet, nobis esset nota, nihil
etiam de oa potuissomus fingoro. Unde sequitur, si dotur ali<[uis
Deus, aut omniscium quid, nihil prorsus hoc * posso lingore.
Nam, quod ad nos attinot, post<|uain * novi me existoro, non
possum fingere mo existore aut non existero ; nec etiaiii possuni
tingero elophantom, «[ui transoat por acus foramen ; noc possum,
postquain '*' naturam Doi novi, fingore euin existentein aut non
existcntem : idem intelligendum ost de Chimiora, cujus natura
existere implicat **. Ex quibus patot id, quod dixi, scilicot
quod lictio, do <|ua hic lo<|uimur, non contingit circa atrrnas ^
voritatos. Sed antoquam ultorius porgain, liic obitor notandum
est, quod illa ditlerentia, qute est inter essentiam unius rei et
essentiam alterius, oa ipsa sit inter actuahtatem aut existontiam
ejusdem rci, ot inter actualitatom aut existentiam alterius rci.
Adeo ut si existentiam ex. gr. Adami tantum por gonoralom
oxistentiam concipere velimus, idoin futurum sit, ac si, ad
concipicndam ipsius ossontiam, ad naturam ontis attondainus,
ut tandem dofiniamus, Adamum osso ens. Itaque quo oxistcntia
goneralius concipitur, eo etiain confusius concipitur, faciliusque
.unicui((ue rei potost alfingi : ocontra, ubi particularius concipi-
tur, clarius tum intclligitur, ot difficilius alicui, nisi roi ipsi,
ubi non attendimus ad natunc ordinem, affmgitur. Quod notatu
dignum est.
Veniunt jani hic ea consideranda, quic vulgo dicuntur lingi.

• Ed. Pr. : nihil prorsiift nos. Vcrs. liclg. : eitm.

' Quia res, nioilo ea intclligatur, so ipsam inanifestat, ideo tantum
egemus exemplo sino alia dcmonstratione. Idemquo erit hujus «'fjntra-
dictoria, qujD ut appareat csso falsa, tantum opus rccensori, uti statim
apparobit, ({uum do lictiono circa essentiam loquemur.

* Nota, quamvi.s mnlti dicant so d«il>itarc, an Dcus existat, illos tiUMMi
nihil pneter nomen habere, vel aliquid liugere, quod Dcum vorant : id
quod cum Dei natura non convenit, ut postea suo loco ostendam.

** 1. e. contradictionem involvendo impedit s. pnccludit ; cf. Cog. Met.
I. 3 § 8 et II. 1 § 3. Sic etiam Vers. Belg. Etsi propter C. M. II. 12 § 4
lcgere quis vclit : cujiis nainra non e.ristere impli^it.

' Statim ctiam ostondam, quod nulla llctio vorsetur circa Jiterna»
vcritatos. Pcr jctornam veritatem talem intelligo, quse, si est alVirmativa,
nunquam poterit esso nogativa. Sic prima et leteruR v»'ritas ost, l>eitm
esse, non iiutcm ost :eterna vcritas, Aditnntm cot/itare. Chim>rritm noti c^se,
cst iuterna vcritas, non autcm, Aditmitm non ctnjitttre.

EME.NDATinNi: TRACTATUS.

p«L

tit

W.-:

'<.

quainvis claro intolligamus, rom ita soso non liaboro, uti oani
lingimua. Ex. gr. quamvis sciam fcrrnm osso rotundam, nihil
tamen votat, quominus aliciii dicam t(irram modiuin globuni
esse, et tanquam medium pomuin auriacum in scutolla, aut
solem circum torram movori, ot similia. Ad h;oc si atfondainus,
nihil videbimus, quod non cohivroat cuni jam dictis, inodo prius
advertamus, nos aliquando potuisso orraio, ct jam errorum
nostrorum esse conscios ; doinde quod possumus fingero, aut ad
minimum putaro, alios hominos in oodom osso orroro, aut in
euni, nt nos antehac, posso incidore. IIoc, inquam, fingore po.s-
sumus, quamdiu nullam videmus impossibilitatom nullamque
necessitatem : quando itaquo alicui dico, terram non esse ro-
tundam, ofc, nihil aliud ago, ((uam in mcmoriam rovoco or-
rorcm, quom forfo habiii, aut in quom labi potui, ot posfea
fingo aut puto, eum, cui hoc dico, adhuc ( 3se, aut posse labi
in eundeni errorem. Quod, ut dixi, fingo, quamdiu nullam video
impossibilitatem nullamque nccessitatom : hanc vero si intel-
lexissem, nihil prorsus fingoro potuissom, et tantum dicondum
fuisset, me alicpiid (q)eratum osso.

Suporest jam, ut ea otiam nofemus, quio in (luiisfionibus
supponuntur ; id (piod passim otiam contingit circa impossibilia.
Ex. gr. quum dicimus : supponamus hanc candolam ardonfc-m
jam non ardcre, aut supponamus cam ardcre in aliriuo spatio
imaginario, sive nhi nulla danfur corpora : (juoriim similia passim
supponuntur, quamvis hoc ultimum clare intelligatur impossibile
esse ; sed quando hoc fit, nil prorsus fingitur. Nam primo nihil aliud
egi, quam quod ^ in mcmoriam rovocavi aliam candelam non
ardentem (aiit hanc oandom concopi sino flamma), ot, quod
cogito do oa candola, id ipsum do hac int(jlIigo, «piamdin ad
flammam non atfendo. In socundo nihil aliud fit, quam ab.stra-
here cogitafiones a corporibus circumjacontibus, nt mons se
convertat ad solam candolio, in se sola spcctafio, comtomida-
tionem; ut posfca concludat candolam niillam haborc causain

* Fostea cum de fictione, qujc versatur cirra essentias, loquemur, clare
apparebit, quod fictio nunquam aliquid novi facit, aut menti prtTbet;
sed quod tantum ea, qujo sunt in cerebro aut in imaginatione, revocantur
ad memoriain, et quod confuse ad omnia simul mons attendit. Revocantur
ex. gr. in momoriam loquola ot nrbor; rt cum mons confuso attendit
sino distinctione, i)utat arborcm loijui. Idom do existontia intelligitur,
prrosertim, uti diximus, cum adoo gonoraliter ac ons concii>itur: quiji
tum facilc api»Iicjitur omnibus, quii' simul in momoria occurrunt. Quod
notatn valdo «lignum est.

14i|lll|^,l ILILl.!||l;#iJI

^^9»ms^i^^^i9m-^

^M£^Wg^J-A^>

i)i: iNTKLLKinirs

KMKNhATIONF. THACTATrM.

ad sui ipsius clcstructionein. Atleo ut si nulla essent corpora
circunijacontia, cantlcla ha.'C, ac etiani llannna, manorent innnu-
tabiles, aut siiuilia: Nulla igitur tlatur hic lictio, icd * vene ac
mene asscrtiones.

Transcanuis jain ad lictioncs, tiuie versantur circa essentias
solas, vel cuni aliqua actualitate sive existentia siinul. Circa
cj[uas lioc maxiine venit considerandum : tjuod, quo mcns minus
intelligit, et tamen phira percipit, eo niajorem habeat potentiam
iingcndi, ct tiuo phira intclligit, eo magis iUa potcntia dimi-
nuatur. Eodum cx. gr. modo, t^uo supra vidimus, nos non possc
fingere, tj[uamdiu cogitamus, nos cogitare et non cogitare; sic
etiam, postquam novimus naturam corporis, non possumus fin-
gere muscam inlinitam ; sive postquam novimus naturam * ani-
ma', non possumus lingere (»am t»sse quadratam, quamvisomnia
vcrbis possimus elVari. Sed, uti diximus, quo minus homines
norunt Naturam, co lacihus multa possunt fingcre; veluti, ar-
]> ircs loqui, homincs in momcnto mutari in lapides, in fontes,
apparorc in spccuHs spectra, nihil fieri aUquid, etiam Deos in
btistias ct homincs mutari, ac inlinita ejus gencris alia.

Ahquis forto putabit, cpiod lictio lictionem terminat, sed non
intellectio; hoc est, postquam finxi ahquid, et quadain libertate
volui asscntiri, id sic in rcrum natura cxistcre, hoc elficit, ut
])ostea non ])ossimus id aHo modo cogitare. Ex. gr. postquam
linxi (ut cum iis lo«juar) naturam corjioris talem, mihi(iuo ex
mca libcrtate persuadcre volui, cam sic realiter cxistere, non
ami)hus ficct muscam v. g. inlinitam iingere, et postquam finxi
csscntiam animo), cam quadrarc non possum, ctc. Scd hoc exa-
minanduin. Primo: vel negant, vel conccdunt nos aliquid |)osse
intelHgere. Si concedunt, necessario id ipsuni, quod de fictione
dicunt, etiam de intcnectione dicemhim crit. Si vero hoc negant,
videamus nos, qui scimus nos aliquid scire, quid dicant. Hoc
scilicct, dicunt, animam possc scntire, et multis modis pcrcii^erc,

' Mom ctiam dc liypothcsilms iiitclliKcn(ltim,«ni;i' liinit ad ccrtos motus
cxi^licamlum, (lui couvcniuiit cum ciclorum })liJviiomcnis, nisi <|Uod cx
iis, si motihus ca-lcstibus appiiceutnr, naturam culorum conchulaut.ciUK.'
tanicn alia potcst essc, j^rascrtim cum ad cxi)Iican<lum tales motus
inult:(> alia' causa* possint concii^i.

- Sa'pc coutiugit, liomiucm hanc voccm ttnima acl suam memoriam
rovocaro, ot simul aliquam corporcau) imagincm formare. Cuni vero hjcc
d»Jo simul reprsescntautur, facilc putat so imaginari et lingerc animam
corporcam: (juia nomcu a rc ipsa nou distinguit. Ilic jtostulo, ui lectores
noji siut i»r:vcii)itcs ad hoc refutandum, quod, ut spero, non facieut, modo
nd exrujpla »j[uani accuratc attcndant, ct simul ad ea qua' sequuntur.

non so ipsam, neque rcs, quie cxistunt; sed tantum ca, (]Uie
nec in se nec ullibi sunt; hoc est, animam possc sola sua vi
creare sensationes aut idcas, qu;e non suni reruni ; adco ut ex
parte eam tanquam Deum considercnt. Porro dicunt, nos, aut
animam nostram, talem habere libertatem, ut nosmct, aut sc,
inio suain ij^sam Hbcrtatem, cogat: Nam postquam ca aliquid
finxit, et assensum ei pnebuit, non potest id alio modo cogitare
aut fingcre, et etiani ca fictionc cogitur, ut etiam * tali modo
cogitentur, ut j)rima fictio non o])pngnetur; Hiciil hic etiam
«oguntur absurda, (|mp hic retienseo, admittcre i)rtq)ter suani
fictionem ; ad quie exi^lodenda non defatigabimur ullis » demon-
strationibus. Sed et)s in siiis doliriis linquendo curabimus, iit ex
vorbis, (|uie cum ij^sis fccimus, aliqiiid vcii ad nosham rem
hauriamus, nom])C hoc: mens, (11111 ad rem ficlam etsuanatura
falsam attendit, ut eam ])ensitct ct intelligat, bonoque ordine
ox ea deducat, quie sunt deduccnda, facile falsitatem patefa-
ciet; et si res ficta sua natura sit vera, cum mens ad eam
attendit, ut cam intelligat, et ex ea bono ordino incij^it deducere,
tiuic indo sequuntiir, feliciter ])('rg(5t sine iilla infcrruptione,
sicut vidimus, qiiod ex falsa iiction(;, modo allata, statim ad
ostendendam ejus absiirditatem, ct alias indc dcductas, pnebuit
se intencctus.

Nullo ergo modo timcMdum erit, nos aliqiiid fingerc, si nifjdo
chirt) et distincte rem ])ercipiamiis: nam si iortc dicamus
homines in momento mutari in bestias, id valdc gcneraliter
dicitur; adeo ut nullus detur conceptus, id est idca, sivc coiiie-
rentia subjecti et pnedicati in niente: si enim darctur, simul
videret niedium et caiisas, quo et cur tale (luid factum sit.
Demde nec ad naturam subjecti et pnedicati attcnditur. Porro,
modo prima idca non sit iicta, ct cx ea cietene omnes idea»
doducantur, ])aulatim praTipitantia fingcndi evancscet; deiiule,
cum idea iicta non possit esse clara^et distincta, sed solum-
niodo confusa, ot omnis confiisio indc proccdat, quod mens rcm
mtcgram, aut ex multis com])ositam, tantum cx parte noscat,

Fortasse : ut (tiam alia tali hiodo.
] Quamvis hoc cxi^ericntia videar coucluderc, ct quis dicat id nil esse,
quia delicit demonstratio, oatu, si quis dcsiderat, nic hahcat. Cum in
natura nihil i^ossit dari, qucnl (.jns hgcs oi^pugnot; sed sum oinnia se-
cuudum coitas cjus Icges liant, ut certos, certis legihus, suos producant
eflectus ir-efragahili concatouatiouc: hiuc sequitur, quod anima, uhi reni
veic concipit, pcrgei ohjoctivc rr,s<leui emictus formare. Vido infra. uhi
<le idea falsa loquor. '

;4^.

}

DE INTELLECTUS

EMENDATIONE TIIACTATUS.

r -t J

et notum ab ignoto non distinguat: prieterea quod ad multa^
quie continentur in unaquaquo re, simul attendat sino ulla
distinctione ; — indo scquitur primo, quod si idea sit alicujus^
rei simplicissinicX», ca non nisi clara et distincta poterit esse :
Nam res illa non ex parto, sed tota aut niliil ejus innolesccre
debebit. Scquitur secundo, quod si res, quic compouitur ex
multis, in partes omncs simplicissimas cogitatione dividatur, et
ad unamquam<iuo soorsim attcndatur, omnis tum confusio
evanescet. Sequitur tertio, quod lictio non possit esso sim-
plex ; sed quod fiat ex compositione diversarum idcarum con-
fusarum, qure sunt diversarum rerum atque actioimm in Natura
existentium; vel melius ex attcntione * sinuil sine assensu ad
tales diversas idcas: nam si csset simplex, csset clara et
distincta, ct pcr consequens vcra. Si ex compositiono idoarum
distinctarum, csset etiam earum compositio clara (^t distincta,
ac proinde vera. Ex. gr. postquam novimus naturam circuli,
ac etiam naturam quadrati, jam non possum ea duo compo-
nere, et circulum facere quadratum, aut animam quadratam, ct
similia. Concludamus itorum ])rovitcr, ot vidoaiiius, quomodo
lictio nullo modo sit timonda, ut ca cum voris idcis ronfun-
datur. Nam quoad primam, do qua prius locuti sumus, ubi
scilicet res clare concipitur, vidimus, quod si ea res, qu:o clare
concipitur, et etiam ipsius existentia, sit per se retcrna voritas,
nihil circa talem rcm poterimus fingcrc; scd si existontia rei
conceptic non sit ioterna veritas, tantum est curaiidum. ut
existentia rei cum ejus essentia confcratur, et simul ad ordi-
ncm Natunc attendatur. Quoad secundam fictionem, quam
diximus csso simul attcntioncm siiio asscnsu ad divorsas idcas
confusas, quic sunt divcrsarum rcrum atquo actionum, in Natura
existentium ; vidimus etiam rem simplicissimam non posse fingi
sed intelligi, et etiam rem compositam, modo ad partes sim-
plicissimas, cx quibus componitur, attendamus; imo ncc ex ipsis
ullas actiones, quic vcnc non sunt, nos posso fingcre : Naiii
simul cogcmur contcmplari, quomodo et cur talc qui<l fiat.

His sic intoUectis, transcamus jam ad iiiquisitionem Idcic
Falsio, ut vidcamus, circa qu:e vcrsetur, et (luomodo nobis

' NH. «luoil lirtio iii so spcctfttH iioii iiuiltiiiii «lifVrrnt u soiniiio, iiiHi
«liio<l in soinniis iion oflcrantiir cansfr, «inn', vi^ilantihnH opo .soiisiiiim
oflcruntur, ex quibus colligunt illa ropncsentainin.i illo tcmpore noiv
rcprasent.iri a rebus cxtra se constitutis. Error autrin, ut statim appa-
rebit, est vigilamlo somniaro ; ot, si sit a^hmulniri manifcstns. deliriuiii
vocatur.

Vt-

possimus cavere, ne in falsas pcrceptioncs incidamus. Quod
utrumquc non erit nobis jam diflicilc post inquisitioncm ide:c
fictaj: nam inter ipsas nulla alia datur difTcrcntia, nisi quod
hajc supponat assensum, hoc cst (uti jam notavimus), quod
nuUa) olferuntur causie, dum ropnisentamina ipsi oifcruntur,
<iuibus, sicut fingcns, possit colhgere, ea non oriri a rebus
■extra se, et quod fere nihil aHud sit, (|uam ocuHs apertis, five dum
vigihimus, somniaro. Versatiir iln(|uo idoa falsa, vol (iit molius
loquar) refertur ad existentiam roi, cujiis (»ssoiitia cogiioscitur,
«ive circa essentiam, eodcm modo ac idca ficta. (^u:o ad oxi-
stentiam refertur, emendatur codem modo ac fictio : nam si
natura rei not:c supponat existentiam necessariam, impossibile
«st, ut circa existentiam illius rei fallamur; sed si existentia
rei non sit a^tcrna veritas, uti est cjus essentia, scd quod
necessitas aut impossibilitas existcndi pcndcat a causis cxternis ;
tmn cape omnia codem modo, quo diximus, cum de fictione
sermo esset: nam eodem modo emendatur. Quod attinet ad
alteram, (luie ad essentias refertur, vel etiam ad actiones, tales
perceptiones neccssario scmpcr sunt confus:c, compositic cx
<Iiversis coiifiisis porccptioiiihus nTiim in Natiira cxiHtcntium,
*ut cum homiiiibus pcrsuadctur, in siivis, iii imaginihus, in bru-
tis, et cictcris adesse numina ; dari corpora, ex (juorum sola
compositione fiat intellcctus; cadavera ratiocinaFi, am))ulare,
loqui; Deum decipi, et similia; scd idctc, quic sunt clanc et
ilistinctie, nuiKjuam possunt csse fals:c: nam ideic rcrum, quic
<clare et distinctc concipiuntur, sunt vel simplicissimic vel com-
positic ex idcis simplicissimis, id est, a simplicissimis ideis
ileductic. Quod vcro idca simplicissima non quoat essc falsa,
poterit unusciiiisquo vid(;rc, modo sciat, quid sit vcriim, sivc
intellectus, et simul quid falsiim.

Nam, quod id spectat, quod formam vori constituit, certum
•est, cogitationem vcram a falsa non tantum pcr denominationem
«xtrinsecam, scd maxime per intrinsecam distingui. Nam si
quis faber ordine conc(q)it fabricam aliquam, quamvis talis
fabrica nunquam cxstitcrit ncc ctiam unqiiam exstitura sit, ejus
nihilominus cogitatio vera est, et cogitatio eadcm est, sive fa-
brica existat sivc minus; ct coiitra si ali^iuis dicit, Pctrum ex.
gr. existcre, ncc iamcii scit, Pctriim cxist(?ro, illa (jogitatio
respcctu illiiis falsa cst, vcl, si in:ivis, iioii cst vcra; quamvis
Petrus revcra existat. Ncc hicc cnunciatio, Pctriis existit, vera
€st, nisi rcspcctu illius, qui ccrto scit. Pctrum cxistcrc. Unde
sequitur, in idcis dari ali(jiiid rcah», pcr quod vcric a falsis

r1-

•^^^

i':iir^imm90^-'--»mim^^>'-^^^''

DK INTELLECTUS.

EMENDATIONK TIIACTATUS.

I»

distinguuntur : quotl quideni jain investiganduni erit, ut optiniani
veritatis norniam habeainus (ex data eniin vene ideie nornia
nos nostras cogitationcs deboro doterniinare dixinins, nietho-
duniquc cognitionem essc reflexivani), ct proprictatos intollectus
noscanms; nec dicendum hanc diffcrontiam ex eo oriri, quod
cogitatio vera est res cognoscere per prinias suas causas, in
quo quidem a falsa vahle differret, prout eandom supra exphcui :
Cogitatio cnim vera ctiam dicitur, qiue cssentiam alicujus prin-
cipii objoctivo involvit, quod causam non habet, et per se ct
in se cognoscitur. Quaro forma vera3 cogitationis in eadem ipsa
cogitatione sino relatione ad ahas debet esse sita ; nec objcc-
tum tanquam causam agnoscit, sed ab ipsa intellectus potentia
et natura pendcrc debct. Nam si supponamus, intellectum ens
ahquod novum percepisse, quod nunquam exstitit, sicut aliqui
Dei intcllcctum conci])iunt, antcquam res croaret (quio sane j^or-
ccptio a nullo objecto oriri potuit), et ex tali perceptione alia.s
legitime dcducere *, oinnes illi\i cogitationes verie essent, et a
nullo objecto externo determinata) ; sed a sola intellectus potentia
ot natura dopondoront. Quaro id, quod forinam voni» rogitatio-
nis consfcituit, in ipsa oadom cogitationo est (puorendum, ot ab
intellectus natura deducendum. Hoc igitur ut investigetur, ideam
aliquam veram ob oculos ponamus, cujus objectum maxiine certo
scimus a vi nostra cogitandi penderc, nec objectum aliquod in
Natura haberc : in tali onim idea, ut ex jam dictis patet, faci-
hus id, quod volumus, invostigare poterimus. Ex. gr. ad for-
mandum conccptum globi fingo ad libitum causam, nempe
semicirculum circa centrum rotari, et ex rotatione globuin quasi
oriri. Ha3c sane idea vera est, et quamvis sciamus nulluin in
Natura globum sic unquam ortum fuisse, est hioc tamen vera
perceptio, et facillinius modus formandi globi conceptum. Jam
notandum, hanc perccptionom afHrmare semicirculum rotari,
(luo) aflirmatio falsa csset, si non essot juiicta concoptui globi,
vcl caus:c talein motuni detorminantis, sivc absolute, si liicc
afKrmatio nuda essct. Nam tum niens taiitum tondcrot ad aftir-
mandum soluin semicirculi niotuin, qui nec in sr^micirculi con-
ceptu continetur, nec ex conceptu causio motuni detenninantis
oritur. Quare falsitas in hoc solo consistit, quod aliquid de
ahqua re affinnetur, quod in ipsius, quem formavimus, conceptu
non continetur, ut motus vel quies de somicirculo. Unde sequi-
tiir, simpliccs cogitationcs non posse non esse veras, ut siniplex

* E(l. Pr. ; ihdnceret.

'Kk'

semicirculi, motus, quantitatis, otc. idoa. Quicquid hio affirma-
tionis continent, earum ad;o<iuat concoptum, nec iiltra se extcn-
dit, <iuaro nobis licot ad libitum siuc ullo oiToris scrupulo ideas
simplic(»s formaro. Snpor<'st igitur tantum qu:or(!ro, (jum potontia
mens nostra oas formar(^ j^ossit, ot quous^iuo oa potontia so
extendat: hoc onim invonto facilo vidcbhnus summnm. ad quam
possumus porvoniro, oognitionom. Certum enim cst, hanc ojus
potontiam s(; non oxton<l<«ro in infiniium: Nnni (inii Mli<|uid do
ali<jua re aflirmamus, <iuod in ooncoptu, <iuom do oa formamus,
non continctur, id dcf(M,lum nostrio j^orcoptionis indicat, sivo
quod mutilatas quasi ot fruncatas habomns cogifationos, sivo
ideas. Motuni enim somicirculi falsum osso vidimus, iibi nudus
in mente est ; eum ipsum autem verum, si conceptui globi
jungatur, vel conceptui alicujus causre talem motuin determr-
nantis. Quod si dc natura cntis cogitantis sit, uti prima fronte
videtur, cogitationcs vcras sivc adio^juatas formaio, ccrtum est,
ideas inadjoiiuatas cx co tantum in nobis oriri, <iuod pars
sumus alicujus entis cogitantis, cujus (|urcdam cogitationes ex
tot(), (|UM'dam ox parto tMntuni nostram montom constituunt.

Sed (luod adliuc vonit (roiisi<lorMnduin, ot (piod olrca flcfionom
non fuit operio pretium notaro, ot ubi maxima datur dcceptio,
est, (piando contingit, ut <iua'dam, (piro in imaginatione (ifferun-
tur, sint ctiam in intolloctu, hoc est, (luod clare et distincte
concipiantur ; (^uod tum, (lUMmdiu distinctum a confiiso non
distinguitur, cortitudo, luxi cst id(!a vora, cum lum distinctis
commiscctur. Ex, gr (luidam Stoicorum forto audivcrunt nomen
aniimo, et etiam (luod .sit immortalis, (luie tantum confuse ima-
ginabantur ; imaginabantur etiam, et simul intolligebant, cor-
pora siibtilissima ca^tcra omnia ponotrarc, ct a nnllis pcnetrari.
Cum hioc omnia simul imaginabantur, concomitante certudine
hujus axiomatis, statiin corti reddcbantur, montom osse subti-
hssiina illa corpora, et suhtilissima illa corpora non dividi, etc.
8cd ab hoc ctiam lilxTamur, dum conamur ad normam data»
veno idoso oninos nostras porcoptionos cxaminaro, cavendo, nti
initio diximus, ab iis, quas ox aiiditu, aut ab experientia vaga
habemus. Adde quod talis deccptio ex eo oritur, quod res
nimis abstracte concipiunt : nam per se satis claruin est. nie
illud, (luod in suo vero objecto concipio, alteri non posse appli-
carc. Oritur deni^iiie etiam ex eo, quod prima olementa totins
Naturio non intolligunt ; imde sine ordinc proco<'endo, ct Na-
turam cum abstracfis, (|uainvis sint vora axiomata, confundend(),
80 ipsos confundunt, ordinoni<iue Natura' p(nvertunt. Nobi.s

-aB

BU i

► * *

<Jii

n t

■ I

11 !•

: 11

DE INTELLECTUS

auloiu, si (|u;uu uiiuiuiu ahhlracio prucedaiiius, ot a priuiis
oleuientib, lioc est a iouto et origiue Naturio, «juaiu liriumui
iieri potest, incipiamus, millo uiodo talis deceptio erit uietuenda.
Quod auteiu attinet ad coguitioneui origiuis Natune, ininiiue
ost tiuiciiduin, ne eaiii cuiii abstractis coiifuudaiiius : naiii cuiii
aliquid abslracto concipitur, iiti suiit oiiinia uiiiversalia, 8eiiiper
latius coiuprclienduntur iii intellectu, (piaiu revera in Natura
oxistcro possuut eoruiii j^articularia. JJeinde cuiii in Natura
deutur iiiulta, (juoruiii dilVcrciitia adoo est oxigua, ut IWo iii-
tolloctuiu olVugiat, tuiii raciK» (si ahstracto comipiantur) polost
C(3ntingere, ut conluudautur * ; at cuiu origo Naturie, ut postea
videbinius, nec abstracte, sivc universaliter, concipi possit, nec
latius possit oxtendi in intollectu, (luaui revcra est, nec ullani
habeat sijuilitudineiu cuin nmtabilibus, imlla circa ejus ideani
nietuenda est confusio, niodo noriuaiu veritatis ((juaiu jain osten-
dimus) haboamus: est nimirum hoc ens unicuiu, intinitum \
hoc est, est omne - esse, et pnuter (luod nullum datur esse.

Hucusque de idea falsa ; superest, ut de Idea Dubia in^jui-
ramus, hoc est, ut iiKiuiraiims, (iUienam sint ea, (jUie nos pos-
suiit in dubium pcrtrahoro, ot siiuul (piomodo dubitalio tollatur.
Loquor de vera dubitalione in luente, et non de ea, (|uaiii
passim vidomus contingere, ubi scilicet verbis, (luaiuvis aniinus
non dubitet, dicit quis se dubitare : uon est eiiiiii Methodi hoc
oiuendare, sed potius pertiuet ad inquisitioneiu portinaciiu et
ejus omendationem. Dubitatio ita^iuo in anima nulla datur per
rem ipsam, de qua dubitatur, hoc est, si tantuiu uiiica sit idea
in anima, sive ea sit vera sive falsa, nulla dabitur dubitatio,
neque etiam certitudo : sed tantum talis sensatio. Rst enim in
se nihil aliud nisi talis sensatio ; sed dabitur per aliani ideaui
(lUiu non adco ckira iic distincta est, ut possiiuus ex ca aliquid certi
circa rem, de qua dubitatur, concludere, hoc est, idea, quaj nos in
dubium conjicit, non cst clara et distincta. Ex. gr. si quis nunquam
cogitaveiit do sousuum fallacia, sivo oxperieutia, sive quoniodo-
cuiKiuc sit, nunquiim dubitabit, jxn sol major aut iiiinor sit, (juam
iipparot. Iiido rustici piissim mirantur, cuiii audiuntholcm iiiulto

Ed. Pr. : confnndaninr.

* Hii-c non sunt attributa l)ci, quiu ostcndunt ipsius esscntiain, ut in

rhilo.sophia ostcndam.

' Hoc supra jara dcmonstratum est. Si enim talc cns non cxistcret,
nunquain posset produci ; adcoquo mens plus posset inteUigcre, (luam
Katura pnestare, quod supra falsum esso constitit.

P
u *•

EMENDATIONE TRACTATUS.

inajorom esso (luam globum teiTK.', sed ' cogitando do fallacia
«ensuuin oritur dubitatio, et si quis post dubitationem acquisi-
yerit veram cognitionem sensuum, et quomodo per eoruin
'instrumenta res ad distauiiam reprjosentontur, tum dubitatio
itoruiii tollitiir. IJudo s«M|uitur, iios noii j>oss(; voras ideas in
dubiuiii vociiro ex eo, (juod lorto ali^iuis JJcus docoi^tor oxistiit,
<iui vel in niaxiine ccrtis nos fallit, nisi (|uamdiu imllam hahe-
mus c^laram ot distiuctam id(;;iui ; Iioc ost, si atic^ndamus iul
cogiiitioiioiM, (|iiaiii do (nlgiiK» oiMiiiiini icniiM ImbcMiiiH, ot iiihil
invoiiiiiiiiuH, qiiod iios docM^at, (miim iioii osso docoptorom oadeiii
illa cognitiono, qua, cum attendimus ad naturam tiianguli,
invenimus ejus tres angulos awiuales esse duobus rectis; sed
m talem cognitionem Doi habcmus, (jualom hiibcmus trianguli,
tuni omnis dubitatio iollitur. Et eodcm modo, quo possumus
pervenire ad talem cogiiitionom trianguli, quamvis non certo
sciamus, an aliquis summus doceptor nos fallat; eodem etiam
niodo possunuis pervenire ad talem Dei cognitionem. quamvis
Jion certo sciamus, au dctur (juis summus deceptor; et, niodo
•eam habeamus, siiiliciot ad iollondam, uii dixi, omneni duhi-
tationem, (juam de id(Ms chiris ct distinctis habere possumus.
Porro si (juis recte procodat iuvestigando, qufc prius sunt
mvestiganda, nulla interrupta concatenatione rerum, et sciiit,
<juoinodo (juicstiones sint detorminandic, antequam ad earuni
-cognitioncm accingamur, nun(juam nisi certissimas ideas, id est
<5laras et distinctas, habebit: Nam dubitatio nihil aliud est,
<iuani suspensio animi circa aliquam aifirmationem aut negati-
onein, (juam aifirmarot aut negaret, nisi occurreret aliquid,
<jU0 ignoto cognitio ejus rei debet esse imperfecta. Unde col-
digitur, quod dubitatio Rcmpor oritur ex co, (juod res absque
ordino invostigontur.

Hioc sunt, quio promisi tradcre in hac prima parte methodi.
Sed ut nihil omitijim oorum, (jua* ;id cognitionom inicllectus,
•et ejiis viros iiossunt conducorc, inuliuu ciiam jiauca de :\leiuo-
ria et Oblivioiio; uhi hoc iiiaximo voiiit coiisidoraiidum, (jiiod*
momorm corroboreiur o[u^ iiiiollocius, ct otiam {ibs^juo ojie
intelloctus. Niuii qiioad luimum, quo rcs magis e.st iutelligibi-
hs, 00 facilius retinetur, ot contra, (juo minus, co facilius eam
obliviscimur. Ex. gr. si tradam alicui copiam vorboruin soluto-

» Id cst, scit Kcnsus ali.iunndo se decepis.Kc ; sed hoc tantum confuso
scit: Aam nescit «juomodo hcusus rallant.

■! !

[.■«5

i. \ I

i {

DE INTELLECTUS

EMENDATIONK THACTATUS.

'■■>'

■■I

ruiu, eii luulto dillicilius rotiucbit, quaiii si cadciu vorha iii
foruia narrationis tradaiu. Corroboratur ctiaiu abs^iuo ope intcl-
lcctus, scilicct a vi, qua iiuaginatio au£ scnsus, qucin vocant
coininuuciu, ailicitur ab aliciua rc siugulari corporca. Dica
.HhujuUirom: iiuaginatio cniiu tantuiu a siiigularibus allicitur:
Nain si quis lcgerit c.x. gr. nnain tantuin fabulain aiuatoriaiu,
cam optimc retinebit, quaiudiu non legcrit plurcs alias ejus
generis, quia tum sola vigct in imaginatione ; scd si plurcs
sint cjusdcm gonoris, siuuil omnos imaginamur, ct facilo con-
fuuduntur. Dico otiaiu rofjtorcuni: naiu a solis corporibus alli-
citur imaginatio. Cuin itaquc momoria ab intollcctu corroborc-
tur, ot otiaiu sino intellcctu, indo conchiditur, caiu ciuid divcrsum
esse ab intollectu, ot circa intclloctum in so spoctatum nullam
dari momoriam, ncquo oblivionem. Quid crgo orit iiifi.ioria?
Nihil aliud, quam sonsatio impossionum cerebri, simul cum
cogitatione ad dctcrminatam diirationom * sonsationis: quod
ctiam ostendit rominiscontia. Nain ibi anima cogitat do illa
sonsatione, sod non sub continua duratione; et sic idca istius
sonsatiouis nou cst ipsa duratio sonsationis, id ost ipsa mcmoria.
An voro ido:c ipsic aliquam patiaiitur corruptionom, vi<lobimus
in Philosopliia. Et si hoc ahcui vahle absurdum vidcatur, sulH-
ciet ad nostrum propositum, ut cogitct, quod, quo res cst sin-
guhirior, eo faciHus retineatur, sicut cx exemplo couKcdiic inodo
ahato patct. Porro quo res intoHigibihor, eo etiam faciliua
rotinetur. Undo maximo singuhirom, ot tantummodo intolligibi-
lem, non poterimus non retinoro.

Sic itaquo distinximus inter Idoam Veram ct cictcras per-
ceptiones, ostendimusque, quod idore ficttc, falsa;, ct Cietcne
habeant suam originem ab imaginatione, hoc cst a quibusdam
sensationibus fortuitis (ut sic lo(|uar) atquo solutis, (luic non
oriuntur ab ipsa mentis potentia, sed a causis cxternis, prout
corpus, sive somniando sivo vigilando, varios accipit inotus.
.Vel si placet, hic per imaginationcm, quic(iuid volis, cape,
modo sit (luid diversum ab intelloctu, ct undc anima habeat
rationem pationtis ; perindo onim ost quic^iuid capias, postquaiu

* Si vero dnratio sit imletcrminat.i, memoria cjus rei est imperfecta^
quod quisquo ctiam vidctur a natura didicissc. Siepo enim, at alicai
melius crcdamus in co, quod dicit, rogamas, (juando ct abi id contigerit.
Quamvis ctiam idc:c ips:e suam liabcant durationem in mcnto, tamen
cum assueti simus durationem dctcrminare opc alicujus mensunc moto!»^
quod ctiam opo imaginationis fit, ideo nullam adhac memoriam obser-
vamas, qujc sit pnr.c mentis.

novimus caudcm quid vagum ossc, ot a (luo aiiima patitur, ct
simul otiain novimus, (luomodo opo intolloctus ab cadcm libe-
ramur. Quare etiam neiuo mirotur, mo hic noiidum probarc,
dari corpus ct alia noccssaria, ot tamoii lo(jui do imaginatioiH^
de corp()rc, et ojus coustitutiono. Noiiq»o, ut dixi, cst porindJ
quid capiam, postquam novi esso (luid vagum, otc.

At ideam vcram simplicem csso ostondimus, aut ox simpli-
cibus compositam, ut qu;c ostcndit, quomodo ot cur aliquid sit
aut factuin sit, ot quod ipsius cfrocfus ()}»joctivi in aninia pro-
ccdunt ad rationom formalilatis ipsius obj(«cti; id qnod idcni
est, quod voteres dixorunt, nompo voraiu sciontiam procedoro
a causa ad eflcctus; nisi quod niuKiuam, quod sciam, conce-
porunt, uti nos hic, aiiimam socundum cortas Iog(»s agontom,
et (piasi aliquod automa spiritualc. Undc quantum in initi()
licuit, acquisivimus notitiam nostri intolloctus, et taloin norinam
veric ideic, ut jam non voroamur, no vora cuin falsis aiit fictis
confundamus; iicc otiam mirabimur, cur quicdam iutclligamus,
quie nullo modo su]) imaginati(niciu cadunt, ct alia sint iii
miaginationo. quM' prorsus o[)[)up;nant int(dl(jctnm, alia doni(juo
cuin intcllectu (jonv^miant. (iuan(lo(iuidcm novimus o[)orationes
illas, a quibus imaginationos [^roducuntur, fiori socundum alias
legos, prorsus divcrsas a Icgibus intellectus, et animam circa
nnaginationcm tantum habere rationem [)atientis. Ex quo etiam
constat, quam facile ii in magnos orroros possunt doIa})i, qui
non accurato distinxorunt intor imaginationom ot intollcctionom.
In lios ex. gr., quod oxtonsio doboat osso in loco, doboat osse
finita, cujus partos ab invicem distinguantur * realitcr. quod
sit [)riinuin et unicum fundamontum oinnium rcrum, ot uno
tempore majus spatium occiqx^t quam alio, multaquo ojusmodi
aha, quic omnia prorsus oppugnant voritatem, ut suo loco os-
tendemus.

Deinde cum vorba sint pars imaginationis, hoc cst, quod,
prout vago ox ali([ua dispositiono corporis componuntur in
memoria, multos conceptus fingamus, idoo non dubitandum, ([uin
etiam vcrba, icquo ac iinaginatio, possint osso causa multorum
magnorumque errorum, nisi magnopere ab ipsis caveamus. Adde
quod sint constituta ad libitum et captuni vulgi; adco ut non
smt nisi signa rcrum, prout sunt in imaginatione, non autom
prout sunt in intollectu; quod claro patot ox oo, quod omnibus
118, quic tantuiii sunt intclloctu ct non in imaginatione, nomina

Ed. Vy. (linthu/uunfur.

r*"'

-28

.li

it^»

DE INTELLECTUS

■tl

iinposuenmt siopo nogativii, uti bunt, incorporeuin, iiiHnituin,
etc, et etiam multa, quic sunt revera aflirmativa, iiegative
exprimunt, et contra, uti sunt increatum, indepcndens, infinitum,
immortale, ctc, quia nimirum horum contraria nmlto facilius
imaginanmr; ideoque prius primis hominibus occurrerunt, et
nomina positiva usurparunt. Multa aflirmamus et neganms, quia
natura verborum id aftirmare et negare patitur, non vcro rerum
natura ; adeoquo hac ignorata facile aliquid falsum pro vero
sumeremus.

Vitamus pnvterea aham magnam causam confusionis, et qua;
facit, quo minus intellectus ad se reflectat: nempe, cum non
•distinguinius inter imaginationem et intellectionem, putamusea,
•qua3 facilius imaginamur, nobis esse clariora, et id, quod ima-
-ginamur, putamus intelligere. Undo quie sunt postponenda an-
tcponinms, et sic verus ordo progredicndi pervertitur, nec ali-
-quid legitimc concluditur.

^ Porro, ut tandem ad Secundam Partcm hujus Metliodi
•perveniamus, proponam primo nostrum scopum in liac methodo,
ac deindo mcdia, ut eum attingamus. Scopus itaquo cst claras
et distinctas habcro ideas, talos vidolicet, (iu:o ex pura inonte,
et non ox fortuitis motibus corporis factio sint. Deindo, omnes
ideio ad unam ut redigantur, conabimur Ciis tali modo conca-
tenare et ordinare, ut mens nostra, quoad ojus fieri potest,
reforat objectivo formalitatom natuno, quoad totam et ((uoad
ejus pi\rtes.

Quoad prinmm, ut jam tradidimus, requiritur ad nostrum ul-
timum finem, ut res concipiatur vel per solam suam essentiam,
vel per proximam suam causam. Scilicet si res sit in se, sive,
•ut vulgo dicitur, causa sui, tum per solam suam cssentiam
xlebebit intelligi ; si voro res non sit in se, sed requirat causam,
ut existat, tum per proximam suam causam dcbet intelligi :
Nam revera - cognitio efloctus nihil aliud cst, quam pcrfectio-
rom ciiusio cognitioiiem ac<iuiroro. Unde nunquam nobis liccbit,
quamdiu de inquisitione rerum agimus, ex abstractis aliquid
-concludcre, ot magnopore cavcbimus, ne misceamus ea, quio
•tantmn sunt in intellectu, cum iis, qua? sunt in re; Sed optima

> rrfccipna bnjus partis Rcgula cst, ut ex prinia partc scquitur, re-
•censere omncs itlcas, quas ox imro intelleetu in nobis invonimus, ut cjp
al) iis, quas imaginamur, (listinguantur ; quod ex proprietatibus unius-
cujusque, ncnipo imaginationis ct intcllcetionis, crit elicicndum.

' Nota, quod binc appareat nibil nos dc Natura posse intelligcrc. quiu
simul cognitioncm primic causjv, sivc Dei, anq)Iiorcm rcddamus.

<n'

KMKNDATIOXK TnACTATIJS.

2(1-

conclusio crit depromenda ab essentia aliqua particulari aflir-
niativa, sive a vera et logitima dofinitione. Nam ab axiomatis
solis universali])us non potost intc^Iloctus ad singularia descen-
dere, quandoquidom axiomata ad infinita se extondunt, nec
intellectum magis ad unum, quam ad aliud singulare contein-
plandum determinant. Quaro recta inveniendi via est ex data
aliqua definitioiio cogitationos formaro: quod co folicius et
facilius procedet, quo rem aliquam molius definiverinms. Quare
cardo totius hujus secundai mothodi partis in hoc solo versatur,
nempe in conditionibus boiiio definitionis cognoscondis, et deindo
in modo eas inveniendi. Primo itaquo do conditionibus Defini-
tionis agam.

Definitio ut dicatur porfecta, debobit intimam essentiam rei-
oxplicaro, et cavoro, no ojus loco propria qujodam usurpenius ;
ad quod oxplicandum, ut jilia cxompla omittam, nc vidoar
ahorum orroros volle dotcgoro, adforam tantum exomplum ali-
cujus rei Jibstractio, qu;e porindo est, quomodocunquo dofiniatur,
circuli scilicet : quod si dofiniatur, osso figuram alifjuam, cujus
linejc, a centro ad circumf(;r(!ntiam dnct:»', sunt jcfjualoH, nomo
non vidr;t talom dofinitionom minimo oxplicaro ossonliam circuli,
scd tantum ojus ali(iuam propriotatom. Et quamvis, ut dixi,
circa figuras et cjotera ontia rationis hoc parum reforat ; mul-
tum tamon r(»f(;rt circa onlia physica ot roalia: nimirum quia
l)ropriofaf(3S rcrum non infrjllif^untur, (|uaindiu oanini ossonfijir
ignorantur; si autcm has pnctormittimus, nocossario conca-
tonationem intelloctus, qu;o Natuno concatenationom roferre
debet, iiorvertomus, et a nostro scopo prorsus aborrabimus.
Ut itafjue hoc vitio libcrcmur, orunt hioc obsorvanda in Defi-
nitione.

I. Si res sit creata, dofinitio dobobit, uti diximus, compre-
hendero causam proximam. Ex. gr. circulus socumlum hanc
log(Mn sic (»ssot dofinicndus : (Mim oss(» liii;uram. i[Uiv doscribitur
a linoa quacunqiK?, cujus alia oxfniinitas ost fixa, alia mobilis ;
(|Uio dofinitio claro compnfhondit oausam proxinijini.

II. Talis roquiritur concoptns nji, sivo dofinifio, ut oinnes
propriotates rei, dum sola, non autem cum aliis conjuncta
spectatur, ex ea concludi possint, uti in hac definitione circuli
videre est. Nam ex ea clare concluditur, omn(.»s lincas a centro
ad circumforonfiam ductas !i(iujil(is osso ; quodque hoc sit neces-
sarium ro^iuisitum dofinifionis, ad(}o por so csf Jittondonti inani-
festum, ut non vidoatur opfTjc ]>rofium in ipsius domonstnitione
morari, noc otiam ostond(no ox hoc socundo nHinisito, omnem

/i ■

DE INTEF.LIXTirs

EMENDATIONE TIlArTATlTS

:il

wfr I .1»

aoliiiitionein ddjcre esbc allinnativain. Lociuor de allirinatione
intellectiva, parum curando verbalem, quic propter verborum
penuriam poterifc fortasso aliciuando negativo cxprimi. (.uamvis
allirmative intelligatur.
J)elinitionis vero rei increat:e biec sunt requisita.

I. Ut omncm causam sechidat, boc est, objectum nullo alio
pnuter suum esse egeat ad sui explicationem.

II. m data ejus rci delinitione nullus maneat locus ,,u;vs-
tioni, An sitV '

III Ufc nulia, (luoad mentein, babeat substantiva, qu:e possinfc
adjectivaii, hoc est, ne per ali^iua abstracta explicetur.

IV. Et ultimo (quamvis hoc notare non sit valde necessa.
num) requiritur ufc ab ejus definitione omnes ejus proprietates
concludantur. Qu:e etiam omnia attendenti accurate fiunfc
manifesfca.

Uixi etiam, quod opfcima conclusio crifc depromenda ab essen-
tia aliqua particulari alKrmativa : (Juo enim specialior est idea-
eo distinctior, ac proinde clarior est. Unde cognitio particula.
riuin (luam maxime nobis (]u:erenda est.

Quoad ordinom vero, efc ufc omnes nosfcne perception(.'s ordi-
nentur efc unianfcur, rcciuirifcur, ufc, (imunprimum lieri polest vt
ratio postulafc inquiramus, an detur quoddam Ens. et simul
quale, quod sit omnium rerum causa, ufc ejus essentia objectiva sit
etiam causa omnium nostrarum idearum ; efc tum mens nostra uti
dixinms quam maxiine referet Naturam : nam et ipsius es^en-
tiam, efc ordinem, efc unionem habebifc objective. Unde possumus
videre, apprim(3 nobis esse nccessarium, ut sempor a rebus
physicis, sive ao entibus realibus, omnes nostras i^feas deduca-
mus, progrediondo, quoad ejiis lieri potest, secundum seriem
causarmn :ib uno cnte roali ad aliud ens reale, et ita quidem,
ut ad abstracta et universalia non transeamus, sive ut ab iis
aliquid reale non concludamus, sive ut ea ab ali^iuo roali non
concludantur : Utrumqiie enim verum progressum intellectus
Intorrumpit. Sed notandum, me hic per seriem causarum, ot roa-
luin cntium, non intelligere seriom rerum singularium mutabilinm;
sed tantummodo seriem rerum fixarum leternarumqiio. Sorieni
enim rerum singularium mutabilium impossibilo forot huinamo
iibocilhtati asse(,ui, cum propt(T earum omnem niinH^rum su-
porantom multitudinom, tum proptor infinit:is circumstantijis in

ovkfnf r '"'' '^'fT\ ""'^'1"^^''1"<^ P««^'-^t esse causa, ut res
existat, aut non existat. Quandoquidem earum cxistentia nullam
liabet connexionem cnm oarundem essentia, sivo (ut jam diximus)

^^:'

iion esfc ioterna veritas. Vornmonimvero ne<iue etiam opus est,
ufc earum seriem intolligamus : siquideni rerum singularium
inutabilium essonti:o non sunt doproniomho ab oarum sorio sivo
ordhie existendi ; cum hic nibil aliud nobis pnobo:it jinotor
denominationes extrinsecas, rolationes, aut ad summum circum-
tjfcantias ; qu:o omnia longo absunt :ib intima essontia rerum.
H:oc voro tantum ost j^otcMida a fixis atquo lotcrnis rebus, vt
simul a Iogi))Us in iis robus, tiinqiiam iii siiis voris oodioibus,
inscriptis, socundum quas omnia siiigularia ol liiiiit ofc ordinan-
tur ; imo luoc mutjibilia singularia ;uloo intimo at<iue ossoii-
tialiter (ut sic dicam) ab iis lixis pondonfc, ut sino iis nec esse
iiec concipi possint. Undo h:oc Hxa et :oterna, quamv^s sint
singularia, tamen ob corum ubi(jue pnosentiam, ac latissimam
potentiam, crunt nobis taiKjuam universalia, sive gonora defini-
tionum reruin singuhirium mutabilium, ot caus:o proxim:o oin-
niuin reruni.

Sed, cum hoc ita sit, non parum diflicultatis vidotur subosso,
ut ad horum singularium cognitionem pervenire possimus : nain
omnia simul concipere ros (,'st longo supra hiimani intolI(3ctus
vires. Ordo autom, iit iiiiuin nuUt aliiid intx'lligatnr, uti diximus,
non est petendus ab ooruiii oxistondi sorio, no<]Uo otiani a
rebus :oternis. Ibi eniin omnia luoc sunt simul natuia. Unde
alia auxilia necessario sunt qu:oroiida pnotor illa, quibus utimur
ad res :otcrnas earum(]ue l(;gos intcnigendum ; :ittamen non est
hujus loci ea tradere, iio(]uo oti:un opus est, nisi post^iuam
rerum :otcrnarum, earum(]ue infallibilium legum, sulHcientem
acquisiv(3rimus cognitionem, sensuumque nostrorum natura nobis
innotuerit.

Ante(]uani :ul rorum singiihirium cognitionem accingamur,*
tempus erit, ut ea auxilia tradamus, (]u:o omnia eo tendent, ut
nostris scnsibus sci:\mus uti, ot experimenta certis legibus et
ordine facere, (]u:o sulliciont ad rem, (]u:o in(]uiritur, determi-
iiandam, ut tandem ex iis concludamus, socundum quasnam
reruin :oternarum logos facta sit, ot intima ojus natura iKjbis
innotoscat, ut suo loco oslondam. Ilic, ut :id pro]K)situm rever-
tar, tantuni onitjir trjidoro, (]u:o videntur nocossaria, ut ad cog-
nitionem roruni :oteinjirum porvonire possimus, earumquo defi-
nitiones formcmus conditionibus supra traditis.

Quod ut liiit, rcvocandum in nKJinoriam id, (]iiod supr:i dixi-
mus ; nemi)o (]Uod, ubi mons ad ali(]uain cogitationom attendit,
ut ipsam perpendat, boiuxiuo ordine ex ea deducat, qu:o legitimo
sunt deduconda, si oa fjilsa fucrif, falsitatem doteget ; sin autom

DE INTELLECTUS

•! '

vera, tiim faciliter * perget sino ulla interruptiono res voras-
inde (leducere ; lioc, inquani, ad nostram reni roriuiritur. Nam
ex nullo fundamento cogitationes nostne terminari qucunt. Si
igitur rcm omnium primam investigaro vclinms, nccesse ost
dari aliquod fundamcntum, quod nostras cogitationes eo dirigat.
Deinde, quia mcthodus est ipsa cognitio reflcxiva, Iioc funda-
mentum, quod nostras cogitationes dirigere debet, nullum aliud
potest esse, quam cognitio cjus, quod formam veritatis consti-
tuit, et cognitio intellectus, ejusque proprietatum et virium : liac
enim acquisita fundamentum habebinuis, a quo nostras cogita-
tiones deducemus, et viam, qua intellectus, prout ejus fert
capacitas, pervenire poterit ad rerum a'ternarum cognitionem,
habita nimirum ratione virium intellectus.

Quod si vero ad naturam cogitationis pertineat veras formare
ideas, ut in prima partc ostensum, hic jam inquirendum, quid
per Vires et potentiam Intellectus intelligamus. Quoniam vera
prrecipua nostrre methodi pars est vires intellectus ejusque
naturam opthiie iutclligere, cogimur necessario (per ea, f|Uii&
in hac secunda j)arto moMiodi tradidi) ha'c dcduccMO cx ipsa
cogitationis et intellectus delinitiono. Sed hucusque nullas nvyulas
inveniendi definitiones habuimus, et (juia eas tradere non pos-
sumus, nisi cognita natura sive definitione intellectus, ejusque
potentia, hinc sequitur, quod vcl definitio intellectus per se
debct esso clara, vel nihil intclligorc possumus. llla tamen por
se absolute clara non cst; attamon ([uia ejus proprietates, ufc
omnia, quic ex intellectu habcmus, clare et dastincte i>ercipi
nequeunt, nisi cognita carum naturi\: ergo definitio intellectu.s
per se innotescct, si ad ejus proprietates, quas clare et dis-
'tincto intelligimus, attendanms. Intellectus igitur rroprietatcs
liic enumerenms, easque perpendamus, deque nostris innatis *
instrumentis agere incipiamus.

Intellectus proprietates, quas pnecipue notavi, ot clare intel-
ligo, hrc sunt.

I. Quod ccrtitudincm involvat, hoc ost, quod sciat res ita
esse formaliter, ut in ipso objectivc continentur.

II. Quod qutedam pcrcipiat, sivc ([uasdam formet ideas ab-
solute, (juasdam ex aliis. Nempe (|uantitatis ideam format abso-
lute, ncc ad alias attondit cogitation(3s; motus vero ideas non,
iiisi attendondo ad idcam (luantitaiis.

EMENDATIONE TRACTATUS.

;'. >

H'.

• Aut: feliciter. — TA. Pr. : ffcilitrr,

* Vidc snpra pag. D, 10, ct so(|<i.

III. Quas absolute format, inlinitatem exprinmnt ; at deter-
minatas ex aliis format. Ideam * enim (juantitatis, si eam per
causam percipit, tum quantitatcm *♦ determinat, ut cum ex
motu ahcujus plani corpus, ex motu lincic vero planum, ex
motu denique puncti lineam oriri i^ercipit ; (luje quidem ner-
ceptiones noii inserviunt ad intelligendam, sed tantum ad dcter-
mmandam quantitatem. (iuod inde apparet, (juia eas quasi ex
motu onri concipimus, cum tamen motus non percipiatur, nisi
percepta quantitate, et motum etiam ad formandam linoam in
mfimtum continuaro possumus, (juod minimo possemus facero
si non haberemus ideam infinitie quantitatis. '

IV. Ideas positivas prius format, quam negativas.

V. Res non tam sub duratione, quam sub (juadam specie
teternitatis percipit, et numero infinito; vel potius, ad res per-
cipiendas, nec ad numerum nec ad durationem attendit: cum
autem res imaginatur, eas sub certo numero, determinata dura-
tione, et quantitate percipit.

VI. Ideie, quas claras et distinctas formamus, ita ex sola
neces.sitato no.slrjc natunc seqni vidcfifiir, nt absoluto ;i Hola
nostra potentia pendero vid(.'antur ; confusju autem contra.
Nobis enim invitis siepe formantur.

VIJ. Ideas rerum, quas intellectus ex aliis format, multis
modis mens determinare j^otcst : ut ad detorminandum ex. gr.
planum ellipseos fingit, stylum chord;»' adhjcrontem circa duo
centra moyeri, vel concipit innnita puncta (3andem semper efc
certam rationem ad datam aliquam rectam lincam habentia, vel
conum plano aliquo obliquo sectum, ita ut angulus inclinationis
major sit angulo vcrticis coni, vel aliis infinitis jnodis.

VIII. Idcie, (juo i»Ius |)erf(icH(niis alicujiis obj(jcti exprimunt,
eo perfectiores sunt. Nam fabrum, (jui fanum aii(juod cxcogita'
vit, non ita admiramur ac illum, qui tcmplum ahquod insi^ne
excogitavit. °

Reli(jua, qme ad cogitationem referuntur, ut amor, Ifftitia,
etc. nihil moror: nam ncc ad nostrum institutum pra^scns
facmnt, nec etiam possunt concij^i, nisi j^ercepto intellectu. Nam
perceptione omnino sublata ea omnia tolluntur.

Ideic falsio et ficta^ nihil positivum habent (ut abunde osten-
dnnus), i)er quod falsa» aut ficta^ dicuntur; sed ex solo defcctu
cognitioms ut tales considorantur. U\v.[v ergo fals.i! et fictte,

•^ Aocrbat-h, Saissct: Jdea.

Vcrs. M(.A^.:fii per caumm percipit, tum eam per quantitatem.

• ' ^Kt

fj"^iJ! '■'P^t^pr^^z^^J

.'iiJi:-

X^s^SC-i-i

r'-' '

ri| i

■■n
' t

1 '•

5 I

DE lNTELLt:<:TUS

qiiatcnus talcs, iiihil nos dc cssciitia cogitatioius doccre possuiit ;
sed liujc pctcuda ex modo rcccusitis propnctatibus positivis ;
hoc est, jam aUqiiid commuuc statucnduiu cst, ck <iuo liaj pro-
prietatcs necessario seciuantur, sive quo dato ha* necessano den-
tur, et (juo sublato hicc onuiia toUantur.

licliqnu dcsideraNtitr.

>'•

E T H 1 C A

OKDINE GEOMETKICO DEMONSTlfATA

IN t^UINgUE PAKTKS DI.STINCTA,
j iit (jnihiis agitur

I. De Deo.

II. De Natura et Origine Mentis.

III. De Origine et Natura Affectuum.

IV. De Servitute Humana, seu de ArFECTuuM Viniuus.

V. Do POTENTIA TnTELLECTUS, SCU dc TiinEKTATE HuMANA.

■'^^WttWFBff

ij»=w^-iv>isit;?rff>».

.^SMWfej;'*?-*''-.-^.

\-:n-

E T n [ C E s

I^AlfS 1'UJJ\1A,

J^ E D E 0.

^■1 .

F»f.

l>KJ''INITIONJJ,S.

aliud semper',.yrct;ci^Ls^%t"'''"'-.*'f '"';.«""'''"
terminatur At coi-dus nnn ' nl"' '^ ""'5!'"''° ^''^ cogitatione
<=orporo. '^ ' """ ''"^""""t"'- <=«8'tatione, nec cogitatio

<=ona>itir" S^^^St cS^'" '■"• '1""" '" "" -'• «' P- -
^te/us rei, a i^Llri^Se^t""'''" """ ■"'"«''' ~P'"

4S"'1^^^
in^^tlpir^^^^

«tanL^c.oSt:r!:;iLr.;tt:!r^ '■"""'""'• ''"^ -'- -"•

«ternan, et in.initam es.sS:„; e.' primit. """'" """""«'"'«''l-^

K X I» L I 0 A T I O.

«nimTn tf^^^^tZ^Z 't"'" '." -"l" .^•'"-''^ ••"'-•"i''
negaro possunm .m, "''"'t'"",<'«t. '"finita ,lo eo attributa

«ssentianfper et il, f '" '■"•"'"'« '"""'■^""' "«*. •'"1 «jus
nullam invoff • ' ^""' "'"•'"*'""' «^f""'' «* "egationem

tatT^xis^ft '■^t aTsola"',';'' '^'''] "' f'' «"'"^ "••""- "«eessi.
m, et a se sola iul agen.luni detenninatur: Nece.s.saria

1-*"-

^■%''.

'r <

- r 5

.1 f

KTinrKS PAHS I.

autem, vul potiiis coacia, qiur al) alio iletcnninatur ad existen-
(luin ct opcrandum certa ac (lolerniinata ratione.

VIII. Per icternitateni intelligo ipsani cxistentiani. quatenus
ex sola rei icternw ilelinitione necessario scfiui concipitur.

K X r L I <; A T I o.

Talis enini existentia ut a^terna vcritas, sicut rei essentia,
concipitur, proptoreaquo per (lurationeni aut teinpus oxplicari
non potest, tainetsi tluratio principio et tino carore concipiatur.

A X I 0 M A T A.

I. Oinnia, qurc sunt, vel in se vel in alio sunt.

II. Id, quod pcr aliud non potest concipi, per ce concipi

III. Ex ilata causa (lcterininata necessario secputur etlectus,
et contra, si nulla dctur deterininata causa, iinpossibile est, ut

effectus sequatur.

IV. Etfectus cognitio a cognitione causiv depondet, et eandem

involvit.

V. t2ua3 nihil commune cum so invicem liabent, ctiam per
se invicem intelligi iion possunt, sive conceptus unius alterius
conceptum non involvit.

VI. Idea vera debet cuni suo ideato convenire.

VII. Quicquid ut non oxistons potest concipi, ejus eR.sentia
non involvit cxistontiain.

PKOPOSITIO L
Suhstantia prior eM naturd suis affectionibus.

D E M 0 N S T R A T I O

patet ex Definitione S. et 5.

PROPOSITIO II.
Ihirn suhstantiai, diversa attrihuta hahenfe.% nihil inter se
commune hahent.

DEMONSTRATIO

patet etiam ex Defin. S. Unaqurcque enim in se debet esse,
et per se debet concipi, sivo conceptus unius conceptum alterius

non involvit.

PUOPOSITIO III.

Qua' res nihil commune inter sv hahcnt, earum una alterius
causa esse non potest.

S< I

i -*

ftl

DE DEO,

I) E .M O N S T U A T 1 (J.

Si nihil communo cum so invicom habont, ergo (per Axiom. ;>.)
nec per se invicem possunt intolligi, adcoque (jter Axiom. 4.)
una alterius causa cssc non potest. Q. E. D,

PROPOSITIO IV.

Du(f^ auf plurcs rrs (fisfincffr, rcf infcr sr (lixtin(pmntur cx
(linersitate (tffrifntforum suffsfanfiarum, vcl vx (/ivcrsitatc carun-
(lem a/fectionunt.

D E M O N S T R A T I O.

Omnia, quiu sunt, vel in se vel in alio sunt{ j^er Axiom. i.),
hoc est (per Dcfin. S. ct /7.), extra intellectum nihil datur
pneter substantias (Nirumcjun * afTcctiones. Nihil crgo extra
intelloctum datur, por (jiiod phinjs niHdistingni intor so possunt,
pnctcr substantias, sive (piod idcm ost ( /v<?r 7>c/m. ♦* i.), earum
jittribnta, earum^iuo afToctioncs. (^. K ]).

V UO IM)Sf TIO V.

In rerum nafura non j)ossunf dari dua' attt jjfures suJ)Stanti(e
ejw^dem. naturcr sit^c aftrifntfi.

I) E M O N S T R A T I O.

Si daronfiir plnics dislln(l;i', d(!b(;ront int^^r so distingui vol
ex divorsitiito attri))utoiuin, v(;I (;x diversitato afrcctionum [per
Proj). jn'(rtccd.) Si tantuin ex divcrsitate attributorum, conce-
detur ergo, non dari nisi unam ojusdem attributi. At si ex
diversitate affoctionum, cnin su))stantia sit prior naturti suis
affectionibus (jter ]*rop. ].), dopositis ergo atfectionibus, et in
se considorata, hoc est (per ])efin. 3. et Axiom. *** G.) vere
considerata, non poterit concipi ab alia distingui, hoc est (j)er
]!*roj). ])r(rced.), non poterunt dari plures, sed tantum una.
Q. E. D.

PROPOSITIO VI.
Una suhstantia non j)otcst jn'oduci ah afia substantia.

D E M O N S T R A T I 0.

In rerum natura non possunt dari diuo su})stanti.'o ejusdem

* Vors. UoIk. — Fiil. PrincciiH: rjumptc

•' S<*lmii<lt, SiKwnrl, Cjuiwrcr. K<l. Pr, ; A.rhm.

•*• Fa\. Vr.: jKT Drjln. :\. cl (',. SnJHsot : Ih/. '.). et 4.

"^.1
%«-■'

-'''^'^^l^^^^-^''^tMt^i^'^^.t^:-'

.'■Jf:

ETHICES PARS I.

attributi {per Prop. prceced.), hoc est {per Prop. 2.), qiue
aliquid inter se commune habent. Adeoque {per Prop. 3.) una
alterius causa esse nequit, sive una ab alia non potest produci.
Q. E. D.

COROLLARIUM.

Hinc sequitur, substantiam ab alio produci non posse. Nam
in rerum natura nihil datur prseter substantias earumque affec-
tiones, ut patet ex Axiom. 1. et Defin. 3. et 5. Atqui a sub-
stantia produci non potest [per prieced. Prop.). Ergo substantia
absolute ab aho produci non potest. Q. E. D.

Al ite r.

Demonstratur hoc etiam facxlius ex absurdo contradictorio.
Nam si substantia ab aho posset produci, ejus cognitio a cog-
nitione su£e causse deberet pendere {per Axiom. 4.); adeoque
{per Defin. 3.) non esset substantia.

PROPOSITIO VII.
Ad naturam suhstantice pertinet existere.

DEMONSTRATIO.

Substantia non potest produci ab alio {jjer Coroll. Prop.
prceced.); erit itaque causa sui, id est {per Defin. 1.), ipsius
essentia involvit necessario existentiam, sive ad ejus naturam
pertinet existere. Q. -E. D.

PROPOSITIO VIII.
Omnis suhstantia est necessario infinita.

DEMOISSTRATIO.

Substantia unius attributi non nisiunicaexistit (/?^Pro/>. 5.),
et ad ipsius naturam pertinet existere (per Prop. 7.). Erit
ergo de ipsius natura, vel finita vel infinita * existere. At non
finita. Nam {per Defin. 2.) deberet terminari ab alia ejusdem
naturse, quse etiam necessario deberet existere {per Prop. 7.) ;
adeoque darentur duse substantise ejusdem attributi, quod est
absurdum {per Prop. 5.). Existit ergo infinita. Q. E. D.

SCHOLIUM I.

Cum finitum esse revera sit ex parte negatio^ et infinitum

* Fortasse : vel finiiam vel infinttam.

DE DEO.

absoluta affirmatio existentise alicujus naturse, sequitur ergo ex /
sola 7. ProjJ., omnem substantiam debere esse infinitam. "'

SCHOLIUM II.

Non dubito quin omnibus, qui de rebus confuse judicant, nec
res per primas suas causas noscere consueverunt, difficile sit,
-demonstrationem 7. Prop. concipere ; nimirum quia non distin-
^uunt inter modificationes substantiarum et ipsas substantias,
neque sciunt, quomodo res producuntur. Unde fit, ut principium,
quod res naturales habere vident, substantiis affingant ; qui
enim veras rerum causas ignorant, omnia confundunt, et sine
uUa mentis repugnantia tam arbores quam homines loquentes
fingunt, et homines tam ex lapidibus quam ex semine formari,
-et quascunque formas in alias quascunque mutari imaginantur.
Sic etiam, qui naturam divinam cum humana confundunt, facile
Deo affectus hmnanos tribuunt, prsesertun quamdiu etiam igno-
rant, quomodo affectus in mente producuntur. Si autem homines
ad naturam substantise attenderent, minime de veritate 7. Prop.
dubitarent; imo haec Prop. omnibus axioma esset, et inter •
notiones communes numeraretur. Nam per substantiam
intelKgerent id, quod in se est et per se concipitur, hoc est
id, cujus cognitio non indiget cognitione alterius rei. Per mo-
xlificationes autem id, quod in alio est, et quarum conceptus a
conceptu rei, in qua sunf, formatur : quocirca modificationum
non existentium veras ideas possumus habere ; quandoquidem,
quamyis non existant actu extra intellectum, earum tamen
essentia ita in alio comprehenditur, ut per idem concipi possint.
Verum substantiarum veritas extra intellectum non est, nisi in
«e ipsis, quia per se concipiuntur. Si quis ergo diceret, se claram
•et distinctam, hoc est veram ideam substantise habere, et nihi-
lominus dubitare, num talis substantia existat, idem hercle esset,
ac si diceret, se veram habere ideam, et nihilominus dubitare,
num falsa sit (ut satis attendenti fit manifestum) ; vel, si quis
statuat, substantiam creari, simul statuit, ideam falsam factam
esse veram, quo sane nihil absurdius concipi potest ; adeoque
fatendum necessario est, substantise existentiam, sicut ejus essen-
tiam, seternam esse veritatem. Atque hinc aKo modo concludere
possumus, non dari nisi unicam ejusdem natune, quod hic
ostendere operse pretium esse duxi. Ut autem hoc ordine faciam,
notandum est I.^ veram uniuscujusque rei definitionem nihil
mvolvere neque exprimere prgeter rei definit» naturam. Ex
quo sequitur hoc II., nempe nullam definitionem certum aliquem

ETHICES PARS I.

numerum individuorum involvere neque exprimere, quandoquidem
nihil aliud exprimit, quam naturam rei definit^e. Ex. gr. definitia
trianguli nihil aliud exprimit, quam simplicem naturam trian-
guli ; at non certum aliquem triangulorum numerum. III.
Notandum, dari necessario uniuscnjusque rei existentis certam
aliquam causam, propter quam existit. IV. Denique notandum,.
hanc causam, propter quam aliqua res existit, vel debere con-*^
tineri in ipsa natura et definitione rei existentis {nimirum quod
ad ipsius naturam pertinet existere), vel debere extra ipsam
dari. His positis sequitur, quod, si in natura certus aliquis
numerus indiyiduorum existat, debeat necessario dari causa,
cur illa individua, et cur non plura nec pauciora existunt. si
ex. gr. in rerum natura 20. homines existant {quos, majori»
perspicuitatis causa, suppono simul existere, nec alios antea in
Nattira exstitisse), non satis erit {ut scilicet rationem reddamuSr
cur 20. homines existant), causam naturje humanje in genere
ostendere ; sed insuper necesse erit, causam ostendere, cur non
plures nec pauciores, quam 20. existant ; quandoquidem {per
III. Notam) uniuscujusque debet necessario dari causa, cur
existat. At hsec causa (perNotam II. et III.) non potest in
ipsa natura humana contineri, quandoquidem vera hominis de-
finitio numerum vicenarium non involvit ; adeoque {per Notam
IV.) causa, cur hi viginti homines existunt, et consequenter
cur unusquisque existit, debet necessario extra unumquemque
dari ; et propterea absolute concludendum, omne id, cujus na-
turse plura individua existere possunt, debere necessario, ut
existant, causam externam habere. Jam quoniam ad naturam
substantise (per jam ostensa in hoc Schol.) pertinet existere,.
debet ejus definitio necessariam existentiam involvere, et con-
sequenter ex sola ejus definitione debet ipsius existentia con«
cludi. At ex ipsius definitione (ut jam ex Nota II. et III. osten-
dtmus) non potest sequi plurium substantiarum existentia ^
sequitur ergo ex ea necessario, unicam tantum ejusdem natur»^
existere, ut proponebatur.

PROPOSITIO IX.

Quo plus realitatis aut esse unaquveque res habet, eo plura^
attrihuta ipsi competunt.

DE DEO.

DEMONSTRATIO

\ I
il

PROPOSITIO X.

Unumquodque unius suhstantice attributum per se concipi dehet^

patet ex Defin. 4.

DEMONSTHATIO.

Attributum enim est id, quod intellectus de substantia per-
cipit tanquam.ejus essentiam constituens (joer Z)g^w. 4.) ; adeoque
{per Defin. S.) per sfe concipi debet.- Q. E. D. '

8 C H 0 L I U M.

Ex his apparet, quod, quamvis duo attributa realiter distincta
concipiantur, hoc est unum sine ope alterius, non possumus
tamen inde concludere, ipsa duo entia, sive duas diversas sub-
stantias constituere; id enim est de natura substantife, ut
unumquodque ejus attributorum per se concipiatur; quando-
quidem omnia, quae habet, attributa simul in ipsa semper fuerunt,
nec unum ab alio produci potuit; sed unum^uodque realitatem
sive esse substantise exprimit. Longe ergo abest, ut absurdum
sit, uni substantise plura attributa tribuere ; quin nihil in natura
clarius, quam quod unumquodque ens sub aliquo attributo
debeat concipi, et, quo plus realitatis aut esse habeat, eo plura
attributa, quse et necessitatem, sive seternitatem, et infinitatem
exprimunt, habeat; et consequenter nihil etiam clarius, quam
quod ens absolute infinitum necessario sit definiendum (ut Defin.
6. tradidimus) ens, quod constat infinitis attributis, quorum
unumquodque feternam et infinitam certam essentiam exprimit.
Si quis autem jam quserit, ex quo ergo signo diversitatem sub-
stantiarum poterimus dignoscere, legat sequentes Propositiones,
quse ostendunt in rerum natura non nisi unicam substahtiam'
existere, eamque absolute infinitam esse, quapropter id signura
frustra qusereretur.

PROPOSITIO XI.

Deus, sive substantia constans infinitis attributis, quorum
unumquodque ceternam et infinitam essentiam exprimit, necessario^
existit.

DEMONSTRATIO.

Si negas, concipe, si fieri potest, Deum non existere. Ergo-
(per Axiom. 7.) ejus essentia non involvit existentiam. Atqui
hoc (per Proposit. 7.) est absurdum: Ergo Deus necessario-
existit. Q. E. D.

l I J '^M I I

ETHICES PARS I.

Al iter,

Cujuscunque rei assignari debet causa seu ratio, tam cur
-«xistit, quam cur non existit. Ex. gr. si triangulus existit, ratio
^eu causa dari debet, cur existit; si autem non existit, ratio
«tiam seu causa dari debet, quse impedit, quo minus existat,
■«ive qu«j ejus existentiam tollat. Hsec vero ratio seu causa vei
in natura rei contineri debet, vel extraipsam. Ex. gr.rationem,
cur circulus quadratus non existat, ipsa ejus natura indicat ;
nimirum quia contradictionem involvit. Cur autem contra sub-
stantia existat, ex sola etiam ejus natura sequitur, qu^ * scili-
■<;et existentiam involvit {oide Prop. 7.). At ratio, cur circulus
vel triangulus ** existit, vel cur non existit, ex eorum natura
non sequitur, sed ex ordine univers^ naturje corporeje; ex eo
enim sequi debet, vel jam triangulum necessario existere, vel
impossibile esse ut jam existat. Atque hrec per se manifesta
sunt. Ex quibus sequitur, id necessario existere, cujus nulla
ratio nec causa datur, qu?e impedit quominus existat. Si itaque
nulla ratio nec causa dari possit, quse impedit quo minus Deus
-existat, vel quae ejus existentiam tollat, omnino concludendum
est, eundem necessario existere. At si talis ratio seu causa
^aretur, ea vel in ipsa Dei natura vel extra ipsam dari deberet,
hoc est in alia substantia alterius naturje. Nam si ejusdera
naturse esset, eo ipso concederetur dari Deum. At substantia,
^use alterius esset naturse, nihil cum Deo commune habere
{per 2. Frop,), adeoque neque ejus existentiam ponere neque
toUere posset. Cum igitur ratio seu causa, qu^ divinam exi-
•«tentiam tollat, extra divinam naturam dari non possit, debebit
necessario dari, siquidem non existit, in ipsa ejus natura, qu«
propterea contradictionem involveret. Atque hoc de Ente abso-
lute infinito et summe perfecto affirmare, absurdum est; ergo
nec in Deo nec extra Deum ulla causa seu ratio datur, quai ejus
«xistentiam tollat, ac proinde Deus necessario existit. Q. E. D.

Aliter.

Posse non existere impotentia est, et contra posse existere
potentia est {ut per se notum). Si itaque id, quod jam necessario
existit, non nisi entia finita sunt; sunt ergo entia finitapoten-
tiora Ente absolute infinito : atque hoc {ut per se notum) absur-

* Corrigenda Ed. Pr.: quia.
** Ed. Pr.: triangulum.

\ '\

DE DEO.

dum est; ergo vel nihil existit, vel Ens absolute infinituny
necessario etiam existit. Atqui nos vel in nobis, vel in alio,
quod necessario existit, existimus {vid. Axiom. 1. et Prop. 7.).
• Ergo Ens absolute infinitum, hoc est [per Defin. 6.) Deus, neces^
sario existit. Q. E. D.

SCHOLIUM.

In hac ultima demonstratione Dei existentiam a posteriorr
ostendere volui, ut demonstratio facilius perciperetur ; Non autem
propterea, quod ex hoc eodem fundamento Dei existentia a
priori non sequatur. Nam, cum posse existere potentia sit^
sequitur, quo plus realitatis alicujus rei naturse competit, eo-
plus virium a se habere, ut existat; adeoque Ens absolute infi-
nitum, sive Deum, infinitam absolute potentiam existendi a se
habere, qui propterea absolute existit. Multi tamen forsan non-
facile hujus demonstrationis evidentiam videre poterunt, quia
assueti sunt eas solummodo res contemplari, quje a causis
externis fluunt; et ex his, quse cito fiunt, hoc est quse facile
existunt, eas etiam facile perire vident, et contra eas res factu^
difficiliores judicant, hoc est ad existendum non adeo faciles,
ad quas plura pertinere concipiunt. Verum, ut ab his prjejudi-
cus liberentur, non opus habeo hic ostendere, qua ratione hoc
enunciatum, quod cito fit, cito perit, verum sit, nec etiam, an
respectu totius naturse omnia seque facilia sint an secus. Sed
hoc tantum notare sufficit, me hic non loqui de rebus, quse a
causis externis fiunt, sed de solis substantiis, qu« {per Prop.
6.) a nulla causa externa produci possunt. Res enim, quse a
causis externis fiunt, sive ese multis partibus constent sive paucis,
quicquid perfectionis sive reahtatis habent, id omne virtuti
causse externse debetur, adeoque earum existentia ex sola per-
fectione causse externae, non autem suse oritur. Contra, quicquid
substantia perfectionis habet, nulli causae externse debetur;
quare ejus etiam existentia ex sola ejus natura sequi debet,
quse proinde nihil aliud est, quam ejus essentia. Perfectio igitur
rei existentiam non tollit, sed contra ponit ; imperfectio autem
contra eandem tollit; adeoque de nullius rei existentia certiores
esse possumus, quam de existentia Entis absolute infiniti seu
perfecti, hoc est Dei. Nam quandoquidem ejus essentia omnem
imperfectionem secludit, absolutamque perfectionem involvit, eo
ipso omnem causam dubitandi de ipsius existentia tollit, sum-
mamque de eadem certitudinem dat, quod mediocriter attendentr
perspicuum fore credo.

ETHICES PARS I.

PROPOSITIO XII.

DEMONSTKATIO.

Partes enim in quas substantia sic concepta divideretur vel
naturam substantue retinebunt, vel non. Si primum, tZ(per
^. Prop.) unaquseque pars debebit esse iniinita, et (per- pL

Jfr^T T' '* ^''"' -^''"^- ^-^ '=°"«t«'-« debebit ex diverS
attributo, adeoque ex una substantia plures constitui poterunt

1 l^-/^-^ *^*1"® ^*"^ partibus et esse et concipi posset

erTo .^''TJ '"^w P.-'*"" "^*"''^'" «"''«*^"«* "«" retinebuX
1!. ' w ^- '"''.!i*n*'« •" «-eiuales partes esset divisa, natu^

rabSum" ^™""^'- ^* ^^ •^~^*' •J""^ (^-^-/'•'^)

PROPOSITIO XIII.

Substantia absolufe mfinita est indivisibilis.

DEMONSTBATIO.

Si enim divisibilis esset, partes, in quas divideretur vel
naturam substantue absolute infinifae retinebunt, v7no; S

frT^r^ Wsrfh ^'"r ^^^^*^""-^ ejusdem natur» quod
\pe> Frop 5.) est absurdum. Si secundum ponatur ergo iut

COROLLABIUM.

l»f l,l?'f '.•'*"'*"'■' """^' substantiam, et consequenter nul-
stbilem «orpoream, quatenus substantia est, esse d""

SCHOLIUM.

Quod substantia sit indivisibilis, simplicius ex hoc solo intel-
ligitur quod natura substanti» non potest concipi nisi infinUa
* tquod per partem substantire nihil aliud intelligi potest quam
imp ca" '' '^'"^ ^'"' ^''^'- ^-^ ™»"ife«ta"> contradictionem

' DE DEO. 47

PROPOSITIO XIV.
Pnvter Deum nulla darl neque concipi potest substantia.

DEMONSTRATIO.

Cum Deus sit ens absolute intinitum, de quo nuUum attri-
butum, quod essentiam substantise exprimit, negari potest (per
Defin. ().), isque necessario existat (per Prop. 11.); si aliqua
substantia prseter Deum daretur, ea explicari deberet per ali-
quod attributum Dei, sicque duse substantiae ejusdem attributi
existerent, quod (per Prop. 5.) est absurdum ; adeoque nulla
substantia extra Deum dari potest, et consequenter non etiam
concipi. Nam si posset concipi, deberet necessario concipi ut
existens ; atqui hoc [j^er primam partem kujus Demonst.) est
absurdum. Ergo extra Deum nulla dari neque concipi potest
substantia. Q. E. D.

COROLLARIUM I.

Hinc clarissime sequitur P., Deum esse unicum, hoc est
{per Defin. 6.) in rerum natura non nisi unam substantiam
dari, eamque absolute infinitam esse, ut in Scholio Prop. 10.
jam innuimus.

COROLLARIUM II.

Sequitur IP., rem extensam et rem cogitantem vel Dei
attributa esse, vel (per Axiom. 1.) afFectiones attributo-
rum Dei.

PROPOSITIO XV.

Quicquid est, in Deo est, et niJiil sine Deo esse neque concipi
jpotest.

DEMONSTRATIO.

Prseter Deum nulla datur neque concipi potest substantia
(per 14. Prop.), hoc est (per Defin. 3.) res, quae in se est et per
se concipitur. Modi autem (per Defin. 5.) sine substantia nec
esse nec concipi possunt; quare hi in sola divina natura esse,
et per ipsam solam concipi possunt. Atqui praeter substantias
et modos nil datur (per Axioma 1). Ergo nihil sine Deo esse
neque concipi potest. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Sunt, qui Deum instar hominis corpore et mente constantem,

ETHICES PARS I.

•1

atque passiombus obnoxium fingunt; sed, quam longe hi a vera
Vei cognitione aberrent, satis ex jam demonstratis constat. Sed
iios imtto : nani omnes, qui naturam divinam aliouo modo con-
templati sunt, Deum esse corporeum negant. Quod etiam optime
probant ex eo, quod per corpus intelligimus quamcunque quan-
titatem, longam latam et profundam, certa aliqua figura termi-
natam, quo nihil absurdius de Deo, ente scilicet absolute infinito
dici potest Attamen interim alliis rationibus, quibus hoc idem'
demonstrare conantur, clare ostendunt, se substanciam ipsam
corpoream sive extensam a natura divina omnino removere, atque
ipsam a Deo creatam statuunt. Ex qua autem divina potentia
creari potuerit prorsus ignorant; quod clare ostendit, illos id
quod ipsimet dicunt, non intelligere. Ego saltem satis clare, mea
quidem judicio demonstravi (vide Coroll, Prop. 6. et Schol 2
rrop. tQ, nuUam substantiam ab alio posse produci vel creari
l^orro Prop, 14. ostendimus, prieter Deum nuUam dari neque
concipi posse substantiam ; atque hinc conclusimus substantiam
extensam unmn ex infinitis Dei attributis esse. Verum, ad ple-
niorem exphcationem, adversariorum argumenta refutabo, quie
omma huc redeunt. Primo, quod substantia corporea, quatenus
substantia, constat, ut putant, partibus ; et ideo eandem infinitam
posse esse, et consequenter ad Deum pertinere posse,negant. Atque
hoc multis exemphs explicant. ex quibus unum aut alterum aiferam
bi substantia corporea, ajunt, est infinita, concipiatur in duas par-*
tes dividi ; ent unaqujeque pars vel finita, vel infinita. Si illud,

componitur ergo infinitum ex duabus
partibus finitis, quod est absurdum.
Si hoc, datur ergo infinitum duplo
majus alio infinito, quod etiam est
absurdum. Porro, si quantitas infinita
mensuratur partibus pedes jequanti-
bus, infinitis talibus partibus constare
debebit; ut et, si partibus mensuretur
digitos sequantibus ; ac propterea unus
i. . ^ .. ^ . . numerus infinitus erit duodecies maior

alio mhmio.Demqiie, si ex uno puncto infinit^ cujusdam quantita-
tis concipiatur, duas Imeas, ut AB, AC, certa ac detenninata in

In Vers. Belg. a

DE DEO.

nter B et C continuo augen, et tandem ex determinata inde-
termmabilem fore Cum ig,tur h«.cabsurda sequantur, utputant,
ex eo, quod quantitas mfinita supponitur : inde concludunt, subl
stantiam corpoream debere esse finitam, et consequenter ad Dei
rZf n»""" P/rtinere. Secundum argumentum petitur etiam a
summa Dei perfectione. Deus enim, inquiunt, cum sit ens summe
perfectum pati non potest: atqui substantia corporea, quandoqui-
dem divisibihs est, pat. potest; sequitur ergo, ipsam ad Dei essen-
imm non pertinere. Hsec sunt, qu« apud scriptores invenio argu-
menta, quibus ostendere conantur, substantiam corpoream divina
natara indignam esse, nec ad eandem posse pertinere. Verum
emm vero, s. quis recte attendat, me ad h*c jara respondisse com-
periet; quandoquidem hac arguraenta in eo tantum fundantur
quod substantiam corpoream ex partibus componi supponunt quod
jara (Prop. 12. cum Coroll. Prop. 13.) absurdum^esse osteLt
Deinde si quis rera recte perpendere veUt, videbit, omnia illa ab-
surda {mqmdem omnia absurda sunt, de quojam non dismdo) ex
qmbus concludere volunt, substantiam extensam finitfra ess?

!;i»nT;fof ^° '«'*".'' •'""'^ quantitasinfinita supponatur: sed quod
quantitatera infinitam mensurabilem, et ex partibus finitis con-
flari supponunt ; quare ex absnrdis, qu» inde sequuntur, nihil

i Ln°"^r'' P"''""]*' l"*"" 1""*' quantitas infinita non
si mensurabilis, et quod ex partibus finitis conflari non possit.

in,f + "• " ^'"*' '1"°'' "°^ «"P""" iProposit. 12, .te ) jam
demonstraviraus. Quare telura, quod in nos intendunt in se
ipsos revera conjiciunt Si igitur ipsi ex suo hoc absurdo
concludere tamen volunt, substantiam extensam debere esse
fimtara nihil ahud hercle faciunt, quam si quis ex eo, quod
finxit circulum quadrati proprietates habere, concludit, ciroulum
hnL fnT <=*"*["""' «^ q»° oranes ad circumferentiam duct«
nfinto *'^"?'?'- ^**'" substantiam corpoream, qu» non nisi
TT h „""" o"'^L ™'''*' ^' "°" ™^' indivisibilis potest concipi
ircB fln-7^' ' ^' *M ^^-^' ^*" 'P*i "^ concludendum, eandem
di^,;hni ' ^^- ^^'■'/''"J *'""'" *'""*'*"' «* multipHcera esse et
ex nnn!r •=""<='?'"".*• S'c et.ara alii, postquam fingunt, • lineam
oLnrn. ,• "'""PO"'- """It" sciunt invenire argumenta, quibus

minn« ?,!' '^"^*" "."" P*"'^ '" •"""'*""' ^^^^^- E* profecto non
mmus absurdum est ponere, quod substantia corporea ex corpo-

Snf "^! P*«'^"* componatur, quam quod corpus ex super-

nonant,;r '"Pf ^"'l ^^ ''"^'^' *'»«* ^enique ex punctis cora-
ponantur. Atque hoc omnes, qui clarara rationem infambaem

.■'\

ETHICES PARS I.

DE DEO.

esse sciunt, fateri debent, et iniprimis ii, qui negant dari vacuuni
JNam si substantia corporea ita posset dividi, ut ejus partes
realiter distincta; essent ; cur ergo una pars non posset annihilari
manentibus reliquis ut ante inter se connexis ? Et cur omnes
ita aptari debent, ne detur vacuum? Sane rerum, quge realiter
ab invicem distinctae sunt, una sine alia esse et in suo statu
manere potest. Cum igitur vacuum in Natura non detur (de
quo ahas), sed omnes partes ita concurrere debent, ne detur
vacuum ; sequitur hinc etiam, easdem non posse realiter distingui,

est, substantiam corpoream, quatenus substantia est, non *
posse dividi. Si quis tamen jam quaerat, cur nos ex natura ita
propensi simus ad dividendam quantitatem ? Ei respondeo, quod
quantitas duobus modis a nobis concipitur, abstracte scilicet
sive superficiahter, prout nempe ipsam imaginamur, vel ut
substantia, quod a solo intellectu fit. Si itaque ad quantitatem
attendimus, prout in imaginatione est, quod ssepe et facilius a
nobis fit, repenetur finita, divisibihs, et ex partibus conflata ;
si autem ad ipsam prout in intellectu est attendimus, et eam
quatenus substantia est concipimus, quod difficiUime fit, tum,
ut jam satis demonstravimus, infinita, unica, et indivisibilis
repenetur. Quod omnibus, qui inter imaginationem et intellec-
tum distmguere sciverint, satis manifestum erit : Pr^ecipue si
ad hoc etiam attendatur, quod materia ubique eadem est, nec
partesmeadem distinguuntur, nisi quatenus materiam diversimode
attectam esse concipimus, unde ejus partes modahter tantum
distmguuntur, non autem reahter. Ex. gr. aquam, quatenus
aqua est, dividi concipimus, ejusque partes ab invicem separari ;
at non quatenus substantia est corporea; eatenus enim neque
separatur neque dividitur. Porro aqua, quatenus aqua, generatur
et corrumpitur; at, quatenus substantia, nec generatur nec
corrumpitur. Atque his me ad secundum argumentum etiam
respondisse puto: quandoquidem id in eo etiam fundatur, quod
matena, quatenus substantia, divisibilis sit et ex partibus
confletur. Et quamvis hoc non esset, nescio, cur divina natura
mdigna esset: quandoquidem {per Prop. 14.) extra Deum nulla
substantia dari potest, a qua ipsa pateretur. Omnia, inquam,
in i)eo sunt, et omma, quae fiunt, per solas leges infinitae
Vei naturae fiunt, et ex necessitate ejus essenti* (ut mox
ostendam) sequuntur ; quare nuUa ratione dici potest, Deum ab
aho pati, aut substantiam extensam divina natura indignam
esse ; tametsi divisibUis supponatur, dummodo ^terna et infinita
concedatur. Sed de his impraesentiarum satis.

PROPOSITIO XVI.

Ex necessitate divince naturm infinita infinitis modis Qioc est
omnia, (jum suh intellectmn infinitumcaderepossunt)sequidehent.

DEMONSTRATIO.

Haec Propositio unicuique manifesta esse debet, si modo ad
lioc attendat, quod ex data cujuscunque rei definitione plures
proprietates inteUectus concludit, quae revera ex eadem (hoc
est, ipsa rei essentia) necessario sequuntur, et eo plures, quo
plus reahtatis rei definitio exprimit, hoc est, quo plus realitatis
rei definitae essentia involvit. Cum autem natura divina infinita
-absolute attributa habeat iijer Defin. 6.), quorum etiam unumquod-
que infinitam essentiam in suo genere exprimit, ex ejusdem
ergo necessitate infinita infinitis modis (hoc est omnia, quae sub
inteUectum infinitum cadere possunt) necessario sequi debent.
Q. E. I).

COROLLARIUM I.

>f| Hinc sequitur, Deum omnium rerum, quae sub inteUectum

infinitum cadere possunt, esse causam efficientem.

corollariumII.
Sequitur 11^., Deum causam esse per se, non vero per accidens.

CO ROLLARIUM III.

Sequitur III ^., Deum esse absolute causam primam.

PROPOSITIO XVII.
Deus ex solis suw naturw legihus, et a nemine coactus agit.

DEMONSTRATIO.

Ex sola divinae naturae necessitate, vel (quod idem est) ex
-soUs ejusdem naturae legibus, infinita absolute sequi, modo
Proi). 16. ostendimus ; et Prop. 15. demonstravimus, nihU sine
Deo esse nec concipi posse, sed omnia in Deo esse ; quare nihil
extra ipsum esse potest, a quo ad agendum determinetur vel
cogatur, atque adeo Deus ex soUs suae naturae legibus et a
nemine coactus agit. Q. E. D.

COROLLARIUM I.

Hinc sequitur 1°., nuUam dari causam, quae Deum extrinsece

# V

"*\n '

ETHICES PARS I.

vel intrinsece, praeter ipsius naturae perfectionem, incitet ad
agendum.

C0R0LLARIU5I II.

Sequitur IP., solum Deum esse causam liberam. Deus enim
solus ex sola suae natuae necessitate existit (per Prop. 11. et
Coroll, 1. Prop. 14.), et ex sola suae naturae necessitate agit
{per Prop. prceced.). Adeoque (per Defin. 7.) solus est causa.
libera. Q. E. D.

S C H 0 L I U M.

Alii putant, Deum esse causam liberam propterea quod potest,.
ut putant, efficere, ut ea, quae ex ejus natura sequi diximus,
hoc est quae in ejus potestate sunt, non fiant, sive ut ab ipso
non producantur. Sed hoc idem est ac si dicerent, quod Deus
potest efficere, ut ex natura trianguli non sequatur, ejus tres
angulos aequales esse duobus rectis ; sive ut ex data causa non
sequatur effectus, quod est absurdum. Porro infra absque ope^
hujus Propositionis ostendam, ad Dei naturam neque intellec-
tum neque voluntatem pertinere. Scio equidem plures esse, qui
putant se posse demonstrare, ad Dei naturam summum intellec-
tum et liberam voluntatem pertinere; nihil enim perfectius
cognoscere sese ajunt, quod Deo tribuere possunt, quam
id, quod in nobis summa est perfectio. Porro, tametsi Deum
actu summe intelligentem concipiant, non tamen credunt, eum
posse omnia quje actu intelhgit, efficere ut existant, nam se eo
modo Dei potentiam destruere putant. Si omnia, inquiunt, quie
in ejus intellectu sunt, creavisset, nihil tum amplius creare
potuisset, quod credunt Dei omnipotentise repugnare ; ideoque
maluerunt Deum ad omnia indifferentem statuere, nec aliud
creantem prseter id, quod absoluta quadam voluntate decrevit
creare. Verum ego me satis clare ostendisse puto {vid. Prop.
16.), a summa Dei potentia, sive infinita natura, infinita infi-
nitis modis, hoc est, omnia necessario effluxisse, vel semper
eadem necessitate sequi ; eodem modo ac ex natura trianguli ab
setemo et in aeternum sequitur, ejus tres angulos aequari duo-
bus rectis. Quare Dei omnipotentia actu ab jeterno fuit, et in
setemum in eadem actualitate manebit. Et hoc modo Dei omni-
potentia longe, meo quidem judicio, perfectior statuitur. Imo
adversarii Dei omnipotentiam (liceat aperte loqui) negare viden-
tur. Coguntur enim fateri, Deum infinita creabilia intelligere,
quae tamen nunquam creare poterit. Nam alias, si scilicet omnia^
quae intelligit, crearet, suam, juxta ipsos, exhauriret omnipo-^

DE DEO.

tentiam, et se imperfectum redderet. Ut igitur Deum perfectum
«tatuant, eo rediguntur, ut simul statuere debeant, ipsum non
posse omnia efficere, ad quae ejus potentia se extendit, quo
absurdms, aut Dei omnipotentiae magis repugnans, non video
qmd fingi possit. Porro, ut de intellectu et voluntate, quos Deo
commumter tribmmus, hic etiam aHquid dicam : si ad ^ternam
Lrei essentiam mtellectus scilicet et voluntas pertinent, aliud
saiie per utrumque hoc attributum inteUigendum est, quam quod
vulgo solent homines. Nam intellectus et voluntas, qui Dei
^ssentiam constituerent, a nostro inteUectu et voluntate toto
coelo differre deberent, nec in uUa re, prseterquam in nomine
<Jonyenire possent ; non ahter sciKcet, quam inter se conveniunt
<jams, signum coeleste, et canis, animal latrans. Quod sic demon-
strabo. fei mtellectus ad divinam naturam pertinet, non pote-
rit, uti noster mtellectus, posterior fut plerisque placet), vel
simul natura esse cum rebus inteUectis, quandoquidem Deus
omnibus rebus prior est causaHtate {pro Coroll. 1. Prop 16 ) •
sed contra yeritas et formaUs rerum essentia ideo taUs est, quia
taxis m Dei mteUectu existit o})jective. Quare Dei inteUectus
quatenus Dei essentiam constituere concipitur, est revera causa
rerum tam earum essentise quam earum existentise ; quod ab
us videtur etiam fuisse animadversum, qui Dei inteUectum
yoluntatem, et potentiam unum et idem esse asseruerunt. Cum
itaque Dei mteUectus sit unica rerum causa, videUcet (ut osten-
<lmms) tara earum essentise quam earum existentiae, debet ipse
necessano ab usdem differre, tam ratione essentise quam ratione
^xistentiae. ^Nam causatum differt a sua causa prsecise in eo
quod a causa habet. Ex. gr. homo est causa existentise, non
vero essentiae alterius hominis ; est enim h«c aterna veritas •
et ideo secundum essentiam prorsus convenire possunt ; in exis-
tendo autem differre debent; et propterea, si unius existentia
pereat, non ideo alterius peribit; sed si unius essentia destrui
posset, et fien falsa, destrueretur etiam alterius essentia. Qua-
propter res quae et essentiae et existentiae aUcujus effectus est
causa, a tah effectu differre debet, tam ratione essentiae quam
ratione existentiae. Atqui Dei inteUectus est et essentile et
«xistentiae nostn mteUectus causa : ergo Dei inteUectus, quate-
nus divinam essentiam constituere concipitur, a nostro inteUectu
tam ratione essentiae quam ratione existentige differt, nec in
uiia re, praeterquam m nomine, cum eo convenire potest, ut
voiebamus. Cu'ca voluntatem eodem modo proceditur, ut facile
unusquisque videre potest.

ETHICES PARS I.

DE DEO.

PROPOSITIO XVIII.
Deus est omnium rerum causa immanenSj non vero transiens,

DEMONSTRATIO.

Omnia, quae sunt, in Deo sunt et per Deum concipi debent
(per Prop. 15.) ; adeoque {per Coroll. 1. Prop. 16. hujus) Deu»
rerum, quse in ipso sunt, est causa; quod est primum. Deinde-
extra Deum nuUa potest dari substantia (per Prop. 14.), hoe
est (per Defin, 3.) res, quae extra Deum in se sit; quod erat
secundum. Deus ergo est omnium rerum causa immanens, non
vero transiens. Q, E. D.

PROPOSITIO XIX.
Deus, sive omnia Dei attributa sunt ctterna.

DEMONSTRATIO.

Deus enim (per Defin. 6.) est substantia, quae (per Pr^ll.}
necessario existit, hoc est (per Prop. 7), ad cujus naturam
pertinet existere, sive (quod idem est) ex cujus definitione-
sequitur ipsum existere, adeoque (per Defin. 8.) est «ternus.
Deinde per Dei attributa intelligendum est id, quod (per Defin.
4,) divinae substanti» essentiam exprimit, hoc est id, quod ad
substantiam pertinet : id ipsum, inquam, ipsa attributa involvere-
debent. Atqui ad naturam substantiae (ut jam ex Prop. 7.
demonstravi) pertinet aeternitas ; ergo unumquodque attributorum
aeternitatem involvere debet, adeoque omnia sunt getema. Q^
E. D.

8 C H O L I U M.

Haec Propositio quam clarissime etiam patet ex modo, quo-
{Prop. 11.) Dei existentiam demonstravi; ex ea, inquam,.
demonstratione constat, Dei existentiam, sicut ejus essentiam,.
aeternam esse veritatem. Deinde (Prop. 19. Principiorum Carfesii}
alio etiam modo Dei aeternitatem demonstravi, nec opus est
eum hic repetere.

PROPOSITIOXX.
Dei existentia ejusque essentia unum et idem sunt,

DEMONSTRATIO.

Deus (per anteced. Prop.), ejusque omnia attributa sunt seterna,,

•1

hoc est {per Defin. 8.), unumquodque ejus attributorum existentiam
exprimit. Eadem ergo Dei attributa, quae (per Defin. 4.) Dei
aeternam essentiam explicant, ejus simul aeternam existentiam
explicant, hoc est, illud ipsum, quod essentiam Dei constituit,
constituit simul ipsius existentiam, adeoque haec et ipsius essentia
unum et idem sunt. Q. E. D.

COROLLARIUM I.

Hinc sequitur I^., Dei existentiam, sicut ejus essentiam,
aeternam esse veritatem.

COROLLARIUM II.

Sequitur 11^., Deum, sive omnia Dei attributa esse immutabilia.
Nam si ratione existentiae mutarentur, deberent etiam (per Prop.
prceced.) ratione essentiae mutari, hoc est (ut per se notum)ex
veris falsa fieri, quod est absurdum.

PROPOSITIO XXI.

Omnia, quce ex ahsoluta natura alicujus attrihuti Dei sequuntur,
semper et infinita exiMere dehuerunt, sive per idem attrihutum
ceterna et infinita sunt.

DE MONSTRATIO.

Concipe, si fieri potest (siquidem neges), aliquid in aliquo
Dei attributo ox ipsius absoluta natura sequi, quod finitum sit,
et determinatam habeat existentiam sive durationem, ex. gr.
ideam Dei in cogitatione. At cogitatio, quandoquidem Dei
attributum supponitur, est necessario (per Prop. 11.) sua natura
infinita. Verum, quatenus ipsa ideam Dei habet, finita supponitur.
At (per Defin. 2.) finita concipi non potest, nisi per ipsam
cogitationem determinetur. Sed non per ipsam cogitationem,
quatenus ideam Dei constit\iit; eatenus enim finita supponitur
esse: Ergo per cogitationem, quatenus ideam Dei non constituit ;
quae tamen (per Prop. 11.) necessario existere debet: Datur
igitur cogitatio non constituens ideam Dei, ac propterea ex
ejus natura, quatenus est absoluta cogitatio, non sequitur necessa-
rio idea Dei. (Concipitur enim ideam Dei constituens, et non
constituens.) Quod est contra hypothesin. Quare si idea Dei in
cogitatione, aut aliquid (perinde est, quicquid sumatur, quando-
quidem demonstratio universalis est) in aliquo Dei attributo ex
necessitate absolutae naturae ipsius attributi sequatur, id debet
necessario esse infinitum. Quod erat primum.

». w

ETHICES PARS I.

DE DEO.

Deinde id, quod ex necessitate natur<e alicujus attributi ita
sequitur, non potest determinatam habere durationem Nam s1

attnbut seqmtur, dan in aliquo Dei attributo, ex. gr idea Dei

n^on^tttZ^V'"'*"' fPP""**"^ ^''•"="«'0 »«" exstiiisse ve,
non exstitura. Cum autem cogitatio Dei attributum supponatur

debe e necessaru,, et immutabilis existere (^e,- /'Z "r'i

CoroU. 2 Prop. 20). Quare ultra limites durationisTdei De

(suppomtur enun ahquando non exstitisse, aut non exstTtura

cog,tat.o sme idea Dei existere debebit. Atqui hoc est con S

seqm ideam Dei. Ergo idea Dei in cogitatione, aut ahauid
quod necessano ex absoluta natura alicuius attribut Dei st
qmtur, „on potest determinatam habere dura ionem ; sed per Wem

ex Dei abloluTni, ''"'»'="'"1"« .'^' ««« i" aliquo Dei attributo
ex uei absoluta natura necessario sequitur.

PROPOSITIO XXII.

tau"mn^!i f^ "''*"" -"*' ««'•'*'"o- '/««'«««* modificatum esl
touZf^^lT'' *"* !' ««««««Wc e/ /«/?/»to ^..,- idem existU,
seguitu) , debet quoque et necessario et infinitum existere.

DEMONSTRATIO.

demorraSrpriS^^^^^^^ ^"^^'''' ^^-^- '--^» -

PEOPOSITIO XXIII.

seZT"dehTf"'', *"' 1 "^'•'O «' '■«/«'"■<«* exisUt, necessario
segm debmt vel ex ahsoluta mUura alicujus attributi Dei, vel

*«aS1S '' ""''''^"''' "'"^ifi"''^'^'' 2«« ^t necessakoet

DEMONSTRAT 10.

Modus enim in alio est, per quod concipi debet {jjer Lefin
5.) hoc est (^..r Prop. 15.), in solo Deo est, et per sdum

clud 1. '''^-"' esse utrumque hoc debet necessario con-
cludi sive percipi per ahquod Dei attributum, quatenus idem

ZTT "^^"^*^*^"^ ^* necessitatem existenti^, ^sive ^quoaZ
K Pr^n^loT ^*^'"*^*^ f-^P"-ere, hoc est (pl UefiZ
o. et Prop. 19.), quatenus absolute consideratur. Modus ergo.

qui est necessario et infinitus existit, ex absoluta natura alicu-
jus Dei attributi sequi debuit; hocque vel immediate {de quo
Frop. 21.), vel mediante aliqua modificatione, quae ex ejus abso-
luta natura sequitur, hoc est (jjer Frop. prceced.), quse et ne-
cessario et infinita existit. Q. E. B.

PROPOSITIO XXIV.

Rerum a Beo prodiictarum essentia non involvit existentiam.

DEMONSTRATIO

patet ex Definitione 1. Id enim, cujus natura (in se scilicet
considerata) involvit existentiam^ causa est sui, et ex sola suse
naturae necessitate existit.

COROLLARIUM.

Hinc sequitur, Deum non tantum esse causam, ut res inci-
piant existere; sed etiam ut in existendo perseverent, sive (ut
termino Scholastico utar) Deum esse causam essendi rerum.
Nam, sive res existant sive non existant, quotiescunque ad
€arum essentiam attendimus, eandem nec existentiam nec dura-
tionem involvere comperimus; adeoque earum essentia neque
«uae existentiae neque suae durationis potest esse causa ; sed
tantum Deus, ad cujus solam naturam pertinet existere (per
Coroll. 1 Prop. 14.).

PROPOSITIO XXV.

Beus non tantum est causa efflciens rerum existenticc, sed etiam
essentiw.

DEMONSTRATIO.

Si negas, ergo rerum essentise Deus non est causa ; adeoque
iper Axiom. 4.) potest rerum essentia sine Deo concipi: atqui
hoc (jjer Prop. 15.) est absurdum. Ergo rerum etiam essentiae
Deus est causa. Q E. B.

SCHOLIUM.

Haec Propositio clarius sequitur ex Propositione 16. Ex ea
■enim sequitur, quod ex data natura divina, tam rerum essentia
quam existentia debeat necessario concludi ; et, ut verbo dicam,
eo sensu, quo Deus dicitur causa sui, etiam omnium rerum
<jausa dicendus est, quod adhuc clarius ex sequenti Corollario
«onstabit.

ETHICES PARS I.

DE DEO.

5»

COROLLARIUM.

Res particulares nihil sunt, nisi Dei attributorura affectiones,
sive modi, quibus Dei attributa certo et deterrainato raodo
exprimuntur. Demonstratio patet ex Propositione 15. et Defini-
tione 5.

PROPOSITIO XXVI.

Bes, quce ad aliquid operandum determinata est, a Beo neces-
sario fuit determinata; et, quce a JDeo non est determinata, non
potest se ipsam ad operandum determinare,

DEMONSTRATIO.

Id, per quod res deterrainatae ad aliquid operandura dicuntur,.
necessario quid positivura est {utper se notum) ; Adeoque tam ejus.
essentise quam existentiae Deus ex necessitate su« natur» est
causa efficiens (per Prop. 25. et 16.); quod erat primum. Ex:
quo etiara, quod secundo proponitur, clarissirae sequitur. Nam
si res, quae a Deo determinata non est, se ipsam deterrainare
posset, prima pars hujus falsa esset; quod est absurdum, ut.
ostendiraus.

PROPOSITIO XXVII.

Res, quce a Beo ad aliquid operandum determinata est, sa-
ipsam indeterminatam reddere non potest.

DEMONSTRATIO.

Haec Propositio patet ex Axioraate tertio.
PROPOSITIO XXVIII.

Quodcunque singulare, sive quoivis res, cpuce finita est, et deter-
minatam habet existentiam, non potest existere, nec ad operandum
determinari, nisi ad existendum et operandum determinetur ab
alia causa, quce etiam finita est et determinatam habet existen-
tiam: et rursus hcec causa non potest etiam existere, neque ad
operandum determinari, nisi ab alia, quce etiam finita est et
determinatam habet existentiam, determinetur ad existendum et
operandum, et sic in infinitum.

DEMONSTRATIO.

Quicquid determinatum est ad existendum et operandum, a
Deo sic determinatura est (per Prop. 26. et Coroll. Prop. 24.).
At id, quod finitum est et determinatara habet existentiara, ab
absoluta natura alicujus Dei attributi produci non potuit ; quic-

^*!

quid enira ex absoluta natura alicujus Dei attibuti sequitur, id
infinitum et aeternum est (per Prop. 21.). Debuit ergoexDeo,
vel aKquo ejus attributo sequi^ quatenus aliquo modo aifectum
consideratur ; praeter enim substantiam et modos nil datur (per
Axiom. I. et Befin. 3. et 5.); et modi (per Coroll. Prop. 25.)
nihil sunt nisi Dei attributorum affectiones. At ex Deo, vel
ahquo ejus attributo, quatenus effectum est modificatione^ quae
aeterna et infinita est, sequi etiara non potuit (per Prop. 22.).
Debuit ergo sequi, vel ad existendura et operandura deterrainari,
a Deo yel aliquo ejus attributo, quatenus modificatura est
modificatione quae finita est et deterrainatara habet existentiam.
Quod erat priraum. Deinde haec rursus causa, sive hic modus
(per eatidem rationem qua primam partem hujus jam jam demon-
stravimus) debuit etiam determinari ab alia, quae etiam finita
est et determinatara habet existentiara, et rursus haec ultiraa
iper eandem rationem) ab alia, et sic seraper (per eandem ratio-
nem) in infinitum. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Cum quaedam a Deo iraraediate produci debuerunt, videlicet
ea, quae ex absoluta ejus natura necessario sequuntur, raedian-
tibus his prirais, * quae tamen sine Deo nec esse nec concipi
possunt; hinc sequitur I^., quod Deus sit rerum imraediate ab
ipso productarura causa absolute proxiraa; non vero in suo-
genere, ut ajunt. Nara Dei effectus sine sua causa nec esse
nec concipi possunt (per Prop. 15. et Coroll. Prop. 24.) Sequitur
11^., quod Deus non potest proprie dici causa esse reraota
rerura singulariura, nisi forte ea de causa, ut sciHcet has ab
iis, quas iraraediate produxit, vel potius quae ex absoluta ejus
natura sequuntur, distinguaraus. Nam per causara reniotara talem
intelligiraus, quae cum effectu nullo modo conjuncta est. At
orania, quae sunt, in Deo sunt, et a Deo ita dependent, ut sine
ipso nec esse nec concipi possint.

PROPOSITIO XXIX.

fy rerum natura nullum datur contingens; sed omnia ex-
necessitate dtvinc^ naturce determinata sunt ad certo modo existen-
dum et operandum.

* Perperam Boehmer : et mediantibus his primis quaedam, quae. Objec-
tum enim hic indicatur per sententiam relativam a casu nominativo
orsam, ut supra pag. 33 vs 1 subjectum latet in simili sententia quaa
ab accusativo initium capit.

«0

ETHICES PARS I.

DE DEO.

DEMONSTRATIO.

Quicquid est, in Deo est {per Prop. 15.): Deus autem non
potest dici res contingens: Nam {per Prop. 11.) necessario,
non vero contingenter existit. Modi deinde divin» naturse ex
eadem etiam necessario, rion vero contingenter secuti sunt
(per Prop. 16.), idque vel quatenus divina natui-a absolute
iper Prop. 21.), vel quatenus certo raodo ad agendum deter-
minata consideratur (per Prop. 27.). Porro horum modoriun
Deus non tantum est causa, quatenus simpliciter existunt {per
Coroll. Prop. 24.), sed etiam {per Prop. 26.) quatenus ad
aliquid operandum determinati considerantur. Quod si a Deo
iper eand. Prop.) determinati non sint, impossibile, non vero
contingens est, ut se ipsos determinent ; et contra {per Prop.
27.) si a Deo determinati sint, impossibile, non vero contingens
est, ut se ipsos indeterminatos reddant. Quare omnia ex neces-
sitate divinae naturae detemiinata sunt, non tantum ad existen-
<ium, sed etiam ad certo modo existendum et operandum, nul-
lumque datur contingens. Q. E. D.

s c H 0 L I u M.

Antequam ulterius pergam, hic, quid nobis per Naturam
Naturantem, et quid per Naturam Naturatam intelligendum sit,
explicare volo, vel potius monere. Nam ex antecedentibus jam
constare existimo, nempe, quod per Naturam Naturantem nobis
intelligendum est id, quod in se est et per se concipitur, sive
talia substantiae attributa, quae aeternam et infinitam essentiam
«xprimun^, hoc est {x)er Coroll. 1. Prop. 14. et Coroll. 2.
Prop. 17.), Deus, quatenus ut causa libera consideratur. Per
Naturatam* autem intelligo id omne, quod ex necessitate Dei
naturae, sive uniuscujusque Dei attributorum sequitur, hoc est
omnes Dei attributorum modos, quatenus considerantur ut res,
•quae in Deo sunt, et qua? sine Deo nec esse nes concipi possunt.

PROPOSITIO XXX.

Intellectus, actu finitus aut actu infinitus, Dei attributa Deique
Miffectiones comj^rehendere debet, et nihil aliud.

DEMONSTRATIO.

Idea vera debet convenire cum suo ideato {per Axiom. 6.),
hoc est {ut per se notum) id, quod in intellectu objective con-
tinetur, debet necessario in Natura dari : atqui in Natura {per

Coroll. 1. Prop. 14.) non nisi una substantia datur, nempe
Deus; nec ullse aliae affectiones {per Prop. 15.), quam quae in
Deo sunt, et quae {per eandem Prop.) sine Deo nec esse nec
concipi possunt ; ergo intellectus, actu finitus aut actu infinitus,
Dei attributa Deique affectiones comprehendere debet, et nihil
aliud. Q. E. D.

PROPOSITIO XXXI.

Intellectus actu, sive is finitus sit sive infinitiis, ut et voluntas,.
ciipiditas, amor etc, ad Naturam Naturatam, non vero ad
Naturantem referri debent.

DEMONSTRATIO.

Per intellectum enim {ut per se notum) non intelligimus ab-
solutam cogitationem, sed certum tantum modum cogitandi, qui
modus ab aliis, scilicet cupiditate, amore, etc. differt, adeoque
iper Defin. 5.) per absolutam cogitationem concipi debet ; nempe
{per Prop. 15. et Defin. 6.) per aliquod Dei attributum, quod
ieternam et infinitam cogitationis essentiam exprimit, ita concipi
debet, ut sine ipso nec esse nec concipi possit; ac propterea
ijjer Schol. Prop. 29.) ad Naturam Naturatam, non yero Natu-
rantem referri debet, ut etiam reliqui modi cogitandi. Q. E.D.

SCHOLIUM.

Ratio, cur hic loquar de intellectu actu, non est, quia con-
cedo, uUum dari intellectum protentia ; sed, quia omnem con-
fusionem vitare cupio^ nolui loqui, nisi de re nobis quam cla-
rissime percepta, de ipsa sciHcet intellectione, qua nihil nobis
clarius percipitur. Nihil enim intelligere possumus, quod ad
perfectiorem intellectionis cognitionem non conducat.

PROPOSITIO XXXII.
Voluntas non potest vocari cau^a libera, sed tantum necessaria.

DEMONSTRATIO.

Voluntas certus tantum cogitandi modus est, sicuti intellectus ;
adeoque {jMr Prop. 28.) unaquaeque volitio non potest existere,
neque ad operandum determinari, nisi ab alia causa determi-
netur, et hsec rursus ab alia, et sic porro in infinitum. Quod
si voluntas infinita supponatur, debet etiam ad existendum et
operandum determinari a Deo, non quatenus substantia absolute
infinita est, sed quatenus attributum habet, quod infinitam et

DE DEO.

ETHICES PARS I.

aeternam cogitationis essentiam exprimit {per Frop, 23.). Quo-
cumque igitur modo, sive finita sive infinita, concipiatur, cau-
sam requirit, a qua ad existendum et operandum determinetur ;
adeoque (per Defin. 7.) non potest dici causa libera, sed tantura
necessaria vel coacta. Q. E. D.

COROLLARIUMI.

Hinc sequitur I**., Deum non operari ex libertate voiuntatis.

COROLLARIUM IL

Sequitur II**., voluntatem et intellectum ad Dei naturam ita
sese habere, ut motus et quies, et absolute ut omnia naturalia,
quae (per Prop. 29.) a Deo ad existendum et operandum certo
modo determinari debent. Nam voluntas, ut reliqua omnia,
causa indiget, a qua ad existendum et operandum certo modo
determinetur. Et, quamvis ex data voluntate sive intellectu
infinita sequantur, non tamen propterea Deus magis dici potest
ex libertate voluntatis agere, quam propter ea, quae ex motu
et quiete sequuntur (infinita enim ex his etiam sequuntur), dici
potest ex Ubertate motus et quietis agere. Quare voluntas ad
Dei naturam non magis pertinet, quam reliqua naturalia, sed
ad ipsam eodem modo sese habet, ut motus et quies, et omnia
reliqua, quse ostendimus ex necessitate divinse naturae sequi,
et ab eadem ad existendum et operandum certo modo deter-

aninan.

PROPOSITIO XXXIII.

Res nullo alio modo, neque alio ordine a Deo produci potue-
runty quam productw sunt.

DEMONSTRATIO.

Res enim omnes ex data Dei natura necessario sequutse sunt
iper Prop. 16.), et ex necessitate naturae Dei determinata?
sunt ad certo modo existendum et operandum {per Prop. 29,).
Si itaque res alterius naturse potuissent esse, vel alio modo ad
operandum determinari, ut naturae ordo alius esset ; ergo Dei
etiam natura alia posset esse, quam jam est ; ac proinde {per
Prop, 11.) illa etiam deberet existere, et consequenter duo vel
plures possent dari Dii, quod (per Coroll. 1. Prop. 14.) est
absurdum. Quapropter res nullo alio modo, neque aho ordine,
-etc. Q. E, D.

SCHOLIUM I.

Ouoniam his luce meridiana clarius ostendi, nihil absolute in
rebus dari, propter quod contingentes dicantur exphcare jam
«aucis volo, quid nobis per Contingens erit intelhgendum ; sed
nrius quid per Necessarium, et Impossibile. Res ahqua neces-
saria'dicitur, vel ratione su* essentiae, vel ratione causae Kei
enim aUcuius existentia vel ex ipsius essentia et definitione,
vel ex data causa efficiente necessario sequitur. Deinde his
etiam de causis res aUqua impossibiUs dicitur ; mmirum quia
vel ipsius essentia seu definitio contradictionem involvit, vel
<iuia nuUa causa externa datur, ad talem rem producendam
determinata. At res aUqua nuUa aUa de causa contmgens dicitur,
nisi respectu defectus nostrae cognitionis. Res emm, cujus essen-
tiam contradictionem involvere ignoramus, vel de qua probe
scimus eandem nuUam contradictionem involvere et tamen de
ipsius existentia nihil certo affirmare possumus, propterea quod
ordo causarum nos latet ; ea nunquam, nec ut necessaria, nec
ut impossibiUs videri nobis potest, ideoque eandem vel contin-
gentem, vel possibUem vocamus.

scholiumII.

Ex prsecedentibus clare sequitur, res surama perfectione a
Deo fuisse productas : quandoquidera ex data perfectissiraa na-
tura necessario secutse sunt. Neque hoc Deura ulhus arguit im-
perfectionis ; ipsius enira perfectio hoc nos affirraare co6git Irao
ex hujus contrario clare sequeretur (ut modo ostendi), Deum
non esse surame pertectum ; nirairura quia, si res aho raodo
fuissent product^, Deo alia natura esset tribuenda, diversa ab
ca quara ex consideratione Entis perfectissirai coacti sumus ei
tribuere. Verum non dubito, quin raulti hanc sententiani ut
absurdara explodant, nec aniraura ad eandera perpendendam
instituere veUnt ; idque nuUa aUa de causa, quara quia Deo
aUara Ubertatera assueti sunt tribuere, longe diversam ab lUa,
quse a nobis (Defin. 7. *) tradita est ; videlicet absohitam vo-
luntatera. Verura neque etiara dubito, si rera raeditan vellent,
nostraruraque deraonstrationura seriera recte secura perpendere,
quin tandera talem Ubertatera, qualera jara Deo tnbuunt, non
tantum ut nugatoriara. sed ut raagnura scientise obstaculum,
plane rejiciant. Nec opus est, ut ea, quae in Schoho Propositioms

Sigwart. — Ed. Pr. : Defin. 6.

ETHICES PARS I.

17 dicta sunt hic repetam. Attamen in eorum gratiam adhuc
ostendam, quod, quamvis concedatur, voluntatem ad Dei essen-
tiam pertmere, ex ejus perfectione nihilominus sequatur, res nullo
aho potuisse modo neque ordine a Deo creari ; quod facile
erit ostendere si prius consideremus id, quod ipsimet conce-
dunt, videhcet ex solo Dei decreto et voluntate pendere ut
unaquaeque res id, quod est, sit. Nam ahas Deus omnium rerum
causa non esset. Deinde quod omnia Dei decreta ab ^terno ab
ipso Deo sancita fuerunt. Nam alias imperi-ectionis et inconstan-
tiae argueretur. At cum in .^terno non detur quando, ante, nec
lyost: hmc, ex sola scihcet Dei perfectione, sequitur, Deum ahud
decernere nunquam posse, nec unquam potuisse; sive Deum
ante sua decreta non fuisse, nec sine ipsis esse posse. At dicunt
quod, quamvis supponeretur, quod Deus aham rerum naturani
tecisset, yel quod ab aeterno aliud de Natura ejusque ordine
decreyisset nuha mde m Deo sequeretur imperfectio. Verum si
hoc dicant, concedent simul, Deum posse sua mutare decreta.
Nam si Deus de Natura ejusque ordine ahud, quam decrevit,
decrevisset; hoc est, ut ahud de Natura voluisset et concepisset-

fiTi,"rf'^?^'/l"^™ j^"^ ^^^^* inteUectum, et aJiam, quam'
jam habet yoluntatem, habuisset. Et si Deo ahum intellectum
ahamque voluntatem tribuere hcet, absque ulla ejus essenti^
ejusque perfectionis mutatione; quid causc^ est, cur jam non
possit sua de rebus creatis decreta mutare, et nihilominus ^que
perfectus manere? Ejus enim intellectus et voluntas circa re»
creatas et earum ordinem, in respectu su* essenti* et peri-ec-
tionis, pennde est quomodocunque concipiatur. Deinde omnes,
quos vidi, Philosophi concedunt, nullum in Deo dari intellectum
potentia sed tantum actu ; cum autem et ejus intellectus et
ejus voluntas ab ejusdem essentia non distinguantur, ut etiam
omnes concedunt, sequitur ergo hinc etiam, quod, si Deus alium
mtellectum actu habuisset, et aham voluntatem, ejus etiam
essentia aha necessario esset; ac proinde (ut a principio con-
ciusij, si ahter res, quam jam sunt, a Deo product» essent,
Dei mtellectus ejusque voluntas, hoc est (ut conceditur) eius
essentia, aha esse deberet, quod est absurdum.

Cum itaque res nullo aho modo nec ordine a Deo produci
potuermt ; et, hoc verum esse, ex summa Dei perfectione sequa-
tur; nulJa profecto sana ratio persuadere nobis potest, ut cre-
damus, quod Deus noluerit omnia, qu^ in suo intellectu sunt,
eadem illa perfectione, qua ipsa intelhgit, creare. At dicent, in
rebus nullam esse perfectionem neque imperfectionem ; sed id.

DE DEO.

quod in ipsis est, propter quod perfectse sunt aut imperfectae,
et bonae aut malae dicuntur, a Dei tantum voluntate pendere ;
atque adeo si Deus voluisset, potuisset efficere, ut id, quod jam
perfectio est, summa esset imperfectio, et contra. Verum quid
hoc ahud esset, quam aperte affirmare, quod Deus, qui id, quod
vult, necessario inteUigit, sua voluntate efficere potest, ut res
aho modo, quam intelligit, intelligat; quod (ut modo ostendi)
magnum est absurdum. Quare argumentum in ipsos retorquere
possum, hoc modo. Omnia a Dei potestate pendent. Ut res
itaque aliter se habere possint, Dei necessario voluntas aliter
se habere etiam deberet; atque Dei voluntas ahter se habere
nequit (ut modo ex Dei perfectione evidentissime ostendimus).
Ergo neque res ahter se habere possunt. Fateor, hanc opini-
onem, quae omnia inditferenti cuidam Dei voluntati subjicit, et ab
ipsius beneplacito omnia pendere statiiit, minus a vero aberrare,
quam iUorum, qui statuunt, Deum omnia sub ratione boni agere.
Nam hi ahquid extra Deum videntur ponere, quod a Deo non
dependet, ad quod Deus, tanquam ad exemplar, in operando
attendit, vel ad quod, tanquam ad certum scopum, coUimat.
Quod profecto nihil ahud est, quam Deum fato subjicerC; quo
nihil de Deo absurdius statui potest, quem ostendimus tam
omnium rerum essentiae, quam earum existentiae, primam et
unicam liberam causam esse. Quare non est, ut in hoc absurdo
refutando tempus consumam.

PROPOSITIO XXXIV.

Dei potentia est ipsa ipsius essentia.

DEMONSTRATIO.

Ex sola enim necessitate Dei essentise sequitur, Deum esse
causam sui [per Prop. 11.), et (per Frop. 16. ejusque Coroll.)
omnium rerum. Ergo potentia Dei, qua ipse, et omnia, sunt et
agunt, est ipsa ipsius essentia. Q. E. D.

PEOPOSITIO XXXV.

Quicquid concipimus in Dei potestate esse, id necessario est.

DEMONSTRATIO.

Quicquid enira in Dei potestate est, id (per Prop. prceced.)
in ejus essentia ita debet comprehendi, ut ex ea necessario
sequatur, adeoque necessario est. Q. E. D.

ETHICES PARS I.

DE DEO.

i ;

PROPOSITIO XXXVI

mU e.istU, e. cujus natura ali,uis effectus non se.uatur,

■ OEMONSTRATIO.

Qmcquid existit, Dei naturam sive esspnfi»„. * . .

minato modo exprimit (-»«• rnt^if ^^*^""*"» "erto et deter-

Prop. 34.), quicquire Jtft nfi ■ ^■''''P- ^^''^' •««= ^st (per

causa est certo^ et detemi?! ^ T*'^" ^l"* °"'"i™' ^'^^

Prop. m ex eo ^oX"'^:^ ^S^ ^t kT' ''''

ne2iar?o^xl:tllT"urrui^r"^^ ^-^P^r' "*' «l-d
necessitate sit et agat nuod cff 1''"°'' '^ '"'" ^"'« ««*•«•«

et quomodo; quod omnik irDeo It 7«^""" ?"''' ""«^^'
ut sme ipso nec esse np^ ^ — ' • ^* 'P*° '*'' pendeant,
omnia a Deo fuerint prJeteSi ^"'""'' .f* ''''"'^"^ q»°d
voluntatis, sive absokto beneTn!,"' "? 'J"'<'^'" «"^ "bertete
tura, sive infinita po tentia P?rr k' '"^ '" f '''°'"'* ^^«i «a-
pr«judicia, qua> imjedi^e poterZ ""''•"' ''''*'' f"* «««"«w.
tiones perciperentur^ alvere cur^' •'^"" T" ■' """^ demonstra-
restant pr*judicia, q^ 1«!™ IT' '"^' q"'.'» "» Pauca adhuc

?t possunt, iuo min^s homfne; rerum Tor./^Pf^*^''^ ^''^'^^''
ipsam expJicui modo ^mT !• ^ ooncatenationem eo, quo

rationis ^ocar^ ^pet pSfum ?r"i''"'^'"- ^'' ^ '^^^^
hic indicare susci^piof p'^ Tcia ^enLTbT """""' '"*
scjLcet communiter sunnomnf L^? ^" ""'^ """• quod

ut ipsos, propter finemTere im„ Tn"''' T"'' ''' ""'"'•«H
tmn aliquem finem Lr4re'nr '^f "'.^,*'"'" "'nnia ad cer-
Denm omnia proDter hnmfn!' PJ".''®''*? statuant: dicunt enim
coleret ; Hoc SrrtTvZ!7r-I''T'"' ""*«"'' «* W
P«>»o causam,^ cur pSuHocT n/'"^'!?' •^»"*''^"'''' ^'^"''^«'
omnes natura kdeo propenS sLt ad ,hI^''^" "I" ^''^'''««''ant, et
ejusdem talsitatem ostendam Ttlf «'"Pleetendum. Deinde
sint pra^judicia de iZ "' ^*J««'^^'«'.q«omodo ex hoc orta

de aUiis hujus generirvTZ h^J. ^ f '"' *' ^/bm^to,, et
deducere, non est huL locT Saff« v T^"?* "^"t^^ "^'"ra
id capiam, quod «S omnes lebe 'e!"*'^ " P""°. ^^^^^^^^^

-t oonscii. z ^ ^sz:^.-:^^:i

liberos esse opinentur, quandoquidem suarum volitionum suique
appetitus sunt conscii, et de causis, a quibus disponuntur ad
appetendum et volendum, quia earum sunt ignari, ne per som-
nium * cogitant. Sequitur secundo, homines omnia propter finem
agere ; videlicet propter utile, quod appetunt ; unde fit, ut sem-
per rerum peractarum causas finales tamtum scire expetant, et
ubi ipsas audiverint, quiescant ; nimirum quia nuUam habent
causam ulterius dubitandi. Sin autem easdem ex alio audire
nequeant, nihil iis restat, nisi ut ad semet se convertant, et
ad lines, a quibus ipsi ad similia determinari solent, reflectant,
et sic ex suo ingenio ingenium alterius necessario judicant.
Porro cum in se et extra se non pauca reperiant media, quae
ad suura utile assequendum non parum conducant, ut ex. gr.
oculos ad videndum, dentes ad masticandum, herbas et ani-
mantia ad alimentum, solera ad illuminandum, mare ad alen-
dum pisces, etc. ; hinc factum, ut orania naturalia tanquam ad
suum utile media considerent. Et quia illa media ab ipsis in-
venta, non autem parata esse sciunt ; hinc causam credendi habu •
erunt, ahquem ahura esse, qui illa media in eorura usura para-
verit. Nam postquam res ut raedia consideraverunt, credere non
potuerunt^ easdera se ipsas fecisse ; sed ex raediis, quse sibi
ipsi parare solent, concludere debuerunt, dari aliquera, vel ah-
quos Naturae rectores, huraana praeditos libertate, qui ipsis orania
curaverint, et in eorum usum omnia fecerint. Atque horum
etiam ingenium, quandoquidem de eo nunquam quid audiverant,
ex suo judicare debuerunt; atque hinc statuerunt, Deos omnia
in hominum usum dirigere; ut horaines sibi devinciant, et in
summo ab iisdem honore habeantur; unde factura, ut unus-
quisque diversos Deura colendi raodos ex suo ingenio exco-
gitaverit, ut Deus eos supra reliquos diHgeret, et totara
Naturara in usura coecae illorura cupiditatis et insatiabilis ava-
ritiae dirigeret. Atque ita hoc praejudiciura in superstitionem
versum, et altas in mentibus egit radices; quod in causa fuit,
ut unusquisque maximo conatu omniura rerum causas finales
inteUigere easque expHcare studeret. Sed. dura quaesiverunt
ostendere, Naturara nihU frustra (hoc est, quod in usura horai-
num non sit) agere, nihil aUud videntur ostendisse, quam
Naturam Deosque aeque ac homines deUrare. Vide quseso, quo
res tandem evasit ! Tnter tot Naturae comraoda non pauca repe-

* Anon. Tubing. : ne per somnium quidem. Cf. autem Livius Gronovi-
anus 33 : 49 et 44 : 36.

•'.^r,:

ETHICES PARS I.

DE DEO.

i~ KW'

il\

in suo cultu coZ^r. A ' t ^"""'bus factas, sive ob peccata
ac infinitis 6x0!^ oste„&^^ expenentia indies reclamaret
«que ac iinpiirjromtc^e l^ir""^" ^T '"««"""oda pii
pr»judicio destiteruT facLs en m' iu7 -^^T ^^ '"^«^^--^to
cognita, quorum usum ignorabaT Z ' ^T ■'"*"'" ""^ •»-
suum et innatum statum fgnoS /pr"""'' ^' "" P^^sentem
fabricam destruere et "0!^ ° 'f -f "Tx' ?"^'" *»*«"' iUam
tuerunt, Deorum iudiel hZT excogitare. Unde pro certo sta-

qu« s^ne uni^a^fJsl^t causnfT^r 'r«™ «"P™"
^ternum lateret; n"athesfs .ni ''^' •'''''"f ""■" 8«""« '-
circa figurarum essennt ?t ' '• f .""" ""■<=* ^»«8 «ed tantum

normam^oml";broSd&?^^^^^^^^^

adsignan possunt caus» foi.a« h,-„ J*Iathesin alia^ etiam

est), a quibus fieri notuk ]TZ ■ «"""'«'''"•e supervacaneum

cia animadverterent et in "L'"'""""' communia hiec pr^judi-

His satis expKcui id lu„7r ''T '=''S"'tio'»«'" ducerentur.

ostendam, NatCam fi Jm^nS Z db." T T ' ^^J"" ^"^^"
omnes causas finales nihil n;«i Vm Pr»fixum habere, et

multis. Credo enlm Tdims^TT T' "f"'"*"' """ «P"^ ««*
et causis, unde ho™ prifu^i.^nt„- ?"■■"' '^™ "^ fundamentis

praeterea ex lis omnibnt nnJh. 1 ,• P^^opositionis 32., et

quadam neces Ltrsumm^e nerfe^^^^^ omnia natura, «te'rna

adhuc addam, nemne 7»^ de finl i r-^'*"'^."'*- «°'= **'"«"
evertere. Nam id m^od ~L ^ doctnnam Naturam omnino

et contra. Deinde^?d auod w'"^ ''*' "' «*«<='""> considerat!
SpeSS-Jin -£i~ ^~

sunt, 'ea de ca„sa fact» esseTurSetffi ' ^^^ P-duct.'
suum, tum necessario «1^^ „*?'"' ''"^"' "f^equeretur

•Bruder. _ Ed. Pr.: Corollario.

sici distinguant inter finem indigentiae et finem assimilationis,
fatentur tamen, Deum omnia propter se, non vero propter res
creandas egisse; quia nihil ante creationem praeter Deum assignare
possunt, propter quod Deus ageret; adeoque necessario fateri,
coguntur, Deum iis, propter quse media parare voluit, caruisse,
eaque cupivisse, ut per se clarum. Nec hic praetereundum est,
quod hujus doctrinae sectatores, qui in assignandis rerum finibus
suum ingenium ostentare voluerunt, ad hanc suam doctrinam pro-
bandam novum attulerunt modum argumentandi,reducendo scilicet,
non ad impossibile^ sed ad ignorantiam; quod ostendit nullum
aliud fuisse huic doctrinse argumentandi medium. Nam si ex.
gr. ex culmine ahquo lapis in alicujus caput ceciderit, eumque
interfecerit, hoc modo demonstrabunt, lapidem ad hominem
interficiendum cecidisse. M enim eum in finem, Deo id volente,
ceciderit, quomodo tot circumstantise (saepe enim multae simul
€oncurrunt) casu concurrere potuerunt? Respondebis fortasse,
id ex eo, quod ventus flavit, et quod homo illac iter habebat,
evenisse. At instabunt, cur ventus illo tempore flavit ? cur homo
illo eodemque tempore illac iter habebat ? Si iterum respondeas,
ventum tum ortum, quia mare praecedenti die, tempore adhuc
tranquillo, agitari inceperat ; et quod homo ab amico invitatus
fuerat; instabunt iterum, quia nullus rogandi finis, cur autem
mare agitabatur? cur homo in illud tempus invitatus fuit? et
sic porro causarum causas rogare non cessabunt, donec ad
Dei voluntatem, hoc est ignorantiae asylum, confugeris. Sic etiam,
ubi corporis humani fabricam vident, stupescunt, et ex eo, quod
tant£e artis causas ignorant, concludent, eandem non mechanica,
sed divina vel supernaturali arte fabricari, talique modo constitui,
ut una pars alteram non laedat. Atque hinc fit, ut qui miraculorum
<;ausas veras quaerit, quique res naturales ut doctus intelUgere,
non autem ut stultus admirari studet, passim pro hseretico et
inipio habeatur et proclametur ab iis, quos vulgus tanquam
Naturse Deorumque interpretes adorat. Nam sciunt quod, sublata
ignorantia, stupor, hoc est unicum argumentandi tuendaeque
suae auctoritatis medium, quod habent, toUitur. Sed haec relinquo,
et ad id, quod tertio loco hic agere constitui, pergo.

Postquam homines sibi persuaserunt, omnia, quae fiunt, propter
ipsos fieri; id in unaquaque re praecipuum judicare debuerunt,
quod ipsis utilissimum, et illa omnia praestantissima aestimare,
a quibus optime afficiebantur. Unde has formare debuerunt
notiones, quibus rerum naturas explicarent, scilicet Bonum,
Mahim, Ordinem, Confusionem, Calidum, Frigidum, Pulchri-

ETHICES PARS I.

DE DEO.

tudrnem, et Deformttatem : et quia se Uberos existimant, inde
h* „ot.ones ortje sunt, scilicet Laus et Vituperium, Pe^Zm

flL """ ^^ u"' °^"'"' P°^*1"^'" ^^ natura humana egerr
Jlas autem hic breviter explicabo. Nempe id omne ouod ad

contranum est, Mahim vocaverunt. Et quia ii nui renim
natwam non mtelligunt, nihil de rebus affim^ant, ^d res tantum
«odo imagmantur. et imaginationem pro int^UectrcalTt"
ideo Ord^nem m rebus esse firmiter credunt, rerum suCe
naturse ignan. Nam cum ita sint disposits,, ut cum nowfDer

earum facile recordan possimus, easdem bene ordinatas • si vern
contra, ipsas male ordinatas, sive confmas esse dtLus Et

possumus, deo homines ordmem confusioni praiferunt • auasi

!!f •' ^'•'"B*'!"^ Deum omma ordme creasse, et hoc modoinsi
nescientes Deo imaginationem tribuunt; nisi velintfortTDeZ
human^e miagmatioui provideutem, res omnes eo dSosS

rtiiS r::d'"'fiT '"^^■"^" P»^^-*^ necmorarfra„
t^^nem on.p^ ?*"* repenantur, qu* nostram iraagina-

1^\-^^^^ superant, et plurima, qu« ipsam, propter eius
unbec.lhtatem, confundunt. Sed de hacVe satis. cS deinde

"vrrsrmodtTffi.r^^^-.^r^^?"'^' '"°^°^' 'i-bus r^^gSo

aivers.mode afficitur, mhil sunt, et tamen ab ignaris tanauam
pnecpua rerum attributa considerantur ; quia, ut iam dTxS
res omnes propter ipsos factas esse credunt ; et i^i Xu us

d"S""prourab''' r'^™' -"- -• Putridam et coi^X
ner^ab^nWf^ eadem afflc.untur. Ex gr. si motus, quem

coXat obWtA P"" °'t' ■•«?••«««"*«««. accipiuut, valetudini
coMucat, objecta, a qu.bus causatur, jmlchra dicuntur ouEe
autem contranum motum cient, deforiia. Qu» Sd; ^pe*
nares sensum raovent, odorifera vel fcetida vocant qu» per

iefrctul "durf ~',r''^ ^"* '"^■P'''^' «t-Q-au^m
per tactum, dura aut molha, aspera aut Ifevia etc Et nn»

demque aures movent, strepitum, fonmn, vel hTrmoniara edere
dcuntur, quorura postreraum homines adeo dementav"t Tt Deum
et.am harmoma delectari crederent. Nec desunt Ssophi qd
«b. persuasennt, motus ctelestes harmoniam componere bu»
omn.a sat.s ostenduut, unuraqueraque pro dispo"tione cerebrl

accep.£ Cr' ''' .P°«"-rAioLaffeLonesprorebu
accep.sse. Quare non ra.rum est (ut hoc etiara obiter notemus),

nuod inter homines tot, quot experimur, controversiae ortae sint,
ex quibus tandem Scepticismus. Nam, quamvis humana corpora
in multis conveniant, in plurimis tamen discrepant, et ideo id,
nuod uni bonum, alteri malum videtur ; quod uni ordmatuni,
^lteri confusum; quod uni gratum, alteri ingratum est; et sic
ile C3eteris, quibus hic supersedeo, cum qma hujus loci non est
de his ex professo agere, tum quia hoc omnes satis experti
sunt Omnibus enim in ore est, Quot capita, tot sensus; Suo
auemque sensu abundare ; Non minora cerebrorum quani palato-
rum esse discrimina : quae sententiae satis ostendunt, hommes
T)ro dispositione cerebri de rebus judicare, resque potius miagmari
!,uam intelligere. Res enim si intellexissent, illae omnes *, teste
Alathesi, si non aUicerent, ad minimum convincerent.
^ Videmus itaque omnes rationes, quibus vulgus solet Naturam
exnUcare, modos esse tantummodo imagmandi, nec ulhus rei
naturam, sed tantum imaginationis constitutionem mdicare ; et
quia nomina habent, quasi essent entium extra imaginationem
existentium, eadem entia, non rationis, sed imagmatioms yoco ;
atque adeo omnia argumenta, qu^ contra nos ex simihbus
notionibus petuntur, facile propulsari possunt. Solent emm mum
sic argumentari. Si omnia ex necessitate perfectissimae Dei
naturi» sunt consecuta, unde ergo tot imperfectiones m JNa-
tura ** ^ Videlicet rerum corruptio ad foetorem usque, rerum
deforraitas, qu» nauseam moveat, confusio malum, peccatum,
etc. Sed, ut modo dixi, facile confutantur. Nam rerum perfectio
ex sola earum natura et potentia est cnestimanda nec ideo res
magis aut minus perfect» sunt, propterea quod hommum sen-
sum delectant vel offendunt, quod humanaj naturae conducunt
vel quod eidem repugnant. lis autem, qm qugerunt, cur Ueua
omnes homines non ita creavit, ut solo rationis ductu guber-
narentur? nihil aliud respondeo, quam quia ei non dehnt ma-
teria ad omnia, ex summo nimirum ad infimum perfectioms
gradum, creanda ; vel magis proprie loquendo, quia ipsius
Natur* leges adeo ampl^ fuerunt, ut sufficerent ad omnia,
quc^ ab aUquo infinito intellectu concipi possunt, producenda,
ut Propositione 16. demonstravi. Haec sunt, quae hic notare
suscepi, pr^judicia. Si quaedam hujus farmse adhuc restant,
poterunt eadem ab unoquoque mediocri meditatione emendari.

Finis Partis Frimce.

• Schmidt : illae omnes eos. Saisset, Auerbach : iUae eos omnes.
" Corrigenda Ed. Pr. addunt: ortce.

DE MENTE.

B T H I C E S

PARS SECUNDA

DE NATURA ET ORIGINE MENTIS.

±et tnfiniti essentm necessario dehuerunt sequi. Non ouidem
<mma;jnfinuaenim infinitis modis ex ipsa IhereseqJT-op
16. Part. 1. demonstravimus : sed ea solummodo 'nui nolad

DEFINITIONES.

r««°"„/*^ essentiatn alicujus rei id pertinere dico, quo dato
Z irsTnrauoC'**"; ''■ "^"^ * ^^ necessario^^^lito^

fn™!v ^^'■. '^^*"" '"**"'8° Mentis conceptum, quem Mens
fonnat propterea quod res est cogitans. ^

EXPIICATIO.

«^''''' •^"-■*"* '">"<^Ptt"n quam pereeptionem, quia vercevtioni,
ide* propnetates sive denominationes intrinsecas habet

EXPLICAlflO.

Dlco intrinsecas, ut illam secludam, qum extrinseca est, nempe
convenientiatn idece cum suo ideato.

V. Duratio est indefinita existendi continuatio.

EXPLICATIO.

Bico indefinitam, quia per ipsam rei existentis naturam deter-
minari nequaquam potest, neque etiam a causa efficiente, quce
scilicet rei existentiam necessario ponit, non autem tollit.

VI. Per realitatem et perfectionem idem intelligo.

VII. Per res singulares intelligo res, quae finitae sunt, et
determinatam habent existentiam. Quod si plura individua in
una actione ita concurrant, ut omnia simul unius effectus smt
causa, eadem omnia eatenus ut unam rem singularem considero.

AXIOMATA.

I. Hominis essentia non involvit necessariam existentiam,
hoc est, ex Naturse ordine tam fieri potest, ut hic etillehomo
existat, quam ut non existat.

II. Homo cogitat.

III. Modi cogitandi, ut amor, cupiditas, vel quicunque nomine
affectus animi insigniuntur, non dantur, nisi in eodem Individuo
detur idea rei amatae, desideratae, etc. At idea dari potest,
quamvis nullus alius detur cogitandi modus.

IV. Nos corpus quoddam multis modis affici sentimus.

V. Nullas res singulares, praeter corpora et cogitandi modos,
sentimus nec percipimus.

Postulata vide post 13, Propositionem.

PROPOSITIO I.
Cogitatio attrihutum Dei est, sive Deus est res cogitans.

DEMONSTRATIO.

Singulares cogitationes, sive haec et illa cogitatio, modi sunt,
qui Dei naturam certo et determinato modo exprimunt (per
Coroll. Prop. 25. p. 1). Competit ergo Deo {per Defin.5.p.l).
attributum, cujus conceptum singulares omnes cogitationes
involvunt, per quod etiam concipiuntur. Est igitur Cogitatio

ETHICES PARS II.

nnum ex infinitis Dei attributis, quod Dei «ternam et infinitam
Z^^nt '^^'- ^^'^- '■ P- ^•)' - I>e- est Z

SCHOLIUM.

nn^f*^' •**«"?. ^^" Propositio ex hoc, qudd nos possumus ens
cogitans infinitum concipere. Nam quo plura ens cogitans potest
cogitare, eo plus realitatis sive perfectionis idem continere co7
cipimus; ergo ens, quod infinita infinitis modis cogitare potest
est necessario virtute cogitandi infinitum. Cum itaque, ad solam
^gitatonem attendendo, Ens infinitum concipiamul, k ne e^-

^TJ^-^^^"^1- ^ f ^- P- ^•) Cogitatio unum ex infinitis
Dei attributis, ut volebamus.

PROPOSITIO II.
Extemio attribtdum Dei est, sive Deus est res extema.

DEMONSTRATIO

PrJpSitioi'"' "''''^' ^''''^'*' ^' demonstratio pr«.cedentis

PROPOSITIO IIL

In Deo datur necessario idea, tam ejus essentice, quam omnium
quce ex ipsius essentia necessario sequuntur.

DEMONSTRATIO.

Deus enim {per Prop. 1. hujus) infinita infinitis modis cogi-
tare, sive {quod^ tdem est, per Prop. 16. p. 1.) ideam su*

notP^f A, •™'"™' 3"* '^ef ssario ex ea sequuntur, formare
potest. Atqui omne id, quod in Dei potestate est, necessario .
^i(p^ Prop. 85 p. 1.) ergo datur necessario talis idea, et
(per Prop. 15 p. 1.) non nisi in Deo. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Vulgus per Dei potentiam intelligit Dei liberam voluntatem •
IS^ ^\ '^™'''^'. Jl^* sunt, quaeque propterea communiter ut
conhngentia considerantur. Deum enim potestatem omnia des-
truendi habere dicunt, et in nihilum redigendi. Dei porro
potentiam cum potentia Regum s^pissime comparant. Sed hoc
m Corollario 1 et 2. Propositionis 32. partis 1. refutavimus
et mpositione 16. partis. 1. ostendimus, Deum eadem necessitate

DE MENTE.

a^^ere, qua seipsum intelligit; hoc est, sicuti ex necessitate
divinse naturse sequitur (sicut oranes uno ore statuunt), ut
Deus seipsum intelligat, eadem etiam necessitate sequitur, ut
Deus infinita infinitis modis agat. Deinde Propositione 34. partis
1. ostendiraus, Dei potentiara nihil esse, praeterquara Dei actu-
osam essentiam; adeoque tam nobis impossibile est concipere,
Deum non agere, quam Deura non esse. Porro si haec ulterius
persequi liberet, possem hic ulterius ostendere, potentiam illam,
quam vulgus Deo affingit, non tantura huraanara esse (quod
ostendit Deura horainera, vel instar horainis a vulgo concipi),
sed etiara irapotentiara involvere. Sed nolo de eadera re toties
sermonera instituere. Lectorera soluraraodo iterura atque iterum
rogo, ut, quae in priraa parte, ex Propositione 16. usque ad
finem, de hac re dicta sunt, semel atque iterura perpendat. Nam
nemo ea, quae volo, percipere recte poterit, nisi magnopere
caveat, ne Dei potentiam cum humana Regum potentia vel
jure confundat.

PROPOSITIOIV.

Idea Dei, ex qua infinita infinitis modis sequuntur, unica
tantum esse potesf.

DEMONSTRATIO.

Intellectus infinitus nihil, prseter Dei attributa ejusque affec-
tiones, coraprehendit (per Prop. 30. p. 1.). Atqui Deus est
unicus (per Coroll. 1 Prop. 14 p. 1.). Ergo idea Dei, ex qua
infinita infinitis modis sequuntur, unica tantum esse potest.
Q. E. D.

PROPOSITIOV.

Esse formale idearum Deum, quatenus tantum ut res cogitans
comderatur, pro causa agnoscit, et non quatenus alio attributo
explicatur. Hoc est, tam Dei attributorum, quam rerum singu-
larium idece, non ipsa ideata sive res perceptas pro causa effi-
ciente agnoscunt, sed ipsum Deum, quatenvcs est res cogitans.

DEMONSTRATIO

patet quidem ex Propositione 3. hujus. Ibi enim conclude-
bamus, Deum ideam suae essentiae, et omnium, quae ex ea
necessario sequuntur, formare posse ex hoc solo, nempe quod
Deus est res cogitans, et non ex eo, quod sit suae ideae ob-
jectum. Quare esse formale idearum Deum, quatenus est res

ETHICES PARS II.

v£^T' ^? T'* agnoscit.. Sed aliter hoc modo demonstratnr

^Tonsiqnfnt r^ (^ £""7""?:' 4*=""^"™'^^^

PROPOSITIO VI.

attributo, cujus modt sunt, et non ouatenus ^uh nlln nuT •
deratur, pro causa hahent. ^''^'^^^^ sub ullo aho consi^

DEMONSTRATIO.

(i««r^^Z 1 „ ;>T ^"*''" ^**""« involvunt; adeoque
hnt« 1? J- •^-.^•^- ^^"'"' quatenus tantum sub illo attri-

prol3habtt!t IT '"^*""^ "" """ ^"•' ''^'^^

COROLLARIUM.

PEoposiTj6|ijvn.

DEMONSTRATIO

eoSne-aut, cVs" Jt eS^e^st^r ^"-^^ ^^ ^

actS aTenirpoCi^^Hr'^^^^^ »qnaHs est ipsius

natura se^ tur foS^r ^d 0^1; i^"n''^ V^ '"^""^ ^«'
eademque^^conne^rt^SXr TDr^^o&ve" "'^"' '''''^^

DE MENTE.

SCHOLIUM.

Hic, antequam ulterius pergaraus, revocandum nobis in me-
moriam est id, quod supra ostendimus; nempe quod quicquid
ab infinito intellectu percipi potest tanquam substantiae essentiam
constituens, id omne ad unicam tantum substantiani pertinet,
et consequenter quod substantia cogitans et substantia extensa
una eademque est substantia, quae jam sub hoc, jam sub illo
attributo comprehenditur. Sic etiam modus extensionis et idea
ilUus modi una eademque est res, sed duobus modis expressa;
quod quidam Hebraeorum quasi per nebulam vidisse videntur,
qui scilicet statuunt, Deum, Dei intellectum, resque ab ipso
intellectas, unum et idem esse. Ex. gr. circulus in Natura
existens, et idea circuli existentis, quae etiam in Deo est, una
eademque est res, quae per diversa attributa explicatur ; et
ideo, sive Naturam sub attributo Extensionis, sive sub attributo
Cogitationis, sive sub alio quocunque concipiamus, unum eun-
demque ordinem, sive unam eandemque causarum connexionem,
hoc est easdem res, invicem sequi reperiemus. Nec ulla alia
de causa dixi, quod Deus sit causa ideae ex. gr. circuli quatenus
tantum est res cogitans, et circuli quatenus tantum est res
extensa, nisi quia esse formale ideae circuli non nisi per alium
cogitandi modum, tanquam causam proximam, et ille iterum
per ahum, et sic in infinitum, potest percipi; ita ut, quamdiu
res ut cogitandi modi considerantur, ordinem totius Naturae,
sive causarum connexionem, per solum Cogitationis attributum
explicare debemus*; et quatenus ut modi Extensionis conside-
rantur, ordo etiam totius Naturae per solum Extensionis attri-
butum explicari debet, et idem de ahis attributis intelligo. Quare
rerura, ut in se sunt, Deus revera est causa, qua,tenus infi-
nitis constat attributis ; nec irapraesentiarum haec clarius possum
expHcare.

PROPOSITIO VIII.

Idece rerum singularium, sive modorum, non existentium ita
debent comprehendi in Dei infinita idea, ac rerum singularium,
sive modorum, essentice formales in Dei attrihutis continentur.

DEMONSTRATIO.

Hsec Propositio patet ex praecedenti; sed intelligitur clarius
ex praecedenti Scholio.

Sic in Ed. Pr.

78-

ETHICES PARS II.

DE MENTE.

C O R O L L A I{ I U M.

existit; et ubi rerLT,krl'r' f**'"'!^ '"«"'*« Dei idea
quaten^s i„ Dei attriMl co2ret""i"''. '^''*r' "°" *«»""»
durare .licuntur, earum deTedat ."vl?*'!'^' '"'' '1"''*^""^ ««'*•»
dicuntur, involvent. existentiam, per quam durare

SCHOtlDM.

Si quis ad uberiorem huius rpJ ^v«i.-„ i-
«deret, nnllum sane dare 3ero o?,n5"'T ^^«'"Pl"'" de-
utpote unicam, adaequate exnW ^ f'"'.''^ qua hicloquor,
potest, illustrare. Nempe drcl. V=,r" 7 *'.'""' ''"'"' "''^^"
linearmn rectarum, .7 eodem t- • "^**""*' "* ''""^'""
gula sub segmentfe sint Tnter se TT ''''""*'""'■ ^^t^""
infinita inter se sequalia rec "^^»1^ .. t''" 'f ' '^'"''^ ^ <='«="1°
eorum potest dici existerr nl; •=""*"•«"'•?•• • attamen nuUura

existere msi quatenus circulus existit, nec
etiam alicujus horum rectangulorum
idea po test dici existere, nisi qSu™
IT '<^«^«o"nprehenditur. Conci-
piantur jam ex infinitis illis duo tantum,

eU^ ide» jam non tantum existunt,
quatenus solummodo in circuli idea
comprehenduntur; sed etiam, quatenus
illorum rectangulorum existentiam in-
volvunt ; quo fit, ut a reliquis reliquo-
rum rectangulorum ideis distinguantur.

existentis ided affedwi rnn^JlJ! • • ^^ ^^^g^laris actu

^<enus am tJSZfSZX' J^^Z t^Z^ ^' --'

es":t aleS^ttinSs '^^^^^f^
adeoque (per Prov 6 huil\T^l^.-^^'^^'^'^m^)>

tenus est res absolute cogitans, sed quatenus alio cogitandi
modo affectus consideratur ; et hujus etiam Deus est causa *,
quatenus alio affectus est, et sic in infinitum. Atqui ordo et
connexio idearum [per Prop. 7. hujus) idem est ac ordo et
connexio causarum; ergo unius singularis idese alia idea, sive
Deus, quatenus alia idea affectus consideratur, est causa, et
hujus etiam, quatenus alia affectus est, et sic in infinitum.
Q, E. D.

COROLLARIUM.

Quicquid in singulari cujuscunque ideae objecto contingit ejus
datur in Deo cognitio, quatenus tantum ejusdem objecti ideam
habet.

DEMONSTRATIO.

Quicquid in objecto cujuscunque ideae contingit, cjus datur
in Deo idea (per Prop. 3. hujus), non quatenus infinitus est,
sed quatenus alia rei singularis idea affectus consideratur (per
pneced Prop.) ; sed {iwr Prop. 7. hujus) ordo et connexio ide-
arum idem est ac ordo et connexio rerum ; erit ergo cognitio
ejus, quod in singulari aliquo objecto contingit, in Deo, quate-
nus tantum ejusdem objecti habet ideam. Q. E. B.

PROPOSITTO X.

Ad essentiam hominis non pertinet esse suhstantice^ sive subr
stantia formam hominis non constituit.

DEMONSTRATIO.

Esse enim substantiae involvit necessariam existentiam {per
Prop. 7. p. 1.). Si igitur ad hominis essentiam pertinet esse
substantia), data ergo substantia daretur necessario homo {per
Defin. 2. hujus), et consequenter homo nessario existeret, quod
{per Ax. 1. hujus) est absurdum. Ergo etc. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Demonstratur etiam hsec Proposito ex Propositione 5. p. 1.,
nempe quod duae ejusdem naturae substantiae non dentur. Cum
autem plures homines existere possint, ergo id, quod hominis
formam constituit, non est esse substantiae. Patet praeterea haec
Propositio ex reliquis substantise proprietatibus, videlicet, quod

* Vers. Belg. — Ed. Pr.: et hujus etiam, quatenus.

ETHICES PARS II.

DE MENTE.

substantia sit sua natura infinita, immutabilis, indivisibilis etc.,
ut facile unusquisque videre potest.

COROLLARIUM.

Hinc sequitur, essentiam hominis constitui a certis Dei attri-
butorum modificationibus. Nam esse substantiae (per Prop.
prceced.) ad essentiam hominis non pertinet. Est ergo (per
Prop. J5. p. 1.) aliquid, quod in Deo est, et quod sine Deo
nec esse nec concipi potest, sive {per Coroll. Prop. 25. p. 1.)
affectio, sive modus, qui Dei naturam certo et determinato modo
exprimit.

SCHOLIUM.

Omnes sane concedere debent, nihil sine Deo esse neque
concipi posse. Nam apud omnes in confesso est, quod Deus om-
nium rerum, tam earum essentiae quam earum existentiae, unica
est causa ; hoc est, Deus non tantum est causa rerum secundum
fieri, ut ajunt, sed etiam secundum esse. At interim plerique
id ad essentiam alicujus rei pertinere dicunt, sine quo res nec
esse nec concipi potest ; adeoque vel naturam Dei ad essentiam
rerum creatarum pertinere, vel res creatas sine Deo vel esse
vel concipi posse credunt, vel, quod certius est, sibi non satis
constant. Cujus rei causam fuisse credo, quod ordinem Philoso-
phandi non tenuerint. Nam naturam divinam, quam ante omnia
contemplari debebant, quia tam cognitione quam natura prior
est, ordine cognitionis ultimam, et res, quae sensuum objecta
vocantur, omnibus priores esse crediderunt ; unde factum est, ut,
dum res naturales comtemplati sunt, de nuHa re minus cogitave-
rint, quam de divina natura, et cum postea animum ad divinam
naturam contemplandum appulerint, de nuUa re minus cogitare
potuerint, quam de primis suis figmentis, quibus rerum natu-
ralium cognitionem superstruxerant, utpote quae ad cognitionem
divinae naturse nihil juvare poterant; adeoque nihil mirum, si
sibi passim contradixerint. Sed hoc mitto. Nam meum intentum
hic tantum fuit, causam reddere, cur non dixerim, id ad essentiam
alicujus rei pertinere, sine quo res nec esse nec concipi potest ;
nimirum quia res singulares non possunt sine Deo esse nec
concipi, et tamen Deus ad earum essentiam non pertinet ; sed id
necessario essentiam alicujus rei constituere dixi, quo dato res
ponitur, et quo sublato res toUitur ; vel id, sine quo res, et
vice versa id, quod sine re, nec esse nec concipi potest.

PROPOSITIO XI.

Primum quod actuale Mentis humance esse constituit, nihil
aliud est, quam idea rei alicujus singularis actu existentts.

DEMONSTRATIO.

Essentia hominis {per Coroll. prceced. Prop.) a certis Dei
attributorum modis constituitur ; nempe {per AxiomaJ. hujus)
a raodis cogitandi, quorum omnium {per Axiom. 3. hujus) idea
natura prior est, et ea data reliqui modi (quibus scihcet idea natura
prior est ) in eodem debent esse individuo {per idem Axtoma ) ;
Atque adeo idea primum est, quod humanae Mentis esse con-
stituit. At non idea rei non existentis. Nam tum {per CorollProp.
8. hujus), ipsa idea non posset dici existere ; erit ergo idea rei
actu existentis. At non rei infinitse. Res namque infinita
(per Prop. 21. et 22. ** p. !•) debet semper necessario exi-
stere ; atqui hoc {per Axiom. 1. hujus) est absurdum ; ergo
iprimum, quod esse humanae Mentis actuale constituit, est idea
rei singularis actu existentis Q. E. B.

COROLLARIUM.

, Hinc sequitur, Mentem humanam partem esse infiniti intel-
lectus Dei; ac proinde cum dicimus, Mentem humanam hoc
vel illud percipere, nihil aliud dicimus, quam quod Deus, non
quatenus infinitus est, sed quatenus per naturam hamanae Mentis
explicatur, sive quatenus humana3 Mentis essentiam constitmt,
hanc vel illam habet ideam; et cum dicimus Deum hanc vel

iillam ideam habere, non tantum quatenus naturam humanae
Mentis constituit, sed quatenus simul cum Mente humana
alterius rei etiam habet ideam, tum dicimus Mentem humanam

irem ex parte, sive inadsequate percipere.

SCHOLIUM.

Hic sine dubio Lectores haerebunt, multaque comminiscen-
,fcur, quae moram injiciant, et hac de causa ipsos rogo, ut lento
gradu mecum pergant, nec de his judicium ferant, donec omnia
[perlegerint.

PROPOSITIO XII.

Quicquid in objecto idece humanam Mentem constituentis con-
\tingit, id ab humana Mente debet percipi, sive ejus rei dahitur

* Ed. Vt.: per Axiom. 4. hujus.
*♦ Ed. Pr. 21 et 23.

cJi^ iMj 'te^r

ETHICES PARS. U.

tn Mente necessario idea: Hoc est, si ohjectmn idem humanam
Mentem constituentis sit corpus, nihil in eo corpore poterit con-
tingere, quod a Mente non percipiatur.

DEMONSTRATIO.

Quicquid enim in objecto cujuscunque ideae contingit, ejus rei
datur necessario in Deo cognitio {per CorolL Prop. 9. hujtis),
quatenus ejusdem objecti idea affectus consideratur, hoc est
(per Prop. 11. hujus), quatenus mentem alicujus rei constituit.
Quicquid igitur in objecto ideae humanam Mentem constituentis
contingit, ejus datur necessario in Deo cognitio, quatenus natu-
ram humanae Mentis constituit, hoc est (per Coroll. Prop 11.
hujus), ejus rei cognitio erit necessario in Mente, sive Mensid
percipit. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Haec Propositio patet etiam et clarius intelligitur ex Schol.
Prop. 7. hujus, quod vide.

PKOPOSITIO XIII.

Objectum idece humanam Mentem constituentis est Corpus,
sive certus Extensionis modus actu existens, et nihil aliud.

DEMONSTRATIO.

Si enim Corpus non esset humanae Mentis objectum, ide»
affectionum Corporis non essent in Deo {per Coroll. Prop. 9,
.hujus), quatenus Mentem nostram, sed quatenus alterius rei
mentem constitueret ; hoc est (per Coroll Prop. 11. huJus),ide3B
affectionum Corporis non essent in nostra Mente; atqui (per
Axiom. 4. hujus) ideas affectionum Corporis habemus. Ergo
objectum ideae humanam Mentem constituentis est Corpus, idque
(pcr Prop. 11. hujus) actu existens. Deinde, si praeter Corpus
etiam ahud esset Mentis objectum, cum nihil (per Prop. 36.
p. 1.) existat, ex quo aliquis effectus non sequatur, deberet (per
Prop. 11. hujus) necessario aHcujus ejus effectus idea in Mente nostra
dari; atqui (per Axiom. 5. hujus) nulla ejus idea datur. Ergo
objectum nostrae Mentis est Corpus existens, et nihil aliud.
Q. E. D.

COROLLARIUM.

Hinc sequitur, hominem Mente et Corpore constare, et Corpus
hmnanum, prout ipsum sentimus, existere.

DE MENTE.

SCHOLIUM.

Ex his non tantum intelligimus, Mentem humanam unitam
esse Corpori, sed etiam, quid per Mentis et Corporis unionem
intelHgendum sit. Verum ipsam adaequate, sive distincte, inteUigere
nemo poterit, nisi prius nostri Corporis naturam adsequate
cQo-noscat. Nam ea, quae hucusque ostendimus, admodum communia
sunt, nec magis ad homines quam ad reliqua Individua pertinent,
quse omnia, quamvis diversis gradibus, animata tamen sunt.
Nam cujuscunque rei datur necessario in Deo idea, cujus Deus
est causa, eodem niodo ac humani Corporis idea: atque adeo,
quicquid de idea humani Corporis diximus, id de cujuscunque
rei idea necessario dicendum est. Attamen nec etiam negare
possumus, ideas inter se, ut ipsa objecta, differre, unamque
alia prcTstantiorem esse, plus(iuerealitatiscontinere,proutobjectum
unius objecto alterius prsestantius est, plusque realitatis continet ;
ac propterea ad determinandum, quid Mens humana reliquis
intersit, quidque reliquis praestet, necesse nobis est, ejus objccti,
ut diximus, hoc est, Corporis humani naturam cognoscere. Eam
autem hic explicare nec possum, nec id ad ea, quse demonstrare
volo; necesse est. Hoc tamen in genere dico, quo Corpus aliquod
rehquis aptius est ad plura simul agendum vel patiendum, eo
ejus Mens reHquis aptior est ad plura simul percipiendum ; et
quo unius corporis actiones magis ab ipso solo pendent, et quo
minus aHa corpora cum eodem in agendo concurrunt, eo ejus
mens aptior est addistincte intelHgendum. Atque exhisprsestantiam
unius mentis prae aHis cognoscere possumus: deinde causam
etiam videre, cur nostri Corporis non nisi admodum confusam
habeamus cognitionem, et aHa plura, quae in sequentibus cx
his deducam. Qua de causa opene pretium esse duxi, haec ipsa
accuratius expHcare et demonstrare, ad quod necesse est, pauca
de natura corporum prsemittere.

AXIOMAI.

Omnia corpora vel moventur vel quiescunt.

A X I 0 M A 11.

Unumquodque corpus jam tardius jam celerius movetur.

L E M M A I.

Corpora ratione motus et qaletis, celeritatis et tarditatis, et
non ratione suhstanttce ab ini-icem distinguuntur.

ETHICES PARS 11.

DEMOKSTRATIO.

Primam partem hiijus per se notam suppono. At quod ratione
substantise non distinguantur corpora, patet tam ex Prop. 5.
quam 8. p. 1. Sed clarius ex iis, quse in Schol. Prop. 15. p. 1.
dicta sunt.

L E M M A II.
Omnia corpora in quibusdam conveniunt.

DEMONSTRATIO.

In his enim omnia corpora conveniunt, quod unius ejusdemque
attributi couceptum involvunt (per Defin. 1. hujus). Deinde,
quod jam tardius jam celerius, et absolute jam moveri jam
quiescere possunt.

L E M M A III.

Corpus motum vel quiescens ad motum vel quietem determinari
debuit ab alio corpore, quod etiim ad motum vel quietem deter-
minatum fuit ab alio, et illud iferum ab alio, et sic in infinitum.

DEMONSTRATIO.

Corpora (per Defin. 1. hujus) res singulares sunt, quse {per
Lemma 1.) ratione motus et quietis ab invicem distinguuntur ;
adeoque (per Prop. 28. p. 1.) unumquodque ad motum vel quie-
tem necessario determinari debuit ab alia re singulari, nempe
(per Prop. 6. hujus) ab alio corpore, quod (per Axiom. 1.)
etiam vel movetur vel quiescit. At hoc etiam {per eandem
rationem) moveri vel quiescere non potuit, nisi ab alio ad
motum vel quietum determinatum fuisset, et hoc iterum [per
eandem rationem) ab alio, et sic in infinitum. Q. E. D.

COROLLARIUM.

Hinc sequitur, corpus motum tamdiu moveri, donec ab alio
corpore ad quiescendum determinetur ; et corpus quiescens tam-
diu etiam quiescere, donec ab alio ad motum determinetur.
Quod etiam per se notum est. Nam cum suppono, corpus ex.
gr. A. quiescere, nec ad alia corpora mota attendo, nihil da
corpore A dicere potero, nisi quod quiescat. Quod si postea
contingat, ut corpus A moveatur, id sane evenire non potuit
ex eo, quod quiescebat ; ex eo enim nil aliud sequi poterat,
quam ut corpus A quiesceret. Si contra supponatur A moveri,
quotiescunque ad A tantum attendimus, nihil de eodem affir-

DE MENTE.

mare poterimus, nisi quod moveatur. Quod si postea contingat,
ut A quiescat, id sane evenire etiam non potuit ex motu, quem
habebat; ex motu enim nihil aliud sequi poterat, quam ut A
moveretur: contingit itaque a re, quse non erat in A, nempe
a causa externa, a qua ad quiescendum determinatum fuit.

AXIOMA L

Omnes modi, quibus corpus aliquod ab alio afficitur corpore,
ex natura corporis affecti et simul ex natura corporis afficientis
sequuntur; ita ut unum idemque corpus diversimode moyeatur
pro diversitate naturj» corporum moventium, et contra ut diversa
corpora ab uno eodemque corpore diversimode moveantur.

AXIOMA IL

Cum corpus motum alteri quiescenti,
quod dimovere nequit, impingit, reflec-
titur, ut moveri pergat, et angulus
linese motus reflectionis cum plano
corporis quiescentis. cui impegit. aequa-
lis erit angulo, quem linea motus
incidentise cum eodem plano efficit.

Atque hsec de corporibus simpli-
cissimis, quae scilicet solo motu et

quiete, celeritate et tarditate ab invicem distinguuntur : jam

ad composita ascendamus.

DEFINITIO.

Cum Corpora aliquot. ejusdem aut diversce magnitudinis a
reliquis ifa coercentur, ut invicem incimbant, vel si eodem aut
diversis celeritatis gradibus moventur, ut motus suos invicem
certa quadam ratione communicent, Ula corpora invicem umta
dicemus, et omnia simul unum corpus, sive Individuiim compo-
nere, quod a reliquis per hanc corporum unionem distinguttur.

AXIOMA IIL

Quo partes Individui, vel corporis compositi, secundum ma-
jores vel minores superficies sibi invicem incumbunt, eo diffi
cilius vel facilius cogi possunt, ut situm suum mutent, et
consequenter eo facilius vel difficilius effici potest, ut ipsum
Individuum aliam figuram induat. Atque hinc corpora, quorum
partes secundum magnas superficies invicem incumbunt, dura ;

ETHICES PARS II.

DE MENTE.

quorum autem partes secundum parvas, moUia; et quorum
denique partes inter se moventur, fluida vocabo.

LEMMA IV.

Si corporis sive Individui, quod ex pluribus corporibus com-
pomtur, qucedam corpora segregentur, el simul totidem alia
ejusdem naturcs eorum loco succedant, retinebit Individuum
»mm naturam utx antea, absque ulla ejus formcc mulatiolT

BEMONSTRATIO.

Corpora enim (per Lem. 1.) ratione substanti» non distin-
guuntur; id autem, quod formam Individui constituit, i„ co?-
porum umone {per Defin. pnec.) consistit; atqui kec (Z
hvpotf,^^n), tamets. corporum continua fiat niutatio, retTnetur
retmeb.t ergo Indlv.duum, tam ratione substanti«, ^uam modi"
suam naturam uti ante. Q. E. D.

LEMMA V.
,« "^«r"'^' -?«<iii;/(/»«/» componentes, majores minoresve evadanl,

suam naturam ut antea, absipie ulla formce mutatione.

DEMONSTRATIO

hujus eadem est ac praecedentis Lemmatis.

LEMMA VL

8i corpora qucedam, Individimm componentia, motum nuem
versus unam partem hahent, aliam versus flectee coZlJ Z
ZefZZ'7 -^^-.... i.0..-., atque^^invicem SZ^gl

ZZaTTJ T7'''''' '''''''^'^ '''^'^' Individuum suam
naturam, absque ulla formce mutatione.

DEMONSTRATIO

per se patet. Td enim omne retinere supponitur auod in
ejusdem definitione formam ipsius canstituereX"mus.

LEMMA VIL
Retinet prmterea Individuum sic compositum suam naturam

sive vetsus illam partem moveatur, dummodo unaquceaue vars
motum suum retineat, eumque uti antea reliquis comZnicft

DEMONSTRATIO

patet ex ipsius definitione, quara vide ante Lem. 4.

SCHOLIUM.

His itaque videmus, qua ratione Individuum compositum possit
multis modis affici, ejus nihilominus natura servata. Atque
hucusque Individuum concepimus, quod non nisi ex corporibus,
quse solo motu et quiete, celeritate et tarditate inter se distin-
guunter, hoc est, quod ex corporibus simplicissimis componitur.
Quod si jam aliud concipiamus, ex pluribus diversae naturae
Individuis compositum, idem pluribus aliis modis posse affici
reperiemus, ipsius nihilominus natura servata. Nam quandoqui-
dem ejus unaquaeque pars ex pluribus corporibus est composita ;
poterit ergo (per Lem. prceced.) unaquseque pars, absque ulla
ipsius naturae mutatione, jam tardius jam celerius moveri, et
consequenter motus suos citius vel tardius reliquis communicare.
Quod si prseterea tertiura Individuorura genus, ex his secundis
compositum, concipiamus, idem multis aliis modis affici posse
reperiemus, absque ulla ejus formae mutatione. Et si sic porro
in infinitum pergamus, facile concipieraus, totara Naturam unura
esse Individuura, cujus partes, hoc est orania corpora, infinitis
raodis variant, absque ulla totius Individui rautatione. Atque
haec, si aniraus fuisset de corpore ex professo agere, prolixius
explicare et deraonstrare debuissera. Sed jara dixi me aliud
velle, nec aUa de causa h?ec adferre, quam quia ex ipsis ea,
qujB demonstrare constitui, facile possum deducere.

POSTULATA.

I. Corpus huraanura coraponitur ex plurirais (diversae naturae)
individuis, quorura ununiquodque valde compositura est.

II. Individuorura, ex quibus Corpus humanura componitur,
quiedara fluida, qusedara raolUa, et qusedara denique dura sunt.

III. Individua Corpus huraanura componentia, et consequenter
ipsum humanura Corpus a corporibus externis plurimis modis

afficitur. . .

IV. Corpus huraanura indiget, ut conservetur, plurunis aliis
corporibus, a quibus continuo quasi regeneratur.

V. Cura Corporis humani pars fluida a corpore externo
determinatur, ut in aUara raoUera ssepe irapingat, ejus planum
mutat, et veluti qujfidara corporis externi impeUentis vestigia
eidem imprirait.

ETHICES PARS II.

yi Corpus humanum potest corpora externa plurimis modis
movere, plurimisque modis disponere.

PROPOSITIO XIV.

Mens hiirnana apta est ad plurima percipiendum, eteo aptior,
quo ejus Corpus pluribus ?nodis disponi potest. '

DEMONSTRATIO.

Corpus enim humanum (per Post. 3. et 6.) plurimis modis a
corponbus externis afficitur, disponiturque ad corpora Tttna
plurimis modis afficiendum. At omnia, qu^ in Corjore humano
contingunt, (^.r Prop. 12. hujus) Mens humana percipere debefc
rptior'^etc. a 'e. r^""^ ^^*^ ""^ ^^''""'^ percipiendum, et eo'

PROPOSITIO XV.

.lltj^: ^T """'; ^'^'''^'^^' ^^"''^^^'^ ^'''^'^ constituit, non est
smplex, sed ex plurimis ideis composita.

DEMONSTRATIO.

Idea, quae esse formale humanae Mentis constituit, est idea
Corpons (per Prop. 13. hujus), quod (per Post. i ) ex p ur^
D.IS valde compositis Individui; componitur. At ciuscunque

esTCpJsTa^^r ""''' ^"'^"^ componentlniideis

PROPOSITIO XVI.

«xternis afficUur, mvolvere dehet naturam Corporis humani, et
smul naturam corporis externi. '

DEMONSTRATIO.

tZ^^TZ. ^ • ' f™"' ^^ "'""'■'* ''•"■P°"s afficientis sequun-
(Zr'Zioi'"T ' ff •,<?<"•""■ ^^"'- 3.).- quare eor„„'idea

fo,ir::[.iidea^]^^^^^^^^

DE MENTE.

COROLLARIUM I.

Hinc sequitur primo, Mentem humanam plurimorum corpo-
rum naturam una cum sui corporis natura percipere.

corollariumII.

Sequitur secundo, quod ideae, quas corporum externorum
habemus, magis nostri corporis constitutionem quam corporum
externorum naturam indicant; quod in Appendice partis primae
multis exempHs explicui.

PROPOSITIO XVII.

Si humanum Corpus affectum est modo, qui naturam Corpo-

ris alicujus externi involvit, Mens humana idem corpus exter-

num ut actu existens, vel ut sibi prcesens contemplabitur, donec

Corpus afficiatur ajfectu, qui ejusdem corporis existentiam vel

jjroesentiam secludat.

DEMONSTRATIO

patet. Nam quamdiu Corpus humanum sic affectum est, tam-
diu Mens humana {per Prop. 12. hujus) hanc corporis aifecti-
onem contemplabitur ; hoc est {per Prop. prceced.), ideam
habebit modi actu existentis, quae naturam corporis externi
involvifc ; hoc est ideam, quae existentiam vel praesentiam naturae
corporis externi non secludit, sed ponit; adeoque Mens {j^er
Coroll, 1. prceced.) corpus externum ut actu existens, vel ut
praesens contemplabitur, donec afficiatur etc. Q. E. D.

corollarium.

Mens corpora externa, a quibus Corpus humanum semel affec-
tum fuit, quamvis non existant nec praesentia sint, contemplari
tamen poterit, velut praesentia essent.

DEMONSTRATIO.

Dum corpora externa Corporis humani partes fluidas ita de-
terminant, ut in molHores saepe inpingant, earum plana (per
Post 5.) mutant ; unde fit {vide Axiom. 2. post Coroll. Lem. 3). ut
inde aUo modo reflectantur quam antea solebant, et ut etiam postea,
iisdem novis planis spontaneo suo motu occurrendo, eodem mo-
do reflectantur, ac cum a corporibus externis versus illa plana
impulsae sunt; et consequenter, ut Corpus humanum, dum sic
reflexae moveri pergunt, eodem modo afliciant, de quo Mens

ETHICES PARS 11.

(per Prop. 12 hujus) iterum cogitabit ; hoc est (per Prop, 17hujus)
Mens iterum corpus externum ut priesens contemplabitur ; et

suo motu nsdem planis occurrent. Quare, quamvis corpora exter-
na, a quibus Corpus humanum aflfectum semel fuit, non exi-
stant, Mens tamen eadem toties ut prresentia contemplabitur
quoties haec .corporis actio repetetur. Q. E. D. ^

SCHOLIUM.

Videmus itaque qul fieri potest ut ea, qua; non sunt, veluti
prsesentia contemplemur, ut ssepe fit. Et fieri potest, ut hoc
alns de caus.s contmgat ; sed mihi hic sufficit ostendisse unam
per quam rem sic possim * explicare, ac si ipsam per veram'
causam ostendissem; nec tamen credo me a vera longe aber-
rare, quandoqmdem omnia iUa, qu» sumpsi, postulata vix quic-
quam continent, quod non constet experientia, de qua nobis non
J.cet dubitare, postquam ostendimus Corpus humanum, proutipsum
sentimus, existere (vide Coroll. post Prop. IS. hujus). PrJerea
{ex Coroll. prmced. et Coroll. 2 Prop. 16. hujus) clare intelli-
gmius, quaenam sit differentia inter ideam ex. gr. Petri, qu»
essenUam Ment.s ipsius Petri constituit, etinter idea.n ipsius Petri
qu» m aho homme, puta in Paulo est. Illa enim essentiam Cor-
por.8 .ps.us Petri directe explicat, nec existentiam involvit, nisi
quamdiu Petrus existit; hsec autem magis constitutionem Corporis.
Pau . quam Petri naturam indicat, et ideo, durante illa Corporis
Paul. constitutione Mens Pauli, quamvis Petrus non existat,
ipsum tamen ut sibi praesentem contemplabitur. Porro, ut verba
usitata ret.neamus, Corporis humani affectiones, quarum idesB
corpora externa velut nobis prjesentia repn-esentant, rerum
imagmes vocabimus, tametsi rerum figuras non referunt Et.
cum Mens hac ratione contemplatur corpora, eandem unaginari
dicemus Aque h.c, ut quid sit error indicare incipiam, noteti»
vehm, Mentis imagmationes in se spectatas nihil erroris conti-
nere; s.ve Mentem ex eo, quod imaginatur, non errare; sed
tantum quatenus cons.deratur carere idea, qua> existentiam
marum rerum, quas s.bi pr!esentes imaginatur, secludat. Nam
8 Mens, dum res non ex.stentes ut sibi prassentes imaginatur,
siinul scret, res illas revera non existere, hanc sane imaginandi
^otent.a.n v.rtut. su« natune, non vitio tribueret; pnesertim
si haec imagmandi facultas a sola sua natura penderet, hoc

Ed. Pr. : possem.

DE MENTE.

est (per Defin. 7 p. 1.), si haec Mentis imaginandi facultas
Hhera esset.

PROPOSITIO XVIII

Si Corpus humanum a duobus vel pilurih^is corporibus simul
affedum fuerit semel, ubi Mens postea eorum aliquod imagina-
hitur, statim et aliprum recordahitur.

DEMONSTRATIO.

Mens (per Coroll. prccced.) corpus aliquod ea de causa ima-
ginatur, quia scilicet humanum Corpus a corporis externi vesti-
giis eodem modo afficitur disponiturque, ac affectum est, cum
qujedam ejus partes ab ipso corpore externo fuerunt impulsa? :
sed {per hypothesin) Corpus tum ita fuit dispositum, ut Mens
duo simul corpora imaginaretur, ergo jam etiam duo simul
imaginabitur, atque Mens ubi alterutrum imaginabitur, statim
et alterius recordabitur. Q. E. D.

S C H 0 LIUM.

Hinc clare intelligimus, quid sit Memoria. Est enim nihil
ahud quam qujedam concatenatio idearum, naturam rerum, quae
cxtra Corpus humanum sunt, involventium, quae in Mente fit
secundum ordinem et concatenationem aifectionum Corporis
Immani. Dicoj9nmo, concatenationem esse illarum tantum idearum,
quae naturaro rerum, quae extra Corpus humanum sunt, involvunt;
non autem idearum, quae earundem rerum naturam expHcant;
Sunt enim revera (per Prop. 16. hujus) ideae affectionum Corporis
humani, quse tam hujus quam corporum externorum naturam
involvunt. Dico secundo, hanc concatenationem fieri secundum
ordinem et concatenationem affectionum Corporis humani, ut
ipsam distinguerem a concatenatione idearum, quae fit secundum
ordinem intellectus, quo res per primas suas causas Mens percipit,
et qui in omnibus hominibus idem est. Atque hinc porro clare
inteUigimus, cur Mens ex cogitatione unius rei statim in alterius
rei cogitationem incidat, quae nuHam cum priore habet simiH-
tudinem; ut ex. gr. ex cogitatione vocis pomi homo Romanus
statim in cogitationem fructus incidit, qui nullam cum articulato
iUo sono habet simiHtudinem, nec aHquid commune, nisi quod
ejusdem hominis Corpus ab his duobus aifectum saepe fuit ; hoc
est, quod ipse homo saepe vocem pomum audivit, dum ipsum
fructum videret ; et sic unusquisque ex una in aHam cogitationem
incidet, prout rerum imagines uniuscujusque consuetudo in

ETHICES PARS II.

corpore ordinavit. Nam miles ex. gr. visis in arena equi ves-
tigiis statim ex cogitatione equi in cogitationem equitis, et inde
in cogitationem belli, etc. incidet. At rusticus ex cogitatione
equi in cogitationem aratri^ agri, etc. incidet ; et sic unusquisque,
prout rerum imagines consuevit hoc vel alio modo jungere et
concatenare^ ex una in hanc vel in aliam incidet cogitationem.

PROPOSITIO XIX.

Mens humana ipsum humanum Corpus non cognoscit^ nec
ipsum existere scit, nisi per ideas affectionum, quibus Corjms
afficitur,

DEMONSTRATIO.

Mens enim hnmana est ipsa idea sive cognitio Corporis
humani (per Prop 13 I.ujus), quae {per Prop. 9. hujus) in Deo
quidem est, quatenus alia rei singularis idea aifectus conside-
ratur; vel, quia (per Post. 4.) Corpus humanum plurimis cor-
poribus indiget, a quibus continuo quasi regeneratur ; et ordo et
connexio idearum idem est {per Prop. 7. hujus), ac ordo et
connexio causarum ; erit haec idea in Deo, quatenus plurimarum
rerum singularium ideis aflfectus consideratur. Deus itaque ideam
Corporis humani habet, sive Corpus humanum cognoscit quatenus
plurimis ahis ideis affectus est, et non quatenus naturam humanae
Mentis constituit, hoc est {per Coroll. Prop. 11. hujus), Mens
humana Corpus humanum non cognoscit. At idese affectionura
Corporis in Deo sunt, quatenus humanae Mentis naturam con-
stituit, sive Mens humana easdem aifectiones percipit per
Prop. 12. hujus) ; et consequenter {per Prop. 16. hujus) ipsum
Corpus humanum, idque (p>er Prop. :Z7. /u(yw5) ut actu existens;
percipit ergo eatenus tantum Mens humana ipsum humanum
Corpus. Q. E, D.

PROPOSITIO XX.

Mentis humance datur etiam in Deo idea sive cognitio, qucn
in Deo eodem modo sequitur, et ad Deum eodem modo refertur,
ac idea sive cognitio Corporis humani.

DEMONSTRATIO.

Cogitatio attributum Dei est (j^er Prop. 1. hujus); adeoque
{])€r Prop. 3 hujus) tam ejus quam omnium ejus aifectionum,
et consequenter (per Prop. 11. hujus) Mentis etiam humanae
debet necessario in Deo dari idea. Deinde haec Mentis idea

DE MENTE.

sive cognitio non sequitur in Deo dari, quatenus infinitus, sed
quatcnus alia rei singularis idea affectus est ( per Prop. 9. hujus
Sed ordo et connexio idearum idem est ac ordo et connexio
causarura (per Prop. 7. hujus); sequitur ergo haec Mentis idea
sive cognitio in Deo, et ad Deum eodem modo refertur, ac
idea sive cognitio Corporis. Q. E. D.

PROPOSITIO XXI.

HcBC Mentis idea eodcm modo unita est Menti, ac ipsa Men»
unita est Corpori.

DEMONSTRATIO.

Mentem unitam esse Corpori ex eo ostendimus, quod scilicet
Corpus Mentis sit objectum vide Prop. 12. et 13. hujus) : adeo-
que per eandera illara rationera idea Mentis cura suo objecto,
hoc est cura ipsa Mente, eodera raodo unita esse debet, acipsa
Mens unita est Corpori. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Hsec Propositio longe clarius intelligitur ex dictis in SchoL
Prop. 7. hujus;ibi enira ostendimus, Corporis ideara etCorpus,
hoc est (per Prop. 13. hujus) Mentera et Corpus, unura et idem
esse Individuum, quod jara sub Cogitationis jara sub Extensi-
onis attributo concipitur; quare Mentis idea et ipsa Mens una
eaderaque est res, quae sub uno eoderaque attributo, nerape Cogi-
tationis, concipitur. Mentis, inquara, idea et ipsa Mens in Dea
eadera necessitate ex eadera cogitandi potentia sequuntur dari.
Nam revera idea Mentis, hoc est idea ideae, nihil aliud est
quam forma ideee, quatenus haec ut raodus cogitandi, absque
relatione ad objectum consideratur ; siraulac enim quis ahquid
scit, eo ipso scit, se id scire, et simul scit, se scire, quod scit,
et sic in infinitura. Sed de his postea.

PROPOSITIO XXII.

Mens humana non tantum Corporls affectiones, sed etiam
harum aff'ectionum ideas percipit,

DEMONSTRATIO.

Affectionura idearura ideae in Deo eodera raodo sequuntur, et
ad Deura eodera modo referuntur, ac ipsse affectionum ide^ ;
quod eodem modo demonstratur ac Propositio 20 hujus. At,

ETHICES PARS II.

r
i

DE MENTF.

ideam habet, Z^es^tTprlTTku^^^l^- '=°«"'"<'"^'" «'-
njana, c,u. propterea no^ tf^Z So^p^^SCZl IT' """
etiam ideas percipit. Q. E. I) ^^^^** ^"^^"ones, sed earum

PROPOSITIO XXIII.

DEaiONSTRATlO.

Mentis idea sive cosnitio iner Pmn on j - ^ ■ t^

njodo sequitur, et ad Deum 'foem ^odfrefeXV^^^r "'''"'
idea sive cosnitio At nimn;».„ ' "'«uo retertur, ac Corpons

humana ipsum humanum^ 0^^ ^^"' ^''"^- ^*" ^«>*) Mens
Coro«. Proo iiTrT^ P"^ "°" cognoscit ; hoc est (per
Deum m7re{lLi'au«i ''"°"T '"«nitio Corporis humani ad
tait; ergo nec 008^^0 M"%-"™?*r.^^^"*'^ "''*"'•«'» cons?i
esse^tiam Mentl human" clstt.-f^'' .^'"'". ^*''^'-*"'-' "3"«'«""«

Dein^^le affe^lCL ^dbrCus' affi^ " T " """ "««--*•
Corporis humani inVotunt (/,7 P.of tf '* '''^^l!"'"""' 'P^'"*
Prop. 13. hujus) cum nat ,ra Men ifconti.w'' '''"' ''t ^P''
idearum cognitio cosniHnnflmM *•""*' •1"''*''« harum
{per Prop. >Zced)htZ^^ ''^'^ necessario involvet: at
Mente esf irgrMens hul„« ''"'r 'T^'" '" 'P^ ^umana
?. £. D. ^ "™''"* ^''^^^^^ *'»»'"n, se ipsam novit.

PROPOSITIO XXIV

DEMONSTRATIO.

Cofi^rt nonTertintT' nl^? componentes ad essentiam ipsius

ratiL invicerctru'nSe'S^rr;'r/^^

3.), et non quatenus ut Tnfl.ViVlna k ^i ^ ^^''^^^' -^^'«'««^.

et forma, segregari possunt, motusque suos (vide Axiom. 1,
post Lem. 3.) aliis corporibus alia ratione communicare; adeo-
quc (per Prop. 3. hujus) cujuscunque partis idea sive cognitio
in Deo erit, et quidem [per Prop. 9. hujus) quatenus aifectus
consideratur alia idea rei singularis, quse res singularis ipsa
parte ordine Naturse prior est (per Prop. 7. hujus). Quod idem
prseterea etiam de quacunque parte ipsius Individui Coipus
humanum componentis est dicendum ; adeoque cujuscunque partis
Corpus humanum componentis cognitio in Deo est, qualenus
plurimis rerum ideis affectus est, et non quatenus Corporis
immani tantum habet ideam, hoc est (per Prop. 13. hujus)
ideam, quae humanae Mentis naturam constituit; atque adeo
(per CorolL Prop. 11. hujus) humana Mens partium Corpus
huraanum componentium adaequatam cognitionem non involvit.
Q. E. I).

PROPOSITIO XXV.

Idea cujuscunqne affectionis Corporis humani adcequatam
corporis externi cognitionem non ifivolvit.

DEMONSTRATIO.

Ideam affectionis Corporis humani eatenus corporis externi
naturam involvere ostendimus (vide Prop. 16. hujus), quatcnus
externum ipsum humanum Corpus certo quodam modo deter-
minat. At quatenus externum corpus Individuum.est, quod ad
Corpus humanum non refertur, €^'us idea sive cognitio in Doo
est (per Prop. 9. hujus), quatenus Deus affectus consideratur
alterius rei idea, quse (per Prop. 7. hujus) ipso corpore externo
prior est natura. Quare corporis externi adsequata cognitio in
Deo non est, quatenus ideam affectionis humani Corporis habet,
sive idea affectionis Corporis humani adiequatam corporis externi
cognitionem non involvit. Q. E. D.

PROPOSITIO XXVI.

Mens humana nullum corpus externum ut actu existens per-
cipit, nisi per ideas affectionum sui Corporis.

DEMONSTRATIO.

Si a corpore aliquo externo Corpus humanum nullo moilo
affectum est;ergo (per Prop. 7. /myW)nec ideaCorporis humaiii.

Ed. Pr. : Axiom. 2.

ETHICES PARS II,

DE MENTE.

hoc est {per Prop, 13. hujus) nec Mens humana. idea exi-
stentiiie ilHus corporis ullo etiam modo affecta est, sive existen-
tiam ilHus corporis externi ullo modo percipit. At quatenus
Corpus humanum a corpore aliquo externo aliquo modo afficitur,
eatenus {per Prop. 16. hujm cum Coroll. ejusdem) corpus exter-
num percipit. Q. E. D.

COROLLARIUM.

Quatenus Mens humana corpus externum imaginatur, eatenus
adaequatam ejus cognitionem non habet.

DEMONSTRATIO.

Cum Mens humana per ideas alfectionum sui Corporis cor-
pora externa contemplatur, eandem tum imaginari dicimus {vide
Schol. Prop. 17. hujus)', nec Mens aha rsiiione (per Frop. prce-
ced.) corpora externa ut actu existentia imaginari potest. Atque
adeo (per Prop. 25. hujus), quatenus Mens corpora externa
imaginatur, eorum adaequatam cognitionem non habet Q. E. D,

PROPOSITIO XXVII.

Idea cujuscunque affectionis Corporis humani adveqmtam ipsius
humani Corporis cognitionem non involvit.

DEMONSTRATIO.

Quselibet idea cujuscunque aifectionis humani Corporis eatenus
naturam Corporis humani involvit, quatenus ipsum humanum
Corpus certo quodam modo affici consideratur (vide Prop. 16.
hujus). At quatenus Corpus humanum Individuum est, quod
multis aliis modis affici potest, ejus idea, etc. Vid. Demonst.
Frop. 25. hujus.

PROPOSITIO XXVIII.

Idea affeciionum Corporis humani, quatenus ad humanam
Mentem tantum referuntur, non sunt clarce et distinctce, sed
confuscB. X

DEMONS TRATIO.

Idese enim affectionum Corporis humani tam corporum exter-
norum, quam ipsius humani Corporis naturam involvunt (per
Prop. 16. hitjus); nec tantum Corporis humani, sed ejus etiam
partium naturam involvere debent; affectiones namque modi
sunt (per Post. 3.), quibus partes Corporis humani, et conse-

quenter totum Corpus afficitur. At (per Prop. 24. et 25. hujus)
corporum externorum adaequata cognitio, ut et partium Corpus
humanum componentium, in Deo non est, quatenus humana
Mente, sed quatenus aliis ideis affectus consideratur. Sunt ergo
hae affectionum ideae, quatenus ad solam humanam Mentem
referuntur, veluti consequentise absque praemissis, hoc est (ut
per se notum) ideie confusae. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Idea, quse naturam Mentis humanse constituit, demonstratur
eodem modo non esse, in se sola considerata, clara et distincta ;
ut etiam idea Mentis humanpe, et ideae idearum affectionum
Corporis humani, quatenus ad solam Mentem referuntur, quod
unusquisque facile videre potest.

PROPOSITIO XXIX.

Idea idece cujuscunque affectionis Corporis humani adcequa-
tam humance Mentis cognitionem non involvit.

DEMONSTRATIO.

Idea enim affectionis Corporis humani (per Prop. 27. hujus)
adaequatam ipsius Corporis cognitionem non involvit, sive ejus
naturam adaequate non exprimit; hoc est (per Prop. 13. hujus),
cum natura Mentis non convenit adaequate ; adeoque (per Axiom.
6. p. 1.) hujus ideae idea adaequate humanae Mentis naturam
non exprimit, sive adaequatam ejus cognitionem non involvit.
q. E. D.

COROLLARIUM.

Hinc sequitur, Mentem humanam, quoties ex communi Naturae

ordine res percipit, nec sui ipsius, nec sui Corporis, nec corpo-

rum extemorum adaequatam, sed confusam tantum et mutilatam

habere cognitionem. Nam Mens se ipsam non cognoscit, nisi

quatenus ideas affectionum Corporis percipit (per Prop. 23.

\hujus). Corpus autem suum (per Prop. 19. hujus) nonpercipit,

nisi per ipsas affectionum ideas, per quas etiam tantum (per

\Prop. 26. huius) corpora externa percipit; atque adeo, quate-

Inus eas habet, nec sui ipsius (per Prop. 29. huius), nec sui

lCorporis (per Prop. 27. hujus), nec corporum externorum (per

\Prop. 25. hujus) habet adaequatam cognitionem, sed tantum

}{per Prop. 28. hujus cum ejus Schol.) mutilatam et confusam.

]Q- E. D.

»1

ETHICES PARS 11.

DE MENTE.

SCHOLIUM.

Dico expresse, quod Mens nec sui ipsius, nec sui Corporis,
nec corporum externorum adaequatam, sed confusam tantum
cognitionem habeat, quoties ex communi Naturae ordine res
percipit ; hoc est, quoties externe, ex rerum nempe fortuito
occursu, determinatur ad hoc vel illud contemplandum, et non
quoties interne, ex eo scilicet, quod res plures simul contem-
platur, determinatur ad earundem convenientias, diflferentias, et
oppugnantias intelligendum ; quoties enim hoc vel alio modo
inteme disponitur, tum res clare et distincte contemplatur, ut
infra ostendam.

PROPOSITIO XXX.

Nos de duratiane nostri Corporis nullam nisi admodum inadce-
quatam cognitionem habere possujnus.

DEMONSTRATIO.

Nostri corporis duratio ab ejus essentia non dependet. {per
Ax. 1. hujus), nec etiam ab absoluta Dei natura (per Prop.
21. p. 1). Sed {per Prop. 28. p. 1.) ad existendum et operandum
determinatur a tahbus causis, quae etiam ab aliis determinatae
sunt ad existendum et operandum certa ac determinata ratione,
et hae iterum ab aliis, et sic in infinitum. Nostri igitur Corporis
duratio a communi Naturae ordineetrerumconstitutionependet.
Qua autem ratione res constitutae sint, ejus rei adaequata cog-
nitio datur in Deo, quatenus earum omnium ideas, et non
quatenus tantum humani Corporis ideam habet {per Coroll.
Prop. 9. hujus); quare cognitio durationis nostri Corporis est
in Deo admodum inadaequata, quatenus tantum naturam Mentis
humanse constituere consideratur ; hoc est {per Coroll. Prop.
11. hujus), haec cognitio est in nostra Mente admodum inadse-
quata. Q. E. D.

PROPOSITIO XXXI.

Nos de duratione rerum singularium, qucB extra nos sunty
nullam n isi admodum inadcequatam cognitionem hahere possumus.

DEMONSTRATIO.

Unaquaeque enim res singularis, sicuti humanum Corpus, ab
alia re singulari determinari debet ad existendum et operandum
certa ac determinata ratione ; et haec iterum ab alia, et sic in

iiifinitum {per Prop. 28. p. 1). Cum autem ex hac communi
rerum singularium proprietate in praecedenti Prop. demonstra-
verimus, nos de duratione nostri Corporis non nisi admodum
inada?quatam cognitionem habere ; ergo hoc idem de rerum
singularium duratione erit concludendum, quod scilicet ejus
non nisi admodum inadsequatam cognitionem habere possumus.
q. E. D.

COROLLARIUM.

Hinc sequitur, omnes res particulares contingentes et corrup-
tibiles esse. Nam de earum duratione nuUam adaequatam cog-
nitionem habere possumus {per Prop. prcpced.), et hoc est id,
quod per rerum contingentiam et corruptionis possibilitatem
nobis est intelligendum {vide SchoL 1. Prop. 33. p. 1.). Nam
iper Prop. 29. p. 1.) praeter hoc nuUum datur contingens.

PROPOSITIO XXXII.
Omnes idece, quaienus ad Deum referuntur, verce sunt.

DEMONSTRATIO.

Omnes enim idese, quse in Deo sunt, cum suis ideatis omnino
conveniunt {per Coroll. Prop. 7. hujus), adeoque {per Ax. 6.
p. 1.) omnes verae sunt. Q. E. D.

PROPOSITIO XXXIII.

Nihil in ideis xmsitivum est, propter quod falsce dicuntur.

DEMONSTRATIO.

Si negaS; concipe, si fieri potest, modum positivum cogitandi,
qui formam erroris sive falsitatis constituat. Hic cogitandi modus
non potest esse in Deo {per Prop. ^r^ec^rf.); extraDeumautem
etiam nec esse nec concipi potest (per Prop. 15. p. 1.). Atque
adeo nihil potest dari positivum in ideis, propter quod falsae
dicuntur. Q. E. D.

PROPOSITIO XXXIV.

Omnis idea, quce in nobis est absoluta, sive adcequata et
^erfecta, vera est.

DEMONSTRATIO.

Cum dicimus, dari in nobis ideam adaequatam et perfectam,
iihil aliud dicimus {per Coroll. Prop. 11. hujus)j quam quod

'^ A

100

ETHICES PARS II.

DE MENTE.

101

mt\F' .1

in Deo, quatenus nostrje Mentis essentiam constituit, detur idea
adaequata et perfecta; et consequenter (per Prop. 32. hujus)
nihil aliud dicimus, quam quod talis idea sit vera. Q. E. D.

PROPOSITIO XXXV.

Falsitas consistit in cognitionis privatione, quam idem inadte-
quatce, sive mittilatce et cdli^fusce involvunt.

DEMONSTRATIO.

Nihil in ideis positivum datur, quod falsitatis formam con-
stituat (per Prop. 33. hujus) ; at falsitas in absoluta privatione
consistere nequit (Mentes enim, non Corpora, errare nec falli
dicuntur), neque etiam in absoluta ignorantia; diversa enira
sunt ignorare et errare; quare in cognitionis privatione, quam
rerum inadaequata cognitio, sive ideae inadaequatae et confusa?
involvunt, consistit. Q. E. B.

s c H o L I u M.

In Scholio Prop. 17. hujus Partis explicui, qua ratione en-or
in cognitionis privatione consistit; fed ad uberiorem hujus rei
explicationem exemplum dabo. Nempe falluntur hcmines, quod
se liberos esse putant; quae ofinio in hoc solo consistit, quod
suarum actionum sint conscii, et ignari causarum, a quibus
determinantur. Haec ergo est eorum libertatis idea, quod
suarum actionum nuUam cognoscant causam. Nam quod ajunt,
humanas actiones a voluntate pendere, verba sunt, quorum
nullam habent ideam. Quid enim voluntas sit, et quomodo
moveat Corpus, ignorant omnes; qui aliud jactant, anim«
sedes et habitacula fingunt, vel risum vel nauseam movere
solent. Sic cum solem intuemur, eum ducentos circiter pedes a
nobis distare imaginamur; qui error in hac sola imaginatione
non consistit, sed in eo, quod dum ipsum sic imaginamur,
veram ejus distantiam, et hujus imaginationis causam igno-
ramus. Nam tametsi postea cognoscamus eundem ultra 600
terrae diametros a nobis distare, ipsum nihilominus prope adesse
imaginabimur ; non enim solem adeo propinquum imaginamur
propterea, quod veram ejus distantiam ignoramus, sed propterea,
quod affectio nostri Corporis essentiam solis involvit, quatenus
ipsum Corpus ab eodem afficitur.

PROPOSITIO XXXVI.

Idecc inadccquatce et confmce eadem necessitate consequuntur,
ac adcequatcc, sive clarce ac distinctce idea,

DEMONSTRATIO.

Ideie omnes in Deo sunt (per Prop. 15. p. 1.) ; et, quatenus
ad Deum referuntur, sunt verae {per Prop. 32. hujus) et (per
Coroll. Prop. 7. hujus) adaequatae ; adeoque nuUae inadaequatae
nec confus» sunt, nisi quatenus ap singularem alicujus Men-
tem referiintur {qua de re vide Prop. 24. et 28. hujus) : adeo-
que omnes, tam adaequatae quam inadaequatae, eadem necessitate
(per Coroll. Prop. 6. hujus) consequuntur. Q. E. D.

PROPOSITIO XXXVII.

Id, quod omnihus commune (de his vide supra Lemma 2.).
quodque ceque in parte ac in toto est, nullius rei singularis
esscntiam constituit.

DEMONSTRATIO.

Si negas, concipe, si fieri potest, id essentiam alicujus rei
singularis constituere ; nempe essentiam B. Ergo (per Defin. 2.
hujus) id sine B non poterit esse neque concipi; atqui hoc
est contra hypothesin: Ergo id ad essentiam B non pertinet,
nec alterius rei singularis essentiam constituit. Q. E. D.

PROPOSITIO xxxvin.

lUa, quce omnihus communia, quceque ceque in parte ac in
toto sunt, non possunt concipi nisi adcequate.

DEMONSTRATIO.

Sit A aliquid, quod omnibus corporibus commune, quodque
aeque in parte cujuscunque corporis ac in toto est. Dico A
non posse concipi nisi adaequate. Nam ejus idea ( per Coroll.
Prop. 7. hujus) erit necessario in Deo adaequata, tam quatenus
ideam Corporis humani, quam quatenus ideas habet ejusdem
affectionum, qu« {per Prop. 16, 25, et 27. hujus) tam Corporis
humani quam corporum externorum naturam ex parte involvunt ;
hoc est {2)er Prop. 12. et 13. hujus), haec idea erit necessario
in Deo adaequata, quatenus Mentem humanam constituit, sive
quatenus ideas habet, quae in Mente humana sunt ; Mens igitur
{per Coroll. Prop. 11. hujus) A necessario adaequate percipit,

102

ETHICES PAR3 II.

idque tam quatenus se, quam quatenus suum, vel ouodcnnm,»
externum corpus percipit, „ec A dio modo potest JoL^qTd

COROLLARIUM.

ffinc sequitur, dari quasdam ideas, sive notiones omnih,,,
homimbus communes ; Nam (mr t/», o \ "1 ■ ' "'"""'ys
quibusdam conveniun , q^» Zr pZ vr^dT T^^^V''
debent ad.quate, sive'clL etTstiSTpSf "^ *""" "'

PROPOeiTIO XXXIX.
Id quod Corpori hwnano et quibusdam corporibus externh

wrum parte wque ac m toto eommune est et m-oorium piI
ettam uiea erit in Menle admiuata. P>optmm, ejus

DEMONSTRATIO.

Sit A id, quod Corpori humano et quibusdam cornorihnc

Corpore ac m usdem corporibus externis, et quod denique »oue
m cujuscunque corporis extemi parte ac in toto est Insi^ A
dabitur ui Deo idea adseqnata ( per Coroll Pr«„ 7 tw T!

Kper frop.W hujus), atque adeo (per idem Coroll Pron 7
t^rlnBl T 't''"""'^' 1"-'«»»« Proprietatem ASvil'

COROLLARIUM.

Hinc sequitur, quod Mens eo aptior est ad plura ad^eauatA

PROPOSITIO XL.

^«?c««,?«e id«« j„ Mente sequuntur ex ideis aum in ima
sunt adaquatte, sunt etiam adaquatcc. ^ -^ *

DE MENTE.

DEMONSTRATIO

i08

patet. Nam cum dicimus, in Mente humana ideam sequi ex
ideis, quse in ipsa sunt adaequatae, nihil aliud dicimus {per
Coroll. Prop. 11. hujus), quam quod in ipso Divino intellectu
detur idea, cujus Deus est causa, non quatenus infinitus est,
nec quatenus plurimarum rerum singularium ideis affectus est,
sed quatenus tantum humanae Mentis essentiam constituit.

SCHOLIUM I.

His causam Notionum, quse Communes vocantur, quaeque
ratiocinii nostri fundamenta sunt, explicui. Sed aliae quorundam
axiomatum sive notionum causae dantur, quas hac nostra me-
thodo explicare e re foret ; ex iis namque constaret, quaenam
notiones prae reliquis utiliores, quaenam vero vix ulUus usus
essent. Deinde quaenam communes, et quaenam iis tantum, qui
prsejudiciis non laborant, clarae et distinctae, et quaenam denique
male fundatae sint. Praeterea constaret, unde notiones illae, quas
Secundas vocant, et consequenter axiomata, quae in iisdem
fundantur, suam duxerunt originem, et alia, quae circa haec
ahquando meditatus sum. Sed quoniam haec alii dicavi Tractatui,
et etiam, ne propter nimiam hujus rei prolixitatem fastidium
crearem, hac re hic supersedere decrevi. Attamen ne quid horura
omittam, quod scitu necessarium sit, causas breviter addam, ex
quibus termini Transcendentales dicti suam duxerunt originem,
ut Ens, Res, Aliquid. Hi termini ex hoc oriuntur, quod scilicet
humanum Corpus, quandoquidem Hmitatum est, tantum est capax
certi imaginum numeri {quid imago sit explicui in Schol. Prop.
17. hujus) in se distincte simul formandi ; qui si excedatur, hae
imagines confundi incipient ; et si hic imaginum numerus, quarum
Corpus est capax, ut eas in se simul distincte formet, longe
excedatur, omnes inter se plane confundentur. Cum hoc ita se
habeat, patet ex Coroll. Prop. 17. et Prop. 18. hujus, quod
Mens huniana tot corpora distincte simul imaginari poterit, quot
in ipsius Corpore imagines possunt simul formari. At ubi ima-
gines in Corpore plane confunduntur, Mens etiam omnia corpora
confuse sine uUa distinctione imaginabitur, et quasi sub uno
attributo comprehendet, nempe sub attributo Entis, Rei, etc.
Potest hoc etiam ex eo deduci, quod imaginesnonsemper aeque
vigeant, et ex aliis causis his analogis, quas hic explicare non
est opus ; nam ad nostrum, ad quem collimamus, scopum unam
tantum sufficit considerare. Nam omnes huc redeunt, quod hi

104

ETHICES PARS H.'

DE MENTE.

105

P I

termini ideas significent summo gradu confusas Ev «,-mii;>.,

ut Homo, Equus, Cams, etc. Videlicet, quia in Corpore hnmano
tot imagines ex gr. hominum formantur simul ut ^m raT
namh „«„ quidem penitus, sed eo usqueTamen surreTut
smgulorum parvas differentias (videlicet uniuscuiusqurcolorem
magnitudmem, etc.) eorumque' determinatum numerum Mens

™ ldTm"XT/' '* '' *'*"*"'"' ^"^"oon-nes^quaterCo^u
ab nsdem afflcitur, conveniunt, distincte imaginetur • nam ah

uit^^X; trr„ ""'f ab unoquoque sifgulari.' aSl'
luii , atque hoe nomine hommia expr mit, hocoue de ii.finif;=

mgulanbus pr^dicat. ^am singularium det^rStum numerum
ut d.ximus, imagmari nequit. Sed notandum, has not"onTZ'

anima^ rationale ; et sic de reliquis unusquisque pro dispositione
rerum imagmes explicare voluerunt, tot sint ort« controve?^»!

SCHOLIUM II.

cognft onlm 1 ?''''"- ^7"- ^*" ''">*> = '' '''«<' "^^ percepSs
cogmtionem ab expenentia vaga vocare consuevi IP ex sienU

recor'dem'.rr "«'t '""' '""'"^ ^"* >^«« ^-busdam verW: refum

;rst:TmaSn:iT('i^^f^,rA.;n^i

hune ..s contemplandi^ -duf S.W^wS ti":^^^^
eo an^d ^«^«?'««'«o«m in posterum vocabo. Ilio. den qT "x

ucdoimus. Atque hoc cognoscendi genus procedit

ab adsequata idea essentiae fomalis quorundam Dei attributoi*um
ad adsequatam cognitionem essentiae rerum. Hsec omnia unius
rei exemplo explicabo. Dantur ex. gr. tres numeri, ad quartum
obtinendum, qui sit ad tertium ut secundus ad primum. Non
dubitant mercatores secundum in tertium ducere, et productum
per primum dividere ; quia scilicet ea, quae a magistro absque
uUa demonstratione audiverunt, nondum tradiderunt oblivioni,
vel quia id saepe in numeris simplicissimis experti sunt, vel ex
vi Deraonstrationis Prop. 19. lib. 7. Euclid., nempe ex communi
proprietate proportionalium. At in numeris simplicissimis nihil
horum opus est. Ex. gr. datis numeris 1, 2, 3, nemo non videt,
quartum numerum proportionalem esse 6., atque hoc multo
clarius, quia ex ipsa ratione, quam primum ad secundum habere
uno intuitu videmus, ipsum quartum concludimus.

PEOPOSITIO XLI.

Cognitio primi generis unica est falsitatis causa, secundi auiem
et tertii est necessario vera.

DEMONSTRATIO.

Ad primi generis cognitionem illas omnes ideas diximus in
praeced. Schol. pertinere, quae sunt inadsequatae et confusae ;
atque adeo {per Prop. 35. hujus) haec cognitio unica est falsi-
tatis causa. Deinde ad cognitionem secundi et tertii illas pertinere
diximus, quae sunt adaequatae ; adeoque {per Prop. 34. hijus)
est necessario vera. Q. E. D.

PROPOSITIO XLII.

Secundi et tertii, et non primi generis cognitio docet nos verum
a falso distinguere.

DEMONSTRATIO.

Haec Propositio per se patet. Qui enim inter verum et falsum
scit distinguere, debet adaequatam veri et falsi habere ideam ;
hoc est {per 2. Scholl. Prop. 40. hujus\ verum et falsum
secundo aut tertio cognitionis genere cognoscere.

PROPOSITIO XLin.

Qui veram habet ideam, simid scit se veram habere ideam,
nec de rei veritate potest duhitare.

DEMONSTRATIO.

Idea vera in nobis est illa, quse in Deo, quatenus per natu-

106

ETHICES PARS U.

DE MENTE.

107

ram Mentis humanie explicatur, est ad^quata (per Coroll
Prop. 11 hujus). Ponamus itaque, dari in Deo, quatenus pe^^

ide^ debet necessano dari etiam in Deo idea, qu^ ad Deum
eodem modo refertur ac idea A {per Prop. 2otuim c^Z
Demonstratio universcUis est). At idea A ad^^Delmi rX^ sT
pomtur quatenus per naturam Mentis human^ explicatuT- er|o
etam idea ide^ A ad Deum eodem modo debet^eferri h?c

i^L^TeWr ^P'''\Pr'P' ^^- %-), h.cad^quata'idea
ideae A ent m ipsa Mente, qu^ ideam adjequatam A habet •
adeoqui qm ad^quatam habet ideam, sive {per Prop 34Mus)

hlJr^a""" ''^'^'"^'' '^'^' si-ursu.^ coinitionis^^adiu^^^^^^^
habere ideam sive veram cognitionem ; hoc est {ut perse
mamfestum), debet simul esse certus. Q. E. D.

SCHOLIUM.

\i^}^ 'f^''^''' Propositionis 21. hujus Partis explicui, quid sit
idea ideae ; sed notandum, pn^cedentem Propositionem per se

ignorat veram ideam summam certitudinem involvere : veram
optTr rem 7 ^'''" "^'^ '^"' ^^^"^«^^*' ^^^ perfe'cte sTv"
potest, nisi putet ideam qmd mutum instar pictur^ in tabula et
non modum cogitandi esse, nempe ipsum inteUigere- et qu^so

^2mZt h''*"\" ^'" aliquam^intelligere,\isi'priurrem
intelligat? hoc est, quis potest scire, se de aliqua re certum

cTarius Tt T".' ^% '" ? '''^''' ^'' ^^i"^^ q^i^ i^ea ver^
danus et certius dari potest, quod norma sit veritatis? Sane

sicut lux seipsam et tenebras manifostat, sic veritas norma sui

nemne si id *^"' ^'' "^'."^ ^'^ ^"^^*^^'^^^ respondisse puto ;
roZr^irf f 1 veja quatenus tantum dicitur cum suo ideato
tTonis Hp/ "^ distingmtur, nihil ergo realitatis aut perfec
tionis idea vera habet prse falsa (quandoquidem per solam
irTttrr '"'""""" distingu^untur)' et con^equei;

Saue in^!' r • ^S"* *^?™^^'' ^^^^"« ^^^^^"t i^^^s? Et
cur.^i. "l r ^^"'' """^^ '""*" P^*^«^' «^ ^^^^« hahere, qum
cum suis ideatis convemant? At has. inquam, qu^stiones me

ieTamTt^fafr 't' f^" ^"^' ^^ ""^'''^^^ inter ideam
veram et falsam attinet, constat ex Propositione 35. huius

cauL a Prirr "* '""^ '' ^^" ens.FalsitatisauTm

causas a Propositione 19. usque ad 35. cum ejus Scholio

clarissime ostendi. Ex quibus etiam apparet, quid homo, qui
veras habet ideas, homini, qui non nisi falsas habet, intersit.
Quod denique ultimum attinet, nempe, undenam homo scire
potest se habere ideam, quae cum suo ideato conveniat; id
modo satis superque ostendi, ex hoc solo oriri, quod ideam
habet, quse cum suo ideato convenit, sive quod veritas sui sit
norma. His adde, quod Mens nostra, quatenus res vere percipit,
pars est infiniti Dei intellectus {per Coroll. Prop. 11 hnjus) ;
adeoque tam necesse est, ut Mentis clarse et distinctse ideje verse
sint, ac Dei idese.

PROPOSITIO XLIV.

De natura Rationis non esty res ut contingentes, sed ut neces-
sarias contemplari.

DEMONSTRATIO.

De natura Rationis est, res vere percipere {per Prop. 41.
hujus), nempe (per Ax. 6. p. 1.) ut in se sunt, hoc est {per
Prop. 29. p. 1.) non ut contingentes, sed ut necessarias. Q. E. D.

COROLLARIUM I.

Hinc sequitur, a sola imaginatione pendere, quod res, tam
respectu praeteriti quam futuri, ut contingentes contemplemur.

SCHOLIUM.

Qua autem ratione hoc fiat, paucis explicabo. Ostendimus
supra {Prop. 17. hujus cum ejus Co*'oll.)j Mentem, quamvis
res non existant, eas tamen semper ut sibi prsesentes imaginari,
nisi caus3e occurrant, quae earum praesentem existentiam seclu-
dant. Deinde {Prop. 18. hujus) ostendimus, quod, si Corpus
humanum semel a duobus corporibus externis simul affectum
fuit, ubi Mens postea eorum alterutrum imaginabitur, statim et
alterius recordabitur, hoc est, ambo ut sibi praesentia contem-
plabitur, nisi causae occurrant, quae eorum praesentem existentiam
secludant. Praeterea nemo dubitat, quin etiam tempus imagine-
mur, nempe ex eo, quod corpora alia aliis tardius, vel celerius,
vel aeque celeriter moveri imaginemur. Ponamus itaque puerum,
qui heri prima vice hora matutina viderit Petrum, meridiana
autem Pauliim, et vespertina Simeonem, atque hodie iterum
matutina hora Petrum. Ex Propositione 18. hujus patet, quod
simulac matutinam lucem videt, illico solem eandem coeli, quam
die praecedenti viderit, partem percurrentem, sive diem inte-

108

ETHICES PARS 11.

grum, et simiil cum tempore matutino Petrum, cum meridiano

e" Pa^tr':^^'' """ ^"^T""" «'"■^°»«'" i-aginabitur C
tL.. • • ^™^»"'» existentiam cum relatione ad futurum
tempus imaginabitur; et contra, si hora vespertina Simeonem

Jc,^w; ^'"'r "* ^!""'" ^^ '^'"P"^ pr«teritJ?„ referet eosSem
scihcet simul cura tempore pr»terito imaginando; atque h«c
eo constantms, quo s^pius eos eodem hoc ordine Viderit. Q„od
M aliquando cont.ngat, ut alia quadam vespera loco Sim^nis
Jacobum v,deat, tum sequenti mane cum tempore vespeXo
jam bimeonem, jam Jacobum, non vero ambos simul imagina-
bitur. Nam alterutrum tantum, non autem ambos simul tempore
vespertino vid,s.se supponitur. Fluctuabitur itaque eius imag^
natio, et cum futuro tempore vespertino jam hunc jam illum
.magmab.tur, hoc est, neutrum certo*. sed utramque contingS

ladereri?"^'"?'"'"*'"';- "^''"'^ ^''' imaginaftonis iluciatij
r!ll! ". f "n«g""'t.o rerum sit, quas eodem modo cum

relat.one ad tempus prateritum vel pr^sens contemplamur;^
consequenter res tam ad tempus prsesens quam ad Jra^teri 1
vel futurum relatas, ut contingentes imaginabimur.

COKOLLARIUM II.

per^fpere.*'"''* ^"*'"'' ''*' '"' '"'' ^»"*''^'" a;ternitatis specie

DEMONSTRATIO.

De natura enim Rationis est, res ut necessarias, et non ut
contmgentes contemplari (per Prop. prceced.). Hanc autem

Axiotti. b. p. 1.) ut .n se est, perc.pit. Sed (per Prop 16 v 1 1

£ r nat"rt^'- '^' 'P'" Dei «ternJ^^.atur/nectSii
irgo de natura Bat.oms est, res sub hac «temitatis specie

SSr^/fiur"' •n"'"";^"*^ «'^*'*'"'^ notiones^^sSt
«w ^' ^*'-,*^)' <!"* '"a exphcant, quas omnibus communia
sunt, qu»que 0..r Prop. 57. %«s) nuUius rei singularis essen-
t.am e.xphcant; quaeque propterea absque ulla temporis relatione
sed sub quadam aeternitatis specie debent concipi. Q.En

PROPOSITIO XLV.
tis, tdea De, aternam et vnimUam essentiam necessario involvit.

DE MENTE.

DEMONSTRATIO.

109

Idea rei singularis, actu existentis, ipsiusrei tara essentiam
quam existentiam necessario involvit (per Coroll. Prop. 8. hiijus) :
At res singulares {per Prop. 15. p. 1.) non possunt sme Deo
concipi; sed, quia {per Prop. 6. hujm) Deum pro causa habent,
quatenus sub attributo consideratur, cujus res ipsae modi sunt,
debent necessario earum idese {per Axiom. 4. p. 1.) ipsarum
attributi conceptum, hoc est {per Befin. 6, p. 1.) Dei aeternam
et infinitam essentiam involvere. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Hic per existentiam non intelligo durationem, hocest existen-
tiam, quatenus abstracte concipitur, et tanquam quaedam quan-
titatis species. Nam loquor de ipsa natura existentiae, quae
rebus singularibus tribuitur propterea, quod ex seterna necessitate
Dei naturse infinita infinitis modis sequuntur {vide Prop. 16. p. 1.)
Loquor, inquam, de ipsa existentia rerum singularium, quatenus
in Deo sunt. Nam, etsi unaquaeque ab alia re singulari deter-
minetur ad certo modo existendum, vis tamen, qua unaquaeque
in existendo perseverat, ex seterna necessitate naturse Dei
sequitur. Qua de re vide CoroU. Prop. 24. p. 1.

PROPOSITIO XLVI.

Cognitio ceterncB et infinitcc essentim Bei, quam unaquaique
idea involvity est adcequata et per/ecta.

DEMONSTRATI O.

Demonstratio prsecedentis Propositionis universalis est, et,
sive res ut pars sive ut totum consideretur, ejus idea, sive
totius sit sive partis, {per Prop. prceced.) Dei seternam et
infinitam essentiam involvet. Quare id, quod cognitionem ^ternse
et infinitse essentise Dei dat, omnibus commune, et aeque in
parte ac in toto est, adeoque {per Prop. 38. hujus) erit hsec
cognitio adsequata. Q. E. D.

PROPOSITIO XLVIL
Mens humana adcequatam hahet cognitionem cBternce et infinita
essentice Dei.

DEMONSTRATIO.

Mens humana ideas habet {per Prop. 22. hujus), ex quibus

»'*.

110

ETHICES PARS II.

enper VoroU. 1. » Prop. 16. et per Prop. 17. huius) corDoJ
externa ut actu existentia, percipit ; adeoque (pJ-Prl^45

idittrw^r™ ^''^^ «'-fi-^-fti»aatt

SCHOLICM.

Hinc videmus, Dei infinitam essentiam ejusque aternitatem
omnibus esse notam. Cum autem omnia n Deo si^t et pe"
Deura concipiantur, sequitur, i.os ex cognitione hac pluriLa

muT fntT'' ""* '^%^'^'^ cognoscam.1, atque adeo CtZ
Mud cogmtioiijs genus formare, de quo diximus in ScholioT

fn^SaTarta ^T ^^'f' ^'V"^»« ^^"^^ ^* ^Le
Jn qmnla Parta ent nobis dicendi locus. Quod autem hominea

•ron.m'""';^"«r ^^i ?f """""•"» c<»»™unium habelt c^S
twnem, inde fit quod Deum imaginari nequeant ut corpora et

soTeJt r. ?""• •'""^''^"* imaginibus' renim, quas^rdere
soJent, quod homines vix vitare possunt, quia continuo a cor-
ponbus extemis afficiuntur. Et profecto plerique e^ores fn ^0^
so o consistunt, quod scilicet nomina rebus^„o„\ecte31camus
Cum emm ahqms a.t, Kneas, qu« ex centro circuU ad Sdem
c.rcumferent.am ducuntur, esse i„«quales, iUe sa„e aliud tum
saltem per c.rculum intelhgit, quam Mathematici. Sic c^'h^.

haLn? n " '"^"'' """^ """'^^°^ 'n "'«"te. «lios in charta

n ■mprnl ^ • "'u'*'' '''"^ 'P*«« '" «>e"te putamus habere
numeros, qm i„ charta sunt. Si hoc non esset, nihil eosdem
errare crederemus; ut non credidi quendam errar^, quem „UDe"
audxv, clamantem, suum atrium volasse in galliuam vTchi X
n errn„r" • T' '**? ^''''^''"' "''''i vidlbatur. A que' hinc
siarnon r^t". / r^T'^' •"^"'P^ 1"'^ homines mentem
pret^nLr N«t ^^^'"«"''/«1 1'"^ «"tenus mentem male inter-
eadem vll A^ ^^^''^ ''""' "'''' ""^e co„tradicu„t, vel
eaden, vel diversa cogitant, ita ut, quos in alio errores et
absurda e.sse putant, non sint. T

PEOPOSITIO XLVm.

In Mente mlla est absoluta sive libera voluntas- sed Mens
^dhocvel Mud volendum determinatur a causa. Z^ HiamZ
alm determmata est, et ha^c iterum ab alia, et si! ^n InfiZum.

Ed. Pr.: per Coroll. Prop. J6.

DE MENTE.

DEMONSTRATIO.

111

Mens certus et determinatus modus cogitandi est (per Prop,
11. hujus), adeoque (per Ccroll. 2. Prop. 17. p. L suarum
actionum non potest esse causa libera, sive absolutam faculta-
t()m volendi et nolendi habere non potest ; sed ad hoc vel illud
volendum (per Prop. 28. p. 1.) determinari debet a causa, quae
etiam ab alia determinata est, et hsec iterum ab alia, etc.
Q. E. B.

SCHOLIUM.

Eodem hoc modo demonstratur, in Mente nullam dari facul-
tatem absolutam intelligendi, cupiendi, amandi, etc. Unde
sequitur, has et similes facultates vel prorsus fictitias, vel nihil
esse prteter entia Metaphysica, sive universalia, quse ex parti-
cularibus formare solemus. Adeo ut intellectus et voluntas ad
hanc et illam ideam, vel ad hanc et illam volitionem eodem
modo sese habeant, ac lapideitas ad hunc et illum lapidem,
vel ut homo ad Petrum et Paulum. Causam autem, cur homines
se hberos esse putent, explicuimus in Appendice Partis primse.
Verum antequam ulterius pergam, venit hic notandum, me per
voluntatem affirmandi et negandi facultatem, non autem cupi-
ditatem intelligere ; facultatem, inquam, intelligo, qua Mens,
quid verum quidve falsum sit, affirmat vel negat, et non cupidi-
tatem, qua Mens res appetit vel aversatur. At postquam demon-
stravimus, has facultates notiones esse universales, quse a sin-
gularibus, ex quibus easdem formamus, non distinguuntur inqui-
rendum jam est, an ipsse volitiones aliquid sint prseter ipsas
rerum ideas. Inquirendum, inquam, est, an in Mente alia affir-
matio et negatio detur prseter illam, quam idea, quatenus idea
est, involvit, qua de re vide sequentem Propositionem, ut et
Definitionem 3. hujus, ne cogitatio in picturas incidat. Non
enim per ideas imagines, quales in fundo oculi, et, si placet,
in medio cerebro formantur, sed Cogitationisconceptusintelligo.

PROPOSITIO XLIX.

In Mente nulla datur volitio, sive affimatio et negatio, prceter
illamj quam idea, quatenus idea est, involvit.

DEMONSTRATIO.

In Mente {p<ir Prop. prceced.) nulla datur absoluta facultas
volendi et nolendi, sed tantum singulares volitiones, nempe
ha;c et illa affirmatio, et hsec et illa negatio. Concipiamus itaque

112

ETHICES PARS 11,

|mi

angularem aUquam volitionem, nempe modum cocitan,!,- „

^ affirmat.o conceptum sive ideam trianguli invon Lce '
sme idea tnanguh non potest concipi. Idem enim est siHLn'
quod A conceptum B debeat involvere, ac quod A tne R «^ '
possit concipi. Deinde h«c affirmatio (per Zlom oT- ,
^test etiam sine idea trianguli esse tLt7'J^^Z
idea tnanguli nec esse nec concipi potest. Porro Wc trL». i

snmpsimus), dicendum etiam est de aZZmZ ^IZ' """

qnod pn^ter ideam nihil sit. Q. E. '1d;"=""1"" ^»''*"'"^' "«mpe

COROLLARIUM.

Voluntas et intellectus ununi et idem sunt.

DEMONSTRATIO.
S C H O L I U M.

c^„^^ ""^?^"'' ^"* communiter erroris esse st^tuitur sustulimim
Supra autem ostendimus, falsitatem in sola pr Sne Z^^^^
ide.-e mutilatae et confus^ involvunt, consistere S^
faJsa^ quatenus falsa est, certitudinem' non invlit. Cunntaque
d cimus, hommem in falsis acquiescere, nec de iis dub^tar™
ideo ipsum certmn esse, sed tantum non dubitare dic nus ve^
quod in falsis acqmescit, quia null^ caus^ dantur qurefficianf
ut ipsius miaginatio fluctuetur *. Qua de re ^iX q.^^^^^
Propositionis 44. hujus Partis. QuanLi'^ Stu^tmo fS

^am per certitudmem quid positivum intelHgimus {vide pZ'
nem^At^r certitudims privationem falsitatem intelligimus.
Paalos etc. - Ed. Pr. ; fluctuatur.

DE MENTE.

113

Sed ad uberiorem explicationem prsecedentis Propositionis
qusedam monenda supersunt. Superest deinde, ut ad objectiones,
quie in nostram hanc doctrinam objici possunt, respondeam ; et
denique, ut omnem amoveam scrupulum, operie pretium esse
duxi, hujus doctrinae quasdam utilitates indicare. Quasdam,
inquam; nam prsecipuse ex iis, quae in quinta Parte dicemus,
nielius intelligentur.

Incipio igitur a primO; Lectoresque moneo, ut accurate dis-
tinguant inter Ideam, sive Mentis conceptum, et inter Imagines
rerum, quas imaginamur. Deinde necesse est, ut distinguant
inter ideas et Verba, quibus res significamus. Nam quia hsec
tria, imagines scilicet, verba, et ideae, a miiltis vel plane
confunduntur, vel non satis accurate, vel denique non satis
caute distinguuntur, ideo hanc de voluntate doctrinam, scitu
prorsus necessariam, tam ad speculationem quam ad vitam
sapienter instituendam, plane ignorarunt. Quippe, qui putant
ideas consistere in imaginibus, quse in nobis ex corporum
occursu formantur, sibi persuadent, ideas illas rerum, quarum
similem nullam imaginem formare possumus, non esse ideas,
sed tantum figmenta, quae ex libero voluntatis arbitrio fingimus ;
ideas igitur veluti picturas in tabula mutas aspiciunt, et, hoc
prsejudicio prseoccupati, non vident, ideam, quatenus idea est,
affirmationem aut negationem involvere. Deinde, qui verba
confundunt cum idea, vel cum ipsa affirmatione, quam idea
involvit, putant se posse contra id, quod sentiunt, velle ; quando
aliquid solis verbis contra id, quod sentiunt, affirmant aut
negant. Hsec autem praejudicia exuere facile is poterit, qui ad
naturam Cogitationis attendit, quae Extensionis conceptum
minime involvit, atque adeo clare intelliget, ideam (quando-
quidem modus- cogitandi est) neque in rei alicujus imagine,
neque in verbis consistere. Verborum namque et imaginum
essentia a solis motibus corporeis constituitur, qui cogitationis
conceptum minime involvunt.

Atque hsec pauca de his monuisse sufficiat ; quare ad praedictas
objectiones transeo. Harum jjjnma est, quod constare putant,
voluntatem latius se extendere quam intellectum, atque adeo
ab eodem diversam esse. Ratio autem, cur putant, voluntatem
latius se extendere quam intellectum, est, quia se experiri
ajunt, se non majore assentiendi, sive affirmandi, et negandi
facultate indigere ad infinitis aliis rebus, quas non percipimus,
assentiendum, quam jam habemus, at quidem majori facultate
mtelligendi. Distinguitur ergo voluntas ab intellectu, quod

114

ETHICES PARS II.

DE MENTE.

115

finitus hic sit, illa autem infinita. Secundo nobis objici potest,
quod experientia nihil clarius videatur docere, quam quod
nostrum judicium possumus suspendere, ne rebus, quas perci-
pimus, assentiamur; quod hinc etiam confirmatur, quod nenio
dicitur decipi, quatenus aliquid percipit, sed tantum quatenus
assentitur aut dissentitur. Ex. gr. qui equum alatum fingit,
non ideo concedit dari equum alatum, hoc est, non ideo deci-
pitur, nisi simul concedat, dari equum alatum ; nihil igitur
clarius videtur docere experientia, quam quod voluntas, sive
facultas assentiendi, libera sit, et a facultate intelligendi diversa.
Tertio objici potest, quod una affirmatio non plus realitatis
videtur continiere quam aha ; hoc est, non majore potentia
indigere videmur ad affirmandum, verum esse id, quod verum
est, quam ad aliquid, quod falsum est, verum esse atfirmandum;
at unam ideam plus realitatis, sive perfectionis, quam aliaiii
habere percipimus ; quantum enim objecta aHa aliis pra^stantiora,
tantum etiam eorum idea3 ahae aHis perfectiores sunt ; ex quibus
etiam constare videtur differentia inter voluntatem et inteHectum.
Quarto objici potest, si homo non operatur ex Hbertate voluu-
tatis, quid ergo fiet, si in aequiHbrio sit, ut Buridani asina?
famene et siti peribit ? quod si concedam, viderer asinam vel
hominis statuam, non hominem concipere ; si autem negem,
ergo seipsum determinabit, et consequenter eundi facultatem,
et faciendi quicquid velit, habet. Praeter ha3c aHa forsan pos-
sunt objici ; sed quia inculcare non teneor, quid unusquisque
somniare potest, ad has objectiones tantum respondere curabo,
idque quam potero breviter. Et qiiidem ad primam dico, me
concedere, voluntatem latius se extendere quam inteHectum,
si per inteUectum claras tantummodo et distinctas ideas inteHi-
gant ; sed nego voluntatem latius se extendere quam percep-
tiones, sive concipiendi facultatem ; nec sane video, cur facultas
volendi potius dicenda est infinita quam sentiendi facultas :
sicut enim infinita (unum tamen post aHud ; nam infinita simul
affirmare non possumus) eadem volendi facultate possumus
affirmare, sic etiam infinita corpora (unum nempe post aHud)
eadem sentiendi facultate possumus sentire sive percipere. Quod
si dicant, infinita dari, quae percipere non possumus ? regero,
nos ea ipsa nuUa cogitatione, et consequenter nuHa volendi
facultate posse assequi. At dicunt, si Deus veUet efficere, ut
ea etiam perciperemus, majorem quidem facultatem percipiendi
deberet nobis dare, sed non majorem quam dedit volendi facul-
tatem ; quod idem est ac si dicerent, quod si Deus veHt efficere,

ut infinita aHa entia intelh*geremus, necesse quidem esset, ut
nobis daret majorem inteHectum, sed non universaHorem entis
ideam, quam dedit, ad eadem infinita entia amplectendum. Osten-
dimus enim voluntatem ens esse universale, sive ideam, qua
omnes singulares voHtiones, hoc est id, quod iis omnibus com-
mune est, expHcamus. Cum itaque hanc omnium voHtionum com-
munem sive universalem ideam facultatem esse credant, minime
mirum, si hanc facultatem ultra Hmites inteUectus in infinitum se
extendere dicant. Universale enim aeque de uno ac de pluribus,
ac de infinitis individuis dicitur. Ad secundam objectionem
respondeo negando, nos Hberam habere potestatem judicium
suspendendi. Nam cum dicimus, aHquem judicium suspendere,
nihil aHud dicimus, quam quod videt, se rem non ada?quate
percipere. Est igitur judicii suspensio revera perceptio, et non
Hbera voluntas. Quod ut clare inteHigatur, concipiamus puerum,
equum imaginantera, nec aHud quicquam percipientem. Quan-
doquidem hsec imaginatio equi existentiam involvit (per Coroll.
Prop. 17. hujus), nec puer quicquam percipit, quod equi exi-
stentiam toHat, iHe necessario equum ut praesentem contem-
plabitur: nec de ejus existentia poterit dubitare, quamvis de
eadem non sit certus. Atque hoc quotidie in somnis experimur,
nec credo aHquem esse, qui putet se, dum somniat, Hberam'
habere potestatem suspendendi de iis, quae somniat, judicium,
efficiendique, ut ea, quae se videre somniat, non somniet ; et
mhilominus contingit, ut etiam in somnis judicium suspendamus,
nempe cum somniamus, nos somniare. Porro concedo neminem
decipi quatenus percipit, hoc est, Mentis imaginationes in se
consideratas nihil erroris involvere concedo (vide Schol. Prop. 17.
hujus) ; sed nego, hominem nihil affirmare quatenus percipit. Nam
quid aHud est equum alatum percipere, quam alas de equo affir-
mare? Si enim Mens pra^ter equum alatum nihil aHud perciperet,
eundem sibi praesentem contemplaretur, nec causam haberet
ullam dubitandi de ejusdem existentia, nec uUam dissentiendi
tacultatem, nisi imaginatio equi alati juncta sit ide^e, quse
existentiam ejusdem equi tollit, vel quod percipit, ideam equi
alati, quam habet, esse inadsequatam, atque tum vel ejusdem
<^qui existentiam necessario negabit, vel de eadem necessario
dubitabit. Atque his puto me ad tertiam. etiam objectionem
respondisse, nempe, quod voluntas universale quid sit, quod de
omnibus ideis praedicatur, quodque id tantum significat, quod
oinnibus ideis commune est, nempe affirmationem, cujus prop-
lerea adiequata essentia, quatenus sic abstracte concipitur, debet

DE MENTE.

117

116

ETHICES PARS II.

esse in unaquaque idea, et hac ratione tantum in omnibub
eadem; sed non quatenus consideratur essentiam ideie consti-
tuere ; nam eatenus singulares affirmationes teque inter se dif-
ferunt, ac ipsie idese. Ex gr. affirmatio, quam idea circuli, ab
illa, quam idea trianguli involvit, ^que diifert, ac idea circuli
ab idea trianguli. Deinde absolute nego, nos iequali cogitandi
potentia indigere ad affirmandum, verum esse id, quod veruni
est, quam ad affirmandum, verum esse id, quod falsum est.
Nam hse duse affimiationes, si mentem spectes, se habent ad
invicem, ut ens ad non-ens; nihil enim in ideis positivum est,
quod falsitatis formam constituit {vide Prop. 35. hujus cum
ejus Schol. et Schol. Prop. 47. hujus). Quare hic apprime venit
notandum, quam facile decipimur, quando universalia cum sin-
gularibus, et entia rationis et abstracta cum realibus confun-
dimus. Quod denique ad ffuartam objectionem attinet, dico, me
omnino concedere, quod homo in tali requilibrio positus (nempe
qui nihil aliud percipit quam sitim et famem, taleni cibum et
talem potum, qui ieque ab eo distant) fame et siti peribit. Si
me rogant, an talis homo non potius asinus quam homo sit
aestimandus ? dico me nescire, ut etiam nescio, quanti nestiman-
dus sit ille, qui se pensilem facit, et quanti sestimandi sint
pueri stulti, vesani, etc.

Superest tandem indicare, quantum hujus doctrinse cognitio
ad usum vitje conferat, quod facile ex his animadvertemus.
Nempe I^. quatenus docet nos ex solo Dei nutu agere, divinse-
que naturse esse participes, et eo magis, quo perfectiores actio-
nes agimus, et quo magis magisque Deum intelligimus. Hrec
ergo doctrina, prseterquam quod animum omnimode quietum
reddit, hoc etiam habet, quod nos docet, in quo nostra summa
felicitas sive beatitudo consistit, nempe in sola Dei cognitione,
ex qua ad ea tantum agenda inducimur, quse amor et pietas
suadent. Unde clare intelligimus, quantum illi a vera virtutis
aestimatione aberrant, qui pro virtute et optimis actionibus,
tanquam pro summa servitute, summis prjemiis a Deo deco-
rari exspectant, quasi ipsa virtus Deique servitus non esset
ipsa felicitas et summa libertas. IP. quatenus docet, quomodo
circa pes fortuna?, sive quse in nostra potestate non sunt, hoc
est, circa res, quse ex nostra natura non sequuntur, nos gerere
debeamus; nempe utramque fortunte faciem sequo animo
exspectare et ferre : nimirum quia omnia ab seterno Dei decreto
eadem necessitate sequuntur, ac ex essentia trianguli sequitur,
quod tres ejus anguli sunt sequales duobus rectis. 111®. confert

,..„P doctrina ad vitam socialeni, quatenus docet nemineni odio

nLe contemnere, irridere, nemini irasc, invidere Prteterea

«tl^s doce" ut musquisque suis sit contentus, etproxmio*

•^ rnon ex muUebri nusericordia, partiaUtate, nequesuper-

'«ie sed ex ^olo Rationis ductu, prout scilicet tempus e

tnl«7 ut in tertia Parte ostendam. IV». demque confert

'TfjrhtcSocSna non parum ad conmnmem societatem:

2« docet qua ratione' cives gubemandi smt e. ducendi,

ie non ut serviant, sed ut libere ea, qu.-e opt'™^ «T '
nempe nou ^ constitueram absolvi,

Teo taem Kic^nostr» secund.e Parti impono ; in qua puto
, e naturanT Mentis humana. ejusque proprietates - >s pro hx ,
7 auantum rei difficultas fert, clare exphcuisse, atque taha
taSHx quibus muUa praiclara, raaxime utiha, etcogm u
.^fceina concludi possunt, ut partim ex sequent.bus constab.t.

Finis Secundce Partis

:..x^iA-;^j^^'r£it^J:'i:^i^'''-&':^~*

DE AFFECTIBUS.

119

H -

E T H I C E S

PARS TERTIA,

DE OEIGINE ET NATURA
AFFECTUUM.

Plcriquc, qul cle Affcctlhus ct hominum vicendi ratione scrij)-
scrunt, vidcntur non dc rcbus naturalihus, qucc communes
Naturce lcc/cs sequuntur, sed de rchus, quce e.dra Naturam
sunt, agere. \lmo homincm in Natura veluti imperium in
imj^erio concipere videntur. Nam hominem Naturce ordinem
magis perturhare quam sequi, ipsumque in suas actiones
ahsolutam hahere potentiam, nec aliunde cquam a se ipso
determinari credunt. Humance deinde impotentice et inconstan-
tice causam non communi Naturce potentice, sed nescio cui
naturce humance vitio trihuunt, quam propterea flcnt, rident,
contemnunt, vel, quod plcrumquc fit, dctcstantur ; ct qui
humance Mentis impotentiam cloquentius vcl argutius carperc
novit, veluti divinus hahetur. Non defuerunt tamen viri
prcestantissimi (quorum lahori et industrice nos multum deherc
fatemur), qtii de recta vivcndi rationc prceclara midta scrip-
serint, et plena prudcnticc consilia mortalihus dederint; verum
Affectuum naturam et vircs, et cjuid contra Mens in iisdem
moderandis possit, nemo, quod sciam, detcrminavit. Scio
equidem celeherrimum Cartesium, licct etiam crediderit, Men-
tem in suas actioncs ahsolidam hahcre potentiam, Affcctus
tamen humanos pcr primas suas causas explicare, simulque
viam ostenderc studuisse, qua Mens in Affcctus ahsolutum
hahere possit impcrium; sed, mea quidem scntentia, nihil
prceter ynagni sui ingcnii acumen ostendit, id suo loco demon-
straho. Nam ad illos rcrertcre volo, qui homimim Affectus et
actiones detestari vel ridcre malunt, quam intelligerc. His
sine duhio mirum vidchitur, cjuod hominum vitia et ineptias

o rpomctrico tractare aggrediar, ct certa rationc demon-

Ti:n':^a esJelamU^Sc^J^^^

semper eudcm, ct ^m^e sccundum quas

potentia; hoc es, ^f^^^^^^^^ luasmutantur, suntuhnue
omma fiunt, ct ex unis Tormts j^ pndfmmie etiam dehct csse

mnque aUenus rci, cujus «"'»3;"-^ j^^ig j„ eosdem

DEFINITIONES.
T r.n^nm id^^auatam appello eam, cujus effectus potest

^®^!^^**- j- ., oi;nni<l in Tiobis aut extra nos

II. Nos tum agere d,co, <""«f ^"''1;" fZr Defin pr<eced.)

M, cujus acl«"l"*t'^ ~ .T"'\^hU ^t e^ra nos sequitur,
cum ex nostra natura aliquid in nobis ^;« e>^*^ »?^ ^^^^^ ^^

'^"°f ^ Virdicr^ur f nS ral^^^^^^^^^^ -tra

causa, Imn per Affectum acttonem tntelhgo; ahas passionem

POSTULATA.

I. Corpus humanum potest multis affici -«f^^.X^^qd '^^^^^^
agendi potentia augetur vel ™««>t"'-' /M^'",'^^" reddunt.
dem agendi potentiam nec maiorem nec minorem reOQun

•I

- f^

120

ETHICES PARS III.

4
«

Hoc Postulatum seu Axloma nititur Postulato 1. et Lemmal.
5, et 7., quce vide post Prop. 18. p. 2.

II. Corpus humanum multas pati potest mutationes, et nihi-
lominus retinere objectorum impressiones seu vestigia (de quihus
vide Post. 5, p. 2), et consequenter easdem rerum imagines ;
quartim Defin. vide SchoL Prop. 17. p. 2.

PROPOSITIOI.

Mens nostra quccdam agit, quccdam vero patitur -, nempe
quatemis adcequatas hahet ideas, eatenus qucedam necessario afjit,
et quatenus ideas habet inadctquatas, eatenus necessario qucedam
patitur.

DE3I0NSTRATI0.

Cujuscunque humanse Mentis ideie alite adtequatie sunt, ahio
autem mutilatse et confusie {per Schol. Prop. 40. p. 2.). Idete
autem, qu» in alicujus Mente sunt adiequatie, sunt in Deo
adaequatae, quatenus ejusdem Mentis essentiam constituit {per
Coroll. Prop. 11. p. 2.), et qute deinde inadiequataj sunt in
Mente, sunt etiam in Deo {per idem Coroll.) adaequatae, non
quatenus ejusdem solummodo Mentis essentiam, sed etiam
quatenus aliarum rerum Mentes in se simul continet. Deinde
ex data quacunque idea aliquis effectus sequi necessario debet
{per Prop. 36. p. i.), cujus effectus Deus causa est adaequata
{vid. Defin. 1. hujus), non quatenus infinitus est, sed quatenus
data illa idea affectus consideratur (vid. Prop. 9. p. 2.). At
ejus effectus, cujus Deus est causa, quatenus affectus est idea,
quae in alicujus Mjnte est adaequata, illa eadem Mens est
causa adsequata {per Coroll. Prop. 11. p. 2.). Ergo Mens
nostra {per Defin. 2. hujus) quatenus ideas habet adtiequatas,
qusedam necessario agit; Quod erat primum. Deinde quicquid
necessario sequitur ex idea, quie in Deo est adsequata, non
quatenus Mentem unius hominis tantum, sed quatenus aliarum
rerum Mentes simul cum ejusdem hominis Mente in se habet, ejus
{per idem Coroll. Prop. 11. p. 2.) iUius hominis Mens non est
causa adrequata, sed partialis; ac proinde {per Defin. 2.hujus)
Mens quatenus ideas inadaequatas habet, quiedam necessario
patitur; Quod erat secundum. Ergo Mens nostra, etc. Q. E. D.

COROLLARIUM.

Hinc sequitur, Mentem eo pluribus passionibus esse obnoxiam,

DE AFFECTIBUS.

121

,.uo plures ideas inadsequatas habet, et contra eo plura agere,
,|U0 plures habet adaequatas.

PROPOSITIO II.

Nec Corpus Mentem ad cogitandum, nec Mens Corpusad
Jtum, neque ad quietem, nec ad aliquid {si qmd est) aliud
determinare potest.

DEMONSTKATIO.

Omnes cogitandi modi Deum quatenus res est cogitans et
non quatenus alio attributo explicatur, pro causa habent (£.r
ProD 6 V ^ ) ; id ergo, quod Mentem ad cogitandum deter-
mnft, modus Cogitandi est, et non Extensionis; hoc est {per
mn 1. p. 2.), non est Corpus; Quod erat pnmum. Corporis
de nd; motus et quies ab alio oriri debet corpore, quod etiam
.d motum vel quietem determinatum fuit ab aho, et absolute,
qLqutd V corVre oritur, id a Deo oriri debmt, quatenus
aliquo Extensionis modo, et non quatenus ahquo Cogitandi
luodo affectus consideratur [per eand. Prop. 6. p. 2.), hoc
est, a Mente, qu^ {per Prop. 11. p. 2.) modus cogitandi est,
oriri non potest; Quod erat secundum. Ergo nec Corpus Men-
tem etc. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Hffic clarius intelliguntur ex iis, quse in Scholio Propositionis
7 Partis 2. dicta sunt, quod scilicet Mens et Corpus una
eademque res sit, qu* jani sub Cogitationis, jam sub Exten-
sionis attributo concipitur. Unde fit ut ordo s>ve rerum con-
catenatio una sit, sive Natura sub hoc sive sub iUo attributo
concipiatur; "consequenter ut ordo actionum et passionum Ur-
poris nostri simul sit natura cum ordme actionum et passionum
Mentis; Quod etiam patet ex raodo, quo Propositionem 12
Partis 2 demonstravimus. At, quamvis h»c ita se habeant,
ut nuUa dubitandi ratio supersit, vix tamen credo msi rem
experientia comprobavero, homines induci posse ad h»c »quo
animo perpendendum ; adeo firmiter persuasi sunt, torpus ex
solo Mentis nutu jam moveri, jam quiescere, plurimaque agere
quaj a sola Mentis voluntate et excogitandi arte pendent.
Etenim, quid Corpus possit, nemo huc usque determinavit, hoc
est, neminem huc usque experientia docmt, quid Corpus ex sohs
legibus Naturse, quatenus corporea tantura consideratur, possit

122

ETHICES PARS III.

DE AFFECTIBUS.

123-

■j'

3» 1

,5» B

agere, et quid non possit, nisi a Mente determinetur. Nam nemo
hucusque Corporis fabricam tam accurate iiovit, ut omnes ejus
functiones potuerit explicare, ut jam taceam, quod in Brutis
plura observentur, quse humanam sagacitatem longe superant.
et quod somnambuli in somnis plurima agant, quae vigilando
non auderent ; quod satis ostendit, ipsum Corpus ex solis suae
naturae legibus multa posse, quae ipsius Mens admiratur. Deinde
nemo scit, qua ratione, quibusve mediis Mens moveat Corpus,
neque quot motus gradus possit Corpori tribuere, quantaque
cura celeritate idem movere queat. Unde sequitur, cum homines
dicunt, hanc vel illam actionem Corporis oriri a Mente, qua?
imperium in Corpus habet^ eos nescire, quid dicant, nec aliud
agere, quam speciosis verbis fateri, se veram illius actionis
causam absque admiratione ignorare. At dicent, sive sciant, sive
nesciant, quibus roediis Mens moveat Corpus, se tamen experiri,
(^uod, nisi Mens humana apta esset ad excogitandum, Corpus
iners esset. Deinde se experiri, in sola Mentis potestate esse,
tam loqui quam tacere, et alia multa, quae proinde a Mentis
decreto pendere credunt. Sed, quod ad prinium attinet, ipsos
rogo, num experientia non etiam doceat, quod si contra Cor-
pus iners sit, Mens simul ad cogitandum sit inepta? Nam cum
Corpus somno quiescit, Mens simul cum ipso sopita manet, nec
potestatem habet, veluti cum vigilat, excogitandi. Deinde omnes
expertos esse credo, Mentem non semper aeque aptam esse ad
cogitandum de eodem subjecto, sed, prout Corpus aptius est,
ut in eo hujus vel illius objecti imago excitetur, ita Mentem
aptiorem esse ad hoc vel illud objectum contemplandum. At
dicent, ex solis legibus naturae, quatenus corporea tantum con-
sideratur, fieri non posse, ut causae aedificiorum, picturarum,
rerumque hujusmodi, quae sola humana arte fiunt, possint deduci,
nec Corpus humanum, nisi a Mente determinaretur ducereturque,
pote esset ad templum ahquod sedificandum. Verum ego jam
ostendi, ipsos nescire, quid Corpus possit, quidve ex sola ipsius
naturae contemplatione possit deduci, ipsosque plurima experiri
ex solis Naturae legibus fieri, quae nunquam credidissent posse
fieri, nisi ex Mentis directione ; ut sunt ea, quae somnambuli
in somnis agunt, quseque ipsi, dum vigilant, admirantur. Addo
hic ipsam Corporis humani fabricam, quae artificio longissime
superat omnes, quae humana arte fabricatae sunt, ut jam taceam,
quod supra ostenderim, ex Natura, sub quovis attributo con-
siderata, infinita sequi. Quod porro ad secundum attinet, sane
longe felicius sese res humanae haberent, si aeque in hominis

Dotestate esset tam tacere quam loqui. At experientia satis^
superque docet, homines nihil minus in potestate habere quam
linc^uam, nec minus posse quam appetitus moderan suos ; unde^
factum, ut plerique credant, nos ea tantum libere agere, quse
leviter'petimus, quia earum rerum appetitus facile contrahi
potest memoria alterius rei, cujus frequenter recordamur ; sed
illa minime, quse magno cum affectu petimus, et qui altenus-
rei memoria sedari nequit. Verumenimvero nisi experti- essent,
nos plura agere, quorum postea poenitet, nosque ssepe, quando
sc contrariis affectibus conflictamur, meliora videre et detenora
sequi nihil impediret, quo minus crederent, nos omnia liberfr
•i<rere Sic infans se lac libere appelere credit, puer autem iratus
vindictam velle, et timidus fugam. Ebrius deinde credit, se ex
libero Mentis decreto ea loqui, quse postea sobrius vellet tacuisse :
sic delirans, garrula, puer, et hujus farinae plurimi, ex libero
Mentis decreto credunt loqui ; cum tamen loquendi impetum,
quem habent, continere nequeant, ita ut ipsa expenentia non
minus clare quam Ratio doceat, quod homines ea sola de causa
liberos se esse credant, quia suarum actionum sunt conscu, et
causarum, a quibus determinantur, ignari ; et pra^terea, quod
Mentis decreta nihil sint preeter ipsos appetitus, quae propterea
varia sunt pro varia Corporis dispositione. Nam unusqmsque
ox suo affectu omnia moderatur, et qui praeterea contranis
affectibus conflictantur, quid velint, nesciunt ; qui autem nullo,
facili momento huc atque illuc pelluntur. Qu^ omnia protecto
clare ostendunt, Mentis tam decretum, quam appetitum et Cor-
poris determinationem, simul esse natura, vel potius unam ean-
demque rem, quam, quando sub Cogitationis attnbuto consideratur
et per ipsum explicatur, Decretum appellamus, et quando sub
Extensionis attributo consideratur, et ex legibus motus et quietis
deducitur, Determinationem vocamus : quod adhuc clanus ex
jam dicendis patebit. Nam aliud est, quod hic appnme notan
vellem, nempe quod nos nihil ex Mentis decreto agere possumus,
nisi ejus recordemur. Ex. gr. non possumus verbum loqui, nisi
ejusdem recordemur. Deinde in libera Mentis potestate non est,
rei aHcujus recordari vel ejusdem oblivisci. Quare lioc tantum
in Mentis potestate esse creditur, quod rem, cujus recordamur,
vel tacere vel loqui ex solo Mentis decreto possumus. Verum
cum nos loqui somniamus, credimus nos ex libero Mentis decreto
loqui, nec tamen loquimur, vel, si loquimur, id ex Corpon^
spoiitaneo motu fit. Somniamus deinde, nos quaedam homine&
celare, idque eodem Mentis decreto, quo, dum vigilamus, ea.

124

ETHICES PARS III.

quse scimus, tacemus. Somniamus denique, nos ex Mentis decreto
quaedam agere, quse, dum vigilamus, non audemus. Atque adeo
pervelim scire, an in Mente duo decretorum genera dentur,
Phantasticorum unum, et Liberorum alterum ? Quod si eo usque
insanire non libet, necessario concedendum est, hoc Mentis
decretum, quod liberum esse creditur, ab ipsa imaginatione sive
memoria non distingui, nec aliud esse praeter illam affirmationem,
quam idea, quatenus idea est, necessario involvit {vide Pr. 40.
p. 2.). Atque adeo haec Mentis decreta eadem necessitate in
Mente oriuntur, ac ideae rerum actu existentium. Qui igitur
«redunt, se ex libero Mentis decreto loqui, vel tacere, vel quic-
quam agere, oculis apertis somniant.

PROPOSITIO III.

Mentis actiones ex solis ideis adcequatis oriuntur ; passiones
<iutem a solis inadcequatis pendent»

DEMONSTRATIO.

Primum, quod Mentis essentiam constituit, nihil aliud est
quam idea Corporis actu existentis {per Prop. 11. et 13.p. 2.),
quse i2)er Prop. 15, p, 2.) ex multis aliis componitur, quarum
qu?edam {per Coroll. Prop. 38. p, 2.) sunt adsequatae, qusedani
^utem inadaequatae ( per Goroll. Prop. 29. p. 2.). Quicquid ergo
ex Mentis natura sequitur, et cujus Mens causa est proxima,
per quam id debet intelligi, necessario ex idea adcequata vel
inadaequata sequi debet. At quatenus Mens {per Prop. 1. hujus)
ideas habet inadaequatas, eatenus necessario patitur ; ergo
Mentis actiones ex solis ideis adaequatis sequuntur, et
Mens propterea tantum patitur, quia ideas habet inadsequatas.
Q. E. D.

SCHOLIUM.

Videraus itaque passiones ad Mentem non referri, nisi
quatenus aliquid habet, quod negationem involvit, sive quatenus
consideratur Naturae pars, quae per se absque aUis non potest
■clare et distincte percipi; et hac ratione ostendere possem,
passiones eodem modo ad res singulares ac ad Mentem referri,
nec alia ratione posse percipi; sed meum institutum est, de
sola Mente humana agere.

PROPOSITIO IV.
Nulla reSy nisi a causa externa, potest destrui.

DE AFFECTIBUS.

DEMONSTRATIO.

125

H^c Propositio per se patet; definitio emm cujuscunque rei
ipsius rei essentiam affirmat, sed non negat; sive rei essentiam
S sed non toUit. Dum itaque ad rem ipsam tantum, non
Sm ad causas externas attendimus, nihil in eadem potenmu.
invenire, quod ipsam possit destruere. Q. J^. U.

PROPOSITIO V.

Bes eatenus contrarim sunt naturce, hoc est, eatenus in eodem
suhjecto esse nequeunt, quatenus una alteram potest destruere.

DEMONSTKATIO.

Si enim inter se convenire, vel in eodem subjecto simul esse
nossent Isset er^o in eodem subjecto aliquid dari, quod ipsum
JoSfdesLere, quod {per Prop. prceced.) est absurdum. Ergo
res etc. Q. E. D.

PROPOSITIO VI.

Unaquwque res, quantum in se est, in suo esse perseverare
conatur.

DKMONSTRATIO.

Ees enim singulares modi sunt. quibus Dei attributa certo
et determinato modo exprimuntur {per CoroU.Prop. 25-p.l^'
hoc est ( ver Prop. 34. p. t) res, quse Dei potentiam, qua Deua
est et agft certo et determinato modo exprimunt; neque ulla
■es Iliqdd in se habet, a quo possit destrui, sive quod eju^
xUS toUat {per Prop. 4. hnju.); -^ contraj —
,luod ejusdem existentiam potest tollere, oppomtur [P^ J^^^
pra-ced:) ; adeoque quantum potest, et in se est, m suo ess^
perseverare conatur. Q. E. D.

PROPOSITIO VII.
Conatus, quo unaquoeque res in suo esse perseverare conaiur,
nihil est prceter ipsius rei actualem essentiam,

DEMONSTRATIO.

Ex data cujuscunque rei essentia quadam necessario sequuntur
{per Prop. 36. p. 1.), nec res aliud possunt quam id, quod ex
determinata earum natura necessario sequitur {per Prop. ^t».
p. 1.) ; quare cujuscunque rei potentia sive conatus, quo ipsa
vel soa vel cum alus quidquam agit vel agere conatur, hoc

■-■ I

126

ETHICES PARS III.

DE AFFECTIBUS.

127

11:

i'i

|ti

■est iper Prop 6. hujiis) potentia sive conatus, quo in suo esse
perseverare conatur, nihil est praeter ipsius rei datam sive
actualem essentiam. Q. E. D.

PROPOSITIO VIII.

ConatuSy quo unaquceque res in suo esse perseverare conatur,
nullum tempus finUumj sed indefinitum involvit.

DEMONSTRATIO.

Si enim tempus limitatum involveret, quocl rei durationem
determinaret, tum ex sola ipsa potentia, qua res existit, sequeretur,
quod res post limitatum illud tempus non posset existere, sed
quod deberet destrui; atqui hoc {per Prop. 4. hujus) est
absurdum : ergo conatus, quo res existit, nuUum tempus definitum
involvit; sed contra, quoniam {per eandem Prop. 4. hujus),
si a nulla externa causa destruatur, eadem potentia, qua jam
existit, existere perget semper, ergo hic conatus tempus
indefinitum involvit. Q. E. D.

PROPOSITIO IX.

Mens tam quatenus claras et distinctas, quam quatenus confusas
habet ideas, conatur in suo esse perseverare indefinitd quadam
duratione, et hujus sui conatus est conscia^

DEMONSTRATIO.

Mentis essentia ex ideis adaequatis et inadsequatis constituitur
{ut in Prop. 3. hujus ostendimus) -, adeoque {per Prop. 7. hujus)
tam quatenus has quam quatenus illas habet, in suo esse per-
severare conatur ; idque {per Prop. 8. hujus) indefinita quadam
duratione. Cum autem Mens {per Prop. 23. p. 2) per ideas
affectionum Corporis necessario sui sit conscia, est ergo {per
Prop. 7. hujus) Mens sui conatus conscia. Q. E. D.

SCHOLIUM. ""

Hic conatus, cum ad Mentem solam refertur, Fo/ww/as appel-
latur, sed cum ad Mentem et Corpus simul refertur, vocatur
Appetitus ; qui proinde nihil aliud est quam ipsa hominis essentia,
ex cujus naturii ea, qme ipsius conservationi inserviunt, necessario
sequuntur; atque adeo homo ad eadem agendum determinatus
est. Deinde inter Appetitum et Cupiditatem nulla est differentia,
nisi quod cupiditas ad homines plerumque referatur, quatenus
sui appetitus sunt conscii, et propterea sic definiri potest, nempe

Ciwiditas est appetitus cum ejusdem conscientia. Constat itaque
ex his omnibfls, nihil nos conari, velle, appetere, neque cupere
fluia id bonum esse judicamus ; sed contra, nos propterea aliqmd
bonum esse judicare, quia id conamur, volumus, appetimus,
atque cupimus.

PROPOSITIO X.
Idea, quce Corporis nostri existentiam secludit, in nostra Menie
dari nequit, sed eidem est contraria.

DEMONSTRATIO.

Quicquid Corpus nostrum potest destruere, in eodem dari
nequit {per Prop. 5. hujus), adeoque neque ejus reiidea potest
in Deo dari, quatenus nostri Corporis ideam habet {per LorotL
Prop. V. p. 2.); hoc est {per Prop. 11. et 13. p. 2.),^ ejus rei
idea in nostra Mente dari nequit; sed contra, quoniam (i?e7-
Prop 11 ^/ 15. i?. -2.) primum, quod Mentis essentiam constitmt,
est idea corporis actu existentis, primum et praecipuum nostrse
Mentis conatus est {per Prop. 7. hujus), Corpons nostri exi-
stentiam affirmare ; atque adeo idea, quae Corporis nostri existen-
tiam negat, nostrae Menti est contraria etc. Q. E. D,

PROPOSITIO XI.

Quicquid Corporis nostri agendi potentiam auget vel minuit.
juvat vel coercet, ejusdem rei idea Mentis nostrm cogitandt
potentiam auget vel minuit, juvat vel coercet.

DEMONSTRATIO.

Hsec Propositio patet ex Propositione 7. Partis 2., vel etiam
ex Propositione 14. Partis 2. .

SCHOLIUM.

Vidimus itaque Mentem magnas posse pati mutationes, et
jam ad majorem; jam autem ad minorem perfectionem transire,
quai quidem passiones nobis explicant affectus Laetitiae et Iris-
titi^. Per Lmtitiam itaque in sequentibus intelHgam ;jas5?o«e77« ,
qua Mens ad majorem perfectionem transit. Per Tristitiam autem
passionem, qua ipsa ad minorem transit perfectionem. Porro
affectum Lcetitice, ad Mentem et Corpus simul relatum, Titillationem
vel Hilaritatem voco ; Tristitice autem Dolorem vel Melanchoham.
Sed notandum, Titillationem et Dolorem ad hommem referri,
quando una ejus pars prae reliquis est affecta, Hilaritatem autem

►?..••

DE AFFECTIBUS.

129

128

ETHICES PARS III.

ii;
l II;

ili

et Melancholiam, quando omnes pariter sunt affectje. Quid deinde
Cupiditas sit, in Scholio Propositionis 9. hujus Partis exphcui ;
et prfeter hos tres nuUum aHum agnosco affectum primarium ; *
reliquos ex his tribus oriri in seqq. ostendam. Sed antequam
ulterius pergam, lubet hic fusius Propositionem 10. hujus Partis
exphcare, ut clarius intelUgatur, qua ratione idea idese sit
contraria.

In Scholio Propositionis 17. Partis 2. ostendimus, ideam,
quse Mentis essentiam constituit, Corporis existentiam tamdiu
involvere, quamdiu ipsum Corpus existit. Deinde ex iis, quae in
Coroll. Prop. 8 Part. 2. et in ejusdem Schol. ostendimus, sequitur,
prsesentem nostrae Mentis existentiam ab hoc solo pendere, quod
sc. Mens actualem Corporis existentiam involvit. Denique Mentis
potentiam, qua ipsa res imaginatur earumque recordatur, ab
ab hoc etiam pendere ostendimus {vid. Prop. 17. et 18. p. 2.
cum ejus Scholio), quod ipsa actualem Corporis existentiam
involvit. Ex quibus sequitur, Mentis prsesentem existentiam
ejusque imaginandi potentiam tolli, simulatque Mens praesentem
Corporis existentiam affirmare desinit. At causa, cur Mens hanc
Corporis existentiam affirmare desinit, non potest esse ipsa
Mens iper Prop. 4. hujtis), nec etiam, quod Corpus esse desinit.
Nam iper Prop. 6. p. 2.) causa, cur Mens Corporis existen-
tiam affirmat, non est, quia Corpus existere incepit : quare, per
eandem rationem, nec ipsius Corporis existentiam affirmare
desinit, quia Corpus esse desinit; sed {per Prop. 17.** p. 2.)
hoc ab alia idea oritur, quae nostri Corporis, et consequenter
nostrae Mentis, prsesentem existentiam secludit, quseque adeo
idese, quae nostrae Mentis essentiam constituit, est contraria.

PROPOSITIO XII.

Mens, quantum potest, ea imaginari conatur, quce Corpons
agendi potentiam augent vel Juvant.

DEMONSTRATIO.

Quamdiu humanum Corpus affectum est modo, qui naturam
corporis alicujus externi involvit, tamdiu Mens humana idem
corpus ut prsesens contemplabitur {per Prop. 17. p. 2.), et
consequenter ( per Prop. 7. p. 2.), quamdiu Mens humana ahquod
externum corpus ut praesens contemplatur, hoc Q^i {per ejusdem

Pron 17 * SchoL) imaginatur, tamdiu humanum Corpus affectum
est niodo, qui naturam ejusdem corporis exterm mvolyit ; atque
adeo quamdiu Mens ea imaginatur, quae Corporis nostri agendi
pote^tiam augent vel juvant, tamdiu Corpus affectum est modis,
nui eiusdem agendi potentiam augent vel ^m^nt^vid Post. 1,
Zius)' et consequenter {per Prop. 11. hujus) tamdiu Mentis
cogitandi potentia augetur vel juvatur; ac promde {per Prop.
O.vel 9. hujus) Mens, quantum potest, eadem imagman conatur.
Q. E. D.

PROPOSITIO XIII.

Cum Mens ea imaginatur, qucB Corporis agendi potentiam
minmnt vel coercent, conatur, quantum potest, rerum recordari,
qucB horum existentiam secludunt.

DEMONSTRATIO.

Quamdiu Mens quicquam tale imaginatur, tamdiu Mentis et
Corporis potentia minuitur vel coercetur {ut m pr^ced. Prop.
demonstravimus)', et nihilominus id tamdm ima^mabitur donec
Mens aliud imaginetur, quod hujus pr^sentem existentiam
secludat {per Prop. 17. p. 2.)', hoc est (ut modo ostendimus),
Mentis et Corporis potentia tamdiu minuitur vel coercetur, donec
Mens ahud imaginetur, quod hujus existentiam secludit, quodque
adeo Mens {per Prop. 9. hujus), quantum potest, imagmari vel
recordari conabitur. Q. E. I>.

COROLLARIUM.

Hinc sequitur, quod Mens ea imaginari aversatur, quje ipsius
et Corporis potentiam minuunt vel co6rcent.

S 0 H 0 L I U M.

Ex his clare intelligimus, quid Amor, quidque Odium sit.
Nempe Amor nihil aliud est, quam L(Btitia concmmtante idea
causw externcB', et Odium nihil aliud, quam TristUia concomi-
tante idea camce externce. Videmus demde, quod ille, qm amat,
necessario conatur rem, quam amat, pnTsentem habere et con-
servare; et contra, qui odit, rem, quam odio habet, amovere
et destruere conatur. Sed de his omnibus m seqq. prohxms.

* Corrigenda Ed. Pr. addunt: narh.
*• Ed. Pr. : per Prop. 8. p. 2.

* Ed. Pr. : per ejusdem Prop. Schol.

r i3-»

130

f»

iil

ii:

ETHICES PARS UI.

PROPOSITIO XIV.

DE AFFECTIBUS.

131

Si Mens duohus affectihm simul affecta semel fuit, uhipostcu
eorum alterutro aificietury afficietur etiam altero.

DEMONSTRATIO.

Si Corpus humanum a duobus corporibus simul affectum semel
fuit, ubi Mens postea eorum alterutrum imaginatur, statim et
alterius recordabitur {per Prop. 18. p. 2.). At Mentis imagina-
tiones magis nostri Corporis affectus quam corporum externoruiii
naturam indicant {per Coroll. 2. Prop. 16. p. 2.): ergo si
Corpus, et consequenter Mens {vid. Defin. 3. hujus), duobus
affectibus semel affecta fuit, ubi postea eorum alterutro afficietur,
afficietur etiam altero. Q. E. I).

PROPOSITIO XV.

Bes qucBcunque potest esse per accidens causa LcBtitice, Tristitia,
vel Cupiditatis.

DEMONSTRATIO.

Ponatur Mens duobus affectibus simul affici, uno scilicet, qui
ejus agendi potentiam neque auget neque minuit, et altero, qui
eandem vel auget vel minuit {vide Post. 1. hujus). Ex prsecedenti
Propositione patet, quod ubi Mens postea illo a sua vera causa.
quse {per ht/pothesin) per se ejus cogitandi potentiam nec auget
nec minuit, afficietur, statim et hoc altero, qui ipsius cogitandi
potentiam auget yel minuit, hoc est {per Schol. Prop. 11. hujus)
Laetitia vel Tristitia afficietur ; atque adeo illa res non per se,
sed per accidens causa erit Lsetitiae vel Tristitiae. Atque hac
eadem via facile ostendi potest, rem illam posse per accidens
causam esse Cupiditatis. Q. E. 1).

COROLLARIUM.

Ex eo solo^ quod rem aHquam affectu taetitiae vel Tristitiie,
cujus ipsa non est causa efficiens, contemplati sumus, eandem
amare vel odio habere possumus.

DEMONSTRATIO.

Nam ex hoc solo fit {per Prop. 14. hujus), ut Mens hanc
rem postea imaginando, affectu Laetitiae vel Tristitise afficiatur,
hoc est iper Schol. Prop. 11. hujus), ut Mentis et Corporis poten-
tia augeatur vel minuatur, etc. Et consequenter {per Prop. 12.

hujiis), ut Mens eandem imaginari cupiat vel {per Coroll. Prop.
13. hujus) aversetur; hoc est {per Schol. Prop. 13. hujus), ut
eandem amet vel odio habeat. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Hinc intelligimus, qui fieri potest, ut quaedam amemus vel
odio habeamus absque uUa causa nobis cognita ; sed tantum ex
Sympathia (ut ajunt) et Antipathia. Atque huc referenda etiam
ea objecta, quae nos Laetitia vel Tristitia afficiunt ex eo solo,
quod aUquid simile habent objectis, quae nos iisdem affectibus
afficere solent, ut in seq. Prop. ostendam. Scio equidem Auctores,
qui primi haec nomina Sympathiae et Antipathiae introduxerunt
significare iisdem voluisse rerum occultas quasdam qualitates;
sed nihilominus credo nobis Hcere, per eadem notas vel manifestas
etiam quaHtates inteUigere.

PROPOSITIO XVL

Ex eo solOf quod rem aliquam aliquid hahere iynayinamur
simile ohjecto, quod Mentem Latitia vel Tristitia afficere solet;
quamvis id, in quo res ohjecto est similis, non sit horum affectuum
efficiens causa; eam tamen amahimus vel odio hahebitnus.

DEMONSTRATIO.

Id, quod simile est objecto, in ipso objecto {per hypothesin)
cum affectu Laetitiae vel Tristitiae contemplati sumus; atque
'adeo {jjer Prop. 14. hujus), cum Mens ejus imagine afficietur,
statim etiam hoc vel iUo afficietur affectu, et consequenter res,
quam hoc idem habere percipimus, erit {per Prop. 15. hujus)
per accidens Laetitiae vel Tristitiae causa ; adeoque {per profced.
Coroll.), quamvis id, in quo objecto est simiHs, non sit horum
affectuum causa efficiens, eam tamen amabimus vel odio habebimus.
(). E. D.

PROPOSITIO XVII.

Si rem *, quce nos Tristitice affectu afficere solet, aliquid hahere
imaginamur simile alteri, quce nos ceque magno Lcetitice affectu
solet afficere, eandem odio hahebimus et simul amahimus.

DEMON STRATIO.

Est enim {per hypothesin) haec res per se Tristitiae causa, et
(per Schol. Prop. 13. hujus), quatenus eandem hoc affectu

i. .

* Anon. Tubing., Camerer. — Ed. Pr. res.

■••• r

132

ETHICES PARS III.

imaginamur, eandem odio habemus: et quatenus prseterea aliquid
habere imaginamur simile alteri, quae nos aeque magno Laetiti»
affectu afficere solet, seque magno Latitiae conamine amabimus
{per Prop. prcec); atque adeo eandem odio habebimus et simul
amabimus. 0- E. D»

SCHOLIUM.

H^c 3Ientis constitutio, quce scilicet ex duobns contrariis
affectibus oritur, Animi vocatur Iluctuatio, quse proinde affectum
respicit, ut dubitatio imaginationem {vid. Schol Prop. 44.p. 2.)-,
nec Animi Fluctuatio et dubitatio inter se differunt, nisi secunduni
majus et minus. Sed notandum, me in Propositione prsecedenti
has animi fluctuationes ex causis deduxisse, quae per se unius,
et per accidens alterius affectus sunt causa; quod ideo feci,
quia sic facilius ex praecedentibus deduci poterant; at non quod
negem, animi fluctuationes plerumque oriri ab objecto^ quod
utriusque affectus sit efficiens causa. Nam Corpus humanum
iper Post. 1. p. 2.) ex plurimis diversae naturae individuis
componitur, atque adeo {per Ax. 1. post Lem. 3. quod vide post
Prop. 13. p. 2.) ab uno eodemque corpore plurimis diversisque
modis potest affici ; et contra, quia una eademque res multis
modis potest affici, multis ergo etiam diversisque modis unam
eandemque Corporis parfcem afficere poterit. Ex quibus facile
concipere possumus, unum idemque objectum posse esse causara
multorum contrariorumque affectuum.

pROPOSiTio xvm.

Homo ex imagine rei prceteritce aut futurce eodem Lcetitixeet
TristiticB affectu afficitur, ac ex imagine rei prmsentis.

DEMONSTRATIO.

Quamdiu homo rei alicujus imagine affectus est, rem ut
prsesentem, tametsi non existat, contemplabitur {per Prop. 17.
p. 2. cum ejusdem Coroll), nec ipsam ut praeteritam aut futuram
imaginatur, nisi quatenus ejus imago juncta est imagini temporis
prseteriti aut futuri {yid. ScJioL Prop. 44. p. 2.). Quare rei
imago, in se sola considerata, eadem est, sive ad tempus futurum
vel prjeteritum, sive ad prsesens referatur ; hoc est (per CoroU.
2 Prop. 16. p. 2.)j Corporis constitutio seu affectus idem est,
sive imago sit rei praeteritae vel faturae, sive praesentis; atque
adeo affectus L^titiae et Tristitiae idem est, sive imago sit rei
prseteritse aut futurae, sive prsesentis. Q. E. B.

DE AFFECTIBUS.

SCHOLIUM I.

133

Rem eatenus pr^teritam aut futuram hic voco, quatenus ab
eiem affecti fuimus aut afficiemur. Ex. gr. quatenus ipsa^i
vtous aut videbmius, nos refecit, aut reficiet, nos l^sit aut
Se etc. Quatenus enim eandem sic imaginamur, eatenus
et existentiam affirmamus; hoc est, Corpus nu^lo affectu
aiticitur, qui rei existentiam secludat, atque adeo (per Prop^
T V 2) Corpus ejusdem rei imagme eodem modo affi-
citur ac si res ipsa pr^sens adesset. Yerum emm vero
,uh' plerumque fit, ut ii, qui plura sunt experti fluctuent,
Sd^u rem ut futuram vel pr^teritam contemplantur, deque
eT ventu ut plurimum dubitent {vid. SchoL Prop^ 44 p. 2);
hinc fit, ut affectus, qui ex simiUbus rerum imaginibus ormntur
non sint adeo constantes, sed ut plerumque aharmn rerum
hnaginlbus perturbentur, donec homines de rei eventu certiores
fiant.

S C H 0 L I U M II.

Ex modo dictis intelligimus, quid sit Spes, Metus, Securitas
Desperatio Gaudium, et Conscienti» morsus. Spes namque mhil
aliud .^ quam mconstar,s LcetUia, orta ex imagine rei futurcr

Trhtilia, ex rei dubice imacjine ettam f'«- P^^V' '^^J^t'^
affectuum dubitatio tollatur, ex Spe fit Securttas, et ex Metu
S^Zo; nempe LcctUia: vel Tristitia, ortuexvna,^^^^^
cpuL meLimus, vel speravimus Gaudtum d«'f ? f ' ^^^'
orla ex imagine rei prceteritce, de cujus eventu dubttavmus .
Conscientim denique morsus est Iristttta, oppostta Gaudto.

PROPOSITIO XIX.
Qui id, qmd amat, destrui imaginatur, contristahitur ; si autem
conservari, lcBtabitur.

■ . DEMONSTEATIO.

Mens, quantum potest, ea imaginari <=»»«''"•' f*2,7w
agendi potentiam augent vel juvant {per P^op.l2h^us^h^^
est (per Schol. Prop. 13. hujus -) ea, qu« amat. At.maginatio
ab is juvatur, qua> rei existentiam ponunt, «* «««tf |°!^'l^"'
iis, quae rei existentiam secludunt {per Prop. 17. p. 2.), ergo

* Oorri^enda Ed Pr. — In ordine Terbornm: dubitmnus.
••^chmfdt Bruder, alii. - Ed. ?v.: per i>cHol. m^dem l^rop.

I _
fl

~\ A

' -■• r

•>-'

> .„

134

ETHICES PARS III.

rerum imagines, quae rei amatae existentiam ponunt, Mentis
conatum, quo rem amatam imaginari conatur, juvant, hoc est
iper Schol. Prop. 11. hujus) Laetitia Mentem afficiunt; et quiv
contra rei amatae existentiam secludunt, eundem Mentis conatum
coercent, hoc est {per idem Schol.) Tristitia Mentem afficiunt.
Qui itaque id, quod amat, destrui imaginatur, contristabitur
etc. Q. E. D.

PROPOSITIO XX.

Qui id, quod odio habet, destrui imaginatur, ketabitur.

DEMONSTRATIO.

Mens (^er 13. Prop. hujus) ea imaginari conatur, qu« rerum
existentiam, quibus Corporis agendi potentia minuitur velcoer-
cetur, secludunt ; hoc est {per Schol. ejusdem Prop.) ea imaginari
conatur, quae rerum, quas odio habet, existentiam secludunt;
atque adeo rei imago, quae existentiam ejus, quod Mens odio
habet, secludit, hunc Mentis conatum juvat, hoc est ( iier SchoL
Prop. 11. hujus) Mentem Laetitia afficit. Qui itaque id, quod
odio habet, destrui imaginatur, laetabitur. Q. E. D.

PROPOSITIO XXL

Qui id, quod amat, L(Btitia vel Tristitia affectum imaginatur,
Lretitia etiam vel Tristitia afficietur; et uterque hic affectus^najor
aut minor erit in amante, prout uterque major aut minor est
tn re amata.

DEM0NSTRA.TI0.

Rerum imagines {ut in Prop. 19. hiijus demonstravimus), qua?
rei amatae existentiam ponunt, Mentis conatum, quo ipsam rem
amatam imaginari conatur, juvant. Sed Ljetitia existentiam
rei Isetae ponit, et eo magis, quo Lastitiae affectus major est:
est enim {per Schol. Prop. U. hujus) transitio ad majorem
perfectionem : ergo imago Laetitiae rei amat^e in amante ipsius
Mentis conatum juvat, hoc est {per Schol. Prop. 11. hujus)
amantem Laetitia afficit, et eo majori, quo major hic affectus in
re amata fuerit. Quod erat primum. Deinde quatenus res aHqua
Tristitia afficitur, eatenus destruitur, et eo magis, quo raajori
afficitur Tristitia (per idem Schol. Prop. 11. hujus); adeoque
{per Prop. 19. hujus) qui id, quod amat, Tristitia affici imagi-
natur, Tnstitia etiam afficietur, et eo majori, quo maior hic
affectus ^ji re amata fuerit. Q. E. D.

135

DE AFFECTIBUS.

PROPOSITIO XXII.

Si aliquem imaginamur Lcetitia afficere rem^ quam amamus,
Amore erga eum afficiemur. Si contra eundem imaginamur
Tristitia eandem afficere, econtra Odio etiam contra ipsum
afficiemur.

DEMONSTRATIO.

Qui rem, quam amamus, Laetitia vel Tristitia afficit, ille nos
Lajtitia vel Tristitia etiam afficit, si nimirum rem amatam
Ljetitia illa vel Tristitia affectam imaginamur {per prceced.
Prop). At hsec Laetitia vel Tristitia in nobis supponitur dari
concomitante idea causae externae; ergo {perSchol. Prop. 13.
Imjus)y si aliquem iraaginamur Laetitia vel Tristitia afficere rem,
quam amamus, erga eundem Araore vel Odio afficiemur. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Propositio 21. nobis explicat, quid sit Commiseratio, quam
definire possuraus, quod sit Tristitia orta ex alterius damno.
Quo autem noraine appellanda sit Laetitia, quae ex alterius bono
oritur, nescio. Porro Amorem erga illum, qui alteri bene fecit,
Favorem, et contra Odium erga illum, qui alteri male fecit,
Indignationem appellabiraus. Denique notandura, nos non tantura
misereri rei, quam amaviraus {ut in Prop. 21. ostendimus) : Sed
etiam ejus, quara antea nuUo affectu prosecuti suraus, raodo eam
nobis sirailera judiceraus (ut infra ostendara); Atque adeo ei
etiam favere, qui siraili bene fecit, et contra in eura indignari,
qui simili daranura intulit.

PROPOSiTio xxin.

Qui id, quod odio hahef, Tristitia affectum imaginatur, lcetabitur;
si contra idem Lcetitia affectum esse imaginetur, contristabitur ;
et uterque hic affectus major aut minor erit, prout ejus contrarius
major aut minor est in eo, quod odio hahet.

DEMONSTRATIO.

Quatenus res odiosa Tristitia afficitur, eatenus destruitur, et
eo magis, quo raajori Tristitia afficitur {per Schol. Prop. 11.
huius). Qui igitur {per Prop. 20. hujus) rem, quara odio habet,
Tristitia affici iraaginatur, Laetitia contra afficietur ; et eo niajori,
quo majori Tristitia rem odiosam affectam esse iraaginatur;
Quod erat primum. Deinde Laetitia existentiara rei laetae ponit

'1 .

': J

136

ETHICES PARS lU.

DE AFFECTIBUS.

137

(

r i

(per idem Schol. Prop. 11. hujus), et eo magis, quo major
Laetitia concipitur. Si quis eum, quem odio habet, Laetitia
affectum imaginatur, hsec imaginatio {per Prop. 13. hujus)
ejusdem conatum coercebit; hoc est{per Schol. Prop. 11. hujus),
is, qui odio habet, Tristitia afficietur, etc. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Hsec Laetitia vix solida et absque uUo animi conflictu esse
potest. Nam (ut statim in Propositione 27. hujus ostendamj
quatenus rem sibi similem Tristitiae affectu affici imaginatur,
eatenus contristari debet; et contra, si eandem Laetitia affici
imaginetur. Sed hic ad solum Odium attendimus.

PROPOSITIO XXIV.

Si aliquem imaginamur Lcetitia afficere rem, quam odio
habemuSy Odio etiam erga eum afpciemur. Si contra eundem
imaginamur Tristitia eandem rem afficere, Amore ergo ipsim
afficiemur.

DEMONSTRATIO.

Demonstratur eodem modo haec Propositio, ac Propositio 22.
hujus, quam vide.

SCHOLIUM.

Hi et similes Odii affectus ad Invidiam referuntur, qua?

propterea nihil aliud est, quam ipsum Odium, quatenus id con-

sideratur hominem ita disponere, ut malo alterius gaudeat, et

contra ut ejusdem bono contristetur.

PROPOSITIO XXV.

Id omne de nobis deque re amata affirmare conamur, quod
nos, vel rem amatam, LcBtitia afficere imaginamur; etcontraid
omne negare, quod nos, vel rem amatam, Tristitia afficere
imaginamur.

DEMONSTRATIO.

Quod rem amatam Laetitia vel Tristitia afficere imaginamur, id
nos Laetitia vel Tristitia afficit {per Prop. 21. hujus). At Mens
{per Prop. 12. hujus) ea, quae nos Laetitia afficiunt, quantum
potest conatur imaginari, hoc est (per Prop. 17. p. 2. et ejus
Coroll.) ut praesentia contemplari; et contra (per Prop. 13.
hujus), quae nos Tristitia afficiunt, eorum existentiam secludere ;

p.co id omne de nobis deque re amata affirmare conamur
quod nos, vel rem amatam, Laetitia afficere imagmamur, et
contra. Q- E. D.

PROPOSITIO XXVL
Id omne de re, quam odio habemus, affirmare conamur, quod
ipsatn TristUia afficere imaginamur, et id contra negare quod
ipsam LcBtitia afficere imaginatnur.

DEMONSTRATIO.

Sequitur haec Propositio ex Propositione 23., ut praecedens
ex Propositione 21. hujus.

S C H 0 L I U M.

His videmus, facile contingere, ut homo de se deque re
amata plus justo, et contra de re, quam odit, mmus justo sen-
tiat- qu^ quidem imaginatio, quando ipsum hommem respicit, qm de
se plus justo sentit, Superbia. vocatur, et species Dehrii est,
ouia homo ocuUs apertis somniat, se omma illa posse, quae
iola imaginatione assequitur, qu^que propterea veluti realia
contemplatur, iisque exultat, quamdiu ea imagmari non potest
(,u.^ horum existentiam secludunt, et ipsms agendi potentiam
ieterminant. Est igitur Superbia Lcctitia ex eo orta, quod homo
de se plus justo sentit. Deinde LcBtitia, qucB ex eo oritur, quod
homo de alio plus justo sentit, Existimatio vocatur ; et il a
denique Despectus, qucB ex eo oritur, quod de alio minus justo
scutit.

PROPOSITIO XXVIL

Ex eo, quod rem nobis similem, et quam nullo affectu pro-
seciiti sumus, aliquo affectu affici imaginamur, eo ipso simili
affectu afficimur.

DEMO NSTRATIO.

Rerum imagines sunt Corporis humani affectiones quarum
ide^ corpora externa veluti nobis praesentia repraesentant (per
Scholl. Prop. 17. p. 2.)', hoc est (per Prop. 16. p. 2.) quarum
ide^ naturam nostri Corporis, et simul praesentem exterm
corporis naturam involvunt. Si igitur corporis exterm natura
siJus sit naturae nostri Corporis, tum idea corporis exterm,
quod imaginamur, affectionem nostri Corporis mvolvet similem
affectioni corporis externi ; et consequenter, si ahquem nobis

«1

138

ETHICES PARS III.

DE AFFECTIBUS.

139

•I"

■ i4

similem aliquo affectu affectum imaginamur, haec imaginatio
aifectionem nostri Corporis huic affectui similem exprimet;
adeoque ex hoc, quod rem aliquam nobis similem ahquo
affectu afflci imaginamur, simili cum ipsa affectu afficimur.
Quod si rem nobis similem odio habeamus, eatenus (^Jer Prop.
28. hujus) contrario affectu cum ipsa afficiemur, non autem
simili. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Hsec affectuum imitatio, quando ad Tristitiam refertur, voca-
tur Commiseratio (de qua vide Schol. Prop. 22. hujus); sed
ad Cupiditatem relata ^Emulatio^ quae proinde nihil ahud est,
quam alicujm rei Cupiditas, quce in nobis ingeneratur ex eo^
quod alios nobis similes eandem Cupiditatem habere imagi-
namur.

COROLLARIUM I.

Si aliquem, quem nuUo affectu prosecuti sumus, ''maginamur
Lsetitia afficere rem nobis similem, Amore erga eundem afficie-
mur. Si contra eundem imaginamur eandem Tristitia afficere,
contra Odio erga ipsum afficiemur.

DEMONSTRATIO.

Hsec eodem modo ex Propositione prsecedente demonstratur,
ac Propositio 22. hujus ex Propositione 21.

COROLLARIUM II.

Rem, cujus nos miseret, odio habere non possumus ex eo,
quod ipsius miseria nos Tristitia afficit.

DEMONSTRATIO.

Si enim ex eo nos eandem odio habere possemus, tum (per
Prop. 23. hujus) ex ipsius Tristitia laetaremur, quod est contra
hypothesin.

COROLLARIUM III.

Rem, cujus nos miseret, a miseria quantum possumus Kberare
conabimur.

DEMONSTRA.TIO.

Id, quod rem, cujus nos miseret, Tristitia afficit, nos simili
etiam Tristitia afficit {per Prop. prceced.); adeoque omne id.

quod ejus rei existentiam tolUt, sive quod rem destruit, com-
niinisci ' conabimur (per Prop. 13. hujus), hoc est (per SchoL
Prop. 9' hujus), id destruere appetemus, sive ad id destruen-
dum determinabimur; atque adeo rem, cujus miseremur, a sua
miseria hberare conabimur. Q. E. D.

s c H o L I u M.

Hsec voluntas sive appetitus benefaciendi, qui ex eo oritur,
quod rei, in quam beneficium conferre volumus, nos miseret,
Benevolentia vocatur, quae proinde nihil aUud est, quam Cupi-
<mas ex commiseratione orta. Cseterum de Amore et Odio erga
illum, qui rei, quam nobis similem esse imaginamur, bene aut
male fecit, vide Schol. Prop. 22. hujus.

PROPOSITIO XXVIII.

Id omne, quod ad Lcetitiam conducere imaginainur, conamur
promovere ut fiat; quod vero eidem repugnare, sive ad Tristi-
tiam conducere imaginamur, amovere vel destruere conamur.

DEMONSTRATIO.

Quod ad Lsetitiam conducere imaginamur, quantum possumus,
imaginari conamur (per Prop. 12. hujiis); hoc est (per Prop.
17. p. 2.), id quantum possumus conabimur ut prsesens siye ut
actu existens contemplari. Sed Mentis conatus seu potentia in
cogitando ^quaUs, et simul, natura est cum Corporis conatu
seu potentia in agendo (ut clare sequitur ex Coroll. Prop. 7.
et Goroll. Prop. 11. p. 2.) : ergo, ut id existat, absolute cona-
mur, sive {quod per Schol. Prop. 9. hujus idem est) appet^mus
et intendimus; Quod erat primum. Deinde si id, quod Tris-
titije causam esse credimus, hoc est {per SchoL Prop. 13. hujus),
si id, quod odio habemus, destrui imaginamur, L^tabimur (per
Prop. 20. hujus) ; adeoque idem (per primam hujus partem)
conabimur destruere, sive {per Prop. 13. hujus) a nobis amo-
vere, ne ipsum ut prsesens contemplemur ; Quod erat secundum.
Ergo id omne, quod ad Loetitiam, etc. Q. E. D.

PROPOSITIO XXIX.

Nos id omne etiam agere conabimur, quod ^ homines cum

' N. B. Intellige hic et in seqq. homines, quos nullo affectu proseqnnti
snmus.

140

ETHICES PARS III.

Lcetitia aspicere iynaginamur, et contra id agere aversahimur,
quod homines aversari imaginamur,

DEMONS TRATIO.

Ex eo, quod imaginamur homines aliquid amare vel odio
habere, nos idem amabimus vel odio habebimus Q^er Prop. 27.
hujus) ; hoc est {per Schol. Prop. 13. hujus), eo ipso ejus rei
pr^sentia l^tabimur vel contristabimur ; adeoque (perprcec. Prop.)
id omne, quod homines amare sive cum Lsetitia aspicere ima-
ginamur, conabimur agere, etc. Q. E. 1).

SCHOLIUM.

Hic conatus aliquid agendi, et etiam omittendi, ea sola do
causa, ut hominibus placeamus, vocatur Amhitio, prsesertini
quando adeo impense vulgo placere conamur, ut cum nostro
aut alterius damno qucedam agamus vel omittamus; aUas ^/(w^/-
nitas appellari solet. Deinde Lfetitiam, qua alterius actioneni,
qua nos conatus est delectari, imaginamur, Laudem voco:
Tristitiam vero, qua contra ejusdem actionem aversamur, Vitu-
perium voco *.

PROPOSITTO XXX.

Si quis aliqid egit, quod reliquos Lcetitia afficere imaginatur.
is LcBtitia, concomitante idea sui ianquam causa, afficietur ; sivi'
se ipsum cum Lcetitia contemplabitur. Si contra aliquid egif,
quod reliquos Tristitia afficere imaginatur, se ipsum cum Tris-
titia contra contemplahitur.

DEMONSTRATIO.

Qui se reliquos Lsetitia vel Tristitia afficere imaginatur,
eo ipso iper Prop, 27. hujus) Lsetitia vel Tristitia afficietur.
Cum autem homo (per Prop. 19. et 23. p. 2.) sui sit conscius
per affectiones, quibus ad agendum determinatur ; ergo, qui
aliquid egit, quod ipse imaginatur rehquos Lsetitia afficere,
Lsetitia cum conscientia sui tanquam causa afficietur, sive seip-
sum cum Lsetitia contemplabitur, et contra. Q. E. D.

s c H 0 L I u M.

Cum Amor (per Schol. Prop. 13. hujus) sit Lsetitia concomitante
idea caus^e extern», et Odium Tristitia concomitante etiam

Aliter Tract. Polit. 2. § 24.

DE AFFECTIBUS.

141

Ifp^lr Tdeo hos Affectus aliis nominibus sigmficabimus ;
« LitiSm concomitante idea caus« extern^ * «—,
rT^itiam huic co^^^^^^^
'^i^:i^?S^ coi^nte idea ^s.

;!lrCpotest^t L^tia, ,ua f^^^^^^^^^^^

nuls^a^eTe^T d tmne c n^tur Tmagina,?, quod se L.titia
fficere imaginatur; facile ergo fieri potest, ut glonosus super-
tus sit, et^se omdbus gratum esse imagmetur, quando omm-
bus molestus est.

PEOPOSITIO XXXL

Si aliguem imaginamur amare, ^'\ZZ\lt^ TZ

rem constantius amabmus, etc. bi autem "t'j'"""', ,• '
Zn aversari imaginamur, vel contra, tum anmt flmtuatu>nem

jHitiemur.

DEMOHSTRATIO.

Vx eo solo quod aliquem aliquid amare imaginamur, eo ipso
id^^ iSus" iper %op.27. kuius). At sme ho^nos .de^n
iniire suDDonimus ** ; accedit ergo Amori noya causa, a qua
Cetur; Ce adeo 'id, quod — s, hoc .pso cons^^^^^^^
amabimus. Deinde ex eo, quod ahquem ahqu d aversan imagi
namur, idem aversabimur (pe. eandem P^^J-l^^^^JlZZre
mus, nos eodem tempore id ipsum '''".«'^V.^/^^iJf p,,?//!
hoc idem amabimus et aversabimur, siye {md. Schol. rrop.
hujus) animi fluctuationem partiemur. Q. Ji'. i'-

COROLLABIUM.

Hinc et ex Prop. 28. hujus sequitur, unumquemque quantum

. Vers. Be,g. et Camerer :.>/..««, coUaJa ^P^^i^^^^^^^^^^^

vide supra Schol. 2. Prop. S.p.l, 'l'"^; '""'/^' . „ihii vetat.

i„ eodem, atqae «'«l?»»''."'' tt^ X" «^ - Corr genda Ed Pr.: euppo-
" Vers. Belg. : ««'y onderstellen aat utj. v>uiii5

«•

nimur.

142

ETWrCES PARS III.

DE AFFECTIBUS.

143

|.tfr

potest conari, ut unusquisque id, quod ipse amat, amet, et
quod ipse odit, odio etiam habeat ; unde illud Poetse * :
Speremus paritet% pariter metuamus amantes;
Ferreus est, si quis, quod sinit alter, amat.

SCHOLIUM.

Hic conatus efficiendi, ut unusquisque probet id, quod ipse
amat vel odio habet, revera est Ambitio {vid. Schol. Prop. 20.
hujus) ; atque adeo videmus, unumquemque ex natura appetere,
ut reliqui ex ipsius ingenio vivant ; quod dum omnes pariter
appetunt, pariter sibi impedimento, et dum omnes ab omnibus
laudari seu amari volunt, odio invicem sunt.

PROPOSITIO XXXII.

Si aliquem re aliqua, qua unus solus potiri potest, gauderc
imaginamur, conahimur efficere, ne ille illa re potiatur.

DEMCNSTRATIO.

Ex eo solo, quod aliquem re aliqua gaudere imaginamur (per
Prop. 27. hujus cum ejusdem 1. Coroll), rem illam amabimus,
eaque gaudere cupiemus. At (per hypothesin) huic Laetitise obstare
imaginamur, quod ille eadem hac re gaudeat **; ergo {pter
Prop. 28, hujus), ne ille eadem potiatur, conabimur. Q. E. I).

s c H o L I u M.

Videmus itaque, cum hominum natura plerumque ita com-
paratum esse, ut eorum, quibus male est, misereantur, et quibus
bene est, invideant, et {per Prop. prcec.) eo majore odio, quo
rem, qua alium potiri imaginantur, magis amant. Videmus
deinde, ex eadem naturae humanae proprietate, ex qua sequitur,
homines esse misericordes, sequi etiam, eosdem esse invidos et
ambitiosos. Denique, si ipsam experientiam consulere velimus, ipsam
haec omnia docere experiemur ; praesertim si ad priores nostr»
aetatis annos attenderimus. Nam pueros, quia eorum corpus
continuo veluti in aequilibrio est, ex hoc solo ridere vel flere
experimur, quod alios ridere vel flere vident; et quicquid prse-
terea vident alios facere, id imitari statim cupiunt, et omnia denique
sibi cupiunt, quibus alios delectari imaginantur ; nimirum quia
rerum iraagines, ut diximus, sunt ipsae humani Corporis afl^ec-

Ovid. Amor. II. 19, mutato versuum ordine.
*• Saisset, Camerer : potiatur.

tiones, sive modi, quibus Corpus humanum a causis externis
aificitur disponiturque ad hoc vel illud agendum.

PROPOSITIO XXXIII.

Cum rem nohis similem amamus, conamur, quantum pos-
sumiis, efjicere, ut nos contra amet.

DEMONSTRATIO.

Rem, quam amamus, prse reliquis, quantum possumus, imaginari
conamur {per Prop. 12. hujus). Si igitur res nobis sit similis,
ipsam prse reliquis Laetitia afficere conabimur {per Prop. 29.
hujus), sive conabimur, quantum possumus, efficere, ut res
araata Lsetitia afficiatur concomitante idea nostri, hoc est {^Jer
SchoL Prop. 13. hujus), utnos contra amet. Q. E. D.

PROPOSITIO XXXIV.

Qm majori affectu rem amatam erga nos affectam esse ima-
ijlnamur, eo magis gloriahimur.

DEMONSTRATIO.

Nos {per Prop. prccced.) conamur, quantum possumus, ut res
amata nos contra amet; hoc est {^Jer Schol. Prop. 13. hujus),
ut res amata Lsetitia afficiatur concomitante idea nostri. Quo
itaque rem amatam majori L?etitia nostra de causa affectam
esse imaginamur, eo magis hic conatus juvatur; hoc est {per
Prop. 11. hujus cum ejus SchoL), eo majore Laetitia afficimur.
At cum ex eo Isetemur, quod aKum nobis similem Lsetitia
affecimus, tum nosmet cum Laetitia contemplamur {per Prop.
30. huius) : ergo quo majori affectu rem amatam erga nos affectam
esse imaginamur, eo majori Laetitia nosmet contemplabimur, sive
{per SchoL Prop. 30. hujus) eo magis gloriabimur .Q. E. D.

PROPOSITIO XXXV.

Si quis imaginatur rem amatam eodem vel arctiore yinculo
AmicitiCB, quo ipse eadem solus potiehatur, alium sihi jungere,
Odio erga ipsam rem amatam afficiettir, et illi alteri invidehit.

DEMONSTRATIO.

Quo quis majore amore rem amatam erga se affectam esse
imaginatur, eo magis gloriabitur {per prceced. Prop.), hoc est
{per Sch. Prop. 30. hujus) laetabitur; adeoque {per Prop. 28.^
hujus) conabitur, quantum potest, imaginari rem amatam ipsi

•1

' M
' L

1 J

f ''

■ n

144

ETHICES PARS III.

quam arctissirae devinctam; qui quidem conatus sive appetitus
fomentatur, si alium idem sibi cupere imaginatur {per Prop.
31. hujus). At hic conatus sive appetitus ab ipsius rei amatae
imagine concomitante imagine illius, quem res amata sibi jungit,
coerceri supponitur; ergo {per Schol. Prop. 11. hujus) eo ipso
Tristitia afficietur, concomitante idea rei amatae tanquam causa,
et simul imagine alterius ; hoc est {per Schol. Prop. 13. hiijus),
odio erga rem amatam afficietur, et simul erga illum alterum
{per Coroll. Prop. 15. hujus), cui propterea {per Prop, 23.
hujus), quod re amata delectatur, invidebit. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Hoc Odium erga rem amatam Invidiae junctum Zeloti/pia
vocatur, qu^e proinde nihil aUud est, quam animi fluctuatio orta
ex Amore et Odio simul, concomitante idea alterius, cui invi-
detur. Prseterea hoc Odium erga rem amatam majus erit pro
ratione Lsetrtire, qua Zelotypus ex reciproco rei amatse Amore
solebat affici, et etiam pro ratione aff^ectus, quo erga ilhuu,
quem sibi rem amatam jungere imaginatur, aifectus erat. Nara
si euni oderat, eo ipso rem amatam (per Prop. 24. hujus) odio
habebit, quia ipsam id, quod ipse odio habet, Lsetitia afficere
imaginatur; et etiam (^per Coroll. Prop. 15. hujus) ex eo, quod
rei amatse imaginem imagini ejus, quem odit, jungere cogitur.
Quse ratio plerumque locum habet in Amore erga foeminain;
qui enim imaginatur mulierem, quam amat, alteri sese prosti-
tuere, non solum ex eo, quod ipsius appetitus coercetur, con-
tristabitur, sed etiam, quia rei amatae imaginem pudendiset
excrementis alterius jungere cogitur, eandem aversatur ; ad quod
denique accedit, quod Zelotypus non eodem vultu, quem res
amata ei praebere solebat, ab eadem excipiatur, qua etiam de
causa amans contristatur, ut jam ostendam.

PROPOSITIO XXXVI.

Qui rei, qua semel delectatus est, recordatur, cupit eadem cuni
iisdem potiri circumstantiis, ac cum primo ipsa delectatus est

D^SMONSTRATIO.

Quicquid homo simul cum re, quae ipsum delectayit, vidit,
id omne {per Prop. 15. hujus) erit per accidens Laetitiae causa ;
adeoque {per Prop. 28. hujus) omni eo simul cum re, quae
ipsiim delectavit, potiri cupiet, sive re cum omnibus iisdem
circumstantiis potiri cupiet, ac cum primo eadem delectatus est.
Q. E. B.

DE AFFECTIBUS.

COROLLARIUM.

145

Si itaque unam ex iis circumstantiis deficere compererit, amans
contristabitur.

DE MONSTRATIO.

Nam quatenus aliquam circumstantiam deficere compent,
eatenus aliquid imaginatur, quod ejus rei existentiam secludit.
Cum autem ejus rei sive circumstantiae {per Prop. prcec.) sit
pr« amore cupidus, ergo (per Prop. 19. hujus), quatenus eandem
deficere imaginatur, contristabitur. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Hsec Tristitia, quatenus absentiam ejus, quod amamus, respicit,
Desiderium vocatur.

PROPOSITIO XXXVIL

Cupiditas, qum prm Tristitia vel L(Etitia, prceque Odio vel
Amore oritur, eo est major, quo affectus major est,

DEMONSTRATIO.

Tristitia hominis agendi potentiam {per Schol. Prop. 11. hujus)
minuit vel coercet, hoc est, {per Prop. 7 huju^) conatum, quo
homo in suo esse perseverare conatur, mmuit vel coercet;
adeoque {per Prop. 5. hujus) huic conatui est contraria; et
(luicquid homo Tristitia affectus conatur, est Tristitiam amovere.
At {per Tristitiae Defin.) quo Tristitia major est, eo majori parti
hominis agendi potentiae necesse est opponi; ergo quo major
Tristitia est, eo majore agendi potentia conabitur homo contra
Tristitiam amovere; hoc est {per Schol. Prop. 9. hujus), eo
maiore cupiditate sive appetitu conabitur Tristitiam amovere.
Deinde, quoniam Laetitia {per idem Schol. Prop. 11 hu/us) hominis
agendi potentiam auget vel juvat, facile eadem via demonstratur,
quod homo, Lsetitia affectus, nihil aliud cupit, quam eandem
conservare, idque eo majore Cupiditate, quo L^titia major ent.
Denique, quoniam Odium et Amor sunt ipsi Lsetitiae vel Tnstitiae
affectus, sequitur eodem modo, quod conatus, appetitus, sive
Cupiditas, qu« prse Odio vel Amore oritur, major ent pro
ratione Odii et Amoris. Q. E. D,

PROPOSiTio xxxvin.

Si quis rem amatam odio hdbere inceperit, ita ut Amor plane
aholeatur, eandsm majore odio, ex pari causa, prosequetur, qwim

! ■:
l ■

■■■

146

ETHICES PARS III.

DE AFFECTIBUS.

147

si ipsam nunquam amavisset, et eo majori^ quo Amor antea
major fuerat.

DEMONSTRATIO.

Nam si quis rem, quam amat, odio habere incipit, plures ejus
appetitus coercentur, quam si eandem non amavisset. Amor
namque Laetitia est (per Schol. Prop, 13 hujus), quam horao,
quantum potest {per Prop. 28 hujus), conservare conatur ; idque
(per idem Schol^ rem amatam ut praesentem contemplando,
eandemque [per Prop 21 hujus) Laetitia, quantum potest,
afficiendo; qui quidem conatus (^^r Prop. prcec.) eo est major
quo amor major est, ut et conatus efficiendi, ut res amata ipsuni
contra amet (vid. Prop. 33 hujus). At hi conatus odio erga rem
amatam co6rcentur {per Coroll. Prop. 13. etper Prop 23. hujus) ;
ergo amans (per Schol. Prop. 11. hujus) hac etiam de causa
Tristitia afficietur, et eo majori, quo Amor major fuerat; hoc
est, praeter Tristitiam, quae Odii fuit causa, aha ex eo oritur,
quod rem amavit, et consequenter majore Tristitiae affecturem
amatam contemplabitur, hoc est {per Schol. Prop. 13. hujm)
majori odio prosequetur, quam si eandem non amivisset, et eo
majori, quo amor major fuerat. Q. E. D.

PROPOSITIO XXXIX.

Qui aliquem Odio habet, ei malum inferre conahitur, nisi ex
eo majus sihi malum oriri timeat : et contra, qui aliquem amat
ei eadem lege benefacere conabitur.

DEMONSTRATIO.

Aliquem odio habere est {per Schol. Prop. 13. hujus) aliquem
ut Tristitise causam imaginari; adeoque {per Prop. 28. hujus)
is, qui aliquem odio habet, eundem amovere vel destruere
conabitur. Sed si inde ahquid tristius, sive (quod idem est) majus
malum sibi timeat, idque se vitare posse credit, non inferendo
ei, quem odit, malum, quod meditabatur, a malo inferendo
(per eandem Prop. 28. hujus) abstinere cupiet ; idque {per Prop.
37. hujus) majore conatu, quam quo tenebatur inferendi malum,
qui propterea prsevalebit, ut volebamus. Secundae partis
demonstratio eodem modo procedit. Ergo qui ahquem odio
habet, etc. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Per bonum hic intelHgo omne genus Laetitiae, et quicquid

porro ad eandem conducit, et praecipue id, quod desiderio,

qualecunque illud sit, satisfacit. Per malum autem omne Tristitise

genus, et prsecipue id, quod desiderium frustratur. Supra enini

(/w Schol. Prop. 9 hujus) ostendimus, nos nihil cupere, quia id

bonum esse judicamus, sed contra id bonum vocamus, quod

cupimus ; et consequenter id, quod aversamur, malum appellamus ;

quare unusquisque ex suo affectu judicat seu sestimat, quid

bonum, quid malum, quid melius, quid pejus, et quid denique

optimum, quidve pessimum sit. Sic Avarus argenti copiam

optimum, ejus autem inopiam pessimum judicat. Ambitiosus

autem nihil seque ac Gloriam cupit, et contra nihil seque ac

Pudorem reformidat. Invido deinde nihil jucundius quam

alterius infelicitas, et nihil molestius quam aliena feUcitas; ac

sic unusquisque ex suo affectu rem ahquam bonam aut malam,

utilem aut inutilem esse judicat. Caeterum hic affectus, quo homo

ita disponitur, ut id, quod vult, noht, vel ut id, quod non viilt, velit,

Timor vocatur, qui proinde nihil aUud est, quam metus, quatenus

homo ab eodem disponitur ad malum, qiiod futurum judicat,

minore vitandum { Vid. Prop, 28 hujus). Sed si malum, quod

timet, Pudor sit, tum Timor appeliatur Verecundia. Denique si

Cupiditas malum futurum vitandi coercetur Timore alterius mali,

ita ut quid potius velit, nesciat, tum Metus vocatur Consternatio,

priiecipue si utrumque malum, quod timetur, ex maximis sit.

PROPOSITIO XL.

Qui se odio haberi ab aliquo imaginatur, nec se ullam odii
causam illi dedisse credit, eundem odio contra habebit.

DEMONSTRATIO.

Qui ahquem odio affectum imaginatur, eo ipso etiam odio
xnfficietur .{per Prop. 27. hujus), hoc est {per Schol. Prop. 13.
hijiis), Tristitia concomitante idea causse exterme. At ipse {per
hijpothesin) nullam hujus Tristitise causam imaginatur prseter
illum, qui ipsum odio habet; ergo ex hoc, quod se odio haberi
ab aUquo imaginatur, Tristitia afficietur concomitante idea ejus,
qui ipsum odio habet, sive {per idem Schol.) eundem odio habebit.
Q. E. D.

S C H 0 L I U M.

Quod si se justam Odii causam priebuisse imaginatur, tum

< ' 'I

DE AFFECTIBUS.

149

148

ETHICES PARS III.

'Ui

(per Prop. 30. hujus et ejusdem Schol.) Pudore afficietur. Sed
hoc (per Prop. 25. hujus) raro contingit. Prseterea htec Odii
reciprocatio oriri etiam potest ex eo, quod Odium sequatw
conatus malum inferendi ei, qui odio habetur (per Prop. 39.
hujus). Qui igitur se odio haberi ab aUquo imaginatur, eundem
ahcujus mali sive Tristitise causam imaginabitur ; atque adeo
Tristitia afficietur, seu Metu, concomitante idea ejus, qui ipsum
odio habet, tanquam causa, hoc est, odio contra afficietur, ut
supra.

COROLLARIUM. I.

Qui, quem amat, odio erga se aifectum* imaginatur, Odio et
Amore simul conflictabitur. Nam quatenus imaginatur, ab eodem
se odio haberi, determinatur (per Prop. prceced.) ad eundem
contra odio habendum. At (per hjpothesin) ipsum nihilominus
amat: ergo Odio et Amore simul conflictabitur.

corollariumII.

Si aliquis imaginatur, ab ahquo, quem antea nullo affectu
prosecutus est, malum aliquod prie Odio sibi illatum esse, statun
idem malum eidem referre conabitur.

DEMONSTRATIO.

Qui aUquem Odio erga se aifectum esse imaginatur, eum
contra (per prceced. Prop.) odio habebit, et (per Prop. 26.
hujus) id omne comminisci conabitur, quod eundem possit
Tristitia afficere, atque id eidem (per Prop. 39. hujus) inferre
studebit. At (per hypothesin) primum, quod hujusmodi imaginatur,
est malum sibi illatum ; ergo idem statim eidem inferre conabitur.

q. E. D.

SCHOLIUM.

Conatus malum inferendi ei, quem odimus, Ira vocatur;
conatus autem malum nobis illatum referendi Vindicta appellatur.

PROPOSITIO XLI.

• Si quis db aliqm se amari imaginatttr, nec se ullam ad id
causam dedisse credit (quod per CoroU. Prop. 15. et per Prop.
16. hujus fieri potest), eundem contra amabit.

DEMONSTRATIO.

Hsec Propositio eadem via demonstratur ac prfecedens. Cujus
etiam SchoUum vide.

SCHOLIUM. j>»^

Ouod si se justam Amoris causam prsebuisse crediderit
«loriabitur (per Prop. 30. hujus cum ejmdem ScM.)- quod
^^aZ Lr Prop. 25. hujus) frequentius contingit, et cujiis
Tnt rrium evfdre diximus, quando aUquis ab aUquo se odio
haSZginatur (vide Schol. Prop.prc.ced.) Porro hicreciprocus
Amo" Tt f onsequenter [per Prop. 39. hu^ conatus benefac.endi
ei qd nos amat, quique (per eandem Prop. 39. hujus) nobis
tenefacere conatur, (?ra<ia seu Gratitudo vocatur ; atque adeo
SaVet ho™i"«« longe paratiores esse ad Vindictam, quam ad
referendum beneficium.

COROLLAEIUM.

Qui ab eo, quem odio habet, se amari imaginatur, Odio et
Aniore simul conflictabitur. Quod eadem v.a, qua primum priBce-
dentis CorolL, demonstratur.

SCHOLIUM.

Quod si Odium prtevaluerit, ei, a quo amatur malum inferre.
eonabitur- qui quidem affectus Crudelitas appeUatur, pr^e.pue
riC!:'qramat, nuUam Odii communem causam pra^bmsse
«reditur.

PEOPOSITIO XLH.

Qui in aliqnem, Amore aut spe Glorice motus, henefimm
contum, contristabitur, si viderU,heneficium vngrato ammo acctpi.

DEMONSTRATIO.

Qui rem aliquam sibi similem amat, conatur, q"antum pot^st^

efficere, ut ab ipsa contra ametur (pr ■P'-''f,.f •./«{!?)'£

isitur pr« amore in aUquem benefic.um contuh , id facrt de^

derio auo tenetur, ut contra ametur, hoc est {per Prop-Ji-

3 'pe Glori«,'sive (per Schol. Prop.30. huju.) I^t>t^

adeoque (per Prop. 12. hujus) hf « <^l°"*,''''"^^vS*t^
potest, imaginari, sive ut actu ex.stentem cont^mplan con^.tur^
At (p«r hypothesin) aliud imaginatur, quod ejusdem caus»exi-
stentL l^cludit: ergo {per Prop. 19. hu,us) eo ipso con-
tristabitur. Q. E. 1).

PROPOSITIO XLIII.
Odium reciproco odio augetur, et Amore contra deleri potest.

• .1

150

ETHICES PARS m.

DEMONSTRATIO.

Qui euni; quem odit, Odio contra erga se affectum esse
imaginatur, eo ipso (per Prop. 40. hujtis) novum Odium oritur,
durante (per hypothesin) adhuc primo. Sed si contra eundem
Amore erga se affectum esse imaginatur, quatenus hoc imagi-
natur, eatenus {per Prop. 30. hujus) se ipsum cum Lsetitia
contemplatur, et eatenus {per Prop. 29. hujus) eidem placere
conabitur ; hoc est {per Prop. 41. * hujus) , eatenus conatur
ipsum odio non habere, nuUaque Tristitia afficere ; qui quidem
conatus {per Prop. 37. hujus) major vel minor erit pro ratione
alfectus, ex quo oritur ; atque adeo si major fuerit illo, qui ex
Odio oritur, et quo rem, quam odit {per Prop. 26. hujus),
Tristitia afficere conatur, ei prsevalebit, et Odium ex animo
delebit. Q. E. D,

PROPOSITIO XLIV.

Odiumj quod Amore plane vincitur, in Amorem transit; et
Amor propterea major est, quam si Odium non prcecessisset.

DEM 0 N S T R ATI O

eodem modo procedit ac Propositionis 38. hujus. Nam qui
rem, quam odit, sive quam cum Tristitia contemplari solebat,
amare incipit, eo ipso, quod amat, Isetatur, et huic Laetitiae,
quam Amor involvit {vide ejus Defin.in SchoL Prop. 13.hujus)y
illa etiam accedit, quse ex eo oritur, quod conatus amovendi
Tristitiam, quam Odium involvit {ut in Prop. 37. hujus fisien-
dimus), prorsus juvatur, concomitante idea ejus, quem odio
habuit, tanquam causa.

s c H 0 L I u M.

Quamvis res ita se habeat, nemo tamen conabitur rem ali-
quam odio habere, vel Tristitia affici, ut majori hac Laetitia
fruatur; hoc est, nemo spe damnum recuperandi, damnum sibi
inferri cupiet, nec segrotare desiderabit spe convalescendi. Nam
unusquisque suum esse conservare, et Tristitiam, quantum,
potest, amovere semper conabitur. Quod si contra concipi pos-
set, hominem posse cupere aliquem odio habere, ut eumpostea
majori amore prosequatur, tum eundem odio habere semper
desiderabit. Nam quo Odium majus fuerit, eo Amor erit major.

' * Schmidt, Anerbach. — Ed. Pr.: 40.

DE AFFECTIBUS.

151

atque adeo desiderabit semper, ut Odium magis magisque
auleatur, et eadem de causa homo magis ac magis aegrotare
ronabitur ut majori Lsetitia ex restauranda valetudme postea
fruaturT 'atque adeo semper ^grotare conabitur, quod {pe.^
Prop. 6. hujus) est absurdum.

PROPOSITIO XLV.

Si quis aliquem siU similem Odio in rem sibisvmUem, quam
amat, affectum esse imaginatur, eum odio habebit,

DEMONSTRATIO.

Nam res amata eum, qui ipsam odit, odio contra habet {per
Prop. 40. hujus) : adeoque amans, qui ahquem imagmatur rem
imatam odio habere, eo ipso rem amatam Odio, hoc est {per
Schol Prop. 13. hujus) Tristitia, affectam esse imaginatur, et
coSuentef (per Prop. 21. hujus) contristatur, idque conco-
nSe idea |us, qui rem amatam odit, tann\uT> D
est (per Schol. Prop. 13. hujus), ipsum odio habebit. ^. J^. V,

PROPOSITIO XLVL

Si Quis ah aliquo cujusdam * classis sive nationis a sua
diversk LMia vel TristUia affectus fuerit, concomitante ejus
idea, sub nomine universali classis vel natioms, tan^mm
causa: is non tanium illum, sed omnes ejusdem classis vel
nationis amabit vel odio habebit.

DEMONSTRATIO.

Hujus rei demonstratio patet ex Propositione 16. hujus Partis.

" PROPOSITIO XLVIL

Lcditia, quce ex eo orUur, quod scUicet rem, quam odimus
destrui, aut alio malo affici imaginamur, non oritur absque
uUa animi Tristitia.

DEMONSTRATIO

patet ex Prop. 27. hujus. Nam quatenus rem nobis siimlem
Tristitia affici imaginamur, eatenus contristamur.

S C H 0 L I U M.

Potest h«c Propositio etiam demonstrari ex Corollario Pro-

Ed. Pr.; cujusdem. Corrigenda: ejusdem.

ii.

wmm

152

ETHICES PARS III.

positionis 17. Partis 2. Quoties enim rei recordamur, quamvis
ipsa actu non existat, eandem tantum ut praesentem contemplamur,
Corpusque eodem modo afficitur; quare quatenus rei memoria
viget, eatenus homo determinatur ad eandem cum Tristitia
contemplandumj quae determinatio, manente adhuc rei imagine,
coercetur quidem memoria illarum rerum, quae hujus existentiam
secludunt, sed non tolhtur : atque adeo homo eatenus tantum
laetatur, quatenus haec determinatio coercetur; et hinc fit, ut
haec Laetitia, quse ex rei, quam odimus, malo oritur, toties
repetatur, quoties ejusdem rei recordamur. Nam, uti diximus,
quando ejusdem rei imago excitatur, quia hsec ipsius rei exi-
stentiam involvit, hominem determinat ad rem cum eadem
Tristitia contemplandum, qua eandem contemplari solebat, cuni
ipsa existeret. Sed quia ejusdem rei imagini ahas junxit, qua?
ejusdem existentiam secludunt, ideo haec ad Tristitiam determi-
natio statim coercetur, et homo de novo laetatur, et hoc toties,
quoties haec repetitio fit. Atque haec eadem est causa, cur
homines Isetantur, quoties aHcujus jam prajteriti mali recordantur,
et cur pericula, a quibus liberati sunt, narrare gaudeant. Nam
ubi aliquod periculum imaginantur, idem veluti adhuc futurum
contemplantur, et ad id metuendum determinantur ; quse deter-
minatio de novo coercetur idea libertatis, quani hujus periculi
ideae junxerunt, cum ab eodem Hberati sunt, quseque eos de novo
securos reddit ; atque adeo de novo Isetantur.

* PROPOSITIO XLVIIL

Amor et Odium ex gr. erga Petrum destruitur, si Tristitia,
quam Jioc, et LcetUia, quam ille involvit, idece alterius causcc
jungatur; et eatenus uterque diminuitur, quatenus imaginamur
Petrum non solum fuisse alterutrius causam.

DEMONSTRATIO

patet ex sola Amoris et Odii definitione ; quam vide in Schol.
Prop. 13. hujus. Nam propter hoc solum Laetitia vocatur Amor,
et Tristitia Odium erga Petrum, quia scilicet Petrus hujus vel
illius effectus causa esse consideratur. Hoc itaque prorsus vel
ex parte sublato, aifectus quoque erga Petrum prorsus vel ex
parte diminuitur. Q. E. D.

PROPOSITIO XLIX.

Amor et Odium erga rem, quam liberam esse imaginamur,
major ex pari causa uterque dehet esse, quam erga necessariam.

DE AFFECTIBUS.

DEMONSTRATIO.

153

Res, quam liberara esse imaginamur, debet {per Defin. 7.p.
t) per se absque aliis percipi. Si igitur eandem Lsetitise vel
Tristitise ' causam esse imaginemur, eo ipso {per ScJiol. Prop.
13. Jmjus) eandem amabimus vel odio habebimus, idque (per
Prop. prccced) summo Amore vel Odio, qui ex dato aifectu
oriri potest. Sed si rem, quse ejusdem affectus est causa, ut
necessariam imaginemur, tum {per eandem Defin. 7. p. 1.)
ipsam non solam, sed cum aliis ejusdem affectus causam esse
imaginabimur, atque adeo (j;er Prop. prcec) Amor et Odium
erga ipsam minor erit. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Hinc sequitur, homines, quia se liberos esse existimant,
majore Amore vel Odio se invicem prosequi, quam alia; ad
quod accedit affectuum imitatio, de qua vide Prop. 27, 34, 40,
et 43. hujus.

PROPOSITIO L.

lics qucecunque potest esseper accidens Spei aut Metus cmisa.

DEMONSTRATIO.

Hsec Propositio eadem via demonstratur; qua Propositio 15.
hujus, quam vide una cum Schol. Propositionis 18. hujus.

SCHOLIUM.

Ees, quae per accidens Spei aut Metus sunt causae, bona aut
mala omina vocantur. Deinde quatenus haec eadem omina sunt
Spei aut Metus causa, eatenus {per Defin. Spei et Metus, quam
vkk in ScJiol. 2. Prop. 18, Jiujus) Laetitiae aut Tristitiae sunt
causa, et consequenter {per Coroll. Prop. 15. Jiujus) eatenus
eadem amamus vel odio habemus, et {per Prop. 28. Jiujus)
tanquam media ad ea, quae speramus, adhibere, vel tanquam
obstacula aut Metus causas amovere conamur. Prseterea ex
Propositione 25. hujus sequitur, nos natura ita esse constitutos,
ut ea, quae speramus, facile, quae autem timemus, difficile cre-
damus, et ut de iis plus minusve justo sentiamus. Atque ex his
orta) sunt Superstitiones, quibus homines ubique conflictantur.
Ca^terum non puto operae esse pretium, animi hic ostendere
fluctuationes, quae ex Spe et Metu oriuntur; quandoquidem ex
sola horum affectuum definitione sequitur, non dari Spera sme

154

ETHICES PARS lU.

DE AFFECTIBUS.

155.

Metu, neque Metum sine Spe (ut fusius suo loco explicabimus) ;
et prseterea quandoquidem, quatenus aliquid speramus aut me-
tuimus, eatenus idem amamus vel odio habemus ; atque adeo
quicquid de Amore et Odio diximus, facile unusquisque Spei et
Metui applicare poterit.

PROPOSITIO LI.

Diverst homlnes ab uno eodemque ohjecto diversimode affici
possunty et unus idemque homo ab iino eodemque ohjecto potest
diversis temj^orihus diversimode affici.

DEMONSTRATIO,

Corpus humanum (per Post. 3. p. 2.) a corporibus externis
plurimis modis afficitur. Possunt igitur eodem tempore duo
homines diversimode esse affecti; atque adeo {xnr Axiom. 1.,
quod est post Lemma 3., quod vide post Prop. 13. p. 2.) ab
uno eodemque objecto possunt diversimode affici. Deinde {per
idem Postul.) Corpus humanum potest jam hoc jam alio modo
esse affectum ; et consequenter {per idem Axiom.) ab uno
eodemque objecto diversis temporibus diversimode affici. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Videmus itaque fieri posse, ut quod hic amat, alter odio
habeat; et quod hic metuit, alter non motuat; et ut unus
idemque homo jam amet, quod antea oderit, et ut jam audeat,.
quod antea timuit, etc. Deinde, quia unusquisque ex suo affectu
judicat, quid bonum, quid malum, quid melius, et quid pejus
sit {vide Schol. Prop. 39. hujus), sequitur, homines tam judicio
quam affectu variare ^ posse; et hinc fit, ut cum alios aliis
comparamus, ex sola affectuum differentia a nobis distinguantur,
et ut alios intrepidos, alios timidos, alios denique alio nomine
appellemus. Ex. gr. illum ego intrepidum vocabo, qui malum
contemnit, quod ego timere soleo ; et si praeterea ad hoc atten-
dam, quod ejus Cupiditas malum inferendi ei, quem odit, et
benefaciendi ei, quem amat, non coercetur timore mali, a quo
ego contineri soleo, ipsum audacem appellabo. Deinde illemihi
timidus videbitur, qui malum timet, quod ego contemnere soleo ;
et si insuper ad hoc attendam, quod ejus Cupiditas coercetur

* N. B. Posse hoc fieri, tametsi Mens humana pars esset divini intel-
lectas, ostendimns in Schol. Prop. 13 [Ed. Pr. : 17. Fortasse: Coroll.
Ffop. 11.] p. 2.

timore mali, quod me continere nequit, ipsum pusillanimem ess&
dicam ; et sic unusquisque judicabit. Denique ex hac hominis-
natura et judicii inconstantia, ut et quod homo ssepe ex solo
affectu de rebus judicat, et quod res, quas ad Lsetitiam vel
Tristitiam facere credit, quasque propterea {per Prop. 28. hujus),
ut fiant, promovere, vel amovere conatur, saepe non nisi imagi-
nariae sint ; ut jam taceam alia, quse in 2. Parte ostendimus,
de rerum incertitudine ; facile concipimus, hominem posse saepe-
in causa esse, tam ut contristetur, quam ut laetetur, sive ut
tam Tristitia quam Lsetitia afficiatur, concomitante idea sui
tanquam causa; atque adeo facile intelligimus, quid Poenitentia,
et quid Acquiescentia in se ipso * sit. Nempe Poenitentia est
Tristitia concomitante idea sui, et Acquiescentia in se ipso *
est Lcetitia concomitante idea sui, tanquam causa, et hi affec-
tus vehementissimi sunt, quia homines se liberos esse credunt
{vid. Prop. 49. hujus).

PROPOSITIO LIL

Ohjectum, quod simul cum aliis antea vidimus, vel quod nihil
hahere imaginamur, nisi quod commune est plurihus, non tamdiit^
contemplahimur, ac illud, quod aliquid singulare hahere imagi-
namur,

DEMONSTKATIO.

Simulatque objectum, quod cum aliis vidimus, imaginamur,.
statim et aliorum recordamur {per Prop. 18. p. 2., cujus etiam
Schol. vide), et sic ex unius contemplatione statim in contem-
plationem alterius incidimus. Atque eadem est ratio objecti,,
quod nihil habere imaginamur, nisi quod commune est pluribus.
Nam eo ipso supponimus, nos nihil in eo contemplari, quod
antea cum aliis non viderimus. Verum cum supponimus, nos in
objecto aliquo aliquid singulare, quod antea nunquam vidimus,
imaginari, nihil ahud dicimus, quam quod Mens, dum illud
objectum contemplatur, nuUum aliud in se habeat, in cujus
contemplationem ex contemplatione illius incidere potest ; atque
adeo ad illud solum contemplandum determinata est. Ergo
objectum, etc. Q. E. D,

SCHOLIUM.

Hiec Mentis affectio, sive rei singularis imaginatio, quatenus
sola in Mente versatur, vocatur Admiratio ; quse si ab objecto ,

• Ed. Pr. : in ae ipad.

—*-

156

ETHICES PARS III.

<luod timemus, moveatur, Consternatio dicitur, quia mali Admiratio
hominem suspensum in sola sui contemplatione ita tenet, ut de
aliis cogitare non valeat, quibus illud malum vitare posset. Sed
si id, quod admiramur, sit hominis alicujus prudentia, industria,
vel aliquid hujusmodi, quia eo ipso hominem nobis longe
^ntecellere contemplamur, tmn Admiratio vocatur Veneratio]
alias Uorror, si hominis iram, invidiam, etc. admiramur. Deinde,
«i hominis, quem amamus, prudentiam, industriam, etc. admira-
mur, Amor eo ipso (pcr Prop. 12. hujus) major erit, et hunc
Amorem Admirationi sive Venerationi junctum Devotionem
vocamus. Et ad hunc modum concipere etiam possumus Odium,
Spera, Securitatem, et aUos Affectus Admirationi junctos ; atque
adeo plures Affectus deducere poterimus, quam qui receptis
vocabuhs indicari solent. Unde apparet, AiFectuum nomina
inventa esse magis ex eorum vulgari usu, quam ex eorundem
■accurata cognitione.

Admirationi opponitur Contemptus, cujus tamen causa hjec
plerumque est, quod sc. ex eo, quod aliquem rem aliquam
admirari, amare, metuere, etc. videmus, vel ex eo, quod res
^liqua primo aspectu apparet simiHs rebus, quas admiramur,
amamus, metuiraus, etc. (per Prop, 15. cum ejus Coroll. et
Prop. 27. hujus), determinamur ad eandem rem admirandum,
amandum, metuendum etc. Sed si ex ipsius rei prsesentia, vel
-accuratiore contemplatione, id omne de eadem negare cogamur,
quod causa Admirationis, Amoris, Metus etc. esse potest, tum
Mens ex ipsa rei proesentia magis ad ea cogitandum, quae in
objecto non sunt, quam quae in ipso sunt, determinata manet;
«um tamen contra ex objecti prsesentia id prsecipue cogitare
«oleat, quod in objecto est. Porro sicut Devotio ex rei, quam
amamus, Admiratione, sic Irrisio ex rei, quam odimus vel
metuimus, Contemptu oritur, et Dedignatio ex stultitise Con-
temptu, sicuti Veneratio ex Admiratione prudentise. Possumus
^enique Araorem, Spem, Gloriam, et alios Affectus junctos
Contemptui concipere, atque inde alios praeterea Affectus dedu-
cere, quos etiam nuUo singulari vocabulo ab aUis distinguere
«olemus.

PROPOSITIO LIII.

Cum Mens se ipsam,suamque agendipotentiamcontemplaturj
Jcetatur; et eo magis, quo se suamque agendi potentiam distinctius
imaginatur.

DE AFFECTIBUS.

DEMONSTRATIO.

157

Homo se ipsum non cognoscit, nisi per afFectiones sui Corporis
earumque ideas ( per Prop. 19. et 23. p. 2). Cum ergo fit, ut
Mens se ipsam possit contemplari, eo ipso ad majorem perfec-
tionem transire, hoc est {per Schol. Prop. 11. hujus), Lsetitia
affici supponitur, et eo majori, quo se suamque agendi potentiani
distinctius imaginari potest. Q. E. D.

COROLLARIUM.

Hfec Ljetitia magis magisque fovetur, quo magis homo se-
ab ahis laudari imaginatur. Nam quo magis se ab aliislaudari
imaginatur, eo majori Lsetitia alios ab ipso affici imaginatur,
idque concomitante idea sui (per Schol. Prop. 29. hujus) ; atque
adeo {per Prop. 27. hujus) ipse majore Lsetitia concomitant&
idea sui afficitur. Q. E. D.

PROPOSITIO LIV.

Ilens ea tantum imaginari conatur, quce ipsius agendi
potentiam ponunt.

DEMONSTRATIO.

Mentis conatus sive potentia est ipsa ipsius Mentis essentia-
{per Prop. 7. hujus): Mentis autem essentia {ut per se notum)
id tantum, quod Mens est et potest, affirmat ; at non id, quod
non est neque potest; adeoque id tantum imaginari conatur^
quod ipsius agendi potentiam affirmat sive ponit. Q. E. D.

PROPOSITIO LV.
Cum Mens suam impotentiam imaginatur, eo i])SO contristatur^

DEMONSTRATIO.

Mentis essentia id tantum, quod Mens est et potest, affinnat,.
sive de natura Mentis est, ea tantummodo imaginari, quse ipsius
agendi potentiam ponunt {per Prop.prceced.). Cum itaque dicimus,
quod Mens, dum se ipsam contemplatur, suam imaginatur
impotentiam, nihil aUud dicimus, quam quod, dum Mens aliquid
iraaginari conatur, quod ipsius agendi potentiara ponit, hic ejus
conatus coercetur, sive {per Schol. Prop. 11. hujus) quod ipsa
contristatur. Q. E. D.

COROLLARIUM.

H»c Tristitia magis ac magis fovetur, si se ab aUis vituperarl

V,,

1 . . 1

158

ETHICES PARS III.

DE aFFECTIBUS.

159

imaginatur; quod eodem modo demonstratur, ac Coroll. Prop.
^3. hujus.

s c H 0 L I u M.

Hsec Tristitia concomitante idea nostrae imbecillitatis Humilitas
:appellatur ; Lsetitia autem, quae ex contemplatione nostri oritur,
Philautia, vel Acquiescentia in se ipso vocatur. Et quoniam ha^c
loties repetitur, quoties homo suas virtutes sive suam agendi
potentiam contemplatur, hinc ergo etiam fit, ut unusquisque
iacta sua narrare, suique tam corporis quam animi vires ostentare
^estiat, et ut homines hac de causa sibi invicem molesti sint.
Ex quibus iterum sequitur, homines natura esse invidos {vid.
Schol. Prop. 24. et SchoJ. Prop. 32. hujus), sive ob suorum
^quahum imbecillitatem gaudere, et contra propter eorundem
virtutem contristari. Nam quoties unusquisque suas actiones
imaginatur, toties Lsetitia (per Prop. 53. hujus) afficitur, et eo
majore, quo actiones plus perfectionis exprimere, et easdem
-distinctius imaginatur ; hoc est {per illa, qtice in Schol. 1 Frop.
40. p. 2. dicta sunt), quo magis easdem ab aliis distinguere et
ut res singulares contemplari potest. Quare unusquisque ex
contemplatione sui tunc maxime gaudebit, quando aliquid in se
"Contemplatur, quod de reliquis negat. Sed si id^ quod de se
affirmat, ad universalem hominis vel animalis ideam refert, non
tantopere gaudebit ; et contra contristabitur, si suas, ad aliorum
actiones comparatas, imbecilliores esse imaginetur ; quam quidem
Tristitiam {per Prop. 28. hujus) amovere conabitur, idque
suorum sequalium actiones perperam interpretando, vel suas
quantum potest adomando. Apparet igitur, homines natura
proclives esse ad Odium et Invidiam, ad quam accedit ipsa
educatio. Nam parentes solo honoris et Invidiae stimulo liberos
ad virtutem concitare solent. Sed scrupulus forsan remanet,
quod non raro hominum virtutes admiremur, eosque veneremur.
Hunc ergo ut amoveam, sequens addam Corollarium.

COROLLARIUM.

Nemo virtutem alicui, nisi sequali, invidet.

DEMONSTRATIO.

Invidia est ipsum Odium {vid. Schol. Prop. 24. hnjus), sive
i,per Schol . Prop. 13. hujus) Tristitia, hoc est {per SchoL Prop.
11. hujus) aifectio, qua hominis agendi potentia seu conatus
'Coercetur. 'At homo {per Schoh Proj). 9. hujus) nihil agere

conatur neque cupit, nisi quod ex data sua natura sequi potest ;
ergo homo nullam de se agendi potentiam seu (quod idem est)
virtutem prsedicari cupiet, quae naturae alterius est propria, et
su£e aliena ; adeoque ejus Cupiditas coerceri, hoc est {per Schol.
Prop. 11. hujus) ipse contristari, nequit ex eo, quod aliquam
virtutem in aliquo ipsi dissimili contemplatur, et consequenter
neque ei invidere poterit. At quidem suo jequali, qui cum ipso
ejusdem naturse supponitur. Q. E.D.

SCHOLIUM.

Cum igitur supra in Scholio Propositionis 52. hujus Partis
dixerimus, non hominem venerari ex eo, quod ipsius prudentiam,
fortitudinem, etc. admiramur, id fit {ut ex ipsa Prop. x)atet)
quia has virtutes ei singulariter inesse, et non ut nostrae naturae
communes imaginamur; adeoque easdem ipsi non magisinvide-
bimus, quam arboribus altitudinem, et leonibus fortitudinem, etc.

PEOPOSITIO LVL

Lcctitice, Tristitice, et Cupiditatis, et consequenter uniuscujuS'
que affectus, qui ew his componUur, ut animi Fluctuatioms,
vel qui ah his derivatar, nempe Amoris, Odii, Spei, Metus,
etc, tot specics dantur, quot sunt species ohjectorum, a quihus
afficimur.

DEMONSTRATIO.

Lsetitia et Tristitia, et consequenter aifectus, qui exhiscom-
ponuntur vel ex his derivantur, passiones sunt {per SclioL
Prop. 11. hujus)', nos autem (pcr Prop. 1. hujus) necessario
patimur, quatenus ideas habemus inadsequatas ; et quatenus eas-
dem habemus {per Prop. 3. hujus), eatenus tantum patimur,
hoc est {vid. SchoL 1. Prop. 40. p. 2.), eatenus tantum neces-
sario patimur, quatenus imaginamur, sive {vid. Prop. 17. p. 2.
cum ejus SchoL) quatenus afficimur aifectu, qui naturam nostri
Corporis et naturam corporis externi involvit. Natura igitur
uniuscujusque passionis ita necassario debet explicari, ut ob-
jecti, a quo afficimur, natura exprimatur. Nempe Lsetitia, quae
ex objecto ex. gr. A oritur, naturam ipsius objecti A, et
Lsetitia, qnse ex objecto B oritur, ipsius objecti B naturam
involvit ; atque adeo hi duo Laetitiae aifectus natura sunt diversi,
quia ex causis diversje naturae oriuntur. Sic etiam Tristitiae
affectus, qui ex uno objecto oritur, diversus natura est a Tristi-
tia, quse ab alia causa oritur; quod etiam de Amore, Odio,

■'4

160

ETHICES PARS III.

DE AFFECTIBUS.

161

Spe, Metu, animi Fluctuatione, etc. intelligendum est : ac proinde
Lsetitise, Tristitiae, Amoris, Odii, etc. tot species necessario
dantur, quot sunt species objectorum, a quibus afficimur. At
Cupiditas est ipsa uniuscujusque essentia, seu natura, quatenus
ex data quacunque ejus constitutione determinata concipiturad
aliquid agendum {vid, Schol. Prop. 9. kujus) ; ergo, prout
unusquisque a causis externis hac aut illa Laetitiae, Tristitise,
Amoris, Odii, etc. specie afficitur, hoc est, prout ejus natura
hoc aut alio modo constituitur, ita ejus Cupiditas alia atque
alia esse, et natura unius a natura alterius Cupiditatis tantum
differre necesse est, quantum aifectus, a quibus unaquseque oritur,
inter se diiferunt. Dantur itaque tot species Cupiditatis, quot
sunt species Laetitiae, Tristitiae, Amoris, etc, et consequenter
{per jam ostensa) quot sunt objectorum species, a quibus
afficimur. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Inter aifectum * species, quse {per Prop. prcec.) perplurimse
esse debent, insignes sunt Luxuriay Ebrietas, Libido, Avarititty
et Ambitio, quse non nisi Amoris vel Cupiditatis sunt notiones,
quse hujus utriusque affectus naturam explicant per objecta, ad
quse referuntur. Nam per Luxuriam, Ebrietatem, Libidinem,
Avaritiam, et Ambitionem nihil aliud intelligimus, quam con-
vivandi^ potandi, coeundi, divitiarum, et glorise immodoratum
Amorem vel Cupiditatem. Prseterea hi affectus, quatenus eos
per solum objectum, ad quod referuntur, ab aliis distinguimus,
contrarios non habent. Nam Temperantia, quam Luxurise, et
Sobrietas, quam Ebrietati, et denique Castitas, quam Libidini
opponere solemus, affectus seu passiones non sunt, sed animi
indicant potentiam, quae hos affectus moderatur. Cseterum reli-
quas Affectuum species hic expHcare nec possum (quia tot sunt,
quot objectorum species), nec, si possem, necesse est. Nam ad
id, quod intendimus, nempe ad affectuum vires, et Mentis in
eosdem potentiam, determinandum, nobis sufficit, uniuscujusque
effectus generalem habere definitionem. Sufficit, inquam, nobis,
Affectuum et Mentis communes proprietates intelligere, ut deter-
minare possimus, qualis et quanta sit Mentis potentia inmode-
randis et coercendis Affectibus. Quamvis itaque magna sit dif-
ferentia inter hunc et illum Amoris, Odii, vel Cupiditatis
affectum, ex. gr. inter Amorem erga Hberos et inter Amorem
erga uxorem, nobis tamen has differentias cognoscere, et affec-
tuum naturam et originem ulterius indagare, non est opus.

PROPOSITIO LVIL

Quilibet uniuscujusque individui affectus ab affectu alterius
tantum discrepat, quantum essentia unius ab essentia alterius
dlffert.

DEMONSTRATIO.

Hsec Propositio patet ex Axiom. 1., quod vide post Lem. 3.
Schol. Prop. 13. p. 2. At nihilominus eandem ex trium primiti-
vorum affectuum definitionibus demonstrabimus.

Omnes affectus ad Cupiditatem, Laetitiam, vel Tristitiam
referuntur, ut eorum quas dedimus definitiones ostendunt. At
Cupiditas est ipsa uniuscujusque natura seu essentia {vide ejus
Defin. in Schol. Prop. 9. hujus); ergo uniuscujusque individui
Cupiditas a Cupiditate alterius tantum discrepat, quantum natura
seu essentia unius ab essentia alterius differt. Lsetitia deinde et
Tristitia passiones sunt, quibus uniuscujusque potentia seu
conatus in suo esse perseverandi augetur vel minuitur, juvatur
vel cogrcetur (per Prop. 11. hujus et ejus Schol). At per
conatum in suo esse perseverandi, quatenus ad Mentem et
Corpus simul refertur, Appetitum et Cupiditatem intelHgimus
(vide Schol. Prop. 9. hujus); ergo Lsetitia et Tristitia est ipsa
Cupiditas sive Appetitus, quatenus a causis externis augetur
vel minuitur, juvatur vel coercetur, hoc est {per idcm Schol.),
est ipsa cujusque natura; atque adeo uniuscujusque Lsetitiavel
Tristitia a L^titia vel Tristitia alterius tantum etiani discrepat,
quantum natura seu essentia unius ab essentia alterius differt ;
et consequenter quiHbet uniuscujusque individui affectus ab affectu
alterius tantum discrepat, etc. Q. E. B.

s c H 0 L I u M.

Hinc sequitur, affectus animaHum, quae irrationaHa dicuntur
(bruta enim sentire nequaquam dubitare possumus, postquam
Mentis novimus originem), ab affectibus hominum tantum differre,
quantum eorum natura a natura humana differt. Ferturquidem
etjuus et homo Libidine procreandi ; at iUe Libidine equina, hic au-
tem humana. Sic etiam Libidines et Appetitus insectorum, piscium,
et avium, aHi atque aHi esse debent. Quamvis itaque unumquodque
individuum sua, qua constat, natura contentum vivat eaque
gaudeat, vita tamen iUa, qua unumquodque est contentum, et
gaudium nihil aHud est, quam idea seu anima ejusdem individui,
atque adeo gaudium unius a gaudio alterius tantum natura

162

ETHICES PARS III.

DE AFFECTIBUS.

163

discrepat, quantum essentia unius ab essentia alterius differt.
Denique ex prsecedenti Propositione sequitur, non parum etiam
interesse inter gaudium, quo ebrius ex. gr. ducitur, et inter
gaudium, quo potitur Philosophus, quod hic in transitu monere
volui. Atque hsec de affectibus, qui ad hominem referuntur,
quatenus patitur. Superest, ut pauca addam de iis, qui ad
eundem referuntur, quatenus agit.

PROPOSITIO LVin.

Prceter Lcetitiam et Cupiditatem, qwe passiones sunt, alii
Lcetitice et Cupiditatis affectus dantur, qui ad nos, quatenus
agimus, referuntur.

DEMONSTRATIO.

Cum Mens se ipsam suamque agendi potentiam concipit,
Isetatur {per Prop, 53. hujus) : Mens autem se ipsam necessario
contemplatur, quando veram sive adaequatam ideam concipit
(per Prop. 43. p. 2.). At Mens quasdam ideas adaequatas concipit
{per Schol. 2. Prop. 40. p. 2.). Ergo eatenus etiam Isetatur,
quatenus ideas adsequatas coucipit, hoc est {per Prop. 1. hujus)
quatenus agit. Deinde Mens tam quatenus claras et distinctas, quani
quatenus confusas habet ideas, in suo esse perseverare conatur
(p&f- Prop. 9. hujus) : At per conatum Cupiditatem intelligimus
(per ejusdem Schol.); ergo Cupiditas ad nos refertur, etiam
quatenus intelligimus, sive (per Prop. 1. hujus) quatenus
agimus. Q. E. D.

PROPOSITIO LIX.

Inter omnes affedus, qui ad Mentem, quatenus agit, refcruntur,
nulli sunt, quam qui ad Lcetitiam vel Cupiditatem referuntur,

DEMONSTRATIO.

Omnes affectus ad Cupiditatem, Lsetitiam, velTrislitiamreferun-
tur, ut eorum, quas dedimus, definitiones ostendunt. Per Tristitiam
autem intelligimus, quod Mentis cogitandi potentia minuitur vel
coercetur {per Prop. 11. hujus et ejus Schol.); adeoque Mens
quatenus contristatur, eatenus ejus intelligendi^ hoc est ejus
agendi potentia (per Prop. 1. hujus) minuitur vel coercetur;
adeoque nuUi Tristitise affectus ad Mentem referri possunt,
quatenus agit ; sed tantum affectus Lsetitiae et Cupiditatis, qui
{per Prop. prcec.) eatenus etiam ad Mentem referuntur. Q.E.B.

s C H 0 L 1 u M.

Omnes actiones, quse sequuntur ex affectibus, qui ad Mentem
Teferuntur, quatenus intelligit, ad Fortitudinem refero, quam in
Animositatem et Generositatem distinguo. Nam per Animositatcm
intelligo Cupiditatem, qua unusquisque conatur suum esse ex
solo Bationis dictamine conservare. Per Generositatem autem
Cupiditatem intelligo, qua unusquisque ex solo Bationis dictamine
conatur reliquos homines juvare, et sibi amicitia jungere. Eas
ittique actiones, quse solum agentis utile intendunt, ad Animositatem,
et quae alterius etiam utile intendunt, ad Generositatem refero.
Temperantia igitur, Sobrietas, et Animi in periculis Praesentia,
etc. Animositatis sunt species; Modestia autem, Clementia etc.
species Generositatis sunt. Atque his puto me praecipuos affectus,
animique fluctuationes, quse ex compositione trium primitivorum
affectuum, nempe Cupiditatis, Laetitiae, et Tristitise oriuntur,
^xplicuisse, perque primas suas causas ostendisse. Ex quibus
apparet, nos a causis externis multis modis agitari, nosque perinde
nt maris undae, a contrariis ventis agitatae, fluctuari, nostri
eventus atque fati inscios. At dixi, me praecipuos tantum, non
omnes, qui dari possunt, animi conflictus ostendisse. Nam
eadem via, qua supra, procedendo facile possumus ostendere,
Amorem esse junctum Pcenitentise, Dedignationi, Pudori, etc.
Imo unicuique ex jam dictis clare constare credo, affectus tot
modis alii cum aliis posse componi, indeque tot variationes oriri,
ut nuUo numero definiri queant. Sed ad meum institutum
praecipuos tantum enumeravisse sufficit ; nam reliqui, quos omisi,
plus curiositatis quam utiUtatis haberent. Attamen de Amore
hoc notandum restat, quod scilicet ssepissime contingit, dum re,
quam appetebamus, fruimur, ut Corpus ex ea fruitione novam
acquirat constitutionem, a qua aliter determinatur, et alise rerum
imagines in eo excitantur, et simul Mens alia imaginari, aliaque
cupere incipit. Ex. gr. cum aliquid, quod nos sapore delectare
solet, imaginamur, eodem frui, nempe comedere cupimus. At
quamdiu eodem sic fruimur, stomachus adimpletur, Corpusque
aliter constituitur. Si igitur, Corpore jam aliter disposito, ejusdem
cibi imago, quia ipse praesens adest, fomentetur, et consequenter
■conatus etiam, sive Cupiditas, eundem comedendi ; huic Cupiditati
seu conatui nova illa constitutio repugnabit, et consequenter
■cibi, quem appetebamus, prsesentia odiosa erit, et hoc est,
quod Fastidium et Taedium vocamus. Caeterum Corporis affectiones
«xtemas, quae in affectibus observantur, ut sunt tremor, livor

/t ]

164

ETHICES PARS III.

singultus, risus, etc. neglexi, quia ad solum Corpus absque ulla
ad Mentem relatione referuntur. Denique de aflfectuum definiti-
onibus quiedam notanda sunt, quas propterea hic ordine repetam,
et quid in unaquaque observandum est, iisdem interponam.

AFFECTUUM DEFINITIONES.

Cupiditas est ipsa hominis essentia, quatenus ex data
quacunque ejus affectione determinata concipitur ad aliquid
agendum.

EXPLICATIO.

Diximus supra in Scholio Fropositionis 9. hujus Partis,.
Cupiditatem esse appetitum cum ejusdem conscientia ; appetitum
autem esse ipsam hominis essentiam, quatenus determinata
est ad ea agendum qute ipsius conscrvationi inserviunt. Sed in
eodem Scholio etiam monui, me revera inter humanum appetitum
et Cupiditatem nuUam agnoscere diiferentiam. Nam sive homo
sui appetitus sit conscius, sive non sit, manet tamen appetitu&
unus idemque; atque adeo, ne tautologiam committere viderer,
Cupiditatem per appetitum explicare nolui, sed eandem ita definire
studui, ut omnes humame natune conatus, quos nomine appetitus^
voluntatis, cupiditatis, vel impetus significamus, una compre-
henderem. Potueram enim dicere, Cupiditatem esse ipsamhomi-
nisessentiam^ quatenus determinataconcipituradaliquidagendum :;
sed ex hac definitione {per Prop. 23. }). 2.) non sequeretur,^
quod Mens possit suje Cupiditatis sive appetitus esse conscia.
Igitur, ut hujus conscientiae causam involverem, necesse fuit
{per eandem Prop.) addere, quatenus cx data quacunqiie ejus^
affectione determinata etc. Nam per affectionem humanae essentise
quamcunque ejusdem essentiae constitutionem intelligimus, sive
ea sit innata, sive quod ipsa per solum Cogitationis, sive per
solum Extensionis attributum concipiatur, sive denique quod ad
utrumque simul referatur. Hic igitur Cupiditatis nomine intelligo
hominis quoscunque conatus, impetus, appetitus, et volitiones,.
qui pro varia ejusdem hominis constitutione varii, et non raro
adeo sibi invicem oppositi sunt, ut homo diversimode trahatur;.
et, quo se vertat, nesciat.

Ltetitia est hominis transitio a minore ad majorem perfectionem.

DE AFFECTIBUS.

III.

165

Tristitia est hominis transitio a majore ad minorem perfec-
tionem.

EXPLICATIO.

Dico transitionem. Nam Laetitia non est ipsa perfectio. Si
■enim homo cum perfectione, ad quam transit, nasceretur,
^iusdem absque Lsetitise aifectu compos esset ; quod clarius
apparet ex Tristitiae affectu, qui huic est contranus. Nam quod
Tristitia in transitione ad mincrem perfectionem consistit, non
autem in ipsa minore perfectione, nemo negare potest, quando-
<,uidem homo eatenus contristari nequit, quatenus ahcujus per-
fectionis est particeps. Nec dicere possumus, quod Tristitia in
privatione majoris perfectionis consistat ; nam privatio nihil est,
Tristitiae autem affectus actus est, qui propterea nuUus ahus
^sse potest, quam actus transeundi ad minorem perfectionem,
hoc est, actus quo hominis agendi potentia minuitur vel coercetur
ivide Schol. Prop. 11. hujus). Caeterum definitiones Hilantatis,
TitiUationis, Melancholiae, et Doloris omitto, quia ad Corpus
potissimum referuntur, et non nisi Laetitise aut Tnstiti^ sunt
species.

IV.

Admiratio est rei alicujus imaginatio, in qua Mens defixa
propterea manet, quia haec singularis imaginatio nuUam cum
reUquis habet connexionem. Vide Prop. 52. hujus cum ejusdem
Schol.

EXPLICATIO.

In Scholio Propositionis 18. Partis 2. ostendimus, qusenam
«it causa, cur Mens ex contemplatione unius rei statim m altenus
rei cogitationem incidat, videlicet quia earum rerum imagines
invicem concatenatse et ita ordinatae sunt, ut aha aUam sequa-
tur • quod quidera concipi nequit, quando rei imago nova est,
sed ' Mens in ejusdem rei contemplatione detinebitur, donec ab
aUis causis ad aUa cogitandum determinetur. Rei itaque novae
imaginatio in se considerata ejusdem naturae est ac rehqu» ; et
hac de causa ego Admirationem inter affectus non numero, nec
•causam video, cur id facerem, quandoquidem haec Mentis
distractio ex nuUa causa positiva, quae Mentem ab aUis distrahat,
oritur^ sed tantum ex eo, quod causa, cur Mens ex unius rei

' I

<i I

1(1

166

ETHICES PARS III.

contemplatione ad alia cogitandum determinatur, deficit. Tres;
igitur (ut in Schol. Prop. 11. hujus monui) tantum affectus
pnmitivos seu pnmarios agnosco, nempe Lsetitige, Tristiti^, et
Cupiditatis; nec alia de causa verba de Admiratione feci, quam
quia usu factum est, ut quidam affectus, qui ex tribus primitivis
derivantur, aliis nominibus indicari soleant. quando ad objecta,
quse admiramur, referuntur; quse quidem ratio me ex tequo movet'
ut etiam Contemptus definitionem his adjungam. ^'

Contempttis est rei alicujus imaginatio, quje Mentem adeo
parum tangit, ut ipsa Mens ex rei pr^sentia magis moveatur
ad ea imaginandum, quae in ipsa re non sunt, quam quse in
ipsa sunt. Vid. Schol. Prop. 5Z hujus.

Definitiones Venerationis et Dedignationis missas hic facio.
quia nulli, quod sciam, affectus ex his nomen trahunt.

VI.

Amor est Ljetitia concomitante idea causje extern».

EXPLICATIO.

Hsec Definitio satis clare Amoris essentiam explicat ; illa vero-
Auctorum, qui definiunt Amorem esse coluntatem amantis se
jungendi rei amatce, non Amoris essentiam, sed ejus proprieta-
tem exprimit, et, quia Amoris essentia non satis ab Auctoribus^
perspecta fuit, ideo neque ejus proprietatis ullum clarum con-
ceptum habere potuerunt ; et hinc factum, ut eorum definitionem
admodum obscuram esse omnes judicaverint. Verum notandum,
cum dico, proprietatem esse in amante, se voluntate jungere
rei amatie, me per voluntatem non intelHgere consensum, ve?
animi deliberationem seu liberum decretum (nam hoc fictitium
esse demonstravimus Propositione 48. partis 2.), nec etiam-
Cupiditatem sese jungendi rei amatfe, quando abest, vel per-
severandi in ipsius prsesentia, quando adest; potest namque-
amor absque hac aut illa Cupiditate concipi ; sed per voluntatem
me Acquiescentiam intelligere, quae est in amante ob rei
amatfe praesentiam, a qua Laetitia amantis corroboratur, aut
saltem fovetur.

VIL
Odium est Tristitia concomitante idea causj» extemae.

DE AFFECTIBUS.

EXPLICATIO.

167

Quse hic notanda sunt, ex dictis in prsecedentis Definitionis
Explicatione facile percipiuntur. Videprceterea Schol Prop. 13.

hKJus.

VIIL
Propensio est L^titia concomitante idea alicujus rei, quse
per accidens causa est Laetitise.

IX.
Aversio est Tristitia concomitante idea alicujus rei, quae per
accidens causa est Tristiti^. De hisvideSchol Prop.l5.hujus.

Devotio est Amor erga eum, quem admiramur.

EXPLICATIO.

Admirationem oriri ex rei novitate, ostendimus Propositione
52 huius. Si igitur contingat, ut id, quod admiramur saepe
imaeinemur **, idem admirari desinemus ; atque adeo videmus,
Devotionis affectum facile in simplicem Amorem degenerare.

XT.
Irrisio est L^titia orta ex eo, quod aliquid, quod contem-
nimus in re, quam odimus, ei inesse imaginamur.

EXPLICATIO.

Quatenus rem, quam odimus, contemnimus eatenus de eadem
existentiam negamus {vide Schol. Prop 52. hujus), et eatenus
(mr Prov). 20. hujus) L^tamur. Sed quoniam supponimus,
hominem id, quod irridet, odio tamen habere, sequitur, hanc
Laetitiam soUdam non esse. Vid. Schol. Prop. 47. hujus.

XII.
Spes est inconstans Lsetitia, orta ex idea rei futurse vel
prseteritse, de cujus eventu aliquatenus dubitamus.

XIIL

Metus est inconstans Tristitia, orta ex idea rei futurse vel

• Brader. -- Ed. Pr.: Schoh Prop. 11.

** Gfrorer, Bruder, Biedel. - Ed. Pr.: imagtnmmir.

168

ETHICES PARS III.

DE AFFECTIBUS.

169

praeteritse, de cujus eventu aliquatenus dubitamus. Vide de his
Schoh 2, Prop. 18. hujus,

EXPLICATIO.

Ex his definitionibus sequitur, non dari Spem sine Metu
neque Metum sine Spe. Qui enim Spe pendet et de rei eventu
dubitat, is aUquid imaginari supponitur, quod rei futurse exi-
stentiam secludit ; atque adeo eatenus contristari (per Prop, 10.
hujus), et consequenter, dum Spe pendet, metuere, ut res
eveniat. Qui autem contra in Metu est, hoc est, de rei, quam
odit, eventu dubitat, aliquid etiam imaginatur, quod ejusdem
rei existentiam secludit; atque adeo (per Prop, 20, hujus)
Isetatur, et consequenter eatenus Spem habet, ne eveniat.

XIV.

Securitas est Laetitia orta ex idea rei futun^ vel prjeteritse,
de qua dubitandi causa sublata est.

XV.

Besperatio est Tristitia orta ex idea rei futurae vel prseterita
de qua dubitandi causa sublata est.

EXPLICATIO.

Oritur itaque ex Spe Securitas, et ex Metu Desperatio, quando
de rei eventu dubitandi causa tollitur; quod fit, quia homo rem
prsetentam vel fiituram adesse imaginatur et ut prsesentem con-
templatur, vel qma aha imaginatur, qu« existentiam earum
rerum secludunt, quae ipsi dubium injiciebant. Nam tametsi de
rerum smgulanum eventu {per Coroll. Prop. 31. p, 2) nun-
quam possumus esse certi, fieri tamen potest, ut de earum
^entu non dubitemus. AUud enim esse ostendimus {vide Schol
Prop. 49, p. 2.) de re non dubitare, aHud rei certitudinem
habere ; atque adeo fieri potest, ut ex imagine rei prseterit»
aut futurae eodem Laetitiae vel Tristitise affectu afficiamur, ac
ex rei priesentis imagine, ut in Propositione 18. hujus demon-
stravimus, quam cum ejusdem SchoKo vide.

XVI.

Gaudium est Lsetitia concomitante idea rei prseteritae, quse
praeter Spem evenit.

XVII.

Conscientice morsus est Tristitia concomitante idea rei prae-
teritse, quse praeter Spem evenit.

XVIII.

Commiseratio est Tristitia concomitante idea mali, quod alteri,
quem nobis similem esse imaginamur, evenit. Vid, Schol. Prop,
22. et Schol. Prop. 27, hujus.

EXPLICATIO.

Inter Commiserationem et Misericordiam nulla videtur esse
differentia, nisi forte, quod Commiseratio singularem aifectum
respiciat, Misericordia autem ejus habitum.

XIX.
Favor est Amor erga aliquem, qui alteri benefecit.

XX.
Indignatio est Odium erga aliquem, qui alteri malefecit.

EXPLICATIO.

Hsec nomina ex communi usu aliud significare scio. Sed
meum institutum non est, verborum significationem, sed rerum
naturam explicare, easque iis vocabuUs indicare, quorum sig-
nificatio, quam ex usu habent, a significatione, qua eadem usur-
pare volo^ non omnino abhorret, quod semel monuisse sufficiat.
Cieterum horum affectuum causam vide in Corollario 1. Propo-
sitionis 27. et Scholio ♦ Propositionis 22. hujus Partis.

XXI.

Existimoitio est de aliquo prse Amore plus justo sentire.

XXII.
Bespectus est de aliquo prse Odio minus justo sentire.

EXPLICATIO.

Est itaque Existimatio Amoris, et Despectus Odii effectus sive
proprietas; atque adeo potest Existimatio etiam definiri, quod
sit Amor, quatenus hominem ita afftcit, ut de re amata plus

* Vers. Belg. — Ed. Pr.: Seholiis.

170

ETHICES PARS lU.

DE AFFECTIBUS.

171

justo sentiat, et contra Despectus, quod sit Odium, quatenus
hominem ita afficit, ut de eo, quem odio hdbet, minus justo
sentiat. Vide de his Schol. Prop. 26. hujus.

XXIII.

Invidia est Odium, quatenus hominem ita afficit, ut ex
alterius felicitate contristetur, et contra, ut ex alterius malo
gaudeat.

EXPLICATIO.

Invidise opponitur communiter Misericordia, quse proinde,
invita vocabuli significatione, sic definiri potest.

XXIV.

Misericordia est Amor, quatenus hominem ita afficit, ut ex
bono alterius gaudeat, et contra ut ex alterius malo contristetur.

EXPLICATIO.

Caeterum de Invidia vide Schol. Prop. 24. et Schol. Prop. 32.
hujus. Atque hi affectus Laetitije et Tristitise sunt, quos idea rei
externae comitatur tanquam causa per se vel per accidens. Hine
ad aUos transeo, quos idea rei internae comitatur tanquam
causa.

XXV.

Acquiescentia in se ipso est Lsetitia orta ex eo, quod homo
se ipsum suamque agendi potentiam contemplatur.

XXVI.

Humilitas est Tristitia orta ex eo, quod homo suam impotentiam
sive imbecillitatem contemplatur.

EXPLICATIO.

Acquiescentia in se ipso Humilitati opponitur, quatenus per
eandem intelligimus Laetitiam, quae ex eo oritur, quod nostram
agendi potentiam contemplamur ; sed quatenus per ipsam etiam
intelligimus Laetitiam concomitante idea alicujus facti, quod nos
ex Mentis libero decreto fecisse credimus, tum Pcenitentioe
opponitur, quse a nobis sic definitur.

XXVII.

Poenitentia est Tristitia concomitante idea alicujus facti^ quod
nos ex hbero Mentis decreto fecisse credimus.

EXPLICATIO.

Horum affectuum causas ostendimus in Schol. Prop. 51. hujus^
et Prop. 53, 54, et 55. hujus, ejusque Schol. De libero autem
Mentis decreto vide Schol. Prop. 35. p. 2. Sed hic praeterea
notandum venit^ mirum lon esse, quod omnes omnino actus,.
qui ex consuetudine ^myj vocantur, sequatur Tristitia, etiUos^
qui recti dicuntur, Laetitia. Nam hoc ab educatione potissimum
pendere, facile ex supra dictis intelligimus. Parentes nimirum,.
illos exprobrando, liberosque propter eosdem saepe objurgando,.
hos contra suadendo et laudando, effecerunt, ut Tristitiae com-
motiones illis, Laetitise vero his jungerentur. Quod ipsa etiam
experientia comprobatur. Nam consuetudo et KeUgio non est
omnibus eadem, sed contra, quae apud aUos sacra, apud aUos
profana, et quae apud aUos honesta, apud aUos turpia sunt.
Prout igitur unusquisque educatus est, ita facti aUcujus poenitet,.
vel eodem gloriatur.

xxvin.

Superbia est de se prse Amore sui plus justo sentire.

EXPLICATIO.

Differt igitur Superbia ab Existimatione, quod haec ad objectum
extemum, Superbia autem ad ipsum hominem, de se plusjusto
sentientem, referatur. Caeterum, ut Existimatio Amoris, si&
Superbia Philautise effectus vel proprietas est, quae propterea
etiam definiri potest, quod sit Amor sui, sive Acquiescentia in
se ipso, quatenus hominem ita afficit, ut de se plus justo sentiat
(vid. Schol. Prop. 26. hujus). Huic affectui non datur contrarius.
Nam nemo de se, prae odio sui, minus justo sentit; imo nema
de se minus justo sentit, quatenus imaginatur, se hoc veliUud
non posse. Nam quicquid homo imaginatur se non posse, id
necessario imaginatur, et hac imaginatione ita disponitur, utid
agere revera non possit, quod se non posse imaginatur. Quamdiu
enim imaginatur se hoc vel iUud non posse, tamdiu ad agendum
non est determinatus, et consequenter tamdiu impossibile ei
est, ut id agat. Verumenimvero si ad iUa attendamus, quae a
sola opinione pendent, concipere poterimus fieri posse, uthoma
de se minus justo sentiat; fieri enim potest, ut aUquis, dum
tristis imbeciUitatem contemplatur suam, imaginetur, se ab-
omnibus contemni, idque dum reUqui nihU minus cogitant, quam
ipsum contemnere. Potest praeterea homo de se minus justo

172

ETHICES PARS III.

sentire, si aliquid de se in praesenti neget cum relatione ad
futurum tempus, cujus est incertus; ut quod neget, se nihil
cei-ti posse concipere, nihilque nisi prava vel turpia posse cupere
vel agere, etc. Possumus deinde dicere, aliquem de se minus
justo sentire, cum videmus, ipsum ex nimio pudoris metu ea
non audere, quse alii ipsi aequales audent. Hunc igitur aifectum
possumus Superbise opponere, quem Abjectionem vocabo; nam
iit ex Acquiescentia in se ipso Superbia, sic ex Humilitate
Abjectio oritur, quae proinde a nobis sic definitur.

XXIX.

Ahjectio est de se prse Tristitia minus justo sentire.

EXPLICATIO.

Solemus tamen saepe Superbiae Humilitatem opponere, sed
tum magis ad utriusque effectus quam naturam attendimus.
Solemus namque illum superbum vocare, qui nimis gloriatur
ivid. Schol. Prop. 30. hujiis), qui non nisi virtutes suas, et
aliorum non nisi vitia narrat, qui omnibus prseferri vult, et qui
denique ea gravitate et ornatu incedit, quo solent alii, qui
longe supra ipsum sunt positi. Contra illum humilem vocamus,
qui ssepius erubescit, qui sua vitia fatetur, et aliorum virtutes
narrat, qui omnibus cedit, et qui denique submisso capite am-
bulat, et se ornare negligit. Cseterum hi aifectus, nempe Humi-
litas et Abjectio, rarissimi sunt. Nam natura humana, in se
■considerata, contra eosdem, quantum potest, nititur {vide Proj).
J3, et 54. * hujus) ; et ideo, qui maxime creduntur abjecti et
humiles esse, maxime plerumque ambitiosi et invidi sunt.

XXX.

Gloria est Lsetitia concomitante idea alicujus nostrse actionis,
•quam alios laudare imaginamur.

XXXI.

Pudor est Tristitia concomitante idea alicujus actionis, quam
^lios vituperare imaginamur.

EXPLICATIO.

De his vide Scholium Propositionis 30. hujus Partis. Sedhii;

" Schmidt, Auerbach. — Ed. Pr., Kirchmann : 15 et 34. — Corrigenda.
Vers. Belg., Gfrorer, Bruder, Saisset: 15 et 54.

DE AFFECTIBUS.

173^

notanda est differentia, quse est inter Pudorem et Verecundiam.
Est enim Pudor Tristitia, quse sequitur factum, cujus pudet.
Verecundia autem est Metus seu Timor Pudoris, quo homo
continetur, ne aliquid turpe committat. Verecundise opponi solet
Impudentia, qu« revera affectus non est, ut suo loco ostendam :
sed affectuum nomina (ut jam monui) magis eorum usum quam
naturam respiciunt. Atque his Lsetitiae et Tristitiae affectus,
quos explicare proposueram, absolvi. Pergo itaque ad illos, quos-
ad Cupiditatem refero.

xxxn.

Desiderium est Cupiditas sive Appetitus re aliqua potiundi,
quie ejusdem rei memoria fovetur, et simul aliarum rerum:
memoria, quse ejusdem rei appetendae existentiam secludunt^
coercetur.

EXPLICATIO.

Cum alicujus rei recordamur, ut jam ssepe diximus, eo ipso-
disponimur ad eandem eodem affectu contemplandum, ac si res-
pnesens adesset ; sed haec dispositio, seu conatus, dum vigilamus,.
plerumque cohibetur ab imaginibus rerum, quse existentiam.
ejus, cujus recordamur, secludunt. Quando itaque rei memmunus,.
qute' nos aliquo Lsetitiae genere afficit, eo ipso conamur eandem,
cum eodem Ljetitiai affectu, ut prsesentem contemplari, qui
quidem conatus statim cdhibetur memoria rerum, quse ilKus.
existentiam secludunt. Quare desiderium revera Tristitia est,„
quie Lsetitise opponitur illi, quse ex absentia rei, quam odimus,.
oritur, de qua vide Scholium Propositionis 47. hujus Partis.
Sed quia nomen Besiderium Cupiditatem respicere videtur, idea
hunc affectum ad Cupiditatis affectus refero.

XXXIII.

JEmulatio est alicujus rei Cupiditas, quse nobis ingeneratur
ex eo, quod alios eandem Cupiditatem habere imaginamur.

EXPLICATIO.

Qui fugit, quia alios fugere, vel qui timet, quia alios timere
videt; vel etiam ille, qui ex eo, quod aliquem manum suam
combussisse videt, manum ad se contrahit, corpusque movet,
quasi ipsius manus combureretur ; eum imitari quidem alterms-
atfectum, sed non eundem semulari dicemus ; non quia aliam
iemulationis, aliam imitationis novimus causam, sed quia usa

h ,

If'

• !

174

ETHICES PARS III.

DE AFFECTIBUS.

175

^i\

factum est, ut illum tantum vocemus semulum, qui id, quod
honestum, utile, vel jucundum esse judicamus, imitatur. Cseteruiii
-de iEmulationis causa vide Propositionem 27. hujus Partis cum
-ejus Scholio. Cur autem huic afFectui plerumque juncta sit
Invidia, de eo vide Propositionem 32. hujus cum ejusdem SchoHo.

XXXIV.

Gratia seu Gratitudo est Cupiditas, seu Amoris studium,
•quo ei benefacere conamur, qui in nos pari amoris aifectu
i)eneficium contuHt. Vide Prop. 39. cum Schol. Prop. 41. hujus.

XXXV.

Benevolentia est Cupiditas benefaciendi ei, cujus nos miseret.
Vide Schol. Prop. 27. hujus.

XXXVI.

Ira est Cupiditas, qua ex Odio incitamur ad illi, quem odimus,
malum inferendum. Vide Prop. 39. hujus.

xxxvn.

Vindicta est Cupiditas, qua ex reciproco Odio concitamur ad
malum inferendum ei, qui nobis pari affectu damnum intulit
Vide 2. Coroll. Prop. 40. hujus cum ejusdem Schol.

XXXVIII.

Crudelitas seu Scevitia est Cupiditas, qua aliquis concitatur
-ad malum inferendum ei, quem amamus, vel cujus nos miseret.

EXPLICATIO.

CrudeKtati opponitur Clementia, quse passio non est, sed
animi potentia, qua homo iram et vindictam moderatur.

XXXIX.

Timor est Cupiditas majus, quod metuimus, malum minore
vitandi. Vide Schol. Prop. 39. hujus.

XL.

Audacia est Cupiditas, qua aliquis incitatur ad aliquid agen-
^um cum periculo, quod ejus aequales subire metuunt.

XLI.

Pusillanimitas dicitur de eo, cujus Cupiditas coercetur timore
periculi, quod ejus sequales subire audent.

EXPLICATIO.

Est igitur Pusillanimitas nihil aliud, quam Metus alicujus
mali, quod plerique non solent metuere ; quare ipsam ad Cupi-
ditatis aifectus non refero. Eandem tamen hic explicare volui,
<iuia, quatenus ad Cupiditatem attendimus, affectui Audaciae
revera opponitur.

XLH.

Consternatio dicitur de eo, cujus Cupiditas malum vitandi
coercetur admiratione mali, quod timet.

EXPLICATIO.

Est itaque Constematio Pusillanimitatis species. Sed quia
Consternatio ex duplici Timore oritur, ideo commodius definiri
potest, quod sit Metus, qui hominem stupefactum aut fluctuan-
tem ita continet, ut is malum amovere non possit. Dico siupefac-
tum, quatenus ejus Cupiditatem malum amovendi admiratione
coerceri intelligimus. Fluctuantem autem dico, quatenus conci-
pimus eandem Cupiditatem coerceri Timore alterius mali; quod
ipsum seque cruciat: unde fit, ut, quodnam ex duobus avertat,
nesciat. De his vide Schol. Prop. 39. et Schol. Prop. 52. hujus.
Cseterum de Pusillanimitate et Audacia vide Schol. Prop. 51.
hujus.

XLIII.

Humanitas seu Modestia est Cupiditas ea faciendi, quae homi-
nibus placent, et omittendi, quae displicent.

XLIV.

Amhitio est immodica glorise Cupiditas.

EXPLICATIO.

Ambitio est Cupiditas, qua omnes effectus {per Prop. 27. et
31. hujus) foventur et corroborantur ; et ideo hic affectus vix
superari potest. Nam quamdiu homo aliqua Cupiditate tenetur,
hac simul necessario tenetur. Optimus quisque, inquit Cicero *,
maxiine gloria ducitur. PhUosophi etiam libris, quos de contem-
nenda gloria scribunt, nomen suum inscribunt, etc.

'»1

* Pro Archia 11.

-t'
■»1

176

ETHICES PARS lll.

XLV.

Luxuria est immoderata convivandi Cupiditas, vel etiam Amor.

XLVI.
Ebrietas est immoderata potandi Cupiditas et Amor.

XLVIL
Avaritia est iramoderata divitiarum Cupiditas et Amor.

XLVIII.
Lihido est etiam Cupiditas et Amor in commiscendis corporibus.

EXPLICATIO.

Sive haec coeundi Cupiditas moderata sit, sive non sit, Libido
appellari solet. Porro hi quinque aifectus {ut in Schol. Prop.
56. hujus monui) contrarios iion habent. Nam Modestia species
est Ambitionis, de qua vide Schol. Prop. 29. hujus ; Temperan-
tiam deinde, Sobrietatem, et Castitatem Mentis potentiam, non
autem passionem indicare, jam etiam monui. Et tametsi fieri
potest, ut homo avarus, ambitiosus, vel timidus a nimio cibo,
potu, et coitu abstineat; Avaritia tamen, Ambitio, et Timor
luxuriae, ebrietati, vel Ubidini * non sunt contrarii. Nam avarus
in cibum et potum ahenum ingurgitare plerumque desiderat.
Ambitiosus autem, modo speret fore clam, in nuUa re sibi tem-
perabit, et si inter ebrios vivat et libidinosos, ideo quia ambi-
tiosus est, procHvior erit ad eadem vitia. Timidus denique id,
quod non vult, facit. Nam quamvis mortis vitandae causa divitias
in mare projiciat, manet tamen avarus ; et si Ubidinosus tristis
est, quod sibi morera gerere nequeat, non desinit propterea
Ubidinosus esse. Et absolute hi affectus non tara ipsos actus
convivandi, potandi, etc. respiciunt, quara ipsura Appetitura et
Amorem. Nihil igitur his affectibus opponi potest, praeter Gene-
rositatem et Animositatera, de quibus in seqq.

Definitiones Zelotypiae et rehquarura anirai fluctuationum
silentio praetermitto, tam quia ex corapositione aifectuura, quoa
jam definivimus, oriuntur, quara quia pleraeque noraina non
habent ; quod ostendit ad usura vitae sufficere, easdera in genere
tantummodo noscere. Caeterura ex Definitionibus aflfectuum, quos.

* Schmidt, Saisset, Aaerbach. — Edd. omnes. Vers. Belg., Kirchmann r
castitati.

DE AFFECTIBUS.

177

explicuimus, liquet, eos omnes a Cupiditate, Laetitia, vel Tristitia
oriri, seu potius nihil praeter hos tres esse, quorum unusquisque
variis nominibus appeUari solet propter varias eorum relationes
et denominationes extrinsecas. Si jam ad hos primitivos, et ad
ea, quffi de natura Mentis supra diximus, attendere veUmus,
atfoctus, quatenus ad solam Mentem referuntur, hic definire
poterimus.

AFFECTUUM GENERALIS DEFINITIO.

Affectus, qui animi Patheraa dicitnr, est confusa idea, qua
Mcns majorem vel minorem sui Corporis, vel aUcujus ejus par-
tis, existendi vim, quam antea, affirmat, et qua dataipsaMens
ad hoc potius quam ad iUud cogitandum determinatur.

EXPLICATIO.

Dico primo, Affectuni seu passionem animi esse confusam
Ideam. Nam Mentem eatenus tantum pati ostendimus (vide Prop.
:-}. hujiis), quatenus ideas inada^quatas sive confusas habet.
Dico deinde, qua Mens majorem vel minorem sui Corporis, vel
nlicujm ejus partis, existendi vim, quam antea, affirmat. Omnes
enim corporum ideae, quas habemus, magis nostri Corporis
actualem constitutionem {])er Coroll. 2. Prop. 16. p. 2.), quam
corporis externi naturam indicant ; at haec, quifi affectus formam
constituit, Corporis, vel aUcujus ejus partis, constitutionem
indicare vel exprimere debet, quam ipsum Corpus vel aUqua
ejus pars habet, ex eo, quod ipsius agendi potentia sive exi-
stendi vis augetur vel minuitur, juvatur vel coercetur. Sed notan-
(lum, cum dico, maiorem vel minorem existendi vim, quam
(intea, me non inteUigere, quod Mens praesentem Corporis con-
stitutionem cum praeterita comparat, sed quod idea, quoe aifectus
formam constituit, aUquid de Corpore affirmat, quod plus minusve
roaUtatis revera involvit, quara antea. Et quia essentia Mentis
iii hoc consistit (per Prop. 11. et 13. p. 2.), quod sui Corporis
actualem existentiam affirmat, et nos per perfectionem ipsam
rei essentiam inteUigimus; sequitur ergo, quod Mens ad majorem
minoremve perfectionem transit, quando ei aUquid de suo Cor-
l)ore, vel aUqua ejus parte, affirmare contingit, quod plus
minusve reaUtatis involvit, ciuam antea. Cum igitur supra dixerim,
Mentis cogitandi potentiam augeri vel rainui, nihil aUud intel-
ligere volui, quara quod Mens ideam sui Corporis, yel aUcujus
f.jus partis, formaverit, quae pUis minusve reaUtatis exprimit,
quam de suo Corpore affirmaverat. Nam idearum praestantia,

•^
!->!

178

ETHJCES PARS III.

et actualis cogitandi potentia, ex objecti praestantia sestimatur.
Addidi denique, et qua data ipsa Mens ad hoc potius quam ad
aliud cogitandum determinatur, ut praeter Laetitiae et Tristitijje
naturam, quam prima definitionis pars explicat, Cupiditatis etiam
naturam exprimerem.

Finis Tertice Partis.

E T H 1 C E S

!t:'

PAES QUARTA,

DE SERVITUTE HUMANA.

8EU DE AFFECTUUM VIRIBUS.

PR^FATIO.

Humanam impotentiam in moderandis et coercendis affectihus
Servitutem voco; homo enim affectibus ohnoxius sui juris
non est, sed fortunce; in cujus potestate ita est, ut scepe coactus
sit, quanquam meliora sihi rideat, deteriora tamen sequi. Hujus
rel causam, et quid prceterea affectus honi vel mali hahent, in
hac Parte demonstrare proposui. Sed antequam incipiam, pauca
de perfectione et imperfectione, deque hono et malo prmfari luhet.
Qui rem aliquam facere constituit, eamque perfecit, rem suam
perfectam esse, non tantum ipjse, sed etiam unusquisque, qui
mentem Auctoris illius operis et scopum recte noverit, aut se
novisse crediderit, dicet. Ex. gr. si quis aliquod opus {quod
suppono nondum esse peractum) viderit, noveritque scopum
Auctoris illius operis esse domum cedificare, is domum imper-
fectam esse dicet, et contra perfectam, simulatque opus ad- finetn,
quem ejus Auctor eidem dare constituerat, perductum viderit.
Verum si quis opus aliquod videt, cujus sifnile nunquam viderat,
nec mentem opificis novit, is sane scire non poterit, opusne illud
perfectum an imperfectum sit. Atque hm videtur prima fuisse
horum vocahulorum significatio. Sed ijostquam homines ideas
imiversales formare, et domuum, cedificiorum, turrium, etc.
exemplaria excogitare, et alia rerum exemplaria aliis praferre
inceperunt, factum est, nt unusqnisque id perfectum vocaret, quod

•i n ; •.

DE SERVITUTE HUMANA.

181

180

ETHICES PARS IV.

-■r

• i

cum universali idea, quam ejusmodi rei formaverat, videret *
convenire, et id contra imperfectum, quod cum concepto suo
exemplari minus convenire videret, quanquam ex opificis sententia
consummatum plane esset. Nec alia videtur esse ratio, cur rcs
naturales etiam, qwe scilicet Jmmana manu non sunt facta>,
perfectas aut imperfectas vulgo appellent ; solent namque homitm
tam rerum naturalium quam artificialium ideas formare univer-
sales, quas rerum veluti exemplaria habent^ et quas Naturain
(quam nihil nisi alicujus finis causa agere existimant) intuevi
credunt, sibique exemplaria proponere. Cum itaque aliquid in
Natura fieri vident, quod cum concepto exemplari, quod rn
ejusmodi haboit, minus convenit, ipsam Naturam tum defecisse
vel peccavisse, reinque illam imj^erfectam reliquisse credunt.
Videmus itaque homines consuevisse, res naturales perfectas aut
imperfectas vocare, magis ex prcejudicio quam ex earum vera
cognitione. Ostendimus enim in Primce Partis Appendice, Ni-
turam propter finem non agere; mternum namque illud et infinitiun
Ens, quod Deum seu Naturam appellamus, eadem, qua existit,
necessitate agit. Ex qua enim naturce necessitate existit, ex eadem
ipsum agere ostendimus (Prop. 16. p. 1.)- Batio igitur, scu
caum, cur Deus seu Natura agit, et cur existit, una eademqne
est. Ut ergo nullius finis causd existit, nullius etiam fuiis caum
agit; sed ut existendi, sic et agendi principium, vel finem, haht
nullum. Causa autem, quce finalis dicitur, nihil est j^rceter ipsurd
humanum appetitum, quatenus is alicujus rei veluti principiur,i
seu causa primaria consideratur. Ex. gr. cum dicimus habitationein
causam fuisse finalem hujus aut illius domus, nihil tum sane
intelligimus aliud, quam quod homo ex eo, quod vitce domestice
commoda imaginatus est, appetitum habuit cedificandi domwn.
Quare habitatio, quatenus ut finalis causa consideratur, nihilest
prceter hunc singularem appetitum, qui revera causa est efficiens ;
quw ut prima consideratur, quia homines suorum appetituum
causas communiter ignorant. Sunt namque, ut jam sccpe dixi,
suarum quidem actionum et appetituwn conscii, sed ignari causa-
rum, a quibus ad aliquid appetendum determinantur. Quod
prceterea vulgo ajunt, Naturam aliquando deficere vel peccare,
resque imperfectas producere, inter commenta numero, de quibvs
in Appendice Partis Primce egi. Perfectio igitur et imperfectio
revera modi solummodo cogitandi sunt, nempe notimies, quas
fingere solemus ex eo, quod ejusdem speciei aut generis individini

ad invicem comparamus: et har de cau^a supra Pefi^-^P-^;)
txT neper realitatem et perfectionem idem tntelligere. bolemus
S omnia Natura^ individua ad unum genus, quod generalmi-
Z appellatur, revocare; nempe ad not^onem EnUs, qucead
oZa absolute Naturce individua pertinet. Quatenus ttaque
TZn^ individua ad hoc genus revocamus, et ad invicem com-
tam^^^^^^^^ et alia plus entitatis seu realiiatis quam alta habere
CZ^^, eatenl alia aliis perfectiora esse dAcimus; e quatcnus
X aliqkd tribuimMS, quod negationem involvU, ut term^nm,
7Z impotentia, etc, eatenus ipsa i^nperjecta appellamus, qma
ZstrarMentem non ceque afficiunt ac illa, qu^perfecta vocamus
etnon quod ipsis aliquid, quod suum sit, deficiat, velquod
Xatura leccaverit. Nihil enim naturce alicujus rei competU, mst
fZuodTnLsUate naturce cau.ce efficientis sequUur, et
ikcff ex necessitate naturce causc efficient^s seqmtur, ^

''7Zm ftmalum quod attinet, nihU etiam positivum in rebus
in seTdlicet con^ideratis, indicant, nec aliud sunt prceAer cogUandt
lols se^^ ^ua. formamus ex eo, quod resadmvtcem

oZaramm^ Nam una eademque res potest eodem tempore
IZa etmala, et etiam indifferens esse Ex. gr. Mustca bona
TMaMico, mala Lugenii; ^f^oautemnegueU^^^^^
mala Verum, quamvis se res ita habeat, nobis tamen hcec voca-
lirZLia \unt. Nam quia ideam^ ^omi.ns'^
kumance exemplar, quod intueamur, formare ^^^" % ^^^^^^^
nsu erU hcBC eadem vocabula eo, quo dixi, sensu retinere. Per
ZumXue in seqq. inteUigam id, quod cejtosc.^^^^^^^^
e^se ut ad exemplar humance naturce, quod nobis proponimus,
Z^i ^mgSue 'accedamus. Per malum autem ^d, quodcerjo
sciLs impedire, quo nmus idem exemplar referajjs^^^^^
homines perfectiores aut imperfectiores dicemus, quaienus adhoc
7eTexSlar maqis aut minus accedunt. Nam apprme notandum
TcZdico, aliquem a minore ad majorem perfectwnemtrans-
; Tcontm, me non intelligere, qubd e, una essentia seu.
' ^rr^iTla^n muiatur ; Equus namque -7-^3^-^
/ m hominem, quam si in insectum mutetur; ^ed quod^^^^^^
agendi pote^Uiam, quatenus hcc per ^psius naturam j^^ ^f '^;^^^'
auqeri vel minui concipimus. Denique per perfectionem m genere
SaJ,l uti dixi. intelligam;hocesyeicu,uscr.^^^^^
quatenus certo modo existU et operatur ^!^*^^« /{/^f ^"'^!
habita ratione. Nam nuUa res smgularis potest deod^^^^^^
fectior, quia plus temporisin existendoperseveravit; qmppeferum

* Schmidt, Anerbach, Saisset. — Ed. Pr . : viderat.

182

ETHICES PARS IV.

DE SERVITUTE HUMANA.

183

«'

duratio ex earmn essentia determinari neqiiit; quandoquideni
rerum essentia nnllum certum et determinatum existendi tempns
incolvit; sed res qucpcimque, sive ea perfectior sit, sive minus,
eadem vi, qua existere incipit, semper in existendo perseverare
poterit, ita ut omnes hac in re cequales sint.

DEFINITIONES.

I. Per bonum id intelligam, qiiod certo scimus nobis esse
utile.

II. Per maluiii autem id, quod certo scimus impedire, quo
minus boni ulicujus simus compotes.

(De his priecedentem vide praefationem sub finem.)

III. Res singulares voco contingentes, quatenus, dum ad earum
solam essentiam attendimus, nihil invenimus, quod earum exi-
stentiam necessario ponat, vel quod ipsam necessario secludat.

IV. Easdem res singulares voco possibiles, quatenus, dum ad
causas, ex quibus produci debent, attendimus, nesciraus, an ips»
determinatae sint ad easdem producendum.

(In Schol. 1. Prop. 33. p. 1. inter possibile et contingens
npllam feci differentiam, quia ibi non opus erat hsec accurate
distinguere.)

V. Per contrarios affectus in seqq. intelligam eos, qui hominem
diversum trahunt, quamvis ejusdem sint generis, ut luxuries et
avaritia, quae amoris sunt species ; nec natura, sed per accidens
8unt contrarii.

VI. Quid per affectum erga rem futuram, praesentem, et
praeteritam intelligam, expHcui in Schol. 1. et 2. Prop. 18. p.
3., quod vide.

• (Sed venit hic praeterea notandum, quod ut loci, sic etiam
temporis distantiam non nisi usque ad certum quendam limitem
possumus distincte imaginari ; hoc est, sicut omnia illa objecta,
quae ultra ducentos pedes a nobis distant, seu quorum distantia
a loco, in quo sumus, illam superat, quam d istincte imaginamur,
aeque a nobis distare, et perinde, ac si in eodem plano essent,
iraaginari solemus; sic etiam objecta, quorum existendi tempus
longiore a praesenti intervallo abesse imaginamur, quam quod
distincte imaginari solemus, omnia aeque longe a praesenti di-
stare imaginaraur, et ad unum quasi temporis momen^um referimus.)

VII. Per finem, cujus causa ahquid facimus, appetitum intelligo.

VIII. Per virtutem et potentiam idem intelligo; hoc est
{per Prop. 7. p. 5.), virtus, quatenus ad hominem refertur, est
ipsa hominis essentia seu natura, quatenus potestatem habet

ciuiedam efficiendi, quie per solas ipsius naturae leges possunt
intelligi.

A X I 0 M A.
NuUa res singularis in rerum Natura datur, qua potentior et
fortior non detur alia. Sed quacunque data datur aha potentior,
a qua illa data potest destrui.

PROPOSITIO I.
Nihih quod idea falsa positivum habet, toUitur prcvsentid veri,
quatenus verum.

DEMONSTRATIO.

Falsitas in sola privatione cognitionis, quam ideae inadaequatae
involvunt, consistit {per Prop. 35. p 2.) nec ipsg ahquid
habent positivum, propter quod falsae dicuntur {per Prop. 33
,2 ) ' Sed contra, quatenus ad Deum referuntur, verae sunt
['ner Prop. 32. p. 2). Si igitur id, quod idea falsa positivum
Imbet, pr^sentia veri, quatenus verum est, toUeretur, tollereto
orgo idea vera a se ipsa, quod {per Prop 4. p. 3.) est absur-
tlum. Ergo Nihil, quod idea, etc. Q. K V.

SCHOLIUM.

Intelligitur hiec Propositio clarius ex 2. CoroU. Prop. 16. p. 2.
Nam imaginatio idea est, quae magis Corpons humani pr^sen
tem constitutionem, quam corporis exterm naturam indicat ; non
Sdem distincte, sed^onfuse; unde fit ut Mens errare dicatur^
Ek gr cum solem intuemur, eundem dncentos circiter pedes a
nobis^distare imaginamur; in quo tamdiu faUimur, quamdm
veram ejus distantiam ignoramus; «ed copita ejusdem distan^^^^
toUitur quidem error, sed non imaginatio, hoc estjdea solis
uu* ejusdem naturam eatenus tantum exphcat, q^^t^^.^^^^JP^
ab eodem afficitur; adeoque, quamvis veram ejusdem distant^am
noscamus, ipsum nihUominus prope nobis adesse ^^^^f jf ^"^^
Nam ut in Schol. Prop. 35. p. 2. dixmius, non ea de causa
solem adeo propinquum imaginamur, quia ejus ^^^^^.f^f^^^^!^
ic^noramus ; sed quia Mens eatenus magmtudmem sohs concipit^
q^atenus Corpus\b eodem afficitur. Sc -^^^^f^^l^^l
superficiei incidentes, ad nostros oculos reflectuntur, eundem
perinde ac si in aqua esset, imaginamur, tametsi verum ejus
locTra noverimus; et sic reUqu. imaginationes, quib^^^^
faUitur, sive ese naturalem Corporis constitutionem, sive quod

184

ETHICES PARS IV.

DE SERVITUTE HUMANA.

185

it.
I *'

I S ]

ejusdem agendi potentiam augeri vel minui indicant, vero nou
sunt contrariae, nec ejusdem praesentia evanescunt. Fit quidem,
cum falso aliquod malum timemus, ut timor evanescat audito
vero nuntio ; sed contra etiam fit, cum malum, quod certe ven-
turum est, timemus, ut timor etiam evanescat audito falso
nuntio ; atque adeo imaginationes non praesentia veri, quatenus
verum, evanescunt, sed quia aliae occurrunt iis fortiores, qua'
rerum, quas imaginamur, praesentem existentiam secludunt, ut
Prop. 17. p. 2. ostendimus.

PROPOSITIO II.

Nos eatenus patimiirj qnatenus Naturm sumus x)ars^ quce per
se absque aliis non potest concipi.

DEMONSTRATIO.

Nos tum pati dicimur, cum aliquid in nobis oritur, cujus non
nisi partialis sumus causa {per Defin. 2. p. 3.), hoc est (per
Defin. 1. p. 3.) aliquid, quod ex solis legibus nostrne natura-
deduci nequit. Patimur igitur, quatenus Naturoe sumus pars,
quae per se absque aliis nequit concipi. Q. E. D.

PROPOSITIO III.

F/.9, qiia homo in existendo perseverat, limitata est, et a
potentia causarum externarum infinite superatur.

DEMONSTRATIO

patet ex Axiomate hujus. Nam dato homine datur aliquid
aliud, puta A, potentius, et dato A datur deinde aliud, puta
B, ipso A potentius, et hoc in infinitum ; ac proinde potentia
hominis potentia alterius rei definitur, et a potentia causaruni
extemarum infinite superatur. Q. E. D.

PROPOSITIO IV.

Fieri non potest, ut Jiomo^non sit Naturce pars, et ut nuUas
possit pati mutationes, nisi qucs per solam suam naturam pos-
sint intelligi, quarumque adccquata sit causa.

DEMONSTRATIO.

Potentia, qua res singulares, et consequenter homo suum esse
conservat, est ipsa Dei sive Naturse potentia {per Coroll. Prop.
24. p. 1. *), non quatenus infinita est, sed quatenus per huma-

* Schmidt, Auerbach, Bruder, Sigwart. — Ed. Pr. : p. 2.

nam actualem essentiam explicari potest {per Prop. 7. p. 5.).
Potentia itaque hominis, quatenus per ipsius actualem essentiam
explicatur, pars est infinitse Dei seu Natur» potentise, hoc est
iper Prop. 34. p. 1.) essentise; Quod erat primum. Demde si
lieri posset*, ut homo nullas' posset * pati mutationes, nisi
(luse per solam ipsius hominis naturam possint intelhgi, seque-
itur {per Prop. 4. et 6. p. 3.), ut non posset * perire, sed ut
semper necessario existeret ; atque hoc sequi deberet ex causa,
cujus potentia finita aut infinita sit ; nempe vel ex sola hommis
potentia, qui sciUcet potis esset, ut a se removeret rehquas
mutationes, quse a causis externis oriri possent; vel intimta
Naturse potentia, a qua omnia singularia ita dirigerentur, ut
homo nullas aUas posset pati mutationes, nisi quai ipsius con-
servationi inserviunt. At primum {per Prop. prceced, cujus de-
monstratio univcrsalis est, et ad omnes res singulares applicari
potest) est absurdum. Ergo, si fieri posset **, ut homo nullas
pateretur mutationes, nisi quse per solam ipsius hommis natu-
ram possent intelUgi, et consequenter {sicut jam ostendimus)
ut semper necessario existeret ; id sequi deberet ex Dei mhnita
potentia; et consequenter {per Prop. 16. p. 1.) ex necessitate
divina? natur^, quatenus aUcujus hommis idea affectus consi-
deratur, totius Naturae ordo, quatenus ipsa sub Extensionis et
Cogitationis attributis concipitur, deduci deberet; atque adeo
{per Prop. 21. p. 1. ***) sequeretur, ut homo esset mhnitus,
quod {r>er 1. part. Imjus demonstrationis) est absurdum. Fieri
itaque nequit, ut homo nuUas aUas patiatur mutationes, nisi
(luarum ipse adaequata sit causa. Q. E. D.

C O R 0 L L A R I U M.

Hinc sequitur, hominem necessario passionibus esse semper
obnoxium, communemque Naturse ordinem sequi et eidem parere,
seseque eidem, quantum rerum natura exigit, accommodare.

PROPOSITIO Y.

Vis et incrementum cujuscunque passionis, ejusque in existendo
perseverantiB^ non definitur potentid, qua nos in existcndo per-
severare conamur, sed causce externce poteyitid cum nostra
comparatd.

* Ed. Pr. : posslt.
•• Ed. Pr. : potest.

*"• Schmidt, Aaerbach, Bruder.

— Ed. Pr.: p. 2.

* V

186

ETHICES PABS IV.

DE SERVITUTE HUMANA.

187

I y I

i»

DEMONSTRATIO.

Passionis essentia non potest per solam nostram essentiam
explicari (per Defin. 1. et 2. p. 3.), hoc est {per Prop. 7. p.
3.)j passionis potentia definiri. nequit potentia, qua in nostro
esse perseverare conamur, sed (iit Prop. 16. p. 2. ostensum est)
definiri necessario debet potentia causje externae cum nostra
comparata. Q. E. D.

PKOPOSITIO VI.

Vis alicujus passionis, seii affectus, reliquas hominis actiones,
seii potentiam, superare potest, ita ut affectus pertinaciter Jiomini
adhcereat.

DEMONSTRATIO.

Vis et incrementum cujuscunque passionis, ejusque in exi-
stendo perseverantia, definitur potentia causse externae cum nostra
comparata (per Prop. prcec); adeoque (per Prop. 3. hujus)
hominis potentiam superare potest, etc. Q. E. D.

PROPOSITIO VII.

Affectus cofirceri nec tolli potest, nisi per affectum contrariwn
et fortiorem affectu coercendo.

DEMONSTRATIO.

Aifectus, quatenus ad Mentem refertur, est idea, qua Mens
majorem vel minorem sui corporis existendi vim, quam antea,
affirmat (per generalem Affectuum Definitionem, qum reperitur
suh finem Tertice Partis). Cum igitur Mens aliquo affectu con-
ilictatur, Corpus afficitur simul aflfectione, qua ejus agendi potentia
augetur vel minuitur. Porro haec Corporis affectio (per Prop.
5. hujus) vim a sua causa accipit perseverandi in suo esse ;
quae proinde nec coerceri nec tolli potest, nisi a causa cor-
porea (per Prop. 6. p. 2.), quae Corpus aflficiat aflfectione illi
contraria (per Prop. 5. p. 3.) et fortiore (per Aoi^ma hujus);
atque adeo (per Prop. 12. p. 2.) Mens aflficitur idea aflTectionis
fortioris, et contrarise priori, hoc est (per general. Affectuum
Defin), Mens aflficietur aflfectu fortiori et contrario priori, qui
scilicet prioris existentiam secludet vel tollet ; ac proinde aflfec-
tus nec tolli nec co6rceri potest, nisi per aflfectum contrarium
et fortiorem. Q. E. D.

COROLLARIUM.

Aflfectus, quatenus ad Mentem refertur, nec coerceri nec tolli
potest, nisi per ideam Corporis aflfectionis contrarise, et fortioris
affectione, qua patimur. Nam aflfectus, quo patimur, nec coerceri
nec tolli potest, nisi per aflfectum eodem fortiorem eique con-
trarium (per Prop. prcec), hoc est {per gener. Affect. Defin.),-
nisi per ideam Corporis aflfectionis fortioris et contrariae aflfectioni,
qua patimur.

PROPOSITIO VIII.

Cognitio boni et mali nihil aliud est, quam LatiticB vel Tris-
titice affectus, quatenus ejus sumus conscii.

DEMONSTRATIO.

Id bonum aut malum vocamus, quod nostro esse conservando
prodest vel obest (per Defin. 1. et 2. hujus), hoc est (i)er Prop.
7. p. 3.), quod nostram agendi potentiam auget vel minuit,
juvat vel coercet. Quatenus itaque (per Defin. Lcstitics et Tris-
'titia', quas vide in Schol. Prop. 11. p. 3.) rem aliquam nos
L^titia vel Tristitia aflficere percipimus, eandem bonam aut
malam vocamus; atque adeo boni et mali cognitio nihil aliud
est, quam Lsetitiae vel Tristitige idea, quae ex ipso L^titiae vel
Tristitise aflfectu necessario sequitur ( per Prop. 22. p. 2.). At
hsec idea eodem modo unita est aflfectui, ac Mens unita est
Corpori (per Prop. 21. p. 2.) ; hoc est (ut in Schol. ejusdem
Prop. ostensum), haec idea ab ipso aflfectu, sive {per gen. Affect,
Defin.) ab idea Corporis aflfectionis, revera non distinguitur,
nisi solo conceptu ; ergo hoec cognitio boni et mali nihil est
aliud, quam ipse aflfectus, quatenus ejusdem sumus conscii.
Q. E. D.

PROPOSITIO IX.

Affectus, cujus camam in prwsenti nobis adesse imaginamur,
fortior est, quam si eandem non adesse imaginaremur.

DEMONSTRATIO.

Imaginatio est idea, qua Mens rem ut prsesentem contempla-
tur (vide ejus Defin. in Schol. Pr. 17. p. 2.), quae tamen magis
Corporis humani constitutionem, quam rei externse naturam
indicat (per CoroU. 2. Prop. 16. p. 2.). Est igitur aflfectus
{per gen. Affect. Defin.) imaginatio, quatenus corporis constitu-

188

ETHICES PARS IV.

DE SERVITUTE HUMANA.

189

tionem indicat. At imaginatio (per Prop. 17. p. 2.) intensior
est, quamdiu nihil imaginamur, quod rei externae praesenteni
existentiam secludit; ergo etiam affectus, cujus causam in prae-
senti nobis adesse imaginamur, intensior seu fortior est, quam
si eandem non adesse imaginaremur. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Cum supra in Propositione 18. partis 3. dixerim, nos ex rei
futur^e vel prseteritaj imagine eodem affectu affici, ac si res,
quam imaginamur, prsesens esset, expresse monui, id verum
esse, quatenus ad solam ipsius rei imaginem attendimus; est
enim ejusdem naturae, sive res imaginati simus sive non simus :
sed non negavi, eandem debiliorem reddi, quando alias res
nobis prsesentes contemplamur, quae rei futurse prsesentem exi-
stentiam secludunt ; quod tum monere neglexi, quia in hac Parte
de affectuum viribus agere constitueram.

COROLLARIUM.

Imago rei futurae vel prjeteritae, hoc est rei, quam cum rela-
tione ad tempus futurum vel praeteritum secluso praesenti con-
templamur, caeteris paribus, debilior est imagine rei prtesentis;
et consequenter affectus erga rem futuram vel praeteritam,
caeteris paribus.. remissior est affectu erga rem prsesentem.

PROPOSITTO X.

Erga rem futuram, quam cito affutnram imaginamur, inten-
sius afficimur, quam si ejus exisfendi tempus longius aprccsenti
distare imaginaremur ; et memorid rei, quam non diu prceteriisse
imaginamur, intensius etiam afficimur, quam si eandem diu
prceteriisse imaginaremur.

DEMONSTRATIO.

Quatenus enim rem cito affuturam, vel non diu praeteriissc
imaginamur, eo ipso aliquid imaginamur, quod rei praesentiani
minus secludit, quam si ejusdem futurum existendi tempus
longius a praesenti distare, vel quod dudum prseterierit, imagi-
naremur {ut per se 7iotum) ; adeoque {per prceced. Prop.) eatenus
intensius erga eandem afficiemur. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Ex iis, quae ad Definitionem 6. hujus Partis notavimus, sequitur,
nos erga objecta, quae a prsesenti longiori temporis intervallo

distant, quam quod imaginando determinare possumus, quamvis
ab invicem longo temporis intervallo distare mtelhgamus, aeque
tamen remisse affici.

PROPOSITIO XI.

Affectm erga reni, quam ut necessariam imaginamur cceteris
paribus, intensior est, quam erga possibilem vel conUngentem,
sive non necessariam.

DEMONSTRATIO.

Quatenus rem aliquam necessariam esse imaginamur, eatenus
eius existentiam affirmamus, et contra rei existentiani negamus
quatenus eandem non necessariam esse imagmamur 6>^^- ™
1 Prov 33. p. !•)', ac proinde (per Prop. 9. hum) affectus
e^ga rem necessariam, ca^teris paribus, intensior est, quam erga
noa neoessariam. Q. E. 1).

PROPOSITIO XII.

Affeclus erga rem, qmm scimus in prcesenti non existere, et
quam ut possibilem imagimmur, cmteris paribus, mUnswr est,
quam erga contingentem. ■

DEMONSTBATIO.

Quatenus rem ut contingentem imaginamur, nuUa alterius rei
imarine afficimur, qu» rei existentiara ponat (per Defin. d.
IrujL: sed contra {secundum hjpothesin) qu^dam imagmaraur

1 ejusdera pr^sentem existentiam seoludunt At quatenus
Zl -1 futurum possibilera esse imaginaraur, eatenus qu*dam

maginamur, qu^e ejusdem existentiam ponunt iper Defin. i.mjus),
ZZ iper Prop. 18. p. 3.), qu» Spem vel Metum fovent ;
atque adeo affeotus erga rem possibilem vehementior est. Q.
E. D.

COROLLAEIUM.

Affectus erga rem, quam scimus in prsesenti non existere, et
quam ut contlngentm iraaginaraur, raulto remiss.or est, quam
si rem in pr»senti iiobis adesse imaginaromur.

DEMONSTRATIO.

Affectus erga rera, quam in pr*senti existere imaginamur
intensior est,%uara si eandera ut futurara ™aS«»~ (^^^
CoroU Prop. 9. hujus), et multo vehementior est, si tempus

ili

190

ETHICES PARS IV.

DE SERVITUTE HUMANA.

191

futuBum a prgesenti * multum distare imaginaremur (per Prop,
10. hujus). Est itaque affectus erga rem, cujus existendi tempus
longe a prsesenti distare imaginamur, multo remissior, quam si
eandem ut prsesentem imaginaremur ; et nihilominus (/9er Pro/;.
prcec.) intensior est, quam si eandem rem ut contingentem
imaginaremur; atque adeo affectus erga rem contingentem
multo remissior erit, quam si rem in praesenti nobis adesse
imaginaremur. Q. E. D.

PROPOSITIO XIII.

Affectus erga rem contingentem, quum scimus in jmesenti non
existere, cceteris parihus, remissior est, quam affectus erga rem
prceteritam.

DEMONSTRATIO.

Quatenus rem ut contingentem imaginamur, nuUa alterius rei
imagine afficimur, quae rei existentiam ponat {per Defin. 3. hujm),
sed contra (secundum hgpothesin) quaedam imaginamur, quie
ejusdem praesentem existentiam secludunt. Verum quatenus
eandem cum relatione ad tempus praeteritum imaginamur, eatenus
aliquid imaginari supponimur, quod ipsam ad memoriam redigit,
sive quod rei^imaginem excitat (vide Prop. 18. p. 2. cum ejusdem
SchoL), ac proinde eatenus efficit, ut ipsam, ac si praesens esset,
contemplemur (per Coroll. Prop. 17. p. 2.). Atque adeo {per
Prop. 9. hujus) aflfectus erga rem contingentem, quam scimus
in praesenti non existere, caeteris paribus, remissior erit, quaiii
affectus erga rem praeteritam. Q. E. B.

PROPOSITIO XIV.

Vera honi et mali cognitio, quatenus vera, nullum affectum
coercere potest, sed tantum quatenus ut affectus consideratur.

DEMONSTRATIO.

Affectus est idea, qua Mens majorem vel minorem sui Cor-
poris existendi vim, quam antea, SLmrmat ( per gen. Aff. Defin.) ;
atque adeo (per Prop. 1. hujus) nihil positivum habet, quod
praesentia veri tolli possit; et consequenter vera boni et mali
cognitio, quatenus vera, nullum affectum co6rcere potest. At

Vers. Belg. — Ed. Pr.: non multum. Sic omnes recentiores; veruni
Saisset et Kirchraann ita vertant ac si ante scriptum esset: et erga rem
/uturam multo vehementior est.

quatenus affectus est (vide Prop. 8. hujus), si fortior affectu
coercendo sit, eatenus tantum {per Prop. 7. hujus) affectum
coercere poterit. Q. E. D.

PROPOSITIO XV.

Cupiditas, quce ex vera honi et mali cognitione oritur, multis
aliis Cupiditatihus, quce affectibus, quihus conflictamur, oriuntur,
restingui vel codrceri potest.

DEMONSTRATIO.

Ex vera boni et mali cognitione, quatenus haec (per Prop. 8.
hiiius) affectus est, oritur necessario Cupiditas {per 1. Affect.
Def.), quse eo est major, quo affectus, ex quo oritur, major est {per
Prop. 37. p. 3.). Sed quia haec Cupiditas (per hijpothesin) ex
60 quod aliquid vere intelligimus, oritur, sequitur ergo ipsa in
nobis, quatenus agimus (per Prop. 1. * p. 3), atque adeo per
solam nostram essentiam debet intelligi (per Defin. 2. p. 3.) ;
et consequenter {per Prop. 7. p. 3.) ejus vis et incrementum
sola humana potentia definiri debet. Porro Cupiditates, quae ex
affectibus, quibus conffictamur, oriuntur, eo etiam majores sunt,
quo hi affectus vehementiores erunt; atque adeo earum vis et
incrementum (per Prop. 5. hujus) potentia causarum externarum
(lefiniri debet, quse, si cum nostra comparetur, nostram poten-
tiam indefinite superat (per Prop. 3. hujus) : atque adeo Cupi-
(litates, quie ex similibus affectibus oriuntur, vehementiores esse
possunt illa, quje ex vera boni et mali cognitione oritur, ac
proinde (per Prop. 7. hujus) eandem co6rcere vel restinguere
poterunt. Q. E. D.

PROPOSITIO XVI.

Cupiditas, quce ex cognitione honi et mali, quatenus hccc cog-
nilio futurum respicit, oritur, facilius rerum Cupiditate, qucB in
prcesentia suaves sunt, coerceri vel restingui potest.

DEMONSTRATIO.

Affectus erga rem, quam futuram imaginamur, remissior est,
quam erga pr^esentem (per Coroll. Prop. 9. hujus). At Cupi-
ditas, quse ex vera boni et mali cognitione oritur, tametsihaec
cognitio circa res, quse in prsesentia bonse sunt, vesetur, re-
stingui vel coerceri potest aUqua temeraria Cupiditate {p)er Prop.

• Sigwart. — Ed. Pr.: per Prop. 3.

}<i

192

ETHICES PARS IV.

DE SERVITUTE HUMANA.

193

prcececl., cujus dem. universalis est) ; ergo Cupiditas, quae ex
eadem cognitione, quatenus hsec futurum respicit; oritur, faciliiis
coerceri vel restingui poterit, etc. Q. E. D.

PROPOSITIO XVII.

Cupiditas, qucB oritur ex vera honi etmalicognitione quatenus
hcec circa res continyentes versatur, multo adhuc facilius coerceri
potest Cupiditate rerum, quce prcesentes sunt.

DEMONSTRATIO.

Propositio h?ec eodem modo ac Prop. praeced. demonstratur
ex Coroll. Prop. 12. hujus.

s c H 0 L I u M.

His me causam ostendisse credo, cur homines opinione magis
quam vera Ratione commoveantur, et cur vera boni et mali
cognitio animi commotiones excitet, et stepe omni libidinis generi
cedat ; unde illud Poetse * natum, Video meliora proboque,
deteriora sequor. Quod idem etiam Ecclesiastes ** in mente
habuisse videtur, cum dixit, Qui auget scientiam, auget dolorem.
Atque hsec non eum in finem dico, ut inde concludam, prsesta-
bih-us esse ignorare quam scire, vel quod stulto inteUigens iii
moderandis atfectibus nihil intersit, sed ideo quia necesse est,
nostrae naturse tam potentiam quam irapotentiam noscere, ut
determinare possimus, quid Ratio in moderandis affectibus pos-
sit, et quid non possit ; et in hac Parte de sola humana impo-
tentia me acturum dixi. Nam de Rationis in alfectus potentia
separatim agere constitui.

PROPOSITIO XVIII.

Cupiditas, qucc ex Lcetitia oritur, cceteris parihus, fortior e^^
Cupiditate, quce ex Tristitia oritur.

DEMONSTRATIO.

Cupiditas est ipsa hominis essentia (^^er 1. Affect. Defin.),
hoc est (per Prop. 7. p. 3.) conatus, quo homo in suo esse
perseverare conatur. Quare Cupiditas, quse ex Laetitia oritur,
ipso Laetitiae affectu {per Defin. Lretitice, quam vicle in SchoL
Prop. 11. X). 3.) juvatur vel augetur ; quae autem contra ex

* Ovid. Metam. VII. 20 sq.
•• 1. 18.

Tristitia oritur, ipso Tristitiae affectu (per idem Schol.) minuitur
vel coercetur ; atque adeo vis Cupiditatis, quse ex Laetitia oritur,
potentia humana simul et potentia causse externae, quae autem
ex Tristitia, sola humana potentia definiri debet ; ac proinde hac
illa fortior est. Q. E. D.

SCHOLIUM.

His paucis humanre impotentise et inconstantise causas, et cur
homines Rationis prjecepta non servent, explicui. Superest jam,
ut ostendam, quid id sit, quod Ratio nobis prjescribit, et quinam
affectus cum Rationis humanse regulis conveniant, quinam contra
iisdem contrarii sint. Sed antequam haec prohxo nostro Geometrico
ordine demonstrare incipiam, lubet ipsa Rationis dictamina hic
prius breviter ostendere, ut ea, quae sentio, facilius ab unoquoque
percipiantur.fCum Ratio nihil contra Naturam postulet, postulat
ergo ipsa, ut unusquisque seipsum amet, suum utile, quod revera
utfle est, quserat, et id omne, quod hominem ad majorem per-
fectionem revora ducit, appetat, et absolute, ut unusqmsque
suum esse, quantum in se est, conservare conetur. Quod quidem
tam necessario verum est, quam quod totum sit sua parte majus
iVide Prop. 4. p. 3.). Deinde, quandoquidem ViriMS (per Defin.
>^. hujus) nihil aliud est, quam ex legibus propriae naturae agere,
et nemo suum esse {per Prop. 7. p. 3.) conservare conetur,
nisi ex proprise suse naturae legibus; hinc sequitur primo,
Tvirtutis fundamentum esse ipsum conatum proprium esse conser-
vandi, et felicitatem in eo consistere, quod homo suum esse
conservare potest. Secundo sequitur, virtutem propter se esse
appetendam, nec quicquam, quod ipsa praestabilius aut quod
utdius nobis sit, dari, cujus causa deberet appeti. Tertio denique
sequitur, eos, qui se interficiunt, animo esse impotentes, eosque
a causis externis, suae naturse repugnantibus, prorsus vmci.
Porro ex Postulato 4. partis 2. sequitur, nos efficere nunquam
posse, ut nihil extra nos indigeamus ad nostrum esse conservandum,
et ut ita vivamus, ut nullum coramercium cum rebus, quse extra
nos sunt, habeamus ; et, si praeterea nostram Mentem spectemus,
sane noster intellectus imperfectior esset, si Mens sola esset,
nec quicquam prseter se ipsam intelligeret. Multa igitur extra
nos dantur, quse nobis utilia, qureque propterea appetenda sunt .
Ex his nulla pr^stantiora excogitari possunt, quam ea, quse
cum nostra natura prorsus conveniunt. Si enim duo ex. gr.
ejusdera prorsus naturae individua invicera junguntur; individuum
componunt singulo duplo potentius. Homini igitur nihil homme

, i

. *»\

194

ETHICES PARS IV.

DE SERVITUTE HUMANA.

195

utilius; nihil, inquam, homines praestantius ad suum esse con-
servandum optare possunt, quam quod omnes in omnibus ita
conveniant, ut omnium Mentes et Corpora unam quasi Mentem
unumque Corpus componant, et omnes simul, quantum possunt,
suum esse conservare conentur, omnesque simul omnium commune
utile sibi quaerant; ex quibus sequitur, homines, qui Ratioiie
gubernantur, hoc est homines, qui ex ductu Rationis suum utile
quaerunt, nihil sibi appetere, quod reliquis hominibus non cupiant,
atque adeo eosdem justos, fidos, atque honestos esse.

H^c illa Rationis dictamina sunt, quae hic paucis ostendere
proposueram, antequam eadem proHxiori ordine demonstrare
inciperem; quod ea de causa feci, ut, si fieri posset, eoruni
attentionem mihi conciliarem, qui credunt, hoc principium, quod
scilicet unusquisque suum utile quaerere tenetur, impietatis, non
autem virtutis et pietatis esse fundamentum. Postquam igitur
rem sese contra habere breviter ostenderim, pergo ad eandem
eadem via, qua huc usque progressi sumus, demonstrandum.

PROPOSITIO XIX.

Id unusquisqiie ex legibus succ natiirce necessario appetit vel
aversatur, quod honum vel malum esse judicat.

DEMONSTRATIO.

Boni et mali cognitio est {per Prop. 8. hujus) ipse Lsetitiic
vel Tristitise aflfectus, quatenus ejusdem sumus conscii ; ac proinde
{per Prop. 28. p. 3.) id unusquisque necessario appetit, quod
bonum, et contra id adversatur, quod malum esse judicat. Sed
hic appetitus nihil aliud est, quam ipsa hominis essentia seu
natura (per Defin. App., quam vide in Schol. Prop. 9. J9. 3.,
et 1. Aff. Defin.). Ergo unusquisque ex solis siise naturse legibus
id necessario appetit vel aversatur, etc. Q. E. D.

PROPOSITIOXX.

Quo magis unusquisque suum utile qucerere, hoc est suum esse
conservare, conatur et potest, eo magis virtute prceditus est; ef
contra, quatenus unusquisque suum utile, hoc est suum esse,
consefvare negligit, eatenus est impotens,

DEMONSTRATIO.

Virtus est ipsa humana potentia, quse sola hominis essentia
definitur (per Defin. 8. hujus), hoc est {per Prop. 7. p. 3.) qiuv
solo conatu, quo homo in suo esse perseverare conatur, definitur.

Quo ergo unusquisque magis suum esse conservare conatur et
potest, eo magis virtute prseditus est, et consequenter {per Prop.
4. et 6. p. 3.), quatenus aliquis suum esse conservare negligit,
eatenus est impotens. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Nemo igitur, nisi a causis externis et suse naturse contrariis
victus, suum utile appetere, sive suum esse conservare, negligit.
Nemo, inquam, ex necessitate suse naturse, sed a causis externis
coactus, alimenta aversatur, vel se ipsum interficit, quod multis
modis fieri potest ; nempe interficit aliquis se ipsum coactus ab
alio, qui ejus dexteram, qua ensem casu prehenderat, contorquet,
et cogit versus cor ipsum gladium dirigere ; vel quod ex mandato
Tyranni, ut Seneca, cogatur venas aperire suas, hoc est, majus
malum minore vitare cupiat ; vel denique ex eo, quod causae
latentes externse ejus imaginationem ita disponunt, et Corpus ita
afiiciunt, ut id aliam naturam priori contrariam induat, et cujus
idea in Mente dari nequit {per Prop. 10. p. 3.). At quod
homo ex necessitate suse naturse conetur non existere, vel in
aliam formam mutari, tam est impossibile, quam quod ex nihilo
aliquid fiat, ut unusquisque mediocri meditatione videre potest.

PROPOSITIO XXI.

Nemo potest cupere heatum * esse, bene agere, et bene vivere,
qui simul non cupiat esse, agere, et vivere, Jioc est, actu existere.

D E M 0 N S T R A T I 0.

Hujus Propositionis demonstratio, seu potius res ipsa, perse
patet, et etiam ex Cupiditatis definitione. Est enim Cupiditas
(2)er 1. Aff. Defin.) beate seu bene vivendi, agendi, etc. ipsa
hominis essentia, hoc est {per Prop. 7. p. 3.) conatus, quo
unusquisque suum esse conservare conatur. Ergo nemo potest
•cupere, etc. Q. E. D.

PROPOSITIO XXII.

Nulla virtus potesf prior hac (nempe conatu sese conservandi)
concipi.

DEMONSTRATIO.

Conatus sese conservandi est ipsa rei essentia (per Prop. 7.

>•]

Gfrorer: heaius.

196

ETHICES PARS IV.

p. 3.). Si igitur aliqua virtus posset hac, nempe hoc conatu,
prior concipi, conciperetur ergo {per Defin. 8, hujus) ipsa rei
essentia se ipsa prior, quod (ut per se notiim) est absurdunu
Ergo nuUa virtus, etc. Q. E. D.

COROLLARIUM.

Conatus sese conservandi primum et unicum virtutis est
fundamentum. Nam hoc principio nullum aliud potest priiis
concipi {per Prop. prcec), et absque ipso {per Prop. 21. hujus)
nulla virtus potest concipi.

PROPOSITIO XXIII.

UomOj quatenus ad aliquid agendum determinatur ex co, qwxi
ideas habet inadcequatas^ non potest absolute dici^ ex virtute
agere; sed tantum quatenus determinatur ex eo, qubd intelligit.

DEMONSTRATIO.

Quatenus homo ad agendum determinatur ex eo, quod in-
adsequatas habet ideas, eatenus {per Prop. 1. p. 3.) patitur,
hoc est {per Defin. 1. et 2. p. 3.) aliquid agit, quodpersolam
ejus essentiam non potest percipi, hoc est {per Defin. 8. hujus)
quod ex ipsius virtute non sequitur. At quatenus ad aliquid
agendum det^rminatur ex eo, quod intelligit, eatenus (per ean-
dem Prop. 1. p. 3.) agit, hoc est {per Defin. 2. p. 3.) aliquid
agit, quod per solam ipsius essentiam percipitur, sive {per
Defin. 8. hujus) quod ex ipsius virtute adaequate sequitur. Q. E. D.

PROPOSITIO XXIV.

Ex virtute absolute agere nihil aliud in nobis est, quam ex
ductu Rationis agere, vivere, suum esse conservare {hcec tria
idem significant), ex fundamento proprium utile qucerendi.

DEMONSTRATIO.

Ex virtute absolute agere, nihil aliud est {per Defin. 8. hujus\
quam ex legibus propriae naturae agere. At nos eatenus tan-
tummodo agimus, quatenus intelligimus {per Prop. 3. p. 3.) ;
Ergo ex virtute agere, nihil aliud in nobis est, quam ex ductu
Rationis agere, vivere, suum esse conservare, idque {per CorolL
Prop. 22. hujus) ex fundamento suum utile quaerendi. Q. E. D.

PROPOSITIO XXV.

Nemo suum esse alterius rei causa conservare conatur.

DE SERVITUTE HUMANA.

DEMONSTRATIO.

197

Conatus, quo unaquaeque res in suo esse perseverare conatur,
sola ipsius rei essentia definitur {per Prop. 7. p. 3.); eaque
sola data, non autem ex alterius rei essentia, necessario sequi-
tur {per Prop. 6. p. 3.), ut unusquisque suuni esse conservare
conetur. Patet prc^terea hsec Propositio ex CoroU. Prop. Z^.
huius Partis. Nam si homo alterius rei causa suum esse con-
gervare conaretur, tum res illa primum esset virtutis funda-
mentum {ut per se notum), quod (per prcedictum Coroll.) est-
absurdum. Ergo nemo suum esse, etc. Q. E. D.

PROPOSITIO XXVI.

Quicnuid ex Ratione conamur, nihil aliud est quam intelligere;
nec Mens, quatenus Ratione utitur, aliud sibi uttle esse judicat,
nisi id, quod ad inielligendum conducit.

DEMONSTRATIO.

Conatus sese conservandi nihil est prseter ipsius rei essentiam
iper Prop. 7. p. 3.), quse, quatenus tahs existit, vmi habere
concipitur ad perseverandum in existendo {per Prop. 6. p. 3),
et ea agendum, qu^ ex data sua natura necessano sequuntur
irdde Defin. Appetitus in Schol. Prop. 9. p. 3.) At Ratioms
essentia nihil aliud est quam Mens nostra q^atenus clare et
distincte intelligit {vide ejus Defin. tn 2. Schol. Prop. ^O.p.2^.
Ergo {per Prop. 40. p. 2.) quicquid ex Ratione conamur, nihil
aliSd est quam intelligere. Deinde quoniam hio Mentis conatus,
«uo Mens, quatenus ratiocinatur, suum esse conatur conservare,
nihil aliud est quam inie\\igeve {per prirnampartemh^^^^
est ergo hic intelligendi conatus (per Coroll. Prop. 22. hujus)
primum et unicum virtutis fundamentum, nec alicujus finis causa
Imr Prop. 25. hujus) res intelUgere conabimur; sed contra
Mens, quatenus ratiocinatur, nihU sibi bonum esse concipere
poterit nisi id, quod ad inteUigendum conducit {per Defin. 1.

hujus). Q. E. D.

PROPOSITIO XXVII.

Nihil certo scimus bonum aut malum esse, nisi id, quod ad
intelligendum revera conducit, vel quod impedire potest, quo minus
intelligamus.

DEMONSTRATIO.

Mens, quatenus ratiocinatur, nihU aUud appetit quam intel-

!?1^

t ■

198

ETUICES PARS IV.

DE SERVITUTE HUMANA.

199

]

in,.

hgere, nec aliud sibi utile esse judicat nisi id, quod ad intelli-
gendum conducit {per Prop. prcec). At Mens ^er Prop. 41
et 43. p. 3., cuJHS etiam Schol. vide) reruni certitudinem non
habet, nisi quatenus ideas habet adsequatas, sive (quod per
Schol. Prop. 40. p. 2. idem est) quatenus ratiocinatur. Ergo
nihil certo scimus bonum esse nisi id, quod ad intelUgendum
revera conducit; et contra id malum, quod impedire potest
quo minus intelligamus. Q. E. D. '

PROPOSITIO XXVIII.

Summum Mentis honum est Dei cognitio, et Summa Mentis
virtus Deum cognoscere.

DEMONSTRATIO.

Summum, quod Mens intelhgere potest, Deus est, hoc est
iper Defin. 6. p. 1.) Ens absolute infinitum, et sine quo {per
Prop. 15. p. 1.) nihil esse neque concipi potest; adeoque {per
Prop. 26. et 27. hujus) summum Mentis utile^ sive {per Defin.
1. hujus.) bonum, est Dei cognitio. Deinde Mens, quatenus
intelligit, eatenus tantum agit {per Prop. 1. et 3. p. 5.), et
eatenus tantum per Prop 23. hujus) potest absolute dici, quod
ex virtute agit. Est igitur Mentis absoluta virtus intelligere.
At summum, quod Mens intelligere potest, Deus est {ut Jam
jam demonstravimus) ; Ergo Mentis summa virtus est Deuni
mtelligere seu cognoscere. Q. E.,D.

PROPOSITIO XXIX.

Bes qucBcunque singularis, cujus natura a nostra prorsus
est diversa, nostram agendi potentiam nec juvare nec coercere
potest, et absolute res nulla potest nobis bona aut mala esse,
nisi commune aliquid nobiscum habeat.

DEMONSTRATIO.

Cujuscunque rei singularis, et consequenter {per Coroll. Prop.
10. p. 2.) hominis, potentia, qua existit et operatur, non de-
terminatur nisi ab aha re singulari {per Prop. 28. p. 1.), cujus
natura {per Prop. 6. p 2.) per idem attributum debet inteUigi,
per quod natura humana concipitur. Nostra igitur agendi poten-
tia, quomodocunque ea concipiatur, determinari, et consequen-
ter juyan vel coerceri, potest potentia alterius rei singularis,
qu£e ahqmd commune nobiscum habet, et non potentia rei, cu-
jus natura a nostra prorsus est diversa ; et quia id bonum aut

^alum vocamus, quod causa est L^tife -'>* T^f f ^ ^^^^
T, 7,. Q lmm<>\ hoc est (oer Schol. Prop. U- i>- J.) quoa
rXm aifpotentiam auget vel minuit, juvat vel coercet ;
So r™s Ss natura a nosL prorsus est d.versa, nobis neque
bona neque mala esse potest. Q. E. V.

PEOPOSITIO XXX.

Res mlla per id, qmd cum noslra natura ~XJ^^1^
fotest esse mala, sed ,,uatenus nobis mala est, eatenus est

Hobis contraria.

DEMONSTRATIO.

U malum vocamus, quod causa est Tristiti^ (i>erJro| 8.

h,n«o\ hoc est (per ejus Defin., quam vide tn bcliol. rrop.

1 l 3) quod nostram agendi potentiam minuit vel coercet.

•ij^ur'ies%a per i^. ^od nobiscum habet c— ne n^^^
bis esset mala; posset ergo res id ipsum, quod notecum com

risrm iXigir P tV^tlsz. tzJ

habet noteTt nobis esse mala, sed contra quatenus mala est,
2 U'5"». ostendimus), <1— /»" /f "1' P^"
tentiam minuere vel cogrcere potest, eatenus [per Prop. o.
p. 3.) nobis est contrana. Q. E. V.

PROPOSITIO XXXI.

Quaenus res aliqua cum nostra natura convenit, eatenus
necessario hona est.

Ouatenus enlm res aliqua cum nostra natura conyemt, non
JitlZr P"r prwc.) es.se mala. Erit ergo necessano vel bona

rtdiZ-ens. "^Bi^hoc' Po-t-V^T^^TlrripsiuTnt
neque mala; nihil ergo (per Befin. 1. ''«ff «l ^^ J/J' ^ oa
h,ra senuetur auod nostr» naturae conservatiom mservit, noc
Ti^rZA quod ipsius rei "atur» conservat^^^^^
vit; ied hoc est absurdum (per Prop. 6. P:^l'jf1^V^
tenus cum nostra natura convenit, necessano bona. (J. J^- ^.

COKOLLARIUM.

Hinc sequitur, quod, quo res aUqua magis o""» n»;'^^ f *"^^
convenit, eo nobis est utilior seu magis bona, et contra, quo

« Ed Princ.:pe,- Accio... 3. kuju.. Corrigenda :pcrA^o»,a hujus. Schmidt.
Aaerbach: pe,- Axio„u 3. p. 1. Saisset: per Defin. 2. et 3. p. *■

» t

- h\

200

ETHICES PARS IV.

DE SERVITUTE HUMANA.

201

r f

res aliqua nobis est utilior, eatenus cum nostra natura magis
convenit. Nam quatenus cum nostra natura non convenit, erit
necessario a nostra natura diversa, vel eidem contraria. Si di-
versa, tum (per Prop, 29. hujus.) neque bona neque mala
esse poterit; si autem contraria, erit ergo etiam ei contraria,
quae cum nostra natura convenit, hoc est (per Prop. j^rceced.)
contraria bono, seu mala. Nihil igitur, nisi quatenus cum nostra
natura convenit, potest esse bonum, atque adeo, quo res ahqua
magis cum nostra natura convenit, eo est utilior, et contra
Q. E. I).

PROPOSITIO XXXII.

Quatenus homines passionibus sunt ohnoxii, non possuni
eatenus dici, qpud natura conveniant.

DEMONSTRATIO.

Qu£e natura convenire dicuntur, potentia convenire intelli-
guntur {per Prop. 7. p. 3.);non autem impotentia seu negatione,
et consequenter {vide Schol. Prop 3. p. 3.*) neque etiam pas-
sione; quare homines, quatenus passionibus sunt obnoxii, non
possunt dici, quod natura conveniant. Q. E. B.

S C H O L I U M.

Res etiam per se patet; qui enim ait, album et nigrum in
eo solummodo convenire, quod neutrum sit rubrum, is absolute
affirmat, album et nigrum nulla in re convenire. Sic etiam si
quis ait, lapidem et hominem in hoc tantum convenire, quod
uterque sit finitus, impotens, vel quod ex necessitate su^ natune
non existit, vel denique quod a potentia causarum externaiuni
indefinite superatur: is omnino affirmat, lapidem et homtneni
nulla in re convenire ; quje enim in sola negatione, sive in
eo, quod non habent, conveniunt, ea revera nuUa in re conveniunt.

PROPOSITIO XXXIII.

Hmnines natura discrepare possunt, quatenus affectibus, qui
passiones sunt, conflictantur ; et eatenus etiam unus idemquc
homo varius est et inconstans.

DEMONSTRATIO.

Affectuum natura seu essentia non potest per solam nostram
essentiam seu naturam exphcari fper Befin. 1. et 2. p. 3.);
sed potentia, hoc est {per Prop. 7. p. 3.) natura, causaruni

•) Vers. Belg. — Ed. Pr.: ».. 2.

externarum, cum nostra comparata, definiri debet; unde fit, ut
uniuscujusque affectus tot species dentur, quot sunt species
objectorum, a quibus afficimur (vide Prop. 56. j9. 3.) et ut
homines ab uno eodemque objecto divei-simode afficiantur {vide
Prop. 51. p. 3'), atque eatenus natura discrepent; denique ut
unus idemque homo {per eandem Prop. 51. p. 3.) erga idem
objectum diversimode afficiatur, atque eatenus varius sit, etc.
q. E. D.

PROPOSITIO XXXIV.

Quatenus homines affectibus, qui passio7ies sunt, conflictan-
tur, possunt invicem esse contrarii.

DEMONSTRATIO.

Homo ex. gr. Petrus potest esse causa, ut Paulus contriste-
tur, propterea quod aUquid habet simile rei, quam Paulus odit
{per Prop. 16. p. 3.) ; vel propterea quod Petrus solus re aliqua
potitur, quam ipse Paulus etiam amat {vide Prop. 32. p. 3.
cum ejusdem Schol), vel ob ahas causas (harum j^rfscipuas
vlde in Schol. Prop. 55. p. 3.); atque adeo inde fiet (pcr
Defin. 7. Affect.)^ ut Paulus Petrum odio habeat; et conse-
quenter facile fiet (per Prop. 40. p. 3. cum ejns SchoJ.), ^ut
Petrus Pauhim contra odio habeat, atque adeo {per Prop. 39.
p. 3.) ut invicem malum inferre conentur, hoc est {per Prop.
30. hujus), ut invicem sint contrarii. At affectus Tristitiae sem-
per passio est (per Prop. 59 p. 3.) ; ergo homines, quatenus
conflictantur affectibus, qui passiones sunt, possunt mvicem
esse contrarii. Q. E. B.

SCHOLIUM.

Dixi, quod Paulus odio Petrum habeat, quia imaginatur, id
eundem possidere, quod ipse Paulus etiam amat; unde prima
fronte videtur sequi, quod hi duo ex eo, quod idem amant, et
cunsequenter ex eo, qiiod natura conveniunt, sibi invicem damno
sint ; atque adeo, si hoc verum est, falsae essent Propositio 30.
et 31. hujus Partis. Sed si rem aequa lance examinare vehmus,
hjec omnia convenire omnino videbimus. Nam hi duo non sunt
invicem molesti, quatenus natura conveniunt, hoc est quatenus
uterque idem amat, sed quatenus ab invicem discrepant. Nam
quatenus uterque idem amat, eo ipso utriusque amor fovetur
{per Prop. 31. p. 3.), hoc est {per Befin. 6. Affcct.), eo ipso
utriusque Leetitia fovetur. Quare longe abest, ut quatenus idem
amant, et natura conveniunt, invicem molesti sint. Sed hujus

•\

202

ETHICES PARS IV.

rei causa, ut dixi, nulla alia est, quam quia natura discrepare
supponuntur. Supponimus namque, Petrum ideam habere rei
amatae jam possessse, et Paulum contra ideam rei amatie amis-
sse. Unde fit, ut hic Tristitia, et ille contra Lsetitia afficiatur,
atque eatenus invicem contrarii sint. Et ad hunc modum osten-
dere facile possumus, reliquas odii causas ab hoc solo pendere^
quod homines natura discrepant, et non ab eo, in quo con-
veniunt.

PROPOSTTIO XXXV.

Quatenus homines ex ductu Bationis vivunt, eatenus tantum
natura semper necessario conveniunt,

DEMONSTRATIO.

Quatenus homines aifectibus, qui passiones sunt, conflictantur,
possunt esse natura diversi {per Prop. 33. hujus) et invicem
contrarii {per Prop. prccced.^. Sed eatenus homines tantum
agere dicuntur, quatenus ex ductu Rationis vivunt {per Proj).
3. p. 3.); atque adeo quicquid ex humana natura, quatenus
Ratione definitur, sequitur, id {per Defin. 2. p. 3.) per solam
humanam naturam, tanquam per proximam suam causam,
debet intelligi. Sed quia unusquisque ex suse naturae legibus id
appetit, quod bonum, et id amovere conatur, quod malum esse
judicat {per Prop. li), hujus); et cum praeterea id, quod ex
dictamine Rationis bonum aut malum esse judicamus, necessario
bonum aut malum sit {per Prop. 41. p. 2.) ; Ergo homines,
quatenus ex ductu Rationis vivunt, eatenus tantum ea necessario
agunt, quse humanse naturae, et consequenter unicuique homini
necessario bona sunt, hoc est {per Coroll. Prop. 31, hujiis)
quae cum natura uniuscujusque hominis conveniunt ; atque adeo
homines etiam inter se, quatenus ex ductu Rationis vivunt,.
necessario semper conveniunt. Q. E. D,

COROLLARIUM I.

Nihil singulare in rerum Natura datur, quod homini sit
utilius quam homo, qui ex ductu Rationis vivit. Nam id homini
utilissimum est, quod cum sua natura maxime convenit {pcr
Coroll, Prop. 31. hujus), hoc est {ut per se notum) homo. At
homo ex legibus suse naturae absolute agit, quando ex ductu
Rationis vivit (per Defin. 2. p. 5.), et eatenus tantum cum
natura alterius hominis necessario semper convenit {per Prop.
prceced.); ergo homini nihil inter res singulares utilius datur
quam homo, etc. Q. E. I>.

DE SERVITUTE HUMANA.

COROLLARIUM II.

203

Cum maxime unusquisque homo suum sibi utile quaerit, tum
maxime homines sunt sibi invicem utiles. Nam quo magis unus-
(iuisque suum utile quaerit; et se conservare conatur, eo magis
virtute praeditus est {per Prop. 20. hujus), sive, quod idem est
[per Defin. 8, hujus\ eo majore potentia praeditus est ad agen-
dum ex suae naturae legibus, hoc est {per Prop. 3. p. 3.) ad
vivendum ex ductu Rationis. At homines tum maxime natura
conveniunt, cum ex ductu Rationis vivunt {per Prop. prceced.);
Ergo {per prcec, Coroll.) tum maxime homines erunt sibi invi-
cem utiles, cum maxime unusquisque suum utile sibi quaerit.
Q. E, D,

SCHOLIUM.

Quae modo ostendimus, ipsa etiam experientia quotidie tot
tamque luculentis testimoniis testatur, ut omnibus fere in ore
sit: hominem homini Deum esse. Fit tamen raro, ut homines
ex ductu Rationis vivant; sed cum iis ita comparatum est, ut
plerumque invidi, atque invicem molesti sint. At nihilominus
vitam solitariam vix transigere queunt, ita ut plerisque illa
(lefinitio, quod homo sit animal sociale, valde arriserit ; et revera
res ita se habet, ut ex hominum communi societate multo
plura commoda oriantur quam damna. (Rideant igitur, quantum
veHnt, res humanas Satyrici, easque detestentur Theologi, et
laudent, qusntum possunt, Melancholici vitam incultam et agres-
tem, hominesque contemnant, et admirentur bruta ; experientur
tamen. homines mutuo auxilio ea, quibus indigent, multo faci-
lius sibi parare, et non nisi junctis viribus pericula, quae ubique
imminent, vitare posse; ut jam taceam, quod multo prsestabilius
sit, et cognitione nostra magis dignum. hominum, quam bruto-
rum facta contemplari. Sed de his alias prolixius.

PROPOSITIO XXXVI.

Summum honum eorum, qui virtutem sectantur, omnibus
Lommune est, eoque omnes ceque gaudere possunt,

DEMONSTRATIO.

Ex virtute agere est ex ductu Rationis agere {per Prop. 24.
hujus), et quicquid ex Ratione conamur agere, est intelligere
[per Prop, 26. hujus; atque adeo {per Prop. 28. hujus) sum-
mum bonum eorum, qui virtutem sectantur, est Deum cognos-
cere, hoc est {per Prop. 47, p, 2. et ejusdem Schol.) bonum,

I '

i'ii

204

ETHICES PARS IV.

DE SERVITUTE HUMA.NA.

205

jli-

quod omnibus hominibus commune est, et ab omnibus hominibus,
quatenus ejusdem sunt naturse, possideri aeque potest. Q. E. ]).

SCHOLIUM.

Si quis autem roget, quid si summum bonum eorum, qui vir-
tutem sectantur, non esset omnibus commune ? an non inde,
ut supra (vide Prop. 34. hujus), sequeretur, quod homines,
qui ex ductu Rationis vivunt, hoc est {per Prop. 35. hujiis)
homines, quatenus natura conveniunt, essent invicem contrarii V
Is hoc sibi responsum habeat, non ex accidenti, sed ex ipsa
natura Rationis oriri, ut hominis summum bonum omnibus sit
commune, nimirum quia ex ipsa humana essentia, quatenus
Ratione definitur, deducitur; et quia homo nec esse nec concipi
posset, si potestatem non haberet gaudendi hoc summo bono.
Pertinet namque (per Prop. 47. p. ^.) ad Mentis humana'
«ssentiara, adsequatam habere cognitionem aetemae et infinita'
■essentise Dei.

PROPOSITIO. XXXVII.

Bonum, quod unusquisque, qui sectatur virtutem, sihi ap-
j)ctit, reliquis hominihus etiam cupiet, et eo magis, quomajo-
rem Dei hahucrit cognitionem.

DEMONSTRATIO.

Homines, quatenus ex ductu Rationis vivunt, sunt homiiii
utilissimi (per Coroll. 1. Prop. 35. hujus)-, atque adeo (pcr
Prop. 19. hujus) ex ductu Rationis conabimur necessario efficere.
ut homines ex ductu Rationis vivant. At bonum, quod unusquis-
que, qui ex Rationis dictamine vivit, hoc est (per Prop. ^4.
hujus) qui virtutem sectatur, sibi appetit, est inteUigere (pcr
Prop. 26. hujus) ; ergo bonum, quod unusquisque, qui virtuteiii
sectatur, sibi appetit, reHquis hominibus etiam cupiet. Deinde
Cupiditas, quatenus ad Mentem refertur, est ipsa Mentis essen-
tia (per 1. Affect. Defin.); Mentis autem essentiain cognitione
consistit (per Prop. IJ. p. 2.), quae Dei cognitionem involvit
(per Prop. 47. p. 2.), et sine qua (per Prop. 15. p. 1.), nec
esse nec concipi potest ; adeoque quo Mentis essentia majorem Dei
cognitionem involvit, eo Cupiditas, qua is, qui virtutem sectatur,
bonum, quod sibi appetit, alteri cupit, etiam major erit. Q. E. D.

Alitcr.
Bonum, quod homo sibi appetit et amat, constantius amabit.
si viderit, aUos idem amare (per Prop. 31. p. 3.); atqueadeo

(ner Coroll. ejusdem Prop.) conabitur, ut reliqui idem ament;
et quia hoc bonum (per Prop. prcBC.) omnibus commune est,
eoque omnes gaudere possunt, conabitur ^r^o (per eandem
rationem), ut omnes eodem gaudeant, et (per Prop. 67. p. 3.)
eo magis, quo hoc bono magis fruetur. Q. E. D.

SCHOLIUM I.

Qui ex solo affectu conatur, ut reliqui ament, quod ipse amat,
et ut reUqui ex ipsius ingenio vivant, solo impetu agit, et ideo
odiosus est, prsecipue ns, quibus aUa placent, quique propterea
etiam student, et eodem impetu conantur, ut rehqui contra ex ipso-
rum ineenio vivant. Deinde quoniam summum, quod homines ex
affectu appetunt, bonum saepe tale est, ut unus tantum ejus possit
esse compos, hinc fit, ut qui amant, mente sibi non constent, et
dum laudes rei, quam amant, narrare gaudent, timeant credi. At
qui reUquos conatur Ratione ducere, non impetu, sed humamter et
benigne agit, et sibi mente maxhne constat. Porro quicquid cupi-
mus et agimus, cujus causa* sumus, quatenus Dei habemus ideam.
sive quatenus Deum cognoscunus, ad Religionem refero. Oupidita-
tem autem bene faciendi, quae ex eo ingeneratur, quod ex Rationis
ductu vivimus, Pietatem voco. Cupiditatem deinde, qua homo, qui
ex ductu Rationis vivit, tenetur, ut reUquos sibi araicitia jungat,
Honestatem voco, et id honestum, quod homines, qui ex ductu
Rationis vivunt, laudant, et id contra turpe, quod concihandie
amiciti^ repugnat. Prster hsec, civitatis etiam quaenam sint
fundamenta ostendi. Differentia deinde mter veram virtutem
et impotentiam facile ex supra dictis percipitur; nerape quod
vera virtus nihil aUud sit, quara ex solo Rationis ductu vivere ;
atque adeo irapotentia in hoc solo consistit, quod homo a rebus,
quse extra ipsum sunt, duci se patiatur, et ab iis ad ea agen-
dum deterrainetur, quse rerum externarum commums constitutio,
non autem ea, qu^ ipsa ipsius natura,;in se sola considerata,
postulat. Atque h^c iUa sunt, quse m Scholio Propositioms 18.
huius Partis deraonstrare proraisi, ex quibus apparet, legem
illam de non mactandis brutis magis vana superstitione et mu-
Uebri misericordia, quara sana Ratione fundatam esse. Docet qm-
dem ratio nostrura utUe quaerendi **, necessitudmera cum

• Ed. Pr. : cujus causd. i- o^q v« 9^ ^^9 ts

•• Sic recte vers. Belg.; cf. infra pagg. 247 vs. lo., 2o9. vs. ib.,bi>y.j9.
34., 579 vs. 10 - Schmidt, Anerbach: Kirchmann : Ratio, nostrum utde

(iit(erendi causd necessitudinem. . ;„„^^,.p

••» Saisset: Ratio, nostr. ut. qu. nec. nos cum hommihus jungeie.

.'5. ♦

H
} f

l.i'

206

ETHICES PARS IV.

hominibiis jungere, sed non cuin brutis, aut rebus, quarum natura
a natura humana est diversa; sed idem jus, quod illa in nos
habent, nos in ea habere. Imo quia uniuscujusque jus virtute
seu potentia uniuscujusque definitur, longe majus homines in
bruta, quam hsec in homines jus habent. Nec tamen nego bruta
sentire; sed nego, quod propterea non liceat nostrae utilitati
consulere, et iisdem ad libitum uti, eademque tractare prout
nobis magis convenit ; quandoquidem nobiscum natura non con-
veniunt, et eorum affectus ab affectibus humanis sunt natuni
diversi {vide Schol. Prop. 57. p. 3.). Superest ut expHcem.
quid justum, quid injustum, quid peccatum, et quid denique
meritum sit. Sed de his vide seq. Scholium.

SCHOLIUM II.

In Appendice Partis primse explicare promisi, quid laus et
vituperium, quid meritum et peccatum, quid justum et injustum
sit. Laudem et vituperium quod attinet, in Scholio Propositionis 29
partis 3. explicui ; de reliquis autem hic jam erit dicendi locus.
Sed prius pauca de statu hominis natnrali et civili dicenda sunt.

Existit unusquisque summo Naturse jure, et consequenter
summo Naturse jure unusquisque ea agit, quse ex suae
naturae necessitate sequuntur; atque adeo summo Natunu
jure unusquisque judicat, quid bonum, quid malum sit, suseque
utihtati ex suo ingenio consulit (vide Prop. 19. et 20 hujus),
seseque vindicat (vide Coroll. 2. Prop. 40. p. 5.), et id, quod
amat, conservare, et id, quod odio habet, destruere conatur
(vide Prop. 28 p. 3.). Quod si homines ex ductu Rationis vive-
rent, potiretur unusquisque (per CoroU. 1. Prop. 35. hnjus)
hoc suo jure absque ullo alterius damno. Sed quia aifectibus
8unt obnoxii (per Coroll. Prop. 4. hujus), qui potentiam seu
virtutem humanam longe superant (per Prop. 6 ht4jus), ideo
saepe diversi trahuntur' (per Prop. 33. hujus), atque sibi invi-
cem sunt contrarii [per Prop. 34. hujus)^ mutuo dum auxilio
indigent (per Schol. Prop. 35. hujus). itJt igitur homines con
corditer vivere et sibi auxiUo esse possint, necesse est, utjure
fiuo naturali cedant, et se invicem securos reddant, se nihil ac-
turos, quod possit in alterius damnum cedere. Qua autem ratione
hoc fieri possit, ut sciHcet homines, qui affectibus necessario
sunt obnoxii (per CoroU. Prop. 4. hujus), atque inconstantes
ct varii {per Prop. 33. hujus), possint se invicem securos red-
dere, et fidem invicem habere, patet ex Propositione 7. hujus
partis et Propositione 39. partis 3. Nempe quod nullus affectus

DE SERVITUTE HUMAKA.

207

coerceri potest, nisi affectu fortiore et contrario affectui
coercendo, et quod unusquisque ab inferendo damno abstinet
timore majoris damni. Hac igitur lege Societas firmari poterit,
si modo ipsa sibi vindicet * jus, quod unusquisque habet, sese
vindicandi, et de bono et malo judicandi; qugeque adeo potes-
tatem habeat communem vivendi rationem prsescribendi, leges-
que ferendi, easque non Ratione, quse affectus coercere nequit
iper Schol. Prop. 17. hujus), sed minis firmandi. Hsec autem
Societas, legibus et potestate sese conservandi firmata, Civitas
appellatur, et qui ipsius jure defenduntur, Cives; ex quibus
facile intelligimus, nihil in statu naturali dari, quod ex om-
nium consensu bonum aut malum sit; quandoquidem unus-
quisque, qui in statu est naturali, suse tantummodo utilitati con-
sulit, et ex suo ingenio, et quatenus suse utilitatis tantum habet
rationem; quid bonum quidve malum sit, decernit, et nemini,
nisi sibi soli, obtemperare lege uUa tenetur. Atque adeo m
statu naturaU peccatum concipi nequit; at quidem in statu
CiviU, ubi et communi consensu decernitur, quid bonum quidve
malum sit, et unusquisque Civitati obtemperare tenetur. Est
itaque peccatum nihil aUud quam inobedientia, quse propterea
solo Civitatis jure punitur, et eontra obedientia Civi meritum
ducitur, quia eo ipso dignus judicatur, qui Civitatis commodis
gaudeat. Deinde in statu naturaU nemo ex communi consensu
aUcujus rei est Dominus, nec in Natura aUquid datur, quod
possit dici hujus hominis esse, et non iUius ; sed omnia omnium
sunt; ac proinde in statu naturaU nuUa potest concipi volun-
tas unicuique suum tribuendi, aut aUcui id, quod ejus sit, eri-
piendi ; hoc est, in statu naturaU nihil fit, quod justum aut
injustum possit dici ; at quidem in statu civiU, ubi ex communi
consensu decernitur, quid hujus, quidve iUius sit. Ex quibus
apparet, justum et injustum, peccatum et meritum, notiones esse
extrinsecas ; non autera attributa, quse Mentis naturam expUcent.
Sed de his satis.

PROPOSITIO XXXVIII.

Id, quod Corpus humanum ita disponit, ut pluribus modis
iwssit affici, vel quod idem aptum reddit ad corpora externa
pluribus modis afticiendum, hbmini est utile; et eo utilius, quo
Corpus ab eo aptius redditur, ut pluribus modis afficiatur,

Ed. Pr.: vendicet, ut et alias, etsi modo: vindicat eimo\: vindicandi.

: I

I
' li

1)1

l!^M

208

ETHICES PARS IV.

DE SERVITUTE HUMANA.

209

■U

aliaque corpora afficiat ; et contra id noxium est, quod Corpus
ad hoic minus aptum reddit.

DEMONSTRATIO.

Quo Corpus ad haec aptius redditur, eo Mens aptior ad
percipiendum redditur {per Prop. 14. p: 2.) ; adeoque id, quod
Corpus hac ratione disponit, aptumque ad h?ec reddit, est neces-
sario bonum «eu utile {per Prop. 26. et 27. hujus), et eo utilius,
quo Corpus ad ha3C aptius potest reddere; et contra (per ean-
dem Prop. 14. p. 2. inversam, et Prop. 26 et 27, hujiis)
noxium, si Corpus ad hsec minus aptum reddat. Q. E. B.

PROPOSITIO XXXIX.

QUfCe efficiunt, ut motiis et quietis ratio, quam Corporis
humani partes ad invicem habent, conservetur, bona sunt; et
ea contra mala, quce efficiunt, ut Corporis humani partes aliam
ad invicem motus et quietis habeant rationem.

DEMONSTRATIO.

Corpus humanum indiget, ut conservetur, plurimis aliis cor-
poribus (per Postul. 4. p. 2.). At id, quod formam humani
Corporis constituit, in hoc consistit, quod ejus partes motus
suos certa quadam ratione sibi invicem communicent (per Defin.
ante Lem. 4., quam vide post Prop. 13. p. 2.). Ergo quiie
eflBciunt, ut motus et quietis ratio, quam Corporis humani par-
tes ad invicem habent, conservetur, eadem humani Corporis
formam conservant, et consequenter efficiunt [per Post. 3. et
6. p. 2.), ut Corpus humanum multis modis affici. et ut idem
corpora extema multis modis afficere possit, adeoque (per Prop.
prcec.) bona sunt. Deinde, quae efficiuut, ut Corporis humani
partes aliam motus et quietis rationem obtineant, eadem (pcr
eandem Defin. p. 2.) efficiunt, ut Corpus humanum aliam for-
mam induat, hoc est (ut per se noium, et in fine prcefationis
hujus partis monuimus) ut Corpus humanum destruatur, et
consequenter ut omnino ineptum reddatur, ne possit pluribus
modis affici, ac proinde (per Prop, prcec.) mala sunt. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Quantum haec Menti obesse vel prodesse possunt, in Quinta
Parte explicabitur. Sed hic notandum, quod Corpus tum mortem
obire intelligam, quando ejus partes ita disponuntur, ut aliam
motus et quietis rationem ad invicem obtineant. Nam negare

non audeo, Corpus humanum, retenta sanguinis circulatione^ et
aliis, propter quse Corpus vivere existimatur, posse nihilominus
in aliam naturam a sua prorsus diversam mutari. Nam nulla
ratio me cogit, ut statuam Corpus non mori, nisi mutetur in
catlaver ; quin ipsa experientia aliud suadere videtur. Fit namque
aliquando, ut homo tales patiatur mutationes, ut non facile
eundem illum esse dixerim; ut de quodam Hispano Poeta
narrare audivi, qui morbo correptus fuerat, et quamvis ex eo
convaluerit, mansit tamen praBteritge suae vitaj tam oblitus, ut
Fabulas et Tragoedias, quas fecerat, suas non crediderit esse ;
et sane pro infante adulto haberi potuisset, si vernaculaj etiam
lingu£e fuisset obhtus. Et si hoc incredibile videtur, quid de
infantibus dicemus? Quorum naturam homo provectce letatis a
siia tam diversam esse credit, ut persuaderi non posset, se un-
quam infantem fuisse, nisi ex aliis de se conjecturam faceret.
Sed ne superstitiosis materiam suppeditem movendi novas quies-
tiones, malo hsec in medio relinquere.

PROPOSITIO XL.

Quce ad hominum communcm Societatem conducnnt, sive
({wr efficiunt, ut homines concorditcr vivant, idiUa sunt, ct
ilhi contra mala quw discordiam in Civitateyn inducunt.

DEMONSTRATIO.

Xam quse efficiunt, ut homines concorditer vivant, simul effi-
ciunt, ut ex ductu Rationis vivant (per Prop. 35 hujus), aique
adoo {2)er Prop. 26. ct 27. hujus) bona sunt, et {per candem
mtlonem) illa contra mala sunt, quae discordias concitant. Q. E. D.

PROPOSITIO XLI.

Mitia directe mala non cd, sed bona; Tristitia nutcm
eontra directe est mala.

DEMONSTRATIO.

Laititia (per Prop. 11. p. 3. cum cjusdem Fcliol.) est affectus,
quo corporis agendi potentia augetur vel juvatur; Tristitia
antem contra est affectus, quo corporis agendi potentia minui-
tur vel coercetur; adeoque (per Prop. 38. hujus) Laetitia
(lirecta bona est, etc. Q. E. D.

PROPOSITIO XLIL

IliJaritas cjccessum habcre nequit, sed scmper bona est; ct
contra Melancholia seynper mala.

t- \

210

I?.

ETHICES PARS IV.

DEMONSTRATIO.

DE SERVITUTE HUMANA.

211

Hilaritas (vide ejus Befin. in Schol. Frop. 11. p. S.) est
Lsetitia, quse, quatenus ad Corpus refertur, in hoc consistit,
quod Corporis omnes partes pariter sint affectse; hoc est {pcr
Prop. 11. p. 3.) quod Corporis agendi potentia augetur vel
juvatur, ita ut omnes ejus partes eandem ad invicem motuset
quietis rationem obtineant; atque adeo {per Prop. 39. hiiji(s)
Hilaritas semper est bona, nec excessum habere potest. At
Melancholia {ctijus etiam Dcfin. vide in eodem Schol. Prop.
11. p. 3.) est Tristitia, quse, quatenus ad Corpus refertur, in
hoc consistit, quod Corporis agendi potentia absolute minuitur
vel coercetur; adeoque {per Prop. 38. hujus) semper est
mala. Q. E. D.

PROPOSITIO'XLin.

Titillatio excessum hahere potest, et mala esse ; Dolor mdeni
eatenus potest esse honus, quatenus Titillatio seu Lwtitia csf
mala.

DEMONSTRATIO.

Titillatio est Lsetitia, quse, quatenus ad Corpus refertur, in
hoc consistit, quod una vel aliquot ejus partes prie reliquis atii-
ciuntur {vide ejus Defin. in Schol. Prop. ii.i?. 5); cujusaffec-
tus potentia tanta esse potest, ut reliquas Corporis actiones
superet [per Prop. 6. hujus), eique pertinaciter adhsereat, atque
adeo impediat, quo minus Corpus aptum sit, ut plurimis aliis
modis afficiatur; adeoque {per Prop. 38. hujus) mala esse po-
test. Deinde Dolor, qui contra Tristitia est, in se solo conside-
ratus, non potest esse bonus {per Prop. 41. hujus). Veruni
quia ejus vis et incrementum definitur potentia causae externa'
cum nostra comparata {per Prop. 5. hujus), possumus ergo
hujus affectus infinitos virium concipere gradus et modos {pcr
Prop. 3. hujus) ; atque adeo eundem talem concipere, qui Titil-
lationem possit coercere, ut excessum non habeat, et eatenus
{per primam partem Prop. hujus) efficere, ne Corpus minus
aptum reddatur; ac proinde eatenus erit bonus. Q. E. D.

PROPOSITIO XLIV.
Amor et Cupiditas exessum hahere possunt.

DEMONSTRATIO.

Amor est Latitise {jyer Defin. 6. Affect.) concoraitante idea

caus^ externse : Titillatio igitur [per Schol. Prop. 11. p. 3.)
concomitante idea causse externse Amor est; atque adeo Amor
(per Prop. prcec.) excessum habere potest. Deinde Cupiditas
60 est major, quo affectus, ex quo oritur, major est {per Prop.
37 p. 3.) Quare ut affectus {per Prop. 6. hujus) reUquas ho-
minis actiones superare potest; sic etiam Cupiditas, quse ex
eodem affectu oritur, reliquas Cupiditates superare, ac proinde
eundem excessum habere poterit, quem in prsecedenti Proposi-
tione Titillationem habere ostendimus. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Hilaritas, quam bonam esse dixi, concipitur facilius quam
observatur. Nam affectus, quibus quotidie conflictamur, refe-
runtur plerumque ad aliquam Corporis partem, quae prae reh-
quis afficitur ; ac proinde affectus ut plurimum excessum habent,
et Mentem in sola unius objecti contemplatione ita detinent,
ut de aliis cogitare nequeat; et quamvis homines phiribus
affectibus obnoxii sint, atque adeo rari reperiantur, qui semper
uno eodemque affectu conflictentur, non desunt tamen, quibus
unus idemque affectus pertinaciter adhsereat. Videmus enim
homines aliquando ab uno objecto ita affici, ut quamvis praesens
non sit, ipsum tamen coram habere credant; quod quando
homini non dormienti accidit, eundem delirare dicimus vel
insanire; nec minus insanire creduntur, qui Amore ardent,
quique noctes atque dies solam amasiam vel meretricem som-
niant, quia risum movere solent. At cum avarus de nuUa aha
re, quam de lucro vel de nummis cogitet, et ambitiosus de
gloria, etc., hi non creduntur deUrare, quia molesti solent esse,
et Odio digni sestimantur. Sed revera Avaritia, Ambitio, Libido,
etc. delirii species sunt, quamvis inter morbos non numerentur.

PROPOSITIO XLV.
Odium nunquam potest esse bonum.

DEMONSTRATIO.

Hominem, quem odimus, destruere conamur {2)er Prop. 39. p. 3.),
hoc est {per Prop. 37. hujus) aUquid conamur, quod malum
est; Ergo etc. Q. E. D.

s C H 0 L I u M.

Nota, me hic et in seqq. per Odium illud tantum inteUigere,
quod est erga homines.

iiiti

DE SERVITUTE HUMANA.

213

212

ETHICES PARS IV.

C 0 B 0 L L A R I U M I.

Invidia, Irrisio, Contemptus, Ira, Vindicta, et reliqui affec-
tus, qui ad Odium referuntur vel ex eodem oriuntur, mali
sunt; quod etiam ex Prop. 39. p. 3. et Prop. 37 hujus patet.

COROLLARIUM 11.

Quicquid ex eo, quod odio affecti sumus, appetimus, turpe,
et in Civitate injustum est. Quod etiam patet ex Prop. 39. p.
3. et ex Defin. turpis et injusti, quas vide in Scholiis Prop.
37. hujus.

s c H 0 L I u M.

Inter Irrisionem (quam in i. CoroU. malam esse dixi) et
risum magnam agnosco differentiam. Nam risus, ut et jocus,
mera est Lsetitia ; adeoque, modo excessum non habeat, per
se bonus est {per Prop. 41. hujus). Nihil profecto nisi torva
et tristis superstitio delectari prohibet. Nam qui magis decet
famem et sitim extinguere, quam melanchoham expellere ? Mea
hsec est ratio, et sic aiiimum induxi meum. NuUum numen, nec
alius, nisi invidus, mea impotentia et incommodo delectatur, nec
nobis lacrimas, singultus, metum, et aha hujusmodi, qu23 animi
impotentis sunt signa, virtuti ducit ; sed contra, quo majori
L^etitia afficimur, eo ad majorem perfectionem transimus, hoc
est, eo nos magis de natura divina participare necesse est.
Rebus itaque uti, et iis, quantum fieri potest, delectari (non
quidem ad nauseam usque, nam hoc delectari non est), viri est
sapientis. Viri, inquam, sapientis est, moderato et suavi cibo
et potu se reficere et recreare, ut et odoribus, plantarum viren-
tium amoenitate, ornatu, musica, ludis exercitatoriis, theatris,
et aUis hujusmodi, quibus unusquisque absque ullo alterius
damno uti potest. Corpus namque humanum ex plurimis diversa)
natur» partibus componitur, quie continuo novo alimento indi-
gent et vario, ut totum Corpus ad omnia, quse ex ipsius natura
sequi possunt, jeque aptum sit, et consequenter ut Mens etiam
£eque apta sit ad plura simul intelUgendum. Hoc itaque vivendi
institutum et cum nostris principiis et cum communi praxi optime
convenit; quare, si quae alia, hsec vivendi ratio optima est, et
omnibus modis commendanda ; nec opus est de his clarins
neque prohxius agere.

PROPOSITIO XLVI.
Qui cx duciu Ratlonis vivit, quantum potcst conatur, dlterim

in ipsum Oclium, Iram, Contemptum, ctc. Amore contra, sive
Qenerositate compensarc.

DEMONSTRATIO.

Omnes Odii affectus mali sunt (per Coroll. 1. prcec. Prop.)s
ndeoque qui ex ductu Rationis vivit, quantum potest conab, ur
efficere ne Odii affectibus conflictetur (pe,- Prop. 19. lims),
cf consequenter (per Prop. 37. hnjm) conab.tur, ne etiam alius

sdem latiatur affectus. At Odium Od.o rec.proco augetur, e
Amore contra eKtingui potest {per Prop 43. p. S^J^ ^
oLra in Amorem transeat {per. Prop. 44. p. 3) ; Ergo qui
ex d"ctu Rrtionis vivit, alterius Odium, etc. Amore contra
^ompensare conabitur, hoc est Generositate (enjus Defin. vuie
in Schol. Prop. 5'J. p. 3.). Q. E. V.

SCHOLIUM.

Qui iniurias rcciproco Odio vindicare vult, misere profecto
vivit M qui contra%tudet Odiura Amore expugnare, .Ue sane
iTtus et secure pugnat, ^que facde um hommi ac plmbus
resistit et fortunie auxiUo quam minime indiget. Quos vero

"S, ii l«ti cedunt, non quidem ^- ^f^'^'^' ^^ ZTm^S.
virium ; qu* omnia adeo clare ex soUs Araons et Intellectus
deSnilus sequuntur, ut opus non s,t eadem s.giUatmi demon-
strare.

PROPOSITIO XLVIL

Spci et Mctus affectus non possunt csse per se boni.

DEMONSTRATIO.

Soei et Metus affectus sine Tristitia non dantur. Nam Metus
e^l(verl3 Affect. Defin.) Tristitia, et Spes (wrfe ExpbcaUo-
tml2 et'l3 Affect. Defin.) non datur sine Metu ; ac promde
(Z Prop 41. hjus) hi affectus non possunt esse per se boni,
ied taZra quatenus L«titi« excessus coercere possunt {pcr
Prop. 43. hujus). Q. E. D.

S C H 0 L I C M.

Huc accedit, quod hi affectus cognitionis defectura et Mentis
impotentian. indicant; et hac de «--«*-•» S;-"^' ^^e-
speratio, Gaudiura et Conscient.ae "«rsus anum .mpotenhs sun
siena Nara, quamvis Securitas et Gaudwm affectus smt bse
tXt' Trfstiiiam tamen eosdem pr^cessisse supponunt, nempe

^^VRl. '

214

ETHICES PARS IV.

DE SERVITUTE HUMANA.

215

Spem et Metum. Quo itaque magis ex ductu Rationis vivere
conamur, eo magis Spe minus pendere, et Metu nosmet liberare,
et fortunfe, quantum possumus, imperare conamur, nostrasque
actiones certo Rationis consilio dirigere.

PROPOSITIO XLVIII.
Affedus Existimationis et Despectus semper mali simt.

DEMONSTRATIO.

Hi enim affectus {per 21. ct 22. Affeci. Defin.) Rationi repug-
nant ; adeoque (per Prop. 26. et 27. hujus) mali sunt. Q. E. B.

PROPOSITIO XLIX.
Existimatio facile hominem, qui existimatur, superhum reddit,

DEMONSTRATIO.

Si videmus, aliquem de nobis plus justo prae amore sentire,
facile gloriabimur (per Schol. Prop. 41. p. 5.), sive Ljetitia
afficiemur {j^er 30. * Affect. Defin.) ; et id boni, quod de nobis
praedicari audimus, facile credemus {per Prop. 25. p. 3.);sLtque
adeo de nobis prie amore nostri plus justo sentiemus, hoc est
(per Defin. 28. ** Affect.) facile superbiemus. Q. E. D.

PROPOSITIO L.

Commiseratio in homine, qui ex ductu Rationis vivU, per
se mala et inutilis est,

DEMONSTRATIO.

Commiseratio enim {per 18. Affect. Defin.) Tristitia est; ac
proinde {per Prop. 41. hujus) per se mala; bonum autem,
quod ex ea sequitur, quod scilicet hominem, cujus nos miseret,
a miseria liberare conamur {per Coroll. 3. Prop. 27. p. 3.),
ex solo Rationis dictamine facere cupimus {per Prop. 37. hujus) ;
nec nisi ex solo Rationis dictamine aliquid, quod certo scimus
bonuni esse, agere possumus {per Prop. 27. hujus) ; atque adeo
commiseratio in hominC; qui ex ductu Rationis vivit, per se
mala est et inutilis. Q. E. D.

* Schmidt, Anerbach, Brnder. — Ed. P. 29.
*• Schmidt, Auerbach, Brnder. — Ed. Pr. 27.

COROLLARIUM.

Hinc sequitur, quod homo, qui ex dictamine Rationis vivit,
conatur quantum potest, efficere, ne commiseratione tangatur.

SCHOLIUM.

Qui recte novit, omnia ex naturae divinai necessitate sequi,

et secundum leternas Natur.^ leges et regulas fieri, is sane mh 1

reneriet quod Odio, Risu, aut Contemptu dignum sit, nec cu-

ulquam miserebitu;, sed, quantum humana fert wtus, conabitur

bene aqere ut ajunt,%^ Marl Huc accedit, quod is, qui Commi-

ration^^^ facile tangitur, et alterius miseria vel lacn-

mTs movetur, saepe aliquid agit, cujus postea ipsum poemtet ;
Tam quia ex aifectu nihil agimus, quod certo scimus bonum
,Z quam quia facile falsis lacrimis decipimur. Atque hic ex-
Tresse loquor de homine, qui ex ductu Ratioms ymt. Nam
Juf nec Ratione nec Commiseratione movetur, ut aliis auxiho
sit, is recte inhumanus appellatur, nam {per Prop. 27. p. d.)
homini dissimilis esse videtur.

PROPOSITIO LL
Favor Bationi mn repugnat, sed cum eadem convemre et ah
eadem oriri potest.

DEMONSTRATIO.

Est enim Favor Amor erga iUum, qui alteri benefecit {per
19. Affeot. Defin.); atque adeo ad Mentem refern PoteBt, J»^
tenus haec agere dicitur (per Prop. 59. p. 3.), hoc est ^er
l^op. 3. p. 3.) quatenus intelligit; ac proinde cum Batione
convenit, etc. Q. E. D.

Aliter.

Oui ex ductu Rationis vivit, bonum, quod sibi appetit, alteri

etiam cupit {per Prop. 37. ^^^^^^T-^^.ro^.Znt^^^^^^^
aliciuem videt alteri benefacere, ipsmsbenefaciendiconatusjuva.
2 Toc est {per Schol. Prop. 11. p. 3, *) Iretabitur, idque
{ex hypothesi) concomitante idea illius, qui alteri benefecit ; ac
proinde {per 19. Affect. Defin.) ei favet. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Indignatio, prout ipsa a nobis definitur {vide 20. Affect.

* Ed. Pr.: per Prop. H. p- 3.

\\\y

216

ETHICES PARS IV.

DE SERVITATE HUMANA.

217

}«' !

Befin.), est necessario mala {per Prop. 45. hujus) ; sed notanduni,
quod, quando summa potestas desiderio, quo tenetur, tutanda'
pacis civem punit, qui alteri injuriam fecit, eandem civi indig-
nari non dico, quia non Odio percita ad perdendum civem,
sed pietate mota eundem punit.

PROPOSITIO LII.

Acquiescentia in se ipso cx Batione oriri j)otest, et ea sola
acquiescentia, quce ex Ratione oritur^summaest, qiuepotest dari.

DEMONSTRATIO.

Acquiescentia in se ipso est Lselitia orta ex eo, quod homo
se ipsum suamque agendi potentiam contemplatur (j^er 25. Affect.
Befin.). At vera hominis agendi potentia seu virtus est ipsa
Ratio {per Prop. 3. p. 3.), quam homo clare et distincte con-
templatur {per Prop. 40. et 43. p. 2.)-, Ergo Acquiescentia in
se ipso ex Ratione oritur. Deinde nihil homo, dum se ipsum
contemph-itur, clare et distincte, sive adajquate percipit, nisi ea,
quae ex ipsius agendi potentia sequuntur {per Defin 2. p. 3.),
hoc est {per Prop. 3. p. 3.) quae ex ipsius intelHgendi poten-
tia sequuntur; adeoque ex sola hac contemplatione summa, qua?
dari potest; Acquiescentia oritur. Q. E. D.

S C H 0 L I U M.

Est revera Acquiescentia in se ipso summum, quod sperare
possumus. Nam {ut Prop. 25. hujus ostendimus) nemo suum
esse ahcujus finis causa conservare conatur ; et quia hsec Acquies-
centia magis magisque fovetur et corroboratur laudibus {per Coroll.
Prop. 53. p. 3.), et contra {per Coroll. Prop. 55. p. 3.) vitu-
peno magis magisque turbatur, ideo gloria maxime ducimur,
et vitam cum probro vix ferre possumus.

PROPOSITIO LIIL
Humilitas virtus non est, sive ex Ratione non oritur.

DEMONSTRATIO.

Humilitas est Tristitia, quse ex eo oritur, quod homo suam
impotentiam contemplatur [per 26. Affect. Defin.). Quatenus
autem homo se ipsum vera Ratione cognoscit, eatenus suam
essentiam intelligere supponitur, hoc est {per Prop. 7. p. 3.)
suam potentiam. Quare si homo, dum se ipsum contemplatur,
aliquam suam impotentiam percipit, id non ex eo est, quod se

intelligit, sed {ut Prop. 55. p. 3. ostendimus) ex eo, quod ipsius
agendi potentia coercetur. Quod si supponamus, hominem suam
iinpotentiam concipere ex eo, quod aliquid se potentius intelh-
git, cujus cognitione suam agendi potentiam determinat, tum
nihil aUud concipimus, quam quod homo se ipsum distincte
intelligit {per Prop. 26. hujus), quod * ipsius agendi potentia
juvatur. Quare Humilitas, seu Tristitia quse ex eo oritur, quod
homo suam impotentiam contemplatur, non ex vera contempla-
tione seu Ratione oritur, nec virtus, sed passio est. Q, E. D,

PROPOSITIO LIV.

Pwnitentia virtus non est, sive ex Ratione non oritur; sed iSf
qnem facti pcenitet, bis miser seu impotens est.

DEMONSTRATIO.

Hujus prima pars demonstratur ut prseced. Propositio. Secunda
autem ex sola hujus affectus Definitione (vide 27. Affect. Defin.)
patet. Nani primo prava Cupiditate, dein Tristitia vinci se patitur.

SCHOLIUM.

Quia homines raro ex dictamine Rationis vivunt, ideo hi duo
affectus, nempe Humilitas et Poenitentia, et prseter hos Spes
et Metus, plus utiUtatis quam damni afferunt ; atque adeo, quan-
doquidem peccandum est, in istam partem potius peccandum.
Nam, si homines animo impotentes seque omnes superbirent,
nulhus rei ipsos puderet, nec ipsi quicquam metuerent, quo
vincuHs conjungi constringique possent? Terret** vulgus, nisi
metuat; quare non mirum, quod Prophetge, qui non paucorum.
sed communi utilitati consuluerunt, tantopere Humilitatem, Poeni-
tentiam, et Reverentiam commendaverint. Et revera, qui hisce
affectibus sunt obnoxii, multo facilius quam alii duci possunt,
ut tandem ex ductu Rationis vivant, hoc est, ut hben smt, et
beatorum vita fruantur.

P R 0 P 0 S I T 1 0 LV.

Maxima Superhia vel Ahjeclio est maxima sui ignorantia.

•Fortasse: quo vel quodque. ^ « • ^ ^oo.«*

•• Ed Pr. • possent ? terret. — Edd. recentiores et Saisset : possent.
Terret - Vers. Belg.: quibns vincuUs....? - Recte Schmidt (et Aner-
bach):' ivie konnten sie dann durch Bande....? Est emmquo casns ab-
lativus pronominis qnid-, cf. alio abl. neutr. supra pag. 38 vs. 1, 4U. vs.
fi, 41 vs. 26, etc.

\i\

218

ETHICES PARS IV.

DE SERVITUTE HUMANA.

219

iHti

DEMONSTRATIO

patet ex Defin. 28. et 29. Affect.

PROPOSITIO LVI.

Maxima Superbia vel Ahjectio maximam animi impoientiam
indicat,

DEMONSTRATIO.

Primum virtutis fundamentum est suum esse conservare (per
Coroll. Prop. 22. hujus), idque ex ductu Rationis [per Prop.
24. hiijus). Qui igitur se ipsum ignorat, omnium virtutum, fun-
damentum, et consequenter omnes virtutes ignorat. Deinde ex
virtute agere nihil aliud est, quam ex ductu Rationis agere [per
Prop. 24. hujus); et qui ex ductu Rationis agit, scire neces-
sario debet, se ex ductu Rationis agere (per Prop. 43. p. 2.).
Qui itaque se ipsum, et consequenter (ut jam jam ostendimus)
omnes virtutes, maxime ignorat, is minime ex virtute agit, hoc
est (ut ex Befin. 8. hujus patet), maxime animo est impotens;
atque adeo (per Pi-op. pnec.) maxima Superbia vel Abjectio
maximam animi impotentiam indicat. Q. E. D.

COROLLARIUM.

Hinc clarissime sequitur, superbos et abjectos maxime affec-
tibus esse obnoxios.

SCHOLIUM.

Abjectio tamen facilius corrigi potest quam superbia; quan-
doquidem hsec Ltetitiae, illa autem Tristitise est affectus, atque
adeo (per Prop. 18. hujus) hsec illa* fortior est.

PROPOSITIO LVIL

Superhus parasitormn seu adulatorum pnesentiam amat, gene-
rosorum autem odit.

DEMONSTRATIO.

Superbia est Lsetitia orta ex eo, quod homo de se plus justo
sentit (per Defin. 28. et 6. Affect.)-, quam opinionem homo
superbus, quantum potest, fovere conabitur (vide Schol. Prop.
13. p. 3.); adeoque parasitorum vel adulatorum (horumDefini-
tiones omisi, quia nimis noti suni) praesentiam amabunt, et gene-
rosorum, qui de ipsis, ut par est, sentiunt, fugient. Q. E. D.

• Yers. Belg. — Ed. Pr.: hac illa.

SCHOLIUM.

Nimis longum foret, hic omnia Superbiae mala enumerare,
quandoquidem omnibus affectibus obnoxii sunt superbi; sed
nullis minus, quam affectibus Amoris et Misericordise. Sed hic
minime tacendum est, quod ille etiam superbus vocetur, qui de
reliquis minus justo sentit, atque adeo hoc sensu Superbia
definienda est, quod sit Laetitia orta ex falsa opinione, quod
homo se supra reliquos esse putat. Et Abjectio huic Superbise
contraria definienda esset Tristitia orta ex falsa opinione, quod
homo se infra reliquos esse credit. At hoc posito facile conci-
pimus, superbum necessario esse invidum {vide Schol. Prop. 55. p.
3.), et eos maxime odio habere, qui maxime ob virtutes laudantur ;
nec facile eorum Odium Amore aut beneficio vinci (vide Schol.
Prop. 41. p. 3.) ; et eorum tantummodo praesentia delectari, qui
animo ejus impotenti morem gerunt, et ex stulto insanum faciunt.
Abjectio quamvis Superbise sit contraria, est tamen abjectus
superbo proximus. Nam, quandoquidem ejus Tristitia ex eo
oritur, quod suam impotentiam ex aliorum potentia seu virtute
judicat, levabitur ergo ejus Tristitia, hoc est laetabitur, si ejus
imaginatio in alienis vitiis contemplandis occupetur, unde iUud
proverbium natum: solamen miseris socios habuisse malorum;
et contra eo magis contristabitur, quo se magis infra reliquos
esse crediderit; unde fit, ut nalli magis ad Invidiam sint proni,
quam Abjecti; et ut isti maxime hominum facta observare
conentur ad carpendum magis, quam ad eadem corrigendum; et
ut tandem solam Abjectionem laudent, eaque glorientur; sed
ita, ut tamen abjecti videantur. Atque hsec ex hoc affectutam
necessario sequuntur, quam ex natura trianguli, quod ejus tres
anguli sequales sint duobus rectis ; et jam dixi, me hos et
similes affectus malos vocare, quatenus ad solam humanam
utilitatem attendo. Sed iSaturae leges communem Naturae ordi-
nem, cujus homo pars est, respiciunt ; quod hic in transitu
monere volui, ne quis putaret me hic hominum vitia et absurda
facta narrare, non autem rerum naturam et proprietates demon-
strare voluisse. Nam, ut in Praefatione Partis tertiae dixi,
humanos affectus eorumque proprietates perinde considero, ac
rehqua naturalia. Et sane humani affectus, si non humanam,
Naturae saltem potentiam et artificium non minus indicant,
quam multa alia, quse admiramur, quorumque contemplatione
delectamur. Sed pergo de affectibus ea notare, quae hominibus
utihtatem adferunt, vel quae iisdem damnum inferunt.

»•

220

ETHICES PARS IV.

DE SERVITUTE HUMANA.

221

PROPOSITIO LYIII.
Gloria Bationi non repugnat, sed db ea oriri poiest.

DEMONSTRATIO

patet ex 30. Aifect. Defiii. et ex definitione Honesti, quam
vide in Schol. 1. Prop. 37. hujus.

SCHOLIUM.

Vana, quse dicitur, Gloria est acquiescentia in se ipso, qua)
sola vulgi opinione fovetur ; eaque cessante, cessat ipsa acquies-
centia, hoc est (per Schol. Frop. 52. hujus) summum bonum,
quod unusquisque amat ; unde fit, ut qui vulgi opinione gloriatur,
quotidiana cura anxius nitatur, faciat, experiatur, ut famani
conservet. Est namque vulgus varius et inconstans, atque adeo,
nisi conservetur fama, cito abolescit; imo quia omnes vulgi
captare applausus cupiunt, facile unusquisque alterius famam
reprimit; ex quo, quandoquidem de summo, quod aestimatur,
bono certatur, ingens libido oritur se invicem quocunque modo
opprimendi, et qui tandem victor evadit, gloriatur magis, quod
alteri obfuit, quam quod sibi profuit. Est igitur hsec Gloria
seu acquiescentia revera Vana, quia nulla est.

Qu£e de Pudore notanda sunt, coUiguntur facile ex iis, quae
de Misericordia et Poenitentia diximus. Hoc tantum addo, quod
ut Commiseratio, sic etiam Pudor, quamvis non sit virtus,
bonus tamen est, quatenus indicat, homini, qui Pudore suifun-
ditur, cupiditatem inesse honeste vivendi; sicut dolor, qui
eatenus bonus dicitur, quatenus indicat, partem laesam nondum
esse putref^lictam ; quare, quamvis homo, quem facti alicujus
pudet, revera sit tristis, est tamen perfectior impudenti, qui
nullam habet honeste vivendi cupiditatem.

Atque haec sunt, quse de aflfectibus Laetitise et Tristitise
notare susceperam. Ad Cupiditates quod attinet, hse sane bona^
aut malse sunt, quatenus ex bonis aut malis affectibus oriuntur.
Sed omnes revera, quatenus ex affectibus, qui passiones sunt,
in nobis ingenerantur, coecee sunt (ut facile colligitur ex iis,
quce in Schol. Prop. 44. hujus diximus), nec ullius usus
essent, si homines facile duci possent, ut ex solo Rationis dic-
tamine viverent, ut jam paucis ostendam.

PROPOSITIO LIX.

Ad omnes actiones, ad quas ex affectu, qui passio est, deter-
minamurj possumus absque eo a Ratione determinari.

DEMONSTRATIO.

Ek Ratione agere nihil aliud est {per Prop. 3. et Defin. 2.
n /) quam ea agere, qu^ ex necessitate nostr^ naturce in se
^olfinsXat., fequUur. At.Tri^titia -te-s ^m^^^^^^^^
fpnim hanc agendi potentiam minuit vel coercet {per lfop.-±u
S ergo ex hoc affectu ad nullam actionem possumus deter-
liujus),, ergo ex • R^t bne duceremur. PrcX-

rJrrLS TaUrtr«m'm:ia est, quatenus i„.pedin quo
minus homo ad agendum sit aptus {per Prop. 41 et 43. hujm) ;
rr adeTeatenus etiam ad nuUam actionem determman pos-
suCs quam non possemus agere, si Ratione duceremur. Der>^
nue quatenus Lietitia bona est, eatenus cum Ratione conyemt
^consistft en"m in eo, quod hominis agendi potentia augetur vel
uvatur • nec passio eit, nisi quatenus hommis agendi potent.a
Cn eo usque augetur, ^t se suasque actiones adaequate co„«-
nkt Tv^Prop. 3. p.3. cum ejus Schol), Quare s. homo Lieti-
L lel; Ti tan^lam Perfectbnem ducere|^.r ut se suasq^^^^
actiones adsequate conciperet, ad easden actiones, ad quas am
ex affectibus qui passiones sunt, determinatur, aptus .mo apt.or
esset At omnes affectus ad L^titiam, TnstH.am ^l Cup.d.ta-

tem retruntur (vide e.plicaiionen. <l-!^'1^JffJl^'^;:'^Zi
.litfl<5 (ner 1 Affect. Defin.) nihil aUud est, quam .pse aoenm
Jonatus^ ergo ad^^omnes actiones, ad quas ex affectu. qui pass.o
est dete~ur, possumus absque eo sola Rat.o„e duc. Q. E. D.

Aliter.

Actio quaicunque eatenus dicitur mala, quatenus ex eo oritur

quod Odio aut aliquo malo affectu affecti sumus {mde Corolll.

pZ 45 huius) At nulla actio, in se sola cons.derata, bona

Sr^mak' est^T« in Frcefatione hujus ostendimus) sed una
aut maia esi \m " ' , , . ^^ eandem actio-

eademque actio jam ^»"^ j^^ J^^^ tliquo malo affeotu oritur,

nem, qu» jam mala est, sive quje ex aiiquu m

Ratione duci possumus {per Prop. 19. hujus). Q. E. D.

SCHOLIUM.

Tvr.licantur h«c clarius exemplo. Nempe verberandi actio,
«uSus Physice consideratur, et ad hoc tantum atteud.mus
!uod hom' brachium tolUt, manum claud.t, totumque bp^^^^^^^

TTaSndt^^rum vS brachium movendum, id.utinParte

•---i

222

ETHICES PARS IV.

DE SERVITCTE HUMANA.

223

secunda ostendiraus, fit, quia una eademque actio potest jungi
quibuscunque rerum imaginibus ; atque adeo tam ex iis iraa-
ginibus rerum, quas confuse, quam quas cJare et distincte con-
cipimus, ad unam eandemque actionera determinari possumus.
Apparet itaque, quod omnis Cupiditas, quae ex aflfectu, qui passio
est, oritur, nullius esset usus, si homines Ratione duci possent.
Videamus jam, cur Cupiditas, qu8D ex affectu, qui passio est,
oritur, coeca a nobis appelletur.

PROPOSITIO LX.

CupiditaSy qiue oritiir ex L(etitia vel Tristitia. quw ad unam
vel ad aliquotj non autem ad omnes Corporis partes refertur,
rationem utilitatis totius hotninis non habet.

DEMONSTRATIO.

Ponatur ex. gr. Corporis pars A vi alicujus causae externae
ita corroborari, ut reliquis praevaleat (per Prop. 6. hujus.)
Haec pars vires suas amittere propterea non conabitur, ut reli-
quse Corporis partes suo fungantur officio; deberet enim vim
seu potentiam habere vires suas amittendi, quod (per Prop.
6. p. 3.) est absurdum. Conabitur itaque illa pars, et consequen-
ter (per Prop. 7. et 12. p. 3.) Mens etiam, illum statum con-
servare ; adeoque Cupiditas, quae ex tali affectu Laetitiae oritur,
rationem totius non habet. Quod si contra supponatur pars A
coerceri, ut reliquae pr?evaleant, eodem modo demonstratur,
quod nec Cupiditas, qu?e ex Tristitia oritur, rationem totius
habeat. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Cum itaque Lsetitia plerumque {per Schol. Prop. 44. hujus)
ad unam Corporis partem referatur, cupimus ergo plerumque
nostrum esse conservare, nuUa habitaratione integrse nostrse valetu-
dinis; ad quod accedit, quod Cupiditates, quibus maxime tene
mur {per Coroll. Prop. 9. hujus), temporis tantum praesentis,
non autem futuri habent rationem.

PROPOSITIO LXL

Cupiditas, qum ex Ratione oritur, excessum habere nequit.

DEMONSTRATIO.

Cupiditas {per 1. ^^(Pc^ Dg/?w.), absolute considerata, est ipsa
hominis essentia, quatenus quocumque modo determinata con-

cinitur ad aliquid agendum ; adeoque Cupiditas, qu^ ex Ratione
oritur, hoc est {per Prop. 3. p. 3.) qu^ in nobis ingeneratur
nuatenus agimus, est ipsa hominis essentia seu natura, quatenus
determinata concipitur ad agendum ea, qu^ per solam hommis
eSam ad^quate concipiuntur {per Defin. 2. p. 5.). Si itaque
haec Cupiditas excessum habere posset, posset ergo humana na-
tura in se sola considerata, se ipsam excedere, sive plus posset
quaili potest, quod manifesta est contradictio ; ac proinde haec
Cupiditas excessum habere nequit. Q. E. D.

PROPOSITIO LXIL

Quatenus Mens ex Rationis dictamine res concipit, wque afp-
citur, sive idea sit rei futmw vel prwteritce, sive prcesentis.

DEMONSTRATIO.

Quicquid Mens ducente Ratione concipit id omne sub eadem
^ternitatis seu necessitatis specie concipit {per Coroll.2 Irop.
44 r) 2\ eademque certitudine afficitur {per Prop. 43. p. 2.
et 'ejils Schol.). Quare, sive idea sit rei futurae yel pr^teritae,
sive praesentis, Mens eadem necessitate rem concipit, eademque
certitudine afficitur; et, sive idea sit rei futur^ vel praeterto,
sive pr^sentis, erit nihilominus ieciueveT^{perProp.41.p.2.),
hoc est {per Defin. 4. p. 2.), habebit nihilommus semper eas-
dem ideae ad^quat^ proprietates ; atque ^^^^^/^^if;^^^^^^
ex Rationis dictamine res concipit, eodem modo afficitur sive
idea sit rei futura vel praeteritse, sive praesentis. Q. E. V.

S C H 0 L I U M.

Si nos de rerum duratione adaequatam cognitionem habere,
earumque existendi tempora Ratione determinare possemus,
eodem affectu res futuras ac prsesentes contemplaremur, et bonum,
quod Mens ut futurum conciperet, perinde ac praesens appeteret,
et consequenter bonum prsesens minus pro majori bono futuro
neces«ario negligeret, et quod in praesenti bonum esset, sed
causa^futuri alicujus mali, minimi appeteret, ut mox demonstra.
bimus. Sed nos de duratione rerum {per Prop. 31. p. 2.) non
nisi admodum inadaequatum cognitionem habere possumus, et
Zum e^istendi tempora {per Schol. Prop. 44. p. 2.) sola ima-
ginatione determinamus, quae non aeque aftcitur imagine rei
pr^sentis ac futur^ ; unde fit, ut vera bom et mah cogm lo,
quam habemus, non nisi abtracta sive umversahs sit, et judi-
cium quod de rerum ordine et causarum nexu facimus, ut

224

ETHICES PARS IV.

DE SERVITUTE HUMANA.

225

.1:

determinare possimus, quid nobis in praesenti bonum aut maluin
sit, sit potius imaginarium quam reale. Atque adeo mirum non
est, si Cupiditas, quse ex boni et mali cognitione, quatenus haec
futurum prospicit, oritur, facilius rerum Cupiditate, quae in prse-
sentia suaves sunt, coerceri potest, de quo vide Propositionem
16. * hujus Partis.

PROPOSITIO LXIII.

Qui Metu ducitur, et bonutn, ut malum vitet, agit, is Ratione
non ducitur.

DEMONSTRATIO.

Omnes affectus, qui ad Mentem, quatenus agit, hoc est {per
Frop. 3. p. 3.) qui ad Rationem referuntur, nuUi alii sunt,
quam aifectus Laetitife et Cupiditatis {per Prop. 59. p. 3.);
atque adeo (per 13. Affect. Defin.) qui Metu ducitur, et bonum
timore mali agit, is Ratione non ducitur. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Superstitiosi, qui vitia exprobrare magis quam virtutes docere
norunt, et qui homines non Ratione ducere, sed Metu ita con-
tinere student, ut malum potius fugiant quam virtutes ament,
nil aliud intendunt, quam ut reliqui seque ac ipsi fiant miseri;
et ideo non mirum, si plerumque molesti et odiosi sint homi-
nibus.

COROLLARIUM.

Cupiditate, quae ex Ratione oritur, bonum directe sequimur,
et malum indirecte fugimus.

DEMONSTRATIO.

Nam Cupiditas, quae ex Ratione oritur, ex solo Lsetitiae aifectu,
quse passio non est, oriri potest {per Prop. 59. p. 3.), hoc est
ex Lgetitia, quje excessum habere nequit {per Prop. Slhujus),
non autem ex Tristitia; ac proinde hsec Cupiditas {jJer Prop.
8. hujus) ex cognitione boni, non autem mali oritur ; atque adeo
ex ductu Rationis bonum directe appetimus, et eatenus tantum
inalum fugimus. Q. E. D,

* Ed. Pr. : 18. — Schmidt, Aaerbach : 15.

SCHOLIUM.

Explicatur hoc Corollarium exemplo a^gri et sani. Comedit
leger id, quod aversatur, timore mortis ; sanus autem cibo gaudet,
et vita sic meUus fruitur, quam si mortem timeret, eamque
tlirecte vitare cuperet. Sic judex, qui non Odio aut Ira, etc.
sed solo Amore salutis publicae reum mortis damnat, sola Ra-
tione ducitur.

PROPOSITIO LXIV.

Cognitio mali cognitio est inadcequata.

DEMONSTEATIO.

Cognitio mali {per Prop. 8. hujiis) est ipsa Tristitia, quate-
nus ejusdem sumus conscii. Tristitia autem est transitio ad
niinorem perfectionem {per 3. Affect. Defin.), quse propterea
per ipsam hominis essentiam intelligi nequit {per Prop. 6. et
7. p. 3.)\ ac proinde {per Defin. 2. p. 3.) passio est, quse {per
Prop. 3. p. 3.) ab ideis inadaequatis pendet; et consequen-
ter {per Prop 29. p. 2.) ejus cognitio, nempe mali cognitio,
est inadiequata. Q. E. D.

COROLLARIUM.

Hinc sequitur, quod si Mens humana non nisi adaequatas
haberet ideas, nuUam maU formaret notionem.

PROPOSITIO LXV.

De duobus bonis majus, et de duohus malis minus ex Ratio-
nis ductu sequemur.

DEMONSTRATIO.

Bonum, quod impedit, quo minus majore bono fruamur, est revera
malum; malum enim et bonum {ut in Prafat. hujus ostendimus)
(le rebus dicitur, quatenus easdem ad invicem comparamus; et
{per eandem rationem) malum minus revera bonum est ; quare
{jyer Coroll. Prop. Prwced.) ex Rationis ductu bonum tantum
majus, et malum minus, appetemus seu sequemur. Q. E. D.

COROLLARIUM.

Malum minus pro majore bono ex Rationis ductu sequemur,
et bonum minus, quod causa est majoris maU, neghgemus. Nam
malum, (juod hic dicitur minus, revera bonum est, et bonum

i iM^

DE SERVITUTE HUMANA.

227

226

ETHICES PARS IV.

contra malum; quare {per Coroll. Prop. 63.*) Ulud appetemus,
et hoc negligemus. Q. E. D.

PROPOSITIO LXVI.

Bonum majus futurum xxrce minore priesenti, et malum pra-
sens minus prce majore futuro**, ex liationis dnetu appetemus,

DEMONSTRATIO.

Si Mens rei futurse adsequatam posset habere cognitionem,
eodem effectu erga rem futuram ac erga praisentem afficeretur
[per Frop. 62. hujus); quare quatenus ad ipsam Rationem at-
tendimus, ut in hac Propositione nos facere supponimus, res
eadem est, sive majus bonum vel mahnu futurum, sive prsesens
supponatur; ac proinde (2)er Prop, 65. hujus) bonum futuruni
majus prse minore prsesenti, etc, appetemus. Q. E. D.

COROLLARIUM.

Malum praesens minus, quod est causa majoris futuri boni, ex
Rationis ductu appetemus; et bonum prsesens minus, quod causa
est maioris futuri maU, neghgemus. Hoc CoroU. se habet ad
prseced. Prop. ut CoroU. Prop. 65. ad ipsam Prop. 65.

SCHOLIUM.

Si igitur hsec cum iis conferantur, quic in hac Parte usqiie
ad Propositionem 18. de affectuum viribus ostendimus, facile
videbimus, quid homo, qui solo affectu seu opinione, homim,
qui Ratione ducitur, intersit. Ille enim, veUt noht, ea, quiv
maxime ignorat, agit ; hic autem nemini, nisi sibi, moreni
gerit, et ea tantum agit, quie in vita prima esse novit, quai-
que proptercA maxime cupit; et ideo illum servum, hunc autem
Uberum voco, de cujus ingenio et vivendi ratione pauca adhuc
notare libet.

PROPOSITIO LXVII.

Homo liber de nulla re minus quam de morte cogitat; et
ejus sapientia non mortis, sed vita^ mcditatio est,

DEMONSTRATIO.

Homo liber, hoc est qui ex solo Rationis dictamine vivit,

* Schmidt. — Ed. Pr. : per Coroll. Prop. pruc.

** Camerer, Schmidt. — Ed. Pr.: et mnlum prasens mtnus, qiiodcausn
est futuri alicujus mali. Vers. Belg. et Pollock p. 268 anu. : Jnturi ahcu-
jus majoris boni. Gfrorer, Saisset : futuri alicujus boni.

mortis Metu non ducitur (per Prop. 63. hujus), sed bonum
directe cupit {per Coroll. ejusdem Prop.), hoc est {per Prop.
H hujus) agere, vivere, suum esse conservare ex fundamento
proprium utile qu^rendi ; atque adeo nihil minus quam de
morte cogitat, sed ejus sapientia vitae est meditatio. Q. J^. V.

PROPOSITIO LXVIIL
Si homines liberi nascerentur, nullum honi et mali forma-
rent conceptum, quamdiu liheri essent.

DEMONSTRATIO.

IUum liberum esse dixi, qui sola ducitur Ratione ; qui itaque
liber nascitur, et hber manet, non nisi adaequatas ideas habet ;
uc proinde mali conceptum habet nullum {per Coroll. Prop.
64. hujus), et consequenter (nam bonum et malum correiata
sunt) neque boni. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Huius Propositionis hypothesin falsam esse, nec posse con-
cipi nisi quatenus ad solam naturam human^m, seu potius ad
Deum attendimus, non quatenus infinitus, sed quatenus tan-
tummodo causa est, cur homo existat, patet ex 4. Propositione
huius Partis. Atque hoc, et aha quse jam demonstrayimus,
videntur, a Mose significari in illa primi hominis histona. in
ea enim nulla aUa Dei potentia concipitur, quam illa, qua
hominem creavit. hoc est potentia, qua hominis solummodo
utihtati c^nsuluit; atque eatenus narratur, quod Deus homini
Ubero prohibuerit, ne de arbore cognitionis boni et mah come-
deret et quod, simulac de ea comederet, statim mortem me-
tueret potius quam vivere cuperet. Deinde, quod inventa ab
homine uxore, quse cum sua natura prorsus convemebat, cog-
novit nihil posse in Natura dari, quod ipsi posset i"a esse
utiUus; sed quod, postquam bruta sibi similia esse credidit
statim eorum affectus imitari inceperit {vide Prop. 27. p. d.},
et Ubertatem suam araittere ; quam Patriarchse postea recupe-
raverunt, ducti Spiritu Christi, hoc est Deiidea, a qua so a
pendet, ut homo Uber sit, et ut bonum, quod sibi cupit, reh-
quis hominibus cupiat, ut supra {per Prop. 37. hujus) demon-
stravimus.

PROPOSITIO LXIX.

Hominis liberi virtus ceque magna cernitur in declinancUs
quam in superandis periculis.

*'i

228

1
4-

ETHICES PARS IV.

DEMONSTRATI O.

Affectus coerceri nec tolli potest, nisi affectu contrario, et
fortiore affectu coercendo {per Prop. 7* hujus). At coeca
Audacia et Metus affectus sunt, qui aeque magni possunt con-
cipi {per Frop. 5. et 3 hujus) : Ergo seque magna animi virtus,
seu fortitudo {hujus Definitionem vide in Schol. Prop. 5U.
p. 3.) requiritur ad Audaciam, quam ad Metum coercendum;
hoc est {per Defin. 40. et 41. Affect.), homo liber eadem animi
virtute pericula declinat, qua eadem superare tentat. Q. E. I).

COROLLARIUM.

Homini igitur libero seque magn^e Animositati fuga in
tempore, ac pugna ducitur : sive homo liber eadem Animositate,
seu animi praesentia, qua certamen, fugam eligit.

SCHOLIUM.

Quid Animositas sit, vel quid per ipsam intelligam, in Scholio
Prop. 59. p. 3. explicui. Per periculum autem id omne intelligo
quod potest esse causa alicujus mali, nempe Tristitiae, Odii, Dis-
cordiae, etc.

PROPOSITIO LXX.

Homo libcr, qul inter ignaros** vivit, eorum, quantum potest,
heneficia declinare studet.

DEMONSTRATIO. ^

Unusquisque ex suo ingenio judicat, quid bonum sit {vide SchoL
Prop. 39. p. 3.) ; ignarus igitur, qui in aliquem beneficium con-
tulit, id ex suo ingenio gestimabit, et si minoris ab eo, cui datum
est, sestimari videt, contristabitur {per Prop. 42. p. 3.). At
homo liber reliquos homines amicitia sibi jungere {per Prop.
37. hujus), nec paria hominibus beneficia ex eorum affectu referre,
sed se et reliquos libero Rationis judicio ducere, et ea tantum
agere studet, quae ipse prima esse novit: Ergo homo liber, ne
ignaris odio sit, et ne eorum appetitui, sed soli Rationi obse-
quatur, eorum beneficia, quantum potest, decUnare conabitur.
Q. E. D.

DE SERVITUTE HUMANA,

SC HOLIUM.

229

* Schmidt, Bruder. — Ed. Pr.: per Prop. 9. hujus.
•* Vers. Belg. ex auctoris autographo male lecto : ignavos; sic etiam n>
Dem. et Schol.

tamen hommes qui m ,. ^t; atque adeo ssepe fit,

et honesti habenda est.

PROPOSITIO LXXI.

Soli homines liberi erya se invicem gratissimi sunt.

DEMONSTRATIO.

Bmiciti» necessitudine .mvicem junguntur (^lJJl^^fJ,,,^

S C H 0 L I U M.

Gratia. .ua. hcnines. ^.^^^^^^^^i^
habent, mercatura seu ^«cupiuni potms, quam gra P H^^

est. Porro ingratitudo f ««.'"^ "°"„?f Qd o IrT vel luperbia,
turpis, quia plerumqne hommem .''™'° "^'°' '^„\ ^,^ sLltitia

vel' Aviritia etc. « Jf -^Xstrtst e" multo' minus ille,
dona compensare nescit, '"S^^^f ." , . i„Li„g ubiaim inserviat,

PROPOSITIO LXXII.
mnw liber nunquam dolo malo, sed semper cum fide agit.

DEMONSTRATIO.

Si ,,W „omo ,u,.,n.,n "" TtjtSZ^S^S S'.

230

DE SERVITUTE HUMANA.

231

ETHICES PARS IV.

Prop. ^4. hujm), et consequenter (joer ^awrf^/w P/-o^.) unicuique
ad suum esse conservandum consultius esset, dolo malo agere;
hoc est iut per se notum), hominibus consultius esset, verbis
solummodo convenire, re autem invicem esse contrarios, quod
(per Coroll. Prop. 31. hujus) est absurdum. Ergo homo Hber
etc. Q. E. I).

SCHOLIUM.

Si jam quaeratur, quid si homo se perfidia a praesenti mortis
periculo posset liberare, an non ratio suum esse conservandi
omnino suadet, ut perfidus sit? Respondebitur eodem modo.
quod si Ratio id suadeat, suadet ergo id omnibus hominibusi
atque adeo Ratio omnino suadet hominibus, ne nisi dolo malo
paciscantur, vires conjungere et jura habere communia, hoc est,
ne revera jura habeant communia, quod est absurdum.

PROPOSITIO LXXIII.

Homo, qui Ratione ducitur, magis in Civitate, uhi ex com-
muni decreto vivit, quam in solitudine, ubi sibi soli ohtemperat,.
liher est.

DEMONSTRATIO.

Homo, qui Ratione ducitur, non ducitur Metu ad obtempe-
randum {per Prop. 63. hujus); sed, quatenus suum esse ex
Rationis dictamine conservare conatur, hoc est {per Schol. Prop.
66. hujus) quatenus Hbere vivere conatur, communis vitae et
utilitatis rationem tenere {per Prop. 37. hujus), et consequen-
ter {ut in Schol. 2. Prop. 37. hujus ostendimus) ex communi
Civitatis decreto vivere cupit. Cupit ergo homo, qui Ratione
ducitur, ut liberius vivat, communia Civitatis jura tenere. Q. E. D.

s C H 0 LI U.M.

Hsec et simiha, quae de vera hominis libertate ostendimus, ad
Fortitudinem, hoc est {per Schol. Prop. 59. p. 3.) ad Animo-
sitatem et Generositatem referuntur. Nec operae pretium duco,
omnes Fortitudinis proprietates hic separatim demonstrare, et
multo minus, quod vir fortis neminem odio habeat, nemini iras-
catur, invideat, indignetur, neminem despiciat, minimeque su-
perbiat. Nam hsec, et omnia, quae ad veram vitam et Rehgionem
spectant, facile ex Propositione 37. et 46. hujus Partis convincun-
tur; nempe quod Odium Amore contra vincendum sit, et quod
unusquisque, qui Ratione ducitur, bonum, quod sibi appetit;,

1- • nfiam nt sit cupiat. Ad quod accedit id, quod in SchoHo
rehquis etiam ut ^^^'^^^^^^^^ in locis notavimus : quod

'^Ter vT^ortis r TpJriL consideret, nempe quod omma
r^LlsitaS divinae natur^ sequantur, ac proinde quicquid

^^ole^t^^^^^^^^ esse -gitat ^^^^^^^^^^

^!^':^:^ res, ut i^ se -f,-«

Xarf ^o^^^^^^^^ ^^ h.c consequenda

fe 'SZ^ZTll^ PO-it, in sequenti Parte demonstrabo.

APPENDIX.
n ^ .v, hac Parfe de recta vivendi ratione tradidi, non sunt

qere propostd.

CAPUT I.

Omnes nostri conatus, seu Cupiditates, «^ "«^«^f "^^^
natur» ita sequuntur, ut ^. M^^SatfnurNauSS
=;r:^ ~e ^ rSi^li^^ non potest ad.-

quate concipi.

CAPUT 11.

nostram potentiam semper mdicant, et hae contra nosir
potentiam et mutilatam cognitonem.

CAPUT III.

tam bonae quam mal« possunt esse.

232

ETHICES PARS IV.

DE SERVITUTE HUMANA.

233

CAPUT IV.

In vita itaque apprime utile est, intellectum seu Rationem,
quantum possumus, perficere, et in hoc uno summa hominis
felicitas seu besititudo consistit; quippe beatitudo nihil aliud
est, quam ipsa animi acquiescentia, quse ex Dei intuitiva cogni-
tione oritur : at intellectum perficere nihil etiam aHud est, quam
Deum, Deique attributa et actiones, quie ex ipsius naturae ne-
cessitate consequuntur, intelligere. Quare hominis, qui Ratione
ducitur, finis ultimus, hoc est, sunima Cupiditas qua rehquas
omnes moderari studet^ est illa, qua fertur ad se, resque omnes,
quae sub ipsius intelligentiam cadere possunt, adsequate conci-
piendum.

CAPUT V.

Nulla igitur vita rationalis est sine intelligentia ; et res eatenus
tantum bonae sunt, quatenus hominem juvant, ut Mentis vita
fruatur, quae intelligentia definitur. Quae autem contra impe-
diunt, quo minus homo Eationem perficere et rationali vita frui
possit, eas solummodo malas esse dicimus.

CAPUT VI.

Sed quia omnia illa, quorum homo efficiens est causa, neces-
sario bona sunt, nihil ergo mali homini evenire potest, nisi a
causis externis; nempe quatenus pars est totius Naturje, cujus
legibus humana natura obtemperare, et cui infinitis modispene
sese accommodare cogitur.

CAPUT VII.

Nec fieri potest, ut homo non sit Naturae pars, et communem
ejus ordinem non sequatur; sed si inter tah"a individua
versetur, quae cum ipsius hominis natura conveniunt, eo ipso
hominis agendi potentia juvabitur et fovebitur. At si contra
inter talia sit, quje cum ipsius natura minime coveniunt, vix
absque magna ipsius mutatione iisdem sese accommodare poterit.

CAPUT VIII.

Quicquid in rerum Natura datur, quod judicamus malum esse.
sive posse impedire, quo minus existere et vita rationali frui
queamus, id a nobis removere ea via, quae securior videtur^
Hcet ; et quicquid contra datur, quod judicamus bonum sive utile
esse ad nostrum esse conservandum, et vita rationah fruendum,
id ad nostrum usum capere, et eo quocunque modo uti nobis

licet; et absolute id unicuique summo Naturse jure facerelicet,
quod ad ipsius utilitatem conferre judicat.

CAPUT IX.
Nihil magis cum natura alicujus rei convenire potest, quam
reliqua ejusdum speciei individua ; adeoque {per Caput 7.) mhil
homini ad suum esse conservandum, et vita rationah fruendum
utilius datur quam homo, qui Ratione ducitur. Deinde, qma
inter res singulares nihil novimus, quod homine, qui Ratione
ducitur, sit prsestantius, nulla ergo re magis potest unusquisque
ostendere, quantum arte et ingenio valeat, quam in hominibus
ita educandis, ut tandem ex proprio Rationis imperio vivant.

CAPUT X.

Quatenus homines Invidia aut aliquo Odii affectu in se invi-
€em feruntur, eatenus invicem contrarii sunt, et consequenter
eo magis timendi, quo plus possunt quam reliqua Natur» in-
dividua.

CAPUT XI.

Aniini tamen non armis, sed Amore et Generositate vincuntur.

CAPUT XII.

Hominibus apprime utile est, consuetudines jungere, seseque
iis vinculis astringere, quibus aptius de se omnibus unum eft-
ciant, et absolute ea agere, quae firmandis amicitus inserviunt.

CAPUT XIII.
Sed ad haec ars et vigilantia requiritur. Sunt enim homines
varii (nam rari sunt, qui ex Rationis prsescripto vivunt), et
tamen plerumque invidi, et magis ad vindictam quam ad Mise-
ricordiam proclives. Unumquemque igitur ex ipsms ingenio ferre
et sese continere, ne eorum affectus imitetur, singularis animi
potentic^ opus est. At qui contra homines carpere, et vitia potius
exprobrare quam virtutes docere, et hominum animos non tir-
mare sed frangere norunt, ii et sibi et reliquis molesti sunt ;
unde multi, prse nimia scilicet animi impatientia, falsoque rehgionis
studio, inter bruta potius quam inter homines vivere maluerunt ; ut
pueri vel adolescentes, qui parentum jurgia aequo anuno ferre
nequeunt, militatum confugiunt, et incommoda belli et imperium
tyrannidis prse domesticis commodis et paternis admonitionibus
ehgunt, et quidvis oneris sibi imponi patiuntur, dummodo pa-
rerites ulciscantur.

234

ETHICES PARS IV.

CAPUT XIV.

DE SERVITUTE HUMANA.

235

Quamvis igitur homines omnia plerumque ex sua libidine
moderentur, ex eorum tamen communi societate multo plura
commoda quam damna sequuntur. Quare satius est, eorum injurias
aequo animo ferre, et studium iis adhibere, quse concordise et
amicitiae conciliandae inserviunt.

CAPUT XV.

Quae concordiam gignunt sunt illa, quae ad justitiam, oequi-
tatem, et honestatem referuntur. Nam homines praeter id, quod
injustum et iniquum est, etiam aegre ferunt, quod turpe habetur,
sive quod aliquis receptos civitatis mores aspernatur. Amori
autem conciliando illa apprime necessaria sunt, quse ad Religio-
nem et Pietatem spectant. De quibus vide Schol. I.et2. Prop.
37. et Schol. Prop. 46. et Schol. Prop. 73. p. 4.

CAPUT XVI.

Solet prseterea concordia ex Metu plerumque gigni, sed sine
fide. Adde, quod Metus ex animi impotentia oritur, et propterea
ad Rationis usum non pertinet; ut nec Commiseratio, quamvis
Pietatis speciem pr^e se ferre videatur.

CAPUT XVII.

Vincuntur praeterea homines etiam largitate, praecipue ii, qui
non habent, unde comparare possint illa, quse ad vitam susten-
tandam necessaria sunt. Attamen unicuique indigenti auxihum
ferre, vires et utiHtatem viri privati longe superat. Divitise
namque viri privati longe impares sunt ad id suppeditanduni.
Unius prseterea viri facultas ingenii * limitatior est, quam ut
omnes sibi possit amicitia jungere; quare pauperum cura inte-
grse societati incumbit, et ad communem tantum utilitatem spectat.

CAPUT XVIII.

In beneficiis accipiendis et gratia referenda alia prorsus debet
esse cura, de qua vide Schol. Prop. 70. et Schol. Prop. 71. p. 4.

CAPUT XIX.

Amor prseterea meretricius, hoc est generandi libido, quse ex
forma oritur, et absolute omnis Amor, qui aliam causam prae-
ter animi hbertatem agnoscit, facile in Odium transit; nisi,

quod peius est, species deUrii sit, atque tum magis discordia
quam concordia* fovetur. Vid. Coroll. Prop. 31. p. 3.

CAPUT XX.

Ad matrimonium quod attinet, certum est, ipsum cum Ratione
convenire, si Cupiditas miscendi corpora non ex sola forma, sed
etiam ex Amore liberos procreandi et sapienter educandi inge-
neretur • et pr^terea si utriusque, viri scihcet et foeminse, Amor
non solam formam, sed animi praecipue libertatem pro causa
habeat.

CAPUT XXI.

Gienit prseterea adulatio concordiam; sed foedo servitutis
crimine, vel perfidia; nuUi quippe nmgis adulatione capmntur
quam superbi, qui primi esse volunt, nec sunt.

CAPUT XXII.

Abiectioni falsa pietatis et religionis species inest. Et quam-
vis Abjectio Superbi^ sit contraria, est tamen abjectus superbo
proximus. Vide Schol. Prop. 57. p. 4.

CAPUT XXIII.

Confert pr^eterea concordise Pudor in iis tantum quse cela-
ri non possunt. Deinde, quia ipse Pudor species est Tristitiae,
ad Rationis usum non spectat.

C A P U T XXIV.

Cc^teri Tristitise erga homines affectus directe justitiae, aequi-
tati, honestati, pietati, et reUgioni opponuntur ; et, quamyis In-
di^naflo ^quitatis speciem prse se ferre videatur ibi tamen
sine lege vivitur, ubi unicuique de factis alterius judicium ferre,
et suum vel alterius jus vindicare Hcet.

CAPUT XXV.

Modestia, hoc est Cupiditas hominibus P^f ^ndi^^^^f ^^^'
tione determinatur, ad Pietatem (ut in Schol. 1. Prop. 37. p. 4
diximus) refertur. Sed si ex affectu oriatur, Ambitio est sive
Cupiditas, qua homines falsa Pietatis imagine plerumque discor-
dias et seditiones concitant. Nam qui rehquos consiho aut re

Corrigenda Ed. Pr. : faculfas limitatior est.

* Ed. Pr.: di&cordid, qtiam comordid.

236

ETHICES PARS IV.

DB SERVITUTE HUMANA.

237

juvare ciipit, ut simul summo fruantur bono, is apprime stu-
debit eorum sibi Amorem conciliare; non autem eos in admi-
rationem traducere, ut disciplina ex ipso habeat vocabulum, nec
ullas absolute Invidiae causas dare. In communibus deinde coUo-
quiis cavebit hominem vitia referre, et de humana impotentia
non nisi parce loqui curabit: at largiter de humana virtute seu
potentia, et qua via possit perfici ; ut sic homines, non ex Metu
aut aversione, sed solo Lsetitiae affectu moti, ex Rationis pra?-
scripto, quantum in se est, conentur vivere.

CAPUT XXVI.

Prseter homines nihil singulare in Natura novimus, cujus
Mente gaudere, et quod nobis amicitia aut aliquo consuetudinis
genere jungere possumus; adeoque quicquid in rerum Natura
extra homines datur, id nostrse utilitatis ratio conservare non
postulat, sed pro ejus vario usu conservare, destruere, vel
quocunque modo ad nostrum usum adaptare nos docet.

CAPUT XXVII.

Utilitas, quam ex rebus, quse extra nos sunt, capimus, est,
pneter experientiam et cognitionem, quam acquirimus ex eo,
quod easdem observamus, et ex his formis in alias mutamus,
prsecipua corporis conservatio ; et hac ratione res illse imprimis
utiles sunt, quae Corpus ita alere et nutrire possunt, ut ejus
omnes partes officio suo recte fungi queant. Nam quo Corpus
aptius est, ut phiribus modis possit affici, et corpora externa
plurimis modis afficere, eo Mens ad cogitandum est aptior
(vide Prop. 38. et 39. p. 4.). At hujus notae perpauca in
Natura esse videntur; quare ad Corpus, ut requiritur, nutrien-
dum necesse est, multis naturae diversae alimentis uti. Quippe
humanum Corpus ex plurimis diversae naturae partibus compo-
nitur, quje continuo alimento indigent, et vario, ut totum
Corpus ad omnia, quae ex ipsius natura sequi possunt, aeque
aptum sit, et consequenter ut Mens etiam aeque apta sit ad
plura concipiendum.

CAPUT XXVIII.

Ad haec autem comparandum vix uniuscujusque vires suf-
ficerent, nisi homines operas mutuas traderent. Verum omnium
rerum compendium pecunia attuHt, unde factum, ut ejus imago
Mentem vulgi maxime occupare soleat; quia vix ullam Laeti-
tiae speciem imaginari possunt; nisi concomitante nummorum
idea tanquam causa.

C A P U T XXIX.

Sed hoc vitium eorum tantum est, qui non ex indigentia,
nec propter necessitates nummos quaerunt, sed quia lucri artes.
didicerunt, quibus se magnifice efferunt. Cieterum Corpus ex
consuetudine pascunt, sed parce, quia tantum de suis bonis se
perdere credunt, quantum sui Corporis conservationi impendunt.
\t qui verum nummorum usum norunt, et divitiarwm modum
ex sola indigentia moderantur, paucis contenti vivunt.

CAPUT XXX.

Cum igitur res ill^ sint bon^e, quae Corporis partes juvant,
ut suo officio fungantur, et Laetitia in eo consistat, quod
hominis potentia, quatenus Mente et Corpore constat, juvatur
vel augetur ; sunt ergo illa omnia, quae Laetitiam afferunt, bona.
Attamen, quoniam contra non eum in finem res agunt, ut no&
L^titia afficiant, nec earum agendi potentia ex nostra utUitate
temperatur, et denique quoniam Laetitia plerumque ad unam
Corporis partem potissimum refertur ; habent ergo plerumque
Lietitise affectus (nisi Ratio et vigilantia adsit), et consequenter
Cupiditates etiam, quae ex iisdem generantur, excessura ; ad
quod accedit, quod ex affectu id primum habeamus, quod m
prsesenti suave est, nec futura aequali animi affectu aestimare-
possumus. Vide Schol. Prop. 44. et SchoL Prop. 60. p. 4.

CAPUT XXXL

At superstitio id contra videtur statuere bonum esse, quod Tristi-
tiam, et id contra malum, quod Laetitiam affert. Sed, utjam diximus:
(vide Schol. Prop. 45. p. 4.), nemo, nisi invidus, mea impoten-
tia et incommodo delectatur. Nam quo majori Laetitia aftcimur,
eo ad maiorem perfectionem transimus, et consequenter eo
magis de natura divina participamus ; nec Laetitia unquam mala
esse potest, quam nostrae utilitatis vera ratio moderatur At
qui contra Metu ducitur, et bonum, ut malum vitet, agit, la
Ratione non ducitur.

CAPUT XXXIL

Sed huniana potentia admodum limitata est, et a potentia
causarum externarum infinite superatur ; atque adeo potestatem
absolutam non habemus, res, qu^e extra nos sunt, ad nostrum

• Ed Pr • » 3. Schmidt, Auerbach : Sc.hol Prop. 44. p. 3. et Schoi..
Prop. 60. p. 4. Saisset: Schol. Prop. 54. et Schol. Prop. 60. p. 3.

238

ETHICES PARS IV.

«sum aptandi. Attameii ea, quae nobis eveniunt contra id, quod
nostrae utilitatis ratio postulat, aequo animo feremus, si conscii
simus, nos functos nostro officio fuisse, et potentiam, quam ha-
bemus, non potuisse se eo usque extendere, ut eadem vitare
possemus; nosque partem totius Naturae esse, cujus ordineni
«equimur. Quod si clare et distincte intelligamus, pars illa nos-
tri, quae ,intelligentia definitur, hoc est pars melior nostri, in
■eo plane acquiescet, et in ea acquiescentia perseverare cona-
bitur. Nam, quatenus intelligimus, nihil appetere nisi id, quod
necessarium est, nec absolute, nisi in veris, acquiscere possii-
mus ; adeoque quatenus hsec recte intelligimus, eatenus conatus
melioris partis nostri cum ordine totius Naturse convenit.

Finis QuiDicc Parfi.^.

E T H I C E S

PARS QUINTA,

DE POTENTIA INTELLECTUS,

SEU DE LIBERTATE HUMANA.

PR^FATIO.

Trameo Unuhm ad alteram EtMces partem, qum est de modo
sice via qiice ad Libertatem ducit. In hac ergo de potentui
Rationis aqam, ostendens, quid ipsa Batio in affectus posstt et
deinde quid Mentis Libertas seu Beatitudo sd; ex qmbus V4de-
himus, quantum sapiens potior sit ignaro. Quomodo autem et qua
via deheat Intellectus perfici, et qua deinde arte Corpus sit cu-
randum, ut possit suo officio recte fungi,huc non pertmet; loc
enim ad Medicinam, illud aidem ad Logicam spectat. Hic igitur,
ut dixi de sola Mentis seu Bationis potentia agam, et ante omma
nuantum et quale imperium in affectus haheat ad eosdem coer-
cendumet moderandum, ostendam. Nam nos in tpsosmpenum
ahsolutum non hahere, jam supra demonstravimus Stoici tamen
mdarunt, eosdem a nostra voluntate absolute pendere, nosque ns
ahsoJute imperare posse. Attamen ah experientia redamante, non
vero ex suis prindpiis, coacti sunt fateri, usum et studrum non
parviim requiri ad eosdem coercendumet moderandum; qmdqin-
dam eremplo duorum canum (si recte memtnO, rmms sahcet do-
mestici, alterius venatici, conatus est ostendere; nempe quni usu effi-
cere tandem potuit, ut domesticus venari, venaticus contraaJepor,bu.^
sectandis ahstinere assuesreret. Huic opinioni nonparmnfaret Lar-
tesius. Nam statuit, Animam seu Mentem unitam pmcipueesse
cuidam parti cerehri, qlanduhe scilicet pineali dictw, cujus ope Mens

DE LIBERTATE HUMANA.

241

240

ETHICES PARS V.

motus oniNes, qui in Corpore exeitanturj et objecta externa sentit,
quamque Mens eo solo, qubd vult, varie mocere potest, Hanc
ylandulam in ynedio cerehri ita suspensam esse statuit, iit minimo
spirituum animalium motu possit moveri. Deinde statuit, quod
lutc glans tot variis modis in medio cerebro suspendatur, quot
variis modis spiritus animales in eandem impingunt, et quod
prceterea tot varia vestigia in eadem imprimafitur, quot varia
objecta externa ijjsos spiritus animales versus eandem propellunt ;
unde fit, ut si glans ptostea ab Animce voluntate, illam diversi-
mode movente, hoc aut illo modo suspendatur, quo semel fuit
suspensa a spiritibus, hoc aut illo modo agitatis, tum ipsaglans
ipsos spiritus animales eodem modo propellet et determinahit^
ac antea a simili glandulce suspensione repulsi fuerant. Prceterea
stattiit, unamquamque Mentis voluntatem Natura esse unitam certo
cuidam glandis motui. Ex. gr, si quis voluntatem hahet objectum
remotum intuendi, hcec voluntas efficiet, ut pupilla dilatetur ; sed si
de sola dilatanda jyupilla cogitet, nihil proderit ejus reihabere volun-
tatem, quia Nattdra non junxit fnotum glandis, qui inservit im-
pellendis spiritihus versus nervum Opticum modo conveniente dila-
tandce vel confrahendfe pupillcc, cum voluntate eandem dilatamli
vel contrahendi, sed demum cum voluntate intuendi objecta remota
vel proxima. Denique statuit, quod, etsi unusquisque motus hujus
glundidcB videatur connexus esse per Naturam singulis ex nostris
cogitationibus ab initio nostrce vitce, aliis ta^nen per habitum pos-
sunt jungi- quod probare conatur art. 50. p. 1. de Pass. Anitna.
Ex his concludit, nullam esse tam imbecillem Animam, quce non
possit, cum bene dirigitur, acquirere potestatetn ahsolutam in sua.^
Passiones. Nam hce, ut ab eo definiuntur, sunt perceptiones,
aut sensus, aut commotiones animae, quae ad eam speciatim
referuntur, quaeque NB. * producuntur, conservantur, et corro-
borantur, per aliquem motum spirituum {vide aii. 27. p. 1. Pass.
Anitn.). At quandoquidem cuilihet voluntati possumus jungere
motum quemcunque glandis, et consequenter spirituum; et deter-
minatio voluntaiis a sola nostra potestate pendet; si igitur nos-
tram voluntatetn certis et firmis judiciis, secundum quce nostrce
vitce actiones dirigere volumus, detenninetnus, et motus passionum
quas hahere volumus, hisce judiciis jungamus, imperium acqui-
remus absolutmn in nostras Passiones. Hcec est clarissimi hujus

* Verf. Belg. : en die (merh) door eenige heiieging der geesten voortge-

hracht irorden. — Ed. Pr. : qumjue producuntur. Corrigenda : ita

Auctor scripserat, NB. produ-.

Viri sententia (quantum ex ipsius vo^is conjicw) quam ego vix
rredidissem a tanto Viro prolatam esse, si mtnus acuta fuisset.
Profecto mirari satis non possiim, quod vir Phtlosophus, qui
lirmiter statuerat, nihil deducere, nisi ex principiis per se notts,
d nihil affirmare, nisi cpiod clare et distincte perciperet, et qut
foties Scholasticos reprehenderat, quod per occultas qualitates res
ohscuras voluerint explicare, Hypothesin sumat omm occulta
nualitate occultiorem. Quid, quceso, per Mentis et Corporis umo-
nem intelliqit? quem, inquam, clarum et distinctum conceptum
hahet cogitationis arctissime umtce cuidam quantitaiis poHiun-
eulce ^ Vellem sane, ut hanc unionem per proxtmam suam cau-
sam ' explicuisset. Sed ille Mentem a Corpore adeo disiinctam
conceperat, ut nec hujus unioms, nec ipsius Mentts ullam stn-
aularem causam assignare poiuerit, sed necesse tpst fuertt, ad
rausam totius Universi, hoc est ad Beum recurrere Dei^ute
nervelim scire, quot motHs gradus potest glandulw istt pineaU
Mens trihuere, et quanta cum vi eandem suspensamtenerepotest.
Nam nescio an hcec glans tardius vel celerius a Mente ctrcum-
aqatur, quam a spiritibus animalihus, et an motus Passiomm,
nuos firmis judiciis arcfe junximus, non possint ah iisdem tterum
n caiLis corpords disjungi; ex quo sequeretur,ut,qiiamms Mem
firmUer proposuerit contra pericuta ire, atque hmc decreiomotus
audacicBJunxerit. viso tamen pericido glans tta suspendatur, ut
Me7is non nisi de fuga possit cogitare; et sane, cum nulla
detur ratio voluntatis ad motum, nulla eiiam datur comparatio
Inter Mentis et Corporis potentiam seu vires; et consequenter
hujus vires nequaquam virihus illius deterniinari possunt. His
udde cniod nec hcec qlans ita in medio cerehro sita reperiatur,
ut tamfacUe totque modis circumagi possit, et quod non omnes
nervi ad cavitates usque cerehri protendaniur. Demque omma,
quce de voluntaie ejusque lihertate asserit, omitio, quandoqiiidem
Lc falsa esse satis superque ostenderim. Igitur quia Mentis
notentia, ut mip^a ostendi, sold intelligentid defimiur affectuum
remedia, quce omnes experiri quidem, sed non accurate observare
nec distincte tndere credo, sola Mentis cognitione determinaUmus
H ex eadem illa ommia, quce ad ipsius becditudtnem spectant,
deducemus.

AXIOMATA.

I Si in eodem subjecto duae contrarise actiones excitentur,
(lebebit necessario vel in utraque, vel in una sola mutatio
fieri, donec desinant contrarise esse.

V^-^d: -l^ .

i T

242

ETHICES PARS V.

DE LIBERTATE HUMANA.

243

II. Effectus potentia definitur potentia ipsius causse, quate-
nus ejus essentia per ipsius causae essentiam explicatur vel
definitur.

(Patet hoc Axionia ex Prop. 7. Part. 3.)

PROPOSITIO I.

Prout cogitationes, rerumque idect, ordinantur et concati-
nantur in MentCy ita Corporis affectiones, seu rcrum imagincs,
ad amussim ordinantur et concatenantur in Corpore.

DEMONSTRATIO.

Ordo et connexio idearum idem est (^;cr Prop. 7. p. 2.), ac
ordo et connexio rerum, et vice versa ordo et connexio reruni
idem est {per Coroll. Prop. 6. et 7, p. 2.), ac ordo et connexio
idearum. Quare, sicuti' ordo et connexio idearum in Mente fit
secundum ordinem et concatenationem affectionum Corporis
{per Prop. 18. p. 2.), sic vice versa {per Prop. 2. p. 3.) ordo
et connexio affectionum Corporis fit, prout cogitationes, rerumque
idese, ordinantur et concatenantur in Mente. Q. E. D.

PROPOSITIO 11.

Si animi cmnmotionem seu affectum a causce externw cogita-
tione amoveamus, et aliis jungamus cogitcUionihus, tum Amor
seu Odium erga causam externam, ut et animi fluctuationes.
quce ex his affectihus oriuntur^ destruentur.

DEMONSTRATIO.

Id enim, quod formam Amoris vel Odii constituit, est Laetitia
vel Tristitia, concomitante idea causae externae {per Befin. 6.
et 7. Affect.) ; hac igitur sublata, Amoris vel Odii forma simul
tollitur; adeoque hi affectus, et qui ex his oriuntur, destruun-
tur. Q. E. B.

PROPOSITIO III.

Affectus, qui passio est, desinit esse passio, simidatquc cjm
claram et distinctam formamus ideam.

D E M O N S T R A T I O.

Affectus, qui passio est, idea est confusa {per gener. Affect.
I)efin.). Si itaque ipsius affectus claram et distinctam formemus
ideam, hsec idea ab ipso affectu, quatenus ad solam Menteni

refertur, non nisi ratione distinguetur {per Frop. 21.* p. 2.
eim ejusdem Schol); adeoque {per Prop. 3. p. 3.) aftectus
desinet esse passio. Q. E. D.

COROLLARIUM.

Affectus igitur eo magis in nostra potestate est, et Mens ab
eo minus patitur, quo nobis est notior.

PROPOSITIO IV.

Nulla est Corporis affectio, cujus aliquem clarum et distinctum
non possumus formare conceptum.

DEMONSTRATIO.

Quae omnibus communia sunt, non possunt concipi nisi adae-
quate {per Prop. 38. p. 2.)', adeoque {per Prop 12. etLemma
2 , quod habetur post Schol. Prop. 13. p. 2.) nuUa est Corpons
affectio, cujus aliquem clarum et distinctum non possumus
formare conceptum. Q. E. D.-

COROLLA RIUM.

Hinc sequitur, nullum esse affectum, cujus non possumus
aliquem clarum et distinctum formare conceptum. Est namque
affectus Corporis affectionis idea {per gen. Affecf. Defin.), ({u^
propterea ( per Prop. prcec.) aliquem clarum et distinctum involvere
debet conceptum.

SCHOLIUM.

Quandoquidem nihil datur, ex quo aliquis effectus non sequatur

( per Prop. 36. p. l.\ et quicquid ex idea, qu^e in nobis est adse-

quata, sequitur, id omne clare et distincte intelhgimus {jyer

Prop 40 p. 2.) ; hinc sequitur, unumquemque potestatem habere,

se suosque affectus, si non absolute, ex parte saltem clare et

distincte inteUigendi, et consequenter efficiendi, ut ab nsdem minus

patiatur. Huic igitur rei praecipue danda est opera, ut unumiiuem-

que affectum, quantum fieri potest, clare et distincte cognosca-

mus ; ut sic Mens ex affectu ad illa cogitandum determinetur,

quse clare et distinct^ percipit, et in quibus plane acqmescit;

aique adeo, ut ipse affectus a cogitatione caus^e externae sepa-

retur, et veris jungatur, cogitationibus ; ex quo fiet ut non

tantum Amor, Odium, etc. destruantur {per Prop. 2. Iiujus),

I»

* Schmidt, Bruder. - Ed. Pr.: 22.

: vj

244

ETHICES PARS V.

DE LIBERTATE IIUMANA.

245

sed ut etiam appetitus seu Cupiditates, quse ex tali affectu
oriri solent, excessum habere nequeant {per Prop, 61. * p. 4.)
Nam apprime notandum est, unum eundemque esse appetituni,
per quem homo tam agere quam pati dicitur. Ex. gr. cum
natura humana ita comparatum esse ostendimus, ut unusquisque
appetat, ut reliqui ex ipsius ingenio vivant {vide Schol. ** Prop. 31.
p. 5.); qui quidem appetitus in homine, qui Ratione non ducitur,
passio est, qu« Ambitio vocatur, nec multum a Superbia discrepat ;
et contra in homine, qui ex Rationis dictamine vivit, actio seu
virtusest, qu» Pietas appellatur {vide Schol. 1. Prop. 37. p. 4.,et2.
Demonstrat. ejusdem Frop.). Et hoc modo omnes appetitus seu
Cupiditates eatenus tantum passiones sunt, quatenus ex ideis^
inad^quatis oriuntur ; atque eaedem virtuti accensentur, quando
ab ideis adjequatis excitantur vel generantur. Nam omnes Cupi-
ditates, quibus ad aliquid agendum detenninamur, tam oriii
possunt ab adiequatis quam ab inadsequatis ideis {vide Prop.
59. p. 4.). Atque hoc (ut eo, unde digressus sum, revertar) aifec-
tuum remedio, quod scilicet in eorum vera cognitione consistit,
nullum prsestantius aliud, quod a nostra potestate pendeat,
excogitari potest, quandoquidem nulla alia Mentis potentia da-
tur, quam cogitandi et adsequatas ideas formandi, ut supra
{per Prop. 3. p. 5.)^ ostendimus.

PROPOSITIO V.

Affectus erga rem, quam simpliciter, et non ut necessariam,
neque ut possihilem, neque ut contingentem imaginamur, cceleri^-
paribuSf omniiim est maximus.

DEMONSTRATIO.

Aifectus erga rem, quam liberam esse imaginamur, major est
quam erga necessariam {per Prop. 49. p. 3.), et consequenter
adhuc major quam erga illam, quam ut possibilem vel contin-
gentem imaginamur {jjer Prop 11. p. 4.). At rem aliquam ut
liberam imaginari nihil aliud esse potest, quam quod rem sim-
pliciter imaginamur, dum causas, a quibus ipsa ad agendum
determinata fuit, ignoramus {per illa, qn(P in Schol. Prop., 35.
p. 2. ostendimus); ergo affectus erga rem, quam simpliciter
imaginamur, caeteris paribus major est, quam erga necessariam,

* Schmidt, Bruder. — Ed. Pr.: G2.
** Schmidt, Auerbach: CoroU.

possibilem, vel contingentem, et conseqnenter niaximus. Q. E. D.

PROPOSITIO VI.

Quatems Mens res omnes ut «f««*«"«^„,;f Sl^rfrJT
majorem in affectus potentiam hahet, seu mmus ab mdem pa

tltur.

DEMONSTRATIO.

\rens res omnes necessarias esse intelligit {per Prop. 29 p. 3 ),
etSitrc^usarnmnexua^^^^^^^^^^^

£it <^uTa»eSbu"s, ;ii etrriifntu. mL^s pat^atur, et
(perProp. 48. p. 3.) minus erga ipsas affieiatur. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Ono haec coenitio, quod scilicet res necessarise sint magis
ciri res sLuUre quas distinctius et magis viv.de ™ag,namu,N
versatur Z Lo Mentis in atfectus potentaa W est ; jod

plura alia notare possemus.

PROPOSITIO VII.
Affectus qui ex Ratione oriuntur vel excitantur, si ratio tem-
p^shXaL, potentiores sunt iis, qui ad res s^ngulares refe-
runtur, quas ut ahsentes contemplamur,

Rem aliquam ^aW^^^^^^^ XuSX.

eandem imagmamur, sed ex eo, ^7" ^^"*^ p -.y .^ 2.).

246

ETHICES PARS V.

DE LIBERTATE HUMANA.

247

ejus causse secludunt, coerceri aliquo modo possit {per Prop,
fJ. p. 4.). At affectus, qui ex Ratione oritur, refertur necessario
ad communes rerum proprietates {vide Bationls defin. in 2 Schol.
Prop. 40 p. 2.), quas semper ut praesentes contemplamur (nam
nihil dari potest, quod earum praesentem existentiam secludat),
et quas semper eodem modo imaginamur {per Prop. 38. p. 2.) Quare
talis affectus idem semper manet; et consequenter (per Ax. 1.
hujiis) affectus, qui eidem sunt contrarii, quique a suis causis
externis non foventur, eidem magis magisque sese accommodare
debebunt, donec non amplius sint contrarii ; et eatenus affectus^
qui ex Eatione oritur, est potentior. Q. E. D.

PROPOSITIO VIII.

Quo affectus aliquis a pluribus causis simul concurrentibus
excitatur^ eo major est.

DEMONSTRATIO.

Plures causae simul plus possunt quam si pauciores essent (per
Prop. 7. p. 8.): adeoque (per Prop. 5. p. 4.), quo affectus
aliquis a pluribus causis simul excitatur, eo fortior est Q. E. D.

SCHOLIUM.

Haec Propositio patet etiam ex Axiomate 2. hujus Partis.

PROPOSITIO IX.

Affedus, qui ad plures et diversas causas refertur, quas Mens
cum ipso affectu simul contemplatur, minus noxius est, et minus
per ipsum patimur, et erga unamquamque causam minus affi-
cimur, quam alius ceque magnus affectus, qui ad unam solam
vel pauciores causas refertur.

DEMONSTRATIO.

Affectus eatenus tantum malus seu noxius est, quatenus Mens
ab eo impeditur, qus minus possit cogitare {per Prop. 26. et J27.p. 4.):
adeoque ille affectus, a (^uo Mens ad plura simul objecta con-
templandum determinatur, minus noxius est, quam alius aeque
magnus affectus, qui Mentem in * sola unius aut pauciorum
objectorum contemplatione ita detinet, ut de aliis cogitare ne-
queat ; Quod erat primum. Deinde, quia Mentis essentia, hoc est
{per Prop. 7. p. 3.) potentia, in sola cogitatione consistit (jo^/*

* Ed. Pr. : Mentem ri sola.

r> 11 r^ 9 *) ergo Mens per affectum, a quo ad plura

S contempkndL d^^^^^^ -inus patitur, quam per

Zl ralum affectum, qui Mentem in sola umus aut paucio-
Tum ob&rum conte^platione occupatam tenet : Qu^^^^^^^^^^
Xundum Denique hic affectus {per Prop. 48. p. 3.), q^atenus
ad ptretcausas externas refertur, est etiam erga unamquamque

minor. Q, E. D.

PROPOSITIO X.

n^mmdiu affectibus, qui nostrce naturce sunt contrarii, non
eonZTatZr tamdiu potestatem habemus ordinandi et concaie-
ZS^oris affectiones secundum ordinem ad ^ntellectum.

DEMOHSTRATIO.

Affectus, qui nostrie natur» sunt contrarii, hoc est [per^^P-
ort „ iTaui mali sunt, eatenusmali sunt, quatenus impedmnt,
uo minuslSenTintelligat (per Prop27,,p. ^-^- ^^^^Z
?.,, affectibus qui nostr» naturie contrani sunt, non contUcta
mir^mdkMentis potentia, qua res inteUigere conatur (^er
Pro» 26 V 4 ) non impeditur. atque adeo tamdju potestatem
2ft dara^' et' diSinctas^deas form\ndi et alias ex aks dedu-

cendi {mde ^- ^f''*^-^''»^ ^-^' ^^^jiu potestatem habemus
TrSndf :t rcaSdf aSnes Oorpo^ris secundum ordi-
nem ad intellectum. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Hac potestate recte ordinandi et <^?n«*t«f °''i.£X' af£-
tiones efficere possumus, ut non facile malis affectibus afticm

rebus particularibus, in vita frequenter obvns, contmuo a^pf^
eare, I sic nostra i-«^f ° "^^^^^

^r^^m: ^ S^^^c^^' Odfum ALre seu
Iwosltate vincendum, non autem reciproco Od,o compensandum.

* Schmitlt, Aaerbach. — Ed. Pr. : p. 3.

248

ETHICES PARS V.

DE LIBERTATE HUMANA,

249

I»

Ut autem hoc Rationis prsescriptum semper in promptu habea-
mus, ubi usus erit, cogitandae et saepo meditandae sunt coni-
munes hominura injuriaD, et quomodo et qua via Generositate
optime propulsentur ; sic enim imaginem injuria) imaginationi
hujus dogmatis jungemus, et nobis (2)er Prop. 18. p. 2.) iu
promptu semper erit, ubi nobis injuria afferetur. Quod si etiam
in promptu habuerimus rationem nostri veri utilis, ac etiani
boni, quod ex mutua amicitia et communi societate sequitur,
et prseterea quod ex recta vivendi ratione summa animi acquies-
centia oriatur {per Prop. 52. p. 4.), et quod homines, ut
reliqua, ex naturae necessitate agant : tum injuria, sive Odium,
quod ex eadem oriri solet, minimam imaginationis partem
occupabit, et facile superabitur; vel si Ira, quoe ex maximis
injuriis oriri solet, non adoo facile superetur, superabitur tamen,
quamvis non sine animi fluctuatione, longe minore tomporis
spatio, quam si haec non ita prsemeditata habuissemus, ut patet
ex Propositione 6, 7, et 8. hujus Partis. De Animositate ad
Metum deponendum eodem modo cogitandum est; enumeranda
scilicet sunt et ssepe imaginanda communia vitae pericula, et
quomodo animi prajsentia et fortitudine optime vitari et
superari possunt. Sed notandum, quod nobis in ordinandis nostris
cogitationibus et imaginibus semper attendendum est {per
Coroll. Prop. 63. p. 4. ct Prop. 59. x). 3.) ad illa, quae in una-
quaque re bona sunt, ut sic semper ex Laetitiae aflfectu ad
agendum determinemur. Ex. gr. si quis videt, se nimis Gloriam
sectari, de ejus recto usu cogitet, et in quem finem sectanda
sit, et quibus mediis acquiri possit; sed non de ipsius abusu,
et vanitate, et hominum inconstantia, vel aliis hujusmodi, de
quibus nemo, nisi ex animi segritudine, cogitat; talibus enim
cogitationibus maxime ambitiosi se maxime afflictant, quando
de assequendo honore, quem ambiunt, desperant ; et, dum Iram
evomunt, sapientes videri volunt. Quare certum est, eos gloriae
maxime esse cupidos, qui de ipsius abusu et mundi vanitate
maxime clamant. Nec hoc ambitiosis proprium, sed omnibus
commune est, quibus fortuna est adversa, et animo impotentes
sunt. Nam pauper etiam avarus de abusu pecuniae et divitum
vitiis non cessat loqui; quo nihil aliud eflficit, quam se aflflic-
tare, et ahis ostendere, se non tantum paupertatem suam, sed
etiam ahorum divitias iniquo animo ferre. Sic etiam, qui male
ab amasia excepti sunt, nihil cogitant, quam de mulierum
inconstantia et fallaci animo, et rehquis earundem decantatis
vitiis; quae omnia statim obHvioni tradunt, simulac ab amas:?

iterum recipiuntur. Qui itaque suos affectus et appetitus e^
solo Libertatis amore moderari studet, is quantum potest mtetur,
virtutes earumque causas noscere, et animum gaudio, quod ex
carum vera cognitione oritur, implere; at min.me hominum
vtia contemplari, hominesque obtrectare, et falsa libertatis
liede gaudere. Atque h*c qui diUgenter observabit* (neque
Zxm difficilia sunt) et exercebit, nse iUe brevi tempons spaho
actiones suas ex Eationis imperio plerumque dingere potent.

PROPOSITIO XI.
Quo imago aliqua ad plures rcs refertur, co frequentior cst,
seu swpius viget, et Mentem magts occupat.

DEMONSTRATIO.

Quo enim imago seu aflfectus ad plures res refertur, eo plures
dantur caus.^, a quibus excitari et foveri potest, quas omnes
Mens (per hypotJmin) ex ipso aifectu simul contemp atur
atque adeo aflfectus eo frequentior est, seu s^pms viget, et (2>e/
Prop. 8. hujus) Mentem magis occupat. Q. l^. U.

PROPOSITIO XII.

Beriim imagines facilius imaginibus, quce ad res referuntur
quas clare et distincte intelligimus, junguntur, quam altis.

DEMONSTRATIO.

Res, quas clare et distincte intelligiraus, vel rerum coraninnes
proprieUtes sunt, vel qu» ex iis deducuntur (vuie Rahoms defin.

in 2. Schol. Prop. 40. p. 2.), et een^ei^^ter «^P'"^^^''; f "^,
prmc.) in nobis exoitantur; adeoquo facihus fien potest ut res
alias siraul cura his, quam cum aUis contemplemur, e conse-
quenter (per Prop. 18. p. 2.}, ut facihus cum his quam cum
aliis jungantur. Q. E. D.

PROPOSITIO XIII.
Quo iynago aliqua plurihus aliis juncta est, sa^pius viget.

DEMONSTRATIO.

Nam, quo imago aliqua pluribus aliis juncta est, eo (£.r
Prop. 18. p. 2.) plures causse dantur, a quibus excitari potest.
Q. E. I).

* Saisset. — Ed. Pr. : observavit.

r i

250

ETHICES PARS V.

PROPOSITIO XIV.

Mens efficere potest, ut omnes Corporis affectiones, seu rerum
imagineSf ad Dei ideam referantur,

DEMONSTRATIO.

Nulla est Corporis affectio, cujus aliquod clarum et distinctum
non possit Mens formare conceptum {per Prop. 4. hujiis);
adeoque efficere potest (per Prop. 15 p. 1.), ut omnes ad Dei
ideam referantur. Q. E. D.

PROPOSITIO XV.

Qui se suosque affectus clare et distincte intelligit, Deum amat,
et eo magiSj quo se suosque affectus magis intelligit.

DEMONSTRATIO.

Qui se suosque aifectus clare et distincte intelligit, Isetatur
(per Prop. 53. p. 3.), idque concomitante idea Dei (per Prop.
prceced.); atque adeo (per 6. Affect. Defin.) Deum amat, et
(per eandem rationem) eo magis, quo se suosque aifectus magis
intelUgit. Q. E. D.

PROPOSITIO XVI.
Uic erga Deum Amor Mentem maxime occupare dehet.

DEMONSTRATIO.

Est enim hic Amor junctus omnibus Corporis affectionibus
(per Prop. 14. hujus), quibus omnibus fovetur (per Prop. 15.
hujus) ; atque adeo (per Prop. 11. hujus) Mentem maxime occu-
pare debet. Q. E. D,

PROPOSITIO XVII.

Deus expers est passionum, nec idlo Lcetitice aul Tristitict^
affectu afficitur^

DEMONSTRATIO.

Ideae omnes, quatenus ad Deum referuntur, verae sunt (per
Prop. 32. p. 2.), hoc est {per Defin 4. p. 2.) adaequatde ; atque
adeo (iier Affect. gen. Defin.) Deus expers est passionum. Deinde
Deus neque ad majorem neque ad minorem perfectionem transire
potest iper 2. Coroll. Prop. 20. p. 1.) ; adeoque {per 2. et 3. Affect.
Defin.) nullo Lsetitise neque Tristitia3 aflfectu afficitur. Q. E. D.

DE LIBERTATE HUMANA.

COROLLARIUM.

251

Deus proprie loquendo neminem amat neque odio habet. Nam
Deus {per Prop. prcec.) nuUo Laetitiae neque Tristitise affectii
afficitur, et consequenter {per 6. et 7. Affect. Defin.) neminem
etiam amat neque odio habet.

PROPOSITIO XVIIL

Nemo potest Deum odio hahere.

DEMONSTRATIO.

Idea Dei, quse in nobis est, est adsequata et perfecta {per
Prop 46 et 47. p. 2.) ; adeoque quatenus Deum contemplamur,
eatenus agimus {per Prop. 3. p. 5.); et consequenter (^^r
Prop 59 p. 3.) nuUa potest dari Tristitia concomitante idea
Deif 'hoc est (per 7. Afject. Defin.), nemo Deum odio habere
potest. Q. E. D.

COROLLARIUM.

Amor erga Deum in odium verti nequit.

SCHOLIUM.

At objici potest, quod, dum Deum omnium rerum causam
intelligimus, eo ipso Deum Tristitiae causam consideramus. bed
ad hoc respondeo, quod quatenus Tristitiae causas mtelhgimus
eatenus {per Prop. 3. hujus). ipsa desinit esse passio hoc est
{per Prop 59. p. 3.), eatenus desinit esse Tnstitia ; atque adeo,
quatenus Deum Tristitise causam esse intelligimus, eatenus Isetamur .

PROPOSITIO XIX.
Qui Deum amat, conari non potest, ut Deus ipsum contra
amet.

DEMONSTRATIO.

Si homo id conaretur, cuperet ergo {per Coroll. Prop. 17. hu-
ius), ut Deus, quem amat, non esset Deus, etconsequenter (p^r
Prop. 19. p. 3.) contristari cuperet, quod {per Prop. 2H.p.iS.}
est absurdum. Ergo, qui Deum amat, etc. Q. E. D.

PROPOSITIO XX.

Hic erqa Deum Amor neque Invidice neque Zelotypiw affectu
inquinari potest; sed eo magis fovetur, quo plures hommes eodem
Amoris vincido cum Deo junclos imaginamur.

1 1

I ]

DE LIBERTATE HUMANA.

255

252

ETHICES PARS V.

DEMONSTRATIO.

■ Hic erga Deum Amor summum bonum est, quod ex dicta-
mine Rationis appetere possumus (per Prop. 28. p. 4.), et om-
nibus hominibus cummune est (per Prop. 36. p. 4.), et, omnes
nt eodem gaudeant, cupimus {per Prop. 37. p. 4.) ; atque adeo
(per 23. Affect. Defin.) Invidise aifectu maculari nequit, neque
•etiam [per Prop. 18. hujm, et defin. Zelotijpke, quam vide in
Schol. Prop. 35. p. 3.) Zelotypise aifectu ; sed contra ( j?^r Pro;>.
Sl. p. 3.) eo magis foveri debet, quo plures homines eodem
gaudere imaginamur. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Possumus hoc eodem modo ostendere, nullum dari aifectum.
qui huic Amori directe sit contrarius, a quo hic ipse Amor pos-
sit destrui; atque adeo concludere possumus, hunc erga Deuni
Amorem omnium aifectuum esse constantissimum, nec, quatenus
ad Corpus refertur, posse destrui, nisi cum ipso Corpore. Cujus
autem naturse sit, quatenus ad solam Mentem refertur, postea
videhimus.

Atque his omnia aifectuum remedia, sive id omne, quod Mens,
in se sola considerata, adversus aflfectus potest, comprehendi ;
€x quibus apparet, Mentis in afPectus potentiam consistere, I". in
ipsa aifectuum cognitione {vide Schol. Prop. 4. hujus); IP in
eo, quod aifectus a cogitatione causae externre, quam confuse
imaginamur, separat (vide Prop. 2. cum eodem Schol. Prop. *
4. hujiis) ; IIP. in tempore, quo affectiones **, quse ad res, quas
intelligimus, referuntur; illas superant, quae ** ad res referun-
tur, quas confuse seu mutilate concipimus ( vide Prop. 7. hujus) ;
IV. in multitudine causarum, a quibus affectiones **, quse ad
rerum communes propietates vel ad Deum referuntur, foventur
{vide Prop. 9. et 11. hujus); V^ denique in ordine, quo Mens
suos affectus ordinare et invicem concatenare potest (vide Schol.
Prop. 10. et insuper Prop. 12, 13, et 14. hujus). Sed ut haec
Mentis in affectus potentia melius intelligatur, venit apprime
Tiotandum, quod affectus a nobis magni appellantur, quando
unius hominis affectum cum affectu alterius comparamus, et
unum magis quam alium eodem affectu coniiictari videmus ; vel
quando unius ejusdemque hominis affectus ad invicem compa-

* Ed. P.: cttm eodem Schol. et Prop. 4. hiijus.

** Camerer : affectus, qui .... illos superant, qui .... affectus, qui.

ramus eundemque uno affectu magis quam alio afBci «ve move-
ri comperrmus. Nam (per Prop. 5. p. 4.) v,s cujuscunque affec-
us dXitur potentia caus« extern» cum nostracomparata.A
M ntis potentk sola cognitione definitur, mipotentia autem seu
nassio a sola cognitionis privatione, hoc est ab eo, per quott
FdeTdicuntur inaLquat», lestimatur; ex quo seqmtur, Mentem
mam maxlme pati,\u3us -«mam partem : e. :n^^^^^^^^

Td^S- iSnotatr'7 mam' ^^^£^^^^^1^^
raximam^Srito adlquat» constituunt, ita ut, quamv.
rToTinKuat* ide. im illi insint, mag.s tamen per lUa^,
Muae humanse virtuti tribuuntur, quam per has, quse humanain
Spotenttararguunt, dignoscatur. Deindenotandu^^^^^^^
tnflines et infortunia potissimum ongmem trahere ex nimio
Amore erga reiS qu« multis variationibus est obnoxia, et cujus
inquam 'comp^tes esse possumus. Nam nemo de - "1 a, «-
nuam amat soUicitus anxiusve est; neque m)un£e, suspiciones

Pron 4 huius) saltem efficit, ut nnmmam Mentis partem con

rem immutabilem et «teniam (v,de Prop ^^- %««).«* «»F^

revora sumus compotes (>'i<i.\P'"P- .^^' f' P^i^l/lTZ
miUis vitiis QU« in communi Amore insunt, inquinari, sea qui

Sper Sor^ac major esse potest iper Prop f ^^«/^1: u^ a^
maximam partem occupare (pe,- Prop. ^^'''^^'^'JlX^soUi
rprp Ateue his omnia, quje prsesentem hanc vitam spectant, absolvi.
Nam quod in Hus SchoUi principio dixi, nie his paucisomma.
rCtu'I remediiamplexumesse,.facilepoter.tu^^^^^
aui ad hiEC, quas in hoc Schoho diximus, et simul ad Menns
rusque affectuL deflnitiones, et denique ad ^7«« 1-,^':
Partis 3. attenderit. Tempus igitur jam f t'/*/^ '"f^*;^".
seam, quie ad Mentis durationem sme relatione ad Coipusper

tinent.

PROPOSITIO XXI.

Mens fdhil imaginari potest, neque rerum pneteritarum recor-

dari, nisi durante Corpore.

"■i\

iii

254

ETHICES PARS V

DEMONSTRATIO.

DE LIBERTATE HUMANA.

255

Mens actualem sui Corporis existentiam non exprimit, neque
<etiam Corporis affectiones ut actuales concipit, nisi durante
€orpore (per Coroll. Prop. 8. p. 2.); et corisequenter (per Prop.
26. p. 2.) nuUum corpus ut actu existens concipit, nisi durante
suo Corpore; ac proinde nihil imaginari {vide Imaginat. defin.
in Schol. Prop. 17. p. 2.) neque rerum praeteritarum recordari
potest, nisi durante Corpore {vide defin. Memorim in Schol.
Prop. 18. p. 2.). Q. E. D.

PROPOSITIO XXIL

In Deo tanmi datur necessario idea, qufp hujus et illius Cor-
pmHs humani essentiam sub (Pternitatis specie exprimit.

DEMONSTRATIO.

Deus non tantum est causa hujus et illius Corporis humani
existentiae, sed etiam essentise (per Prop. 25 .^. i.) ; quse prop-
terea per ipsam Dei essentiam necessario debet concipi (per
Axiom. 4. p. 1.), idque aetema quadam necessitate (per Prop.
16. p. 1.); qui quidem conceptus necessario in Deo dari debet
{per Prop. 3. p. 2.). Q. E. D.

PROPOSITIO XXIII.

Mens humana non potest cum Corpore ahsolute desfrui, sed
ejus aliquid remanet, quod ceternum est.

DEMONSTRATIO.

In Deo datur necessario conceptus seu idea, quse Corporis
humani essentiam exprimit (per Prop. prrec.) quse propterea
aliquid necessario est, quod ad essentiam Mentis humanae per-
tinet {per Prop. 13. p. 2.). Sed Menti humanae nuUam duratio-
nem, quse tempore definiri potest, tribuimus, nisi quatenus Cor-
poris actualem existentiam, quse per durationem explicatur et
tempore definiri potest, exprimit; hoc est (per Coroll. Prop.
8. p. 2), ipsi durationem non tribuimus, nisi durante Corpore.
Cum tamen aliquid nihilominus sit id, quod seterna quadam
necessitate per ipsam Dei essentiam concipitur (per Prop. prwc),
erit necessario ho^ aliquid, quod ad Mentis essentiam pertinet,
seternum. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Est, uti diximus, hsec idea, quge Corporis essentiam sub specic

ieternitatis exprimit, certus cogitandi modus, qui ad Mentis essen-
tiam pertinet, quique necessario ifiternus est. Nectamenfieripotest,
ut recordemur nos ante Corpus exstitisse, quandoquidem nec in
Corpore uUa ejus vestigia dari, nec aeternitas tempore definiri, nec
uUam ad tempus relationem habere potest. At nihilominus sentimus
experimurque, nos seternos esse. Nam Mens non mmus res
iUas sentit, quas intelligendo concipit, quam quas m memoria
habet. Mentis enim oculi, quibus res videt observatque, sunt
ips« demonstrationes. Quamvis itaque non recordemur, nos
ante Corpus exstitisse, sentimus tamen, Mentem nostram, quatenus
Corporis essentiam sub seternitatis specie involvit, aeternam
esse, et hanc ejus existentiam tempore detiniri, sive per dura-
tionem explicari, non posse. Mens igitur nostra eatenus tantum
potest dici durare, ejusque existentia certo tempore defimri
potest, quatenus actualem Corporis existentiam involvit; et
eatenus tantum potentiam habet rerum existentiam tempore
determinandi, easque sub duratione concipiendi.

PROPOSITIO XXIV.

Quo rnagis res singulares intelligimus, eo magis Deum
intelligitnus.

DEMONSTRATIO

patet ex Coroll. Prop. 25. p. 1.

PROPOSITIO XXV.

Summus Mentis conatus summaque virtus est, res intelli(fere
iertio cognitionis genere.

DEMONSTRATIO.

Tertium cognitionis genus procedit ab adaequata idea quo-
rumdam Dei attributorum ad adsequatam cognitionem essentise
rerum (vide hujus defin. in 2. Schol. Prop. 40. p. 2.) ; et
quo magis hoc modo res intelligimus, eo magis (per Prop.
prwc.) Deum intelligimus ; ac proinde (per Prop. 28. p. 4.)
summa Mentis virtus, hoc est (per Defin. 8. p. 4.) Mentis
potentia seu natura, sive (per Prop. 7. p. 3.) summus conatus,
«st, res intelligere tertio cognitionis genere. Q. E. D.

PROPOSITIO XXVI.

Quo Mens aptior est ad res tertio cognitionis generc intelli-

256

ETHICES PARS V.

DE LIBERTATE HUMANA.

257

gendum, eo magis cupit, res eodcm hoc cognitionis genere
intelUgere,

DEMONSTKATIO,

patet. Nam quatenus concipimus, Mentem aptam esse ad res>
hoc cognitionis genere intelligendum, eatenus eandem determi-
natam concipimus ad res eodem cognitionis genere intelligendum ;
et consequenter {per 1. Jffect. Vefin.), quo Mens ad hoc aptior
est, eo magis hoc cupit. Q. E. D.

PROPOSITIO XXVII.

FjX hoc teriio cognitionis genere summa, qim dari potest,
Mentis acquiescentia oritur.

DEMONSTRATIO.

Summa Mentis virtus est Deum cognoscere (per Prop.
^. p. 4), sive res tertio cognitionis genere inteUigere {per
Prop. 25. hnjus); quae quidem virtus eo major est, quo Mens
hoc cognitionis genere magis res cognoscit (p^er Prop 24. hujus)-,
adeoque qui res hoc cognitionis genere cognoscit, is ad sum-
mam humanam perfectionem transit, et consequcnter (per 2. Affect,
Befin.) summa L^etitia afficitur, idque (jjer Prop. 43. p. 2.) conco-
mitante idea sui suseque virtutis; ac proinde {per 25. Affect.
Defin.) ex hoc cognitionis genere summa, quae dari potest,
oritur acquiescentia. Q. E. D.

PROPOSITIO XXVIII.

Conatus seu Cupiditas cognoscendi res tertio cognitionis
genere oriri non potest exprimo,at quidem ex secundo cognitionis
genere.

DEMONSTRATIO.

Hsec Propositio per se patet. Nam quicquid clare et distincte
intelligimus, id vel per se vel per Dlud, quod per se concipi-
tur, intelligimus ; hoc est, idese, quse in nobis clarse et distinc-
tje sunt, sive quie ad tertium cognitionis genus referuntur (vide
2. Schol. Prop. 40. p. 2.) non possunt sequi ex ideis mutilatis
et confusis, quae (per idem Schol.) ad primum cognitionis genus
referuntur, sed ex ideis adsequatis, sive (per idem Schol.) ex
secundo et tertio cognitionis genere ; ac proinde (per 1. Jffect.
Defin.) Cupiditas cognoscendi res tertio cognitionis genere non
potest oriri ex primo, at quidem ex secundo. Q. E. D.

PROPOSITIO XXIX.

Quicquid Mens sub specie ceternitatis intclligit, id ex eo
non intelUgit, quod Corporis prcesentem actualem existentiam
concipit, sed cx eo, quod Corporis essentiam concipit sub specie
ceternitatis.

DEMONSTRATIO.

Quatenus Mens prsesentem sui Corporis existentiam concipit,
eatenus durationem concipit, quae tempore determinari potest,
et eatenus tantum potentiam hahet concipiendi res cum re-
latione ad tempus (per Prop. 21. hujus et Prop. 26. p. 2.).
At seternitas per durationem explicari nequit (per Defin. 8.
p. 1. et ipsius explication.). Ergo Mens eatenus potestatem
non habet concipiendi res sub specie aeternitatis, sed quia de
natura Rationis est, res sub specie seternitatis concipere {per
2. Coroll. Prop. 44. p. 2.), et ad Mentis naturam etiam perti-
net, Corporis essentiam sub specie aeternitatis concipere (per
Prop 23 hujus), et pr^ter haec duo nihil aUud ad Mentis essen-
tiam 'pertinet (per Prop. 13. p. 2.); Ergo haec potentia conci-
piendi res sub specie seternitatis ad Mentem non pertinet, nisi
quatenus Corporis essentiam sub specie seternitatis concipit.
Q. E. D.

S C H 0 L I U M.

Res duobus modis a nobis ut actuales concipiuntur : vel qua-
tenus easdem cum relatione ad certum tempus et locum exi-
stere, vel quatenus ipsas in Deo contineri, et ex naturae divinse
nccessitate consequi concipimus. Quse autem hoc secundo modo
ut verse seu reales concipiuntur, eas sub aetermtatis specie con-
cipimus, et earum idese seternam et infinitam Dei essentiam
involvunt, ut Propositione 45. Partis 2. ostendimus, cujus etiam
SchoHura vide.

PROPOSITIO XXX.

Mens nostra, quatenus se et Corpus suh (eternitatis specie
eognoscit, eatenus Dei cognitionem necessario hahet, scitque se
in Deo esse et per Deum concipi.

DEMONSTRATIO.

^ernitas est ipsa Dei essentia, quatenus haec necessariam
involvit existentiam (per Defin. 8. p. 1.). Res igitur sub specie
«ternitatis concipere, est res concipere, quatenus per Dei essen-

DE LIBERTATE HUMANA.

259

258

ETHICES PABS V.

tiam ut entia realia concipiuntur, sive quatenus per Dei essen-
tiam involvunt existentiam ; adeoque Mens nostra, quatenus se
et Corpus sub specie aeternitatis concipit, eatenus Dei cognitio-
nem necessario habet, scitque etc. Q. E, D.

PROPOSITIO XXXI.

Tertium cognitionis genus i)endet a Mente, tanquam a/ormali
causa, quatenus Mens ipsa ceterna est.

DEMONSTRATIO.

Mens nihil sub «ternitatis specie concipit, nisi quatenus sui
Corporis essentiam sub aeternitatis specie concipit {pcr Prop.
29. hujus), hoc est {per Prop. 21 et 23. hujns), nisi quatenus
geterna est; adeoque (per Prop. Prwc.\ quatenus leterna est,
Dei halet cognitionem ; quaj quidem cognitio est necessario
adsequata (per Prop. 4G. p. 2.) ; ac proinde Mens, quatenus
seterna est, ad illa omnia cognoscendum est apta, qu* ex data
hac Dei cognitione consequi possunt (per Prop. 40. p. 2.), hoc
est ad res tertio cognitionis genere cognoscendum (vide hujus
defin. in 2. Schol. Prop 40. p. 2.), cujus propterea Mens (per
Defin. 1. p. 5.), quatenus seterna est, causa est adaequata seu
formalis. Q. E. D.

s c H o L I u M.

Quo igitur unusquisque hoc cognitionis genere plus poUet, eo
melius sui et Dei conscius est, hoc est, eo est perfectior et
beatior, quod adhuc clarius ex seqq. patebit. Sed hic notandum,
quod, tametsi jam certi sumus, Mentem aeternam esse, quatenus
res sub ueternitatis specie concipit, nos tamen, ut ea, quae os-
tendere volumus, faciUus explicentur et meUus intelligantur, ipsam,
tanquam jam inciperet esse, et res sub aeternitatis specie in-
teUigere jam inciperet, considerabimus, ut huc usque fecimus;
quod nobis absque uUo erroris periculo facere Ucet, modo nobis
cautio sit nihil concludere, nisi ex perspicuis praimissis.

PROPOSITIO XXXII.

Quicquid inielligimus tertio cognitionis genere, eo delectamur,
et quidem concomitante idea Dei tanquam causa.

DEMONSTRATIO.

Ex hoc cognitionis genere summa, quse dari potest, Mentis
acquiescentia, hoc est (per 25. Affect. Defin.) Laetitia, oritur,

eaque concomitante idea sui (per Prop. f.hujus), et conse-
quenter (per Prop. 30. hujus) concomitante etiam idea Dei
tanquara causa. Q. E. D.

COROLLAKIUM.

Ex tertio cognitionis genere oritur necessario Amor Dei intel-
lecIuaUs Nam ex hoc cognitionis genere ontur {per Prop prjc)
Stiaconcomitante idea Dei tanquam causa, hoc est (£^ 6.
Affed Defin ) Amor Dei, non quatenus ipsum ut prsesentem
dSnanmr (p«r Prop. 29. A,y«.s), sed quatenus Deum «ternum
eTSlgiraus; et hoc est, quod Araorera Dei mtellectualem
voeo.

PROPOSITIO XXXIII.

Amor Dei intellectualis, qui ex tertio cognitioms genere oritur,
est (Bternus.

DEMONSTKATIO.

Tertium enim cognitionis genus {per Prop. 3/- .''f '«- /«
Axiom 3. p. 1.) est ffiternum; adeoque (pertdem Axwm.i,.!^
A^or qui ex eodura oritur, est etiam necessano «ternus Q. E. D.

SCHOLIUM.

Ouamvis hic erga Deum Amor principium non habuerit {})er
pZ7'^c)\A tamen omnes Amoris perfectiones, pennde
aTTi' ortus fuisset, sicut in CoroU. Prop. pr«c finximus N^
uUa Yrest diiferentia, nisi quod Mens easdem has perfect.ones,
Js ed:m jam acced^re fin^iraus, «ternas habueri , idque con^
comitante idea Dei tanquam causa ^^^'^^- .'^^'^^^'^^'IZ
transitione ad majorera perfectionera ««"«^!*'*;. ^f t^r JitT
in eo consistere debet, quod Mens ipsa perfectione sit prsedita.

PROPOSITIO XXXIV.

Mens non nisi durante Corpore obnoxia est affectikis, qui ad
passiones referuntur.

D E M O N S T R A T l O.

Iraaginatio est idea, qua Mens rem aUquam ut pra.sentem

<=ontemplat"r {vide ejus defin. in Seho. P'-oP;Jl:J;,,l^ ' ^am
tamen masis Corporis humani prsesentem constitutionem, quam
r ext^rn^J naturam indicat {per 2. Coroll. Prop 16. p.2^
Est i Jtur affectus {per gen. J,f.c«. /)./?«.) iraagmatio, quat^nus

> y.\

■M^

260

ETHICES PARS V.

DE LIBERTATE HUMANA.

261

Corporis pr^sentem constitutionem indicat; atque ^deo {per
Prop. 21. hujus) Mens non nisi durante Corpore obnoxia est
aflfectibus, qui ad passiones referuntur. Q. E. D.

COROLLARIUM.

Hinc sequitur, nullum Amorem prjeter Amorem intellectualem
e5se jeternum.

SCHOLIUM.

Si ad hominum communem opinionem attendamus, videbimus,
eos su« Mentis setemitatis esse quidem conscios, sed ipsos
eandem cum duratione confundere, eamque imaginationi seu
memoriie tribuere, quam post mortem remanere credunt.

PROPOSITIO XXXV.

Deus se ipsum Amore intellectuali infinito amat,

DEMONSTRATIO.

Deus est absolute infinitus {per Defin. 6. p. l.),hocest(per
Defin. 6. p, 2.), Dei natura gaudet infinita perfectiono, idque
iper Prop. 3, p. 2.) concomitante idea sui, hoc est {per Prop.
11. et Defin, * L p. 1.) idea suie causre; et hoc est, quod in
Coroll. Prop. 32. hujus Amorem intelectualem esse diximus.

PROPOSITIO XXXVI.

Mentis Amor intellectualis erga Deum est ipse Dei Amor, quo
Deus se ipsum amat, non quatenus infinitus est, sed quatenus
per essentiam humame Mentis, sub specie (eterndafis consideratam,
explicari potest; hoc est, Mentis erga Deum Amor intellectualis
pars est infiniti amoris, quo Deus se ipsum amat.

DEMONSTRATIO.

Hic Mentis Amor ad Mentis actiones referri. debet {per
Coroll. Prop. 32. hujus, et per Prop. 3. p. 3.) ; qui proinde
actio est, qua Mens se ipsam contemplatur, concomitante idea
Dei tanquam causa {per Prop. 32. hujus, et ejus CorolL), hoc
est {per Coroll. Prop. 25. p. 1. et Coroll. Prop. 11. p. 2.)
actio, qua Deus, quatenus per Mentem humanam explicari potest,
seipsum contemplatur, concomitante idea sui; atque adeo {per
Prop. prier.) hic Mentis Amor pars est infiniti amoris, quo
Deus seipsum amat. Q. E. D.

* Ed. Pr. : Axiom.

COROLLARIUM.

Hinc seauitur quod Deus, quatenus seipsum amat, homines
am2 et corequenle^ quod Amor Dei erga homines, etMentis
eS Deum Amor intellectualis, unum et idem sit.

SCHOLIUM.

Vx his clare intelligiraus, qua in re nostra salus, seu Beati-

CU3US P"nc»P""" 47 „ o) hinc perspicuum nobis fit, quo-
^- / /1 fltfone Mens nostra secundum essentiara et exi-
I tiam ern£ div1na"sequatur, et continuo a Deopendeat;

(et consequeniei ^^ npnrtere • illa tamen demonstratio,

essentiam et «^^^^«"f «™ P'£[tlti^^^^ aleam posita, non ita

concluditur.

PROPOSITIOJXXVII.

Nihil in Natura datur, qru^ % Amori inteUectuali sit
contrarium, sire quod ipsum possit tollere.

DEMON^TRATIO.

Hic intellectuf A-r ^^Mentis «aJrX^
iT^oT^^^^TtJ^^ i^ ergo daretur. quod huic

■Bto

262

ETHICES PARS V.

DE LIBERTATE HUMANA.

263

Amori esset contrarium, id contrarium esset vero; et conse-
quenter id, quod hunc Amorem posset tollere, efficeret, ut id,
quod verum est, falsum esset; quod {rit per se notum) est
absurdura. Ergo nihil in Natura datur, etc. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Partis Quartae Axioma res singulares respicit, quatenus cum
relatione ad certum tempus et locum considerantur ; de quo
neminem dubitare credo.

PROPOSITIO XXXVIII.

Qiio plures res secundo et tertio cognitionis genere Mens
intelligitf eo minus ipsa ab affectibuSj qui tnali sunt, patitury
et mortem minus timet.

DEMONSTRATIO.

Mentis essentia in cognitione consistit {per Prop. 11. p. 2.);
quo igitur Mens plures res cognoscit secundo et tertio cogni-
tionis genere, eo major ejus pars remanet (per Prop. 29. et
23. hujus), et consequenter {per Prop. prcec.) eo major ejus
pars non tangitur ab affectibus, qui nostrse naturse sunt con-
trarii, hoc est {per Prop. 30. p. 4.) qui mali sunt. Quo itaque
Mens plures res secundo et tertio cognitionis genere intelligit,
eo major ejus pars illaesa manet, et consequenter minus ab
aflfectibus patitur, etc. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Hinc intelligimus id, quod in Schol. Prop. 39. p. 4. attigi,
et quod in hac Parte explicare promisi; nempe quod mors eo
minus est noxia, quo Mentis clara et distincta cognitio major
est, et consequenter, quo Mens magis Deum amat. Deinde,
quia {per Prop. 27. hujus) ex tertio cognitionis genere summa,
quae dari potest, oritur acquiescentia, hinc sequitur, Mentem
humanam posse ejus naturae esse, ut id, quod ejus cum Cor-
pore perire ostendimus {vide Prop. 21. hujus), in respectu ad
id, quod ipsius remanet, nuUius sit momenti. Sed de his mox
prolixius.

PROPOSlflO XXXIX.

Qui Corpus ad plurima aptum hahet, is Mentem habet, cujus
maxima pars est ceterna.

DEMONSTRATIO.

Qui Corpns ad plurima agendum aptum habet is minime
,ffZ.t h,is aui mali sunt, conflictatur (per Prop. 38. p. 4.), hoc

Mentem habet, cujus maxima pars est let^rna. Q. E. D.

SCH OLIUM.

sana in Corpore sano pecurrere potuenmus. ?* /evera qut
sana ^y' i • f„„„ vbI nuer, ad paucissima aptum, et

?ji1«l inWWun..™ «H»!'» •' """"■ "' '" *■
Prop. praeced. jam dixi.

PEOPOSITIO XL.
paiitur: et contra, quo magis ag>t, eo perfectior est.

■'vl

264

ETHICES PARS V.

DE LIBERTATE HUMANA.

265

DEMONSTRATIO.

Quo unaquaeque res perfectior est, eo plus habet realitatis
(per Defin. * 6. p. 2.), et consequenter {per Prop. 3. p. 3.
cum ejns Schol.) eo magis agit et minus patitur; quae quidem
demonstratio inverso ordine eodem modo procedit, ex quo
sequitur, ut res contra eo sit perfectior, quo magis agit.
Q. JEJ. D,

COROLLARIUM.

Hinc sequitur, partem Mentis, quce remanet, quantacunque
ea sit, perfectiorem esse reliqua. Nam pars Mentis aeterna {per
Prop. 23. et 20. hujm) est intellectus, per quem solum nos
agere dicimur {per Prop. 3. p. 3); illa autem, quam perire
ostendimus, est ipsa imaginatio (per Prop. 21. hujus), per
quam solam dicimur pati {per Prop. 3. p. 3. et gen. Affect.
Defin.); atque adeo (per Prop. prwc.) illa, quantacunque ea
sit, hac est perfectior. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Haec sunt, quae de Mente, quatenus sine relatione ad Cor-
poris existentiam consideratur, ostendere constitueram : ex quibus,
€t simul ex Prop. 21. p. 1. et aliis, apparet, quod Mens nostra,
quatenus intelligit, teternus cogitandi modus sit, qui alio aeterno
cogitandi modo determinatur, et hic iterum ab alio, et sic in
infinitum; ita ut omnes simul Dei aeternum et infinitum intel-
lectum constituant.

PROPOSITIO XLI.

Quamvis nesciremus, Mentem nostram ceternam esse, Pietatem

tamen, et Religionem, et ahsolute omnia, quce ad Animositatem

£t Generositatem referri ostendimus in quarta Parte, prima
haberemus.

D E M 0 N S T R A T I 0.

Primum et unicum virtutis seu recte vivendi rationis funda-
mentum (per Coroll. Prop. 22. et per Prop. ^4. j9. 4.) est suum
Titile quaerere. Ad illa autem determinandum, quae Ratio utilia
€sse dictat, nullam rationem habuimus Mentis aeternitatis, quam
demum in hac quinta Parte novimus. Quamvis igitur tum tem-

• Schmidt, Aaerbach, Brader. — Ed. Pr., Kirchmann: Axiom. 6.

poris ignoraveriraus, Mentem esse aeternam, illa tamen, quae
ad Animositatem et Generositatem referri ostendimus, prima
habuimus ; atque adeo, quamvis etiam nunc hoc ipsum igno-
raremus, eadem tamen Rationis praescripta prima haberemus.

q. E. D.

SCHOLIUM.

Coramunis vulgi persuasio alia videtur esse. Nam P]erique

videntur credere, se eatenus liberos esse, quatenus libidmi

parere licet, et eatenus de suo jure cedere, quatenus ex legis divmae

prsscripto vivere tenentur. Pietatem igitur et Rehgionem *, et

absolute orania, quse ad anirai Fortitudinera referuntur, onera

esse credunt, qu* post mortera deponere, et pretiura servitutis,

nempe Pietatis et Religionis, accipere sperant; nec hac bpe

sola, sed etiara et prsecipue Metu, ne diris scihcet suppliciis

post raortera puniantur, inducuntur, ut ex legis divinae prae-

scripto, quantura eorura fert tenuitas et impotens animus, vivant.

Et nisi hsec Spes et Metus hominibus inessent, at contra si

crederent, Mentes cura Corpore interire, nec restare miseris,

Pietatis onere confectis, vivere longius; ad ingemum redirent,

et ex libidine orania moderari, et fortunae potms quara sibi

parere vellent. Qu^e raihi non rainus absurda videntur. quam

si quis, propterea quod non credit, se posse boms ahmentis

Corpus in «ternura nutrire, venenis potius et lethiteris se ex-

saturare vellet ; vel, quia videt Mentera non esse «ternam seu

imraortalera, ideo araens raavult esse et sine Ratione vivere :

quie adeo absurda sunt, ut vix recenseri raereantur.

PROPOSITIO XLII.

Beatitudo non est virtutis prmnium, sed ipsa virtus; nec
eadem gaudemus, quia libidines coercemus, sed contra, quia
eadem gaudemus, ideo libidines coercere possumus.

DEMONSTRATIO.

Beatitudo in Araore erga Deura consistit (per Prop 36.
hujus, et ejus Schol.), qui quidera Anior ex tertio cognitionis
eenere oritur {per Coroll. Prop. 32. hujus)-, atque adeo hic
Araor (per Prop. 59. et 3. p. 3.) ad Mentera, quatenus agit,
referri debet ; ac proinde {per Defin. 8. p. 4) ipsa virtus est;
Quod erat primura. Deinde quo Mens hoc Amore divmo seu

• Corri-^enda Ed. Pr. -- Scriptam erat: Pietas igitur, et Religio.

' ■»

266

ETHICES PARS V.

beatitudine magis gaudet, eo plus intelligit {per Prop. 32,
hujus), hoc est {pe}' CofolL Prop. 3. hujus), eo raajorem in
aifectus habet potentiam, et (per Prop. 38. hujus) eo minus
ab affectibus, qui mali sunt, patitur; atque adeo ex eo, quod
Mens hoc Amore divino seu Beatitudine gaudet, potestatera
habet libidines coercendi. Et quia humana potentia ad coer-
cendos affectus in solo intellectu consistit, ergo nemo beatitu-
dine gaudet, quia affectus coercuit, sed contra potestas Hbi-
dines coercendi ex ipsa beatitudine oritur. Q. E. D.

SCHOLIUM.

His omnia, quie de Mentis in affectus potentia, quaeque de
Mentis Libertate ostendere volueram, absolvi. Ex quibus apparet,
quantum Sapiens poUeat, potiorque sit ignaro, qui sola libidine
agitur. Ignarus enim, praeterquam a causis externis multis
modis agitatur, nec unquam vera animi acquiescentia potitiir,
vivit prseterea sui et I)ei et rerum quasi inscius, et simulac
pati desinit, simul etiam esse desinit. Cum contra sapiens,
quatenus ut talis consideratur, vix animo movetur, sed sui et
Dei et rerum aeterna quadam necessitate conscius, nunquam
esse desinit, sed semper vera animi acquiescentia potitur. Si
jam via. quam ad haec ducere ostendi, perardua videatur,
inveniri tamen potest. Et sane arduum debet esse, quod adeo
raro reperitur. Qui enim posset fieri, si salus in promptu esset,
et sine magno labore reperiri posset, ut ab omnibus fere
negligeretur? Sed omnia praeclara tam difficilia quam rara sunt.

TRACTATUS

POLITICUS;

IN QUO DEMONSTRATUR, QDOMODO SOCIETAS, UBI

IMPERIUM MONARCHICUM LOCUM HABET, SICUT

ET EA, UBI OPTIMI IMPERANT, DEBET INSTI-

TUI NE IN TYRANNIDEM LABATUR, ET

UT PAX LIBERTASQUE CIVIUM INVIO-

LATA MANEAT.

F 1 N I S.

AUCTORIS EPISTOLA A D A M I C UM, qua?
Praefationis loco huic Tractatui Politico apte pmefigi
et inservire poterit.

Amice dilecte, Grata tua mihi heri tradita est. Gratias pro
cura tam diligenti, qtiam pro me geris, ex ammo ago. Hanc
occasionem, etc. non prcetermitterem, nisi in quadam re essem
occupatus, quam utiliorem judico, quceque tibi, ut credo, magis
arridebit; nenqye in Tractatu Politico concinnando, quem ante
aliquod tempus, te auctare, inchoavi, Hujus Tractatus Capita
sex jam sunt absoluta. Primum ad ipsum opus Introductionem
quasi continet; secunclum tractat de Jure Naturali; tertium
de jure Summarum Fotestatttm ; quartum, qucenam Negotia
Politica a Summarum Potestatum gubernatione pendeant; quin-
tum, quidnam sit illud extremum et summiim, quod Societas
potest conmderare; et sextum, qua ratione Imperium Monar-
chicum debeat institui, ne in Tyrannidem labatur. Imprcesentiarum
caput septimum tracto, in quo omnia prcecedentis sexti capitis
membra, ordinem bene ordinatce Monarchice concernentia, Metho-
dice demonstro, Postea ad Aristocraticum et Populare Impe-
rium, denique ad Leges, aliasque jyarticulares Qucestiones Poli-
ticam spectantes, transibo, Hisce vale, etc,

Patet hinc Auctoris Scopus; sed, morbo impeditus et morte
abreptus, hoc opus non ulterius quam ad finem Aristocratiae
perducere valuit, quemadmodum Lector ipse experietur.

TRACTATUS POLITICI

CAPUTL

S I A ffectus, quibus conflictamur, concipiunt Philosophi veluti
A-Vitia, in quae homines sua culpa labuntur ; quos prop-
terea ridere. flere, carpere, vel (qui sanctiores videri volunt)
detestari solent. Sic ergo se rem divinam facere, et sapientias
culmen attingere credunt, quando humanam naturam, quae nuihbi
est, multis modis laudare, et eam, quae revera est, dictis laces-
sere norunt. Homines namque non ut sunt, sed ut eosdem esse
vellent, concipiunt : unde factum est, ut plerumque pro Ethica
Satvram scripserint, et ut nunquam Politicam conceperint, quae
possit ad usum revocari, sed quae pro Chimaera haberetur, vel
qu» in Utopia, vel in illo Poetarum aureo seculo, ubi scihcet
minime necesse erat, institui potuisset. Cum igitur omnium scien-
tiarum, quse usum habent, tum maxime Pohtices Theoria ab
ipsius Praxi discrepare creditur, et regendse Reipubhcae nulh
minus idonei sestimantur, quam Theoretici seu Philosophi.

§. 11. At PoHtici contra hominibus magis msidiari quam con-
sulere creduntur, et potius caUidi quam sapientes aestimantur
Docuit nimirum eosdem experientia, vitia fore donec homines.
Humanam igitur malitiam praevenire dum student, idque iis arti-
bus quas experientia longo usu docuit, et quas homines magis
metu quam Ratione ducti exercere solent, Rehgiom adversari
videntur, Theologis prsecipue, qui credunt, summas potestates
debere negotia pubhca tractare secundum easdem Pietatis regu-
las, quibus vir privatus tenetur. Ipsos tamen Pohticos multo
feUcius de rebus PoUticis scripsisse quam Philosophos, dubitari
non potest. Nam quoniam experientiam magistram habuerunt,
nihil docuerunt* quod ab usu remotiun esset.

270

TRACTATUS POLITICI

CAPUT I.

271

§. III. Et sane mihi plane persuadeo, experientiam omnia
Civitatum genera, quae concipi possunt, ut homines concorditer
vivant, et simul media, quibus multitudo dirigi, seu quibus in-
tra certos limites contineri debeat, ostendisse: ita ut non cre-
dam, nos posse aliquid, quod ab experientia sive praxi non
abhorreat, cogitatione de hac re assequi, quod nondum exper-
tum compertumque sit. Nam homines ita comparati sunt, ut
extra commune aliquod jus vivere nequeant ; jura autem com-
munia et negotia publica a viris acutissimis, sive astutis, sive
caUidis, instituta et tractata sunt; adeoque vix credibile est,
nos aUquid, quod communi Societati ex usu esse queat, posse
concipere, quod occasio seu casus non obtulerit, quodquehomi-
nes, communibus negotiis intenti suaeque securitati consulentes,
non viderint.

§. IV. Cum igitur animum ad Politicam appUcuerim, nihil
quod novum vel inauditum est, sed tantum ea, quse cum praxi
optime conveniunt, certa et indubitata ratione demonstrare, aut
ex ipsa humanse naturae conditione deducere intendi; et ut ea,
quse ad hanc scientiam spectant, eadem animi Ubertate, qua res
Mathematicas solemus, inquirerem, sedulo curavi, humanas actio-
nes non ridere, non lugere, neque detestari, sed inteUigere:
atque adeo humanos affectus, ut sunt amor, odium, ira, invidia,
gloria, misericordia, et reUquje animi commotiones, non ut
humanse naturse vitia, sed ut proprietates contemplatus sum,
quje ad ipsam ita pertinent, ut ad naturam aeris sestus, frigus,
tempestas, tonitru, et aUa hujusmodi ; quse, tametsi incommoda
sunt, necessaria tamen sunt, certasque habent causas, per quas
,eorum naturam inteUigere conamur^ et Mens eorum vera con-
templatione seque gaudet, ac earum rerum cognitione, quse sen-
sibus gratse sunt.

§. V. Est enim hoc certum, et in nostra Ethica verum esse de-
monstravimus, homines necessario afTectibus esse obnoxios*; et
ita constitutos esse, ut eorum, quibus male est, misereantur,
et quibus bene est, invideant**; et ut ad vindictam magis,
quam ad misericordiam sint proni*** ; et prseterea unumquem-
que appetere, ut reUqui ex ipsius ingenio vivant, et ut pro-
bent, quod ipse probat, et quod ipse repudiat, repudient*^* :
nnde fit, ut, cum omnes pariter appetant primi esse, in con-
tentiones veniant, et quantum possunt nitantur se invicem

opprimere, et qui victor evadit, magis glonetur, quod aUeri
obfuit, quam quod sibi profuit t- Et quamvis omnes persuasi
sint ReUgionem contra docere, ut unusquisque proximum tan-
quam se ipsum amet, hoc est ut jus alterius permde ac suum
defendat, hanc tamen persuasionem in aifectus parum posse
ostendimus tt- Valet quidem in articulo mortis, quando sciUcet
morbus ipsos aflfectus vicit, et homo segnis jacet, vel m tem-
pUs ubi homines nuUum exercent commercium : at mmmie in
foro vel in aula, ubi maxime necesse esset. Ostendimus prse-
terea, Rationem muHum quidem posse affectus coercere et
moderari ttt ; sed simul vidimus, viam, quam ipsa Ratio docet,
perarduam esse t+t ; ita ut, qui sibi persuadent posse muUitu-
dinem vel qui pubUcis negotiis distrahuntur, mduci, ut ex solo
Rationis prsescripto vivant, seculum Poetarum aureum, seu

fabulam somnient. ,,../>. j i.

§. VI. Imperium igitur, cujus salus ab ahcujus hde pendet,
et cujus negotia non possunt recte curari, nisi n, qui eadem
tractant, fide veUnt agere, minime stabile erit; sed, ut perma-
nere possit, res ejus pubUcse ita ordinandse sunt, ut qui easdem
administrant, sive Ratione ducantur,,sive affectu, induci nequeant,
ut male fidi sint seu prave agant. Nec ad imperu securi-
tatem refert, quo animo homines inducantur ad res recte admi-
nistrandum, modo res recte administrentur ; animi ennn Ubertas,
seu fortitudo, privata virtus est, at imperii virtus securitas.

§ VII. Denique quia omnes homines, sive barbari sive culti
sint', consuetudines ubique jungunt, et statum aUquem civilem
formant: ideo imperii causas, et fundamenta naturaUa, non ex
Rationis documentis petenda, sed ex hominum commimi natura
seu conditione deducenda sunt, quod in sequenti capite facere
constitui.

CAPUTII.
§ I. In nostro Tractatu Theologico-poUtico * de Jure Natu-
raU et CivUi egimus, et in nostra Ethica** expUcmmus, quid
peecatum, quid meritum, quid justitia, quid injustitia, et quid
denique humana Ubertas sit. Sed ne u, qui hunc tractatum
legunt, opus habeant ea, quse ad hunc ipsum tratatum maxime
spectant, in aUUs qu^rere, ea hic iterum expUcare, et apodictice
demonstrare constitui.

• E h. III 1, IV. 4. •• Eth. III. 32. Schol. •♦• Eth. IV. App. cp. 13.
V Eth. III. 31. Schol.

t Eth. IV. 58. Schol. tt Eth. IV. 15. ttt Eth. V. 4 Schol. t|t Eth.
.42. Schol * Tract. Theol Pol. cp. 16. ** Eth. IV. 37. Schol. 2, IV. 6..

.K'l.

V
Dem.

272

TRACTATUS POLITICI

CAPUT II.

273

l^!

§. II. Res qusecunque naturalis potest adsequate concipi, sive
existat sive non existat ; ut igitur rerum naturalium existendi
principium, sic earum in existendo perseverantia ex earum
definitione non potest concludi. Nam earum essentia idealis
eadem est postquam existere inceperunt, quam antequam existe-
rent. Ut ergo earum existendi principium ex earum essentia
sequi nequit, sic nec earum in existendo perseverantia : sed
eadem potentia, qua indigent ut existere incipiant, indigent ut
existere pergant. Ex quo sequitur, rerum naturalium potentiaiii,
qua existunt, et consequenter qua operantur, nullam aliam esse
posse, quam ipsam Dei seternam potentiam. Nam si quse alia
creata esset, non posset seipsam, et consequenter neque res
naturales conservare ; sed ipsa etiam eadem potentia, qua mdi-
geret ut crearetur, indigeret ut in existendo perseveraret.

§. III. Hinc igitur, quod scilicet rerum naturalium potentia,
qua existunt et operantur, ipsissima Dei sit potentia, facile
intelligimus, quid Jus Naturie sit. Nam quoniam Deus jus ad
omnia habet, et jus Dei nihil aliud est quam ipsa Dei poten-
tia, quatenus h»c absolute libera consideratur, hinc sequitur,
unamquamque rem naturalem tantum juris ex Natura habere,
quantum potenti» habet ad existendum et operandum : quando-
quidem uniuscujusque rei naturalis potentia, qua existit et
operatur, nulla alia est, quam ipsa Dei potentia, quse absolute

libera est. .

§. IV. Per Jus itaque Naturse intelligo ipsas Naturie leges
seu regulas, secundum quas omnia fiunt, hoc est ipsam Naturie
potentiam; atque adeo totius Naturse, et consequenter, unius-
cujusque individui, naturale Jus eo usque se extendit, quo ejus
potentia ; et consequenter quicquid unusquisque homo ex legibus
su« naturie agit, id summo Naturse Jure agit, tantumque m
Naturam habet juris, quantum potentia valet.

§. V. Si igitur cum humana natura ita comparatum esset,
ut homines ex solo Rationis prjescripto viverent, nec aliud
conarentur, tum Naturje Jus, quatenus humani generis proprium
esse consideratur, sola Rationis potentia determinaretur. Sed
homines magis cceca cupiditate quam Ratione ducuntur, ac
proinde hominum naturalis potentia, sive Jus, non Ratione, sed
quocunque appetitu, quo ad agendum determinantur, quoque se
conservare conantur, definiri debet. Equidem fateor, cupiditates
illas, quie ex Ratione non oriuntur, non tam actiones quam
passiones esse humanas. Verum quia hic de Naturie universali
potentia seu Jure agimus, nullam hic agnoscere possumus dif-

ferentiam inter cupiditates, quse ex Ratione, et inter illas, quse
ex aliis causis in nobis ingenerantur : quandoquidem tam hse
quam illse effectus Naturse sunt, vimque naturalem explicant,
qua homo in suo esse perseverare conatur. Est enim homo,
sive sapiens sive ignarus sit, Naturse pars, et id omne, exquo
unusquisque ad agendum determinatur, ad Naturse potentiam
referri debet, nempe quatenus haec per naturam hujus aut illius
hominis definiri potest. Nihil namque homo, seu Ratione seu
sola cupiditate ductus, agit, nisi secundum leges et regulas
Natune, hoc est {per Art. 4. hujus Cap.) ex Naturse Jure.

§. VI. At plerique, ignaros Natur?e ordinem magis perturbare
quam sequi, credunt, et homines in Natura veluti imperium in
imperio concipiunt. Nam Mentem humanam a nullis causis
naturalibus statuunt produci, sed a Deo immediate creari, a
reliquis rebus adeo independentem, ut absolutam habeat potes-
tatem sese determinandi, et Ratione recte utendi. Sed experientia
satis superque docet, quod in nostra potestate non magis sit,
Mentem sanam, quam Corpus sanum habere. Deinde, quando-
quidem unaqu^que res, quantum in se est, suum esse conser-
vare conatur, dubitare nequaquam possumus, quin, si seque in
nostra potestate esset, tam ex Rationis praescripto vivere, quam
coeca cupiditate duci, omnes Ratione ducerentur, et vitam
sapienter instituerent, quod minime fit, nam trahit sua quem-
que voluptas. Nec Theologi hanc difficultatem toUunt, qui
scilicet statuunt, hujus impotentise causam humanse naturse
vitium seu peccatum esse, quod originem a primi parentis
lapsu traxerit. Nam si etiam in primi hominis potestate fuit
tam stare quam labi, et mentis compos erat, et natura integra,
qui fieri potuit, ut sciens prudensque lapsus fuerit? At dicunt,
eum a Diabolo deceptum fuisse. Verum quis ille fuit, qui ipsum
Diabolum decepit? quis, inquam, ipsum omnium creaturarum
intelligentium priestantissimum adeo amentem reddidit, ut Deo
major esse voluerit? Nonne enim se ipsum, qui Mentem sanam
habebat, suumque esse, quantum in se erat, conservare cona-
batur? Deinde qui fieri potuit, ut ipse primus homo, qui mentis
compos erat, et sua^ voluntatis dominus, seduceretur, et mente
pateretur capi? Nam, si potestatem habuit Ratione recte utendi,
decipi non potuit: nam, quantum in se fuit, conatus est neces-
sario, suum esse, Mentemque suam sanam, conservare. Atqui
supponitur, eum hoc in potestate habuisse : ergo Mentem suam
sanam necessario conservavit, nec decipi potuit. Quod ex ipsius
historia falsum esse constat; ac proinde fatendum est, quod m

274

TRACTATUS POLITICI

CAPUT II.

275

primi hominis potestate non fuerit, Ratione recte uti, sed quod,
sicuti nos, affectibus fuerit obnoxius.

§. VII. Quod autem homo, ut reUqua individua, suum esse,
quantum in se est, conservare conetur, negare nemo potest,
Nam si hic aliqua concipi posset differentia, inde oriri deberet,
quod homo vohmtatem haberet Hberam. Sed quo homo a nobis
magis Hber conciperetur, eo magis cogeremur statuere, ipsum
sese necessario debere conservare, et mentis compotem esse ;
quod facile unusquisque, qui Ubertatem cum contingentia noti
confundit, mihi concedet. Est namque Hbertas virtus seu per-
fectio : quicquid igitur hominem impotentije arguit, id ad ipsius
Hbertatem referri nequit. Quare homo minime potest dici Hber
propterea, quod potest non existere, vel quod potest non uti
Ratione, sed tantum quatenus potestatem habet existendi et
operandi secundum humanae naturie leges. Quo igitur hominem
magis Hberum esse consideramus, eo minus dicere possumus,
quod possit Ratione non uti, et mala prje bonis eHgere ; et
ideo Deus, qui absolute Hber existit, inteUigit^ et operatur, ne-
cessario etiam, nempe ex suse natune necessitate, existit, in-
teUigit, et operatur. Nam non dubium est, quin Deus eadem,
qua existit, Hbertate operetur : ut igitur ex ipsius naturse neces-
sitate existit, ex ipsius etiam naturae necessitate agit, hoc est,
Hbere absolute agit.

§. VIII. Concludimus itaque, in potestate uniuscujusque homi-
nis non esse, Ratione semper uti, et in summo humanae Hber-
tatis fastigio esse; et tamen unumquemque semper, quantum
in se est, conari suum esse conservare, et (quia unusquisque
tantum juris habet, quantum potentia valet) quicquid unusquis-
que, sive sapiens sive ignarus, conatur et agit, id summo
Naturse Jure conari et agere. Ex quibus sequitur, Jus et insti-
tutum Naturie, sub quo omnes nascuntur homines, et maxima
ex parte vivunt, nihil, nisi quod nemo cupit et quod nemo po-
test, prohibere ; non contentiones, non odia, non iram, non dolos,
nec absolute aUquid, quod appetitus suadet, aversari. Nec mirum ;
nam Natura non legibus humani^ Rationis, quje non nisi homi-
num verum utile et conservationem intendunt, continetur, sed
infinitis alus, quie totius Natura?, cujus homo particula est,
seternum ordinem respiciunt, ex cujus sola necessitate omnia
individua certo modo determinantur ad existendum et operan-
dum. Quicquid ergo nobis in Natura ridiculum, absurdum, aut
malum videtur, id inde est, quod res tantum ex parte novimus,
totiusque Naturse ordinem et cohaerentiam maxima ex parte

ignoramus, et quod, omnia ex pra^scripto nostras Rationis ut
d^irigerentur, volumus : cum tamen id, quod Ratio malum esse
dictat, non malum sit respectu ordinis et legum universae Na-
turse, sed tantum soHus nostrse naturae legum respectu.

§. IX. Pr^eterea sequitur, unumquemque tamdiu alterius esse
juris, quamdiu sub alterius potestate est, eatenus sui juris, qua-
tenus vim omnem repeUere, damnumque sibi iUatum ex sui ani-
mi sententia vindicare, et absolute, quatenus ex suo ingenio

vivere potest.

§. X. Is alterum sub potestate habet, quem Hgatum tenet ;
vel cui arma, et media sese defendendi aut evadendi, ademit ,
vel cui metum injecit; vel quem sibi beneficio ita devinxit, ut
«i potius quam sibi morem gerere, et potius ex ipsius quam ex
€ui animi sententia vivere veUt. Qui primo vel secundo modo
alterum in potestate habet, ejus tantum Corpus, non Mentem
tenet; tertio autem vel quarto, tam ipsius Mentem quam Cor-
pus sui juris fecit; sed non nisi durante metu vel spe; hac
vero aut iUo adempto, manet alter sui juris.

§. XI. Judicandi facultas eatenus etiam alterius juris esse
potest, quatenus Mens potest ab altero decipi ; ex quo sequitur,
Mentem eatenus sui juris omnino esse, quatenus recte uti po-
test Ratione. Imo, quia humana potentia non tam ex Corporis
robore, quam ex Mentis fortitudine aestimanda est, hinc sequi-
tur, iUos maxime sui juris esse, qui maxime Ratione poUent,
quique maxime eadem ducuntur. Atque adeo hominem eatenus
liberum omnino voco, quatenus Ratione ducitur, quia eatenus
ex causis, quie per solam ejus naturam possunt adsequate intel-
hgi, ad agendum determinatur ; tametsi ex iis necessario ad
agendum determinetur. Nam Hbertas {Ht Art. 7. hujus Cap.
ostendimus) agendi necessitatem non toUit, sed ponit.

§. XII. Fides aUcui data, qua aUquis soUs verbis polUcitus
ost, se hoc aut iUud facturum, quod pro suo jure ommittere
poterat, vel contra, tamdiu rata manet, quamdiu ejus, qui fidem
dedit, non mutatur voluntas. Nam qui potestatem habet solvendi
fidem, is revera suo jure non cessit, sed verba tantum dedit. Si
igitur ipse, qui Naturse Jure sui judex est, judicaverit, seu recte
seu prave (nam errare humanum est), ex fide data plus damniquam
quam utiUtatis sequi, ex suse mentis sententia fidem solvendam
esse censet, et Naturse Jure {per Art. 9. hujus Cap.) eandem

solvet.

§. XIII. Si duo simul conveniant, et vires jungant, plus
simul possunt, et consequenter plus juris in Naturam simul

CAPUT II.

277

tlL

276

TRACTATUS POLITICI

habent, quam uterque solus ; et quo plures necessitudines sie
junxerint suas, eo omnes simul plus juris habebunt.

§. XIV. Quatenus homines ira, invidia, aut aliquo odii affectu
conflictantur, eatenus diverse trahuntur, et inyicem contrarii
sunt; et propterea eo plus timendi, quo plus possunt, magisque
callidi et astuti sunt, quam reliqua animalia; et quia homines
ut plurimum (ut in Art. d.prcec. Cap. diximus) his aifectibis natura
sunt obnoxii, sunt ergo homines ex natura hostes. Nam is
raaximus hostis, qui mihi maxime timendus, et a quo mihi
maxime cavendum est.

§. XV. Cum autem {per Art. 9. hujus Cap.) in statu natu-
raU tamdiu unusquisque sui juris sit, quamdiu sibi cavere potest,
ne ab alio opprimatur, et unus solus frustra ab omnibus sibi
cavere conetur; hinc sequitur, quamdiu jus humanum naturale
uniuscujusque potentia determinatur, et uniuscujusque est, tamdiu
nuUum esse, sed magis opinione quam re constare; quando-
quidem nuUa ejus obtinendi est securitas. Et certum est, un^m-
quemque taato minus posse, et consequenter tanto minus juris
habere, quanto majorem timendi causam habet. His accedit,
quod homines vix absque mutuo auxiUo vitam sustentare et
mentem colere possint; atque adeo concludimus, Jus Naturie,
quod humani generis proprium est, vix posse concipi, nisi ubi
homines jura habent communia, qui simul terras, quas habitare
et colere possunt, sibi vindicare, seseque munire, vimque omnem
repellere, et ex communi omnium sententia vivere possunt. Nam
(per Art. 13 hujus Cap.) quo plures in unum sic conveniunt,
60 omnes simul plus juris habent; et si Scholastici hac de causa,
quod sciHcet homines in statu naturali vix sui juris esse pos-
sunt, velint hominem animal sociale dicere, nihil habeo quod
ipsis contradicam.

§. XVI. Ubi homines jura communia habent, omnesque una
veluti mente ducuntur, certum est {per Art. 13. hujus Cap.),
eorum unumquemque tanto minus habere juris, quanto reliqui
simul ipso potentiores sunt; hoc est, illum revera jus nullum
in Naturam habere praeter id, quod ipsi commune conceditjus.
Cseterum quicquid ex communi consensu ipsi imperatur, teneri
exequi, vel {per Art. 4. hujus Cap.) jure ad id cogi.

§. XVII. Hoc jus, quod multitudinis potentia definitur, Impe-
rium appellari solet. Atque hoc is absolute tenet, qui curam
BeipubHccT ex communi consensu habet, nempe jura statuendi,
interpretandi, et abolendi, urbes muniendi, de bello et pace
decernendi, etc. Quod si hsec cura ad ConciHum pertineat, quod

€X communi multitudine componitur, tum Imperium Democratia
appellatur; si autem ex quibusdam tantum selectis, Anstocratia
et si denique ReipubHcse cura, et consequenter Impenum, penes
unum sit, tum Monarchia appeUatur. .

S Xvill. Ex his, quie in hoc Capite ostendimus, perspicuum
nobis fit, in statu naturaU non dari peccatum; vel, si qms
peccat, is sibi, non alteri peccat: quandoquidem nemo Jure
Naturi alteri, nisi veUt, morem gerere tenetur, nec aliquid
bonum aut malum habere, nisi quod ipse ex suomgeniobonum
aut malmn esse decernit; et nihil absolute Naturse Jure prohi-
betur nisi quod nemo potest {vid. Art. 5. et8. hujus Cap.).
At p^ccatum^ctio est, qL jure fieri nequit. Quod si hommes
ex Natur^ instituto tenerentur Ratione duci tum omnes neces.
s^rio Ratione ducerentur. Nam Natur^ mstituta Dei mstituta
sunt [per Art. 2. et 3. hujus Cap.), quse Deus eadem, qua
existit Hbertate instituit, qu^que adeo ex natur* divmse neces-
sitat^ 'consequuntur {vide Wr. M^us Cap.), et consequen er
Xna suntfnec violari possunt. Sed homines maxime Appetitu
^ne Ratione ducuntur, nec tamen Natur^ ordmem perturbant

sed necessario sequuntur; ac proinde 1^ ^^^ ^XrinXere^
non magis ex Naturse Jure tenetur vitam sapienter instituere,
quam seger tenetur sano Corpore esse.

i^ XIX. Peccatum itaque non nisi m Imperio concipi potest,
ubrsciUcet, quid bonum et quid malum sit ex —^;'^^^]
imperii jure decernitur, et ubi nemo {per Art. 16. hujus C^pj
iu e quicquam agit, nisi quod ex communi decreto vel consensu
igit. "nim Cut in prL Art. diximus) peccatmn est, quod
lure fieri nequit, sive quod jure prohibetur; obseqmum au em
est constans vohmtas id exequendi, quod jure bonum est, et ex
communi decreto fieri debet. ,

S XX. Solemus tamen id etiam peccatum appeUare quod
contra san^ Rationis dictamen fit, et obseqmum constantem
voluntatem moderandi appetitus ex Rationis PJ.W*;^Vin^^
omnino probarem, si humana Ubertas in appetitus licentia et
Lrvitus l Rationis imperio consisteret. Sed ^^ humana l^er-
tas eo maior est, quo homo magis Ratione duci et appetitus
mXari pLst, non%ossumus, nisi admodum jrapi^^^^^^^^
rationalem vocare obsequium, et peccatum i^ quod revera
Mentis impotentia, non autem contra se ipsam ^«^^^ia ^^^^^^
per quod homo servus potius quam Uber potest dici. Vide Art.

^' §.^ XXL "veruSnimvero, quia Ratio pietatem exercere, et

\:\

278

TRACTATUS POLITICI

CAPUT 111.

279

animo tranquillo et bono esse docet, quod non nisi in Imperio
fieri potest, et pr?eterea quia fieri nequit, ut multitudo una veluti
mente ducatur, sicut in Imperio requiritur, nisi jura habeat,
quiL' ex Rationis prsescripto instituta sint ; non ergo adeo im-
proprie homines, qui in Imperio vivere consueverunt, id pecca-
tum vocant, quod contra Rationis dictamen fit, quandoquidem
optimi Imperii jura (vide Art. 18. hujus Cap.) ex Rationis dic-
tamine institui debent. Cum autera dixerim {Art. 18. hujns Cap.),
hominem in statu naturali sibi peccare, si quid peccat, de hoc
vide Cap. 4. Art. 4. et 5., ubi ostenditur. quo sensu dicere pos-
sumus, eum, qui Imperium tenet, et Jure Naturse potitur, legi-
bus adstrictum esse, et peccare posse.

j^. XXII. Ad Religionem quod attinet, certum etiam est, ho-
minem magis esse liberum, et sibi maxime obsequentem, quo
Deum magis amat, et animo magis integro colit. Verum quate-
nus non ad Naturje ordinem, quem ignoramus, sed ad sola Ra-
tionis dictamina, quie Religionem concernunt, attendimus, et simul
consideramus, eadem nobis a Deo, quasi in nobis ipsis loquente,
revelari, vel etiam hjec eadem Prophetis vehiti jura fuisse reve-
lata; eatenus, more humano loquendo, dicimus homineni Deo
obsequi, qui ipsum integro animo amat, et contra peccare, qui
cceca cupiditate ducitur. 8ed interim memores esse debemus^
quod in Dei potestate sumus, sicut lutum in potestate figuli,
qui ex eadem massa aha vasa ad decus, alia ad dedecus facit ;
atque adeo quod homo contra hiec Dei decreta quidem, quatenus
in nostra vel in Phrophetarum Mente tanquam juia inscripta
fuerunt, at non contra ieternum Dei decretum, quod in universa
Natura inscriptum est, quodque totius Natur» ordinem respicit,
quidquam agere potest.

§. XXIII. Ut itaque peccatum et obsequium stricte sumptum,
sic etiam justitia et injustitia non nisi in Imperio possunt con-
cipi. Nam nihil in Natura datur, quod jure posset dici hujus
esse, et non alterius ; sed omnia omnium sunt, qui sciHcet potes-
tatem habent sibi eadem vindicandi. * At in Imperio, ubi com-
muni Jure decemitur, quid hujus quidque ilhus sit, ille justus
yocatur, cui constans est voluntas tribuendi unicuique suum ;
injustus autem, qui contra conatur id, quod alterius est, suum
facere.

§. XXIV. Cseterum laudem et vituperium aflfectus esse Isetitiai

* Ed. Pr : vendicandi: sed yide snpra pag. 207 ann.

et tristitise, quos comitatur idea virtutis aut impotentise humansd
tanquam causa, explicuimus in nostra Ethica. *

CAPUT III.

§ 1. Imperii cujuscunque status dicitur Civilis; imperii autem
integrum corpus Civitas appellatur ; et communia imperii negotia,
qu» ab ejus, qui imperium tenet, directione pendent, Eespuhlica.
Deinde homines, quatenus ex jure civili omnibus Civitatis com-
modis gaudent, eives appellamus, et suhditos, quatcniis civitati»
institutis seu legibus parere tenentur. Denique status Civilis tria
dari ** genera, nempe Democraticum, Aristocraticum, et Monar-
chicum, in Art. 17. Cap. prseced. diximus. Jam antequam de
unoquoque seorsim agere incipiam, illa prius demonstrabo, quse
ad statum civilem in genere pertinent ; quorum ante omnia con-
siderandum venit summum Civitatis seu summarum potesta-

tum Jus. ^ .. _

§ II Ex Art. 15. prseced. Cap. patet, Impem seu summarum

potestatum Jus nihil esse prjeter ipsum Naturie Jus, quod potentia,
non quidem uniuscujusque, sed multitudinis, quse una veluti
mente ducitur, determinatur ; hoc est, quod unusquisque in statu
naturali, sic etiam totius imperii corpus et mens, tantum juris
habet, quantum potentia valet; atque adeo unusquisque civis
seu subditus tanto minus juris habet, quanto ipsa Civitas ipso
potentior est ^vide Art. 16. prac Cap.) ; et consequenter unus-
quisque civis nihil jure agit nec habet, praeter id, quod com-
muni Civitatis decreto defendere potest.

§ 111 Si Civitas alicui concedat Jus, et consequenter potes-
tatem (nam alias per Art. 12. prjficed. Cap. verba tantum de-
dit), vivendi ex suo ingenio, eo ipso suo jure cedit, et m eum
transfert, cui talem potestatem dedit. Si autem duobus aut
phiribus hanc potestatem dedit, ut scilicet unusquisque ex suo
ingenio vivat. eo ipso imperium divisit ; et si denique unicuique
civium hanc eandem potestatem dedit, eo ipso sese destruxit,
nec manet amplius Civitas, sed redeunt omnia ad statumnatu-
ralem. Qua omnia ex pr jecedentibus manifestissima fiunt ; atque
adeo sequitur, nulla ratione posse concipi, quod unicuique civi
ex Civitatis instituto liceat ex suo ingenio vivere ; et consequen-
ter hoc Jus naturale, quod scilicet unusquisque sui judex
est, in statu civili necessario cessat. Dico ex^resse ex tivitatis.

* Aliter Eth. IIT. 29. Schol.
•• Corrigenda Ed. Pr.: dantnr.

!-'

280

TRACTATUS POLITICI

CAPUT III.

281

instituto. nain Jus Naturae uniuscujusque (si recte rem perpen-
damus) in statu civili non cessat. Homo namque, tam in statu
naturali quam civili, ex legibus suae naturse agit, suseque utili-
tati consulit. Homo, inquam, in utroque statu spe aut metu
ducitur ad hoc aut illud agendum vel omittendum; sed prseci-
pua inter utrumque statum differentia est, quod in statu civili
omnes eadem metuant, et omnibus una eademque securitatis
sit causa et vivendi ratio ; quod sane judicandi facultatem uni-
uscujusque non toUit. Qui enim omnibus Civitatis mandatis
obtemperare constituit, sive ejus potentiam metuit vel quia
tranquillitatem amat, is profecto suae securitati suseque utilitati
«X suo ingenio consulit.

§. IV. Praeterea concipere etiam non possumus, quod unicui-
que civi liceat Civitatis decreta seu jura interpretari. Nam si
hoc unicuique liceret, eo ipso sui judex esset ; quandoquidem
unusquisque facta sua specie juris nuUo negotio excusare seu
adornare posset, et consequenter ex suo ingenio vitam institue-
ret, quod {per Art. prceced.) est absurdum.

§. V. Videmus itaque, unumquemque civem non sui sed Civi-
tatis juris esse, cujus omnia mandata tenetur exequi ; nec uUum
habere jus decernendi, quid sequum, quid iniquum, quid pium,
quidve impium sit; sed contra, quia imperii corpus una veluti
mente duci debet, et consequenter Civitatis voluntas pro om-
nium voluntate habenda est, id^ quod Civitas justum et bonum
esse decernit, tanquam ab unoquoque decretum esse censendum
est ; atque adeo, quamvis subditus Civitatis decreta iniqua esse
censeat, tenetur nihilominus eadem exequi.

§. VI. At objici potest, an non contra Kationis dictamen
est, se alterius judicio omnino subjicere ; et consequenter, an sta-
tus civilis Rationi non repugnat ; ex quo sequeretur, statum ci-
vilem irrationalem esse, nec posse creari nisi ab hominibus Ra-
tione destitutis, at minime ab iis, qui Ratione ducuntur. Sed,
quoniam Ratio nihil contra Naturam docet, non potest ergo sana
Ratio dictare, ut unusquisque sui juris maneat, quamdiu homi-
nes aifectibus sunt obnoxii {per Art. 15. prceced. Cap.); hoc
est (per Art. 5. Cap. 1.), Ratio hoc posse fieri negat. Adde,
quod Ratio omnino docet pacem quaerere, quae quidem obtineri
nequit, nisi communia Civitatis jura inviolata serventur; atque
adeo, quo homo Ratione magis ducitur, hoc est {per Art. 11.
prceced. Cap.) quo magis liber est, eo consantius Civitatis jura
servabit, et summse potestatis, cujus subditus est, mandata exe-
quetur. Ad quod accedit, quod status civilis naturaliter insti-

tuilur ad metum communem adimendum, et communes misen-
as propellendum, ac proinde id maxime intendit, quod unus-
quisque, qui Ratione ducitur, in statu naturah conaretur, sed
frustra (per Art. 15. prmced. Cap.) : quapropter si homini qui
Ratione ducitur, id aUquando ex Civitatis mandato faciendum
«st, quod Rationi repugnare novit, id damnum longe compensa-
tur bono, quod ex ipso statu civili haurit : nam Rationis etiam
lex est, ut ex duobus malis minus eligatur. Ac proinde conclu-
dere possumus, neminem quicquam contra suae Ratioms prae-
scriptum agere, quatenus id agit, quod jure Civitatis faciendum
est; quod nobis facilius unusquisque concedet, postquam exph-
<5uerimus, quo usque Civitatis potentia, et consequenter Jus, se

extendit. ...

§ VII. Nam considerandum primum venit, quod, sicuti in
statu naturali {per Art. 11. prceced Cap.) iUe homo maxime po-
tens maximeque sui juris est, qui Ratione ducitur, sic etiam
iUa Civitas maxime erit potens et maxime sui juris, quae Rati-
one fundatur et dirigitur. Nam Civitatis Jus potentia multitu-
dinis, quse una veUiti mente ducitur, determmatur. At * hsec
animorum unio concipi nuUa ratione posset, nisi Civitas id ip-
sum maxime intendat, quod sana Ratio omnibus hommibus utile

esse docet. ., , , , ,.,.

§ VIII Secundo venit etiam considerandum, quod subditi

eatenus non sui, sed Civitatis Juris sint, quatenus ejus poten-

tiam seu minas metuunt, vel quatenus statum civilem amant

{per Art. 10. prceced. Cap.). Ex quo sequitur, quod ea omma,

ad quse agenda nemo pr^miis aut minis mduci potest, ad jura

Civitatis non pertineant. Ex. gr. judicandi facultate nemo cedere

potest : quibus enim praemns aut minis induci potest homo, ut

credat, totum non esse sua parte majus ; aut quod Deus non

existat; aut quod corpus, quod videt finitum, Ens inhnitum

esse credat; et absolute ut aUquid contra id, quod sentit vel

coeitat, credat? Sic etiam quibus praemiis aut mims mduci

potest homo, ut amet, quem odit, vel ut odio habeat quem

amat ^ Atque huc etiam iUa referenda sunt, a quibus humana

natura ita abhorret, ut ipsa omni malo pejora habeat ; ut quod

homo testem contra se agat, ut se cruciet, ut parentes interti-

ciat suos, ut mortem vitare non conetur, et simiUa, ad quse

nemo prsemiis nec minis induci potest. Quod si tanien dicere

veUmus, Civitatem jus sive potestatem habere taUa imperandi,

* Ed. Pr. Arihoec.

282

CAPUT III.

283

TRACTATUS POLITICI

id nullo alio sensu poterimus concipere, nisi quo quis diceret,
liominem jure posse insanire et delirare : quid enim aliud nisi
delirium jus illud esset, cui nemo adstrictus esse potest ? Atque
hic de iis expresse loquor, quie Juris Civitatis esse nequeunt,
et a quibus natura humana plerumque abhorret. Nam quod
stultus aut vesanus nulHs praemiis neque minis induci possit ad
exequenda mandata, et quod unus aut alter ex eo, quod huic
aut illi Religioni addictus sit, Imperii jura omni malo pejora
judicat; jura tamen Civitatis irrita non sunt, quandoquidem
iisdem plerique cives continentur ; ac proinde, quia ii, qui nihil
timent neque sperant, eatenus sui juris sunt {per Art. 10.
prceced. Cap.), sunt ergo { per Art. 14. prceced. Cap.) Imperii
hostes, quos jure cohibere licet.

§. IX. Tertio denique considerandum venit, ad Civitatis Jus
ea minus pertinere, quae plurimi indignantur. Nam certum est,
homines Naturse ductu in unum conspirare, vel propter com-
munem metum, vel desiderio damniim aliquod commune ulcis-
cendi; et, quia Jus Civitatis communi multitudinis potentia
definitur, certum est, potentiam Civitatis et Jus eatenus minui,
quatenus ipsa causas praebet, ut plures in unum conspirent.
Habet certe Civitas quaedam sibi metuenda, et sicut unusquisque
civis, sive homo in statu naturah, sic Civitas eo minus siii
juris est, quo majorem timendi causam habet. Atque hsec de
Jure summarum potestatum in subditos ; jam antequam de
earundem in alios jure agam, solvenda videtur qujestio, quje de
Rehgione moveri solet.

§. X. Nam objici nobis potest, an Status Civilis, et subdi-
torum obedientia, qualem in statu civili requiri ostendimus, non
toUat Religionem, qua Deum colere tenemur. Sed si rem ipsam
perpendamus, nihil reperiemus, quod possit scrupulum injicere»
Mens enim, quatenus Ratione utitur, non summarum potestatum,
sed sui juris est {per Art. 11. Cap. prceced.). Atque adeo vera
Dei cognitio et amor nuUius imperio subjici potest, ut nec erga
proximum charitas {per Art. 8. hiijus Cap.); et si praeterea
consideremus, summum charitatis exercitium esse illud, quod
ad pacem tuendam et concordiam conciliandam fit, non dubita-
bimus, illum revera suo officio functum esse, qui unicuique tan-
tum auxilii fert, quantum jura Civitatis, hoc est concordia et
tranquilhtas, concedunt. Ad externos cultus quod attinet, cer-
tum est, illos ad veram Dei cognitionem et amorem, qui ex ea
necessario sequitur, nihil prorsus juvare nec nocere posse ;
atque adeo non tanti faciendi sunt, ut propter ipsos pax et

tranquillitas publica perturbari mereatur. Caeterum certum est,
nie Jure Naturae, hoc est {per Art. 3. pneced. («^y.) ex divino
decreto, non esse Rehgionis vindicem ; nam nuUa mihi est, ut
olim Christi Discipulis potestas fuit, ejiciendi spiritus immundos
et faciendi miracula ; quse sane potestas adeo necessaria est ad
propagandam Rehgionem in locis, ubi interdicta est, ut sine
ipsa non tantum oleum et opera, ut ajunt, perdatur, sed plu-
rimse insuper creentur molestije ; cujus rei funestissima exenipla
omnia viderunt S23cula. Unusquisque igitur, ubicunque sit, Deum
potest vera ReHgione colere, sibique prospicere, quod viri privati
officium est. Caiterum cura Religionis propagand» Deo, vel
summis potestatibus, quibus solis mcumbit Reipublicie habere
curam, committenda est. Sed ad propositum revertor.

§. XI. Jure summarum potestatem in cives, et subditorum
officio explicato, superest, ut earum Jus in reUqua consideremus,
quod jam ex dictis facile cognoscitur. Nam, quandoquidem {per
Art. 2. hujus Cap.) Jus summae potestatis nihil est praeter ipsum
Natur^e Jus, sequitur, duo Imperia ad invicem sese habere, ut
duo homines in statu naturaU; excepto hoc, quod Civitas sibi
cavere potest, ne ab alia opprimatur, quod homo in statu naturali
non potest, nimirum qui quotidie somno, saepe morbo aut animi
iBgritudine, et tandem senectute gravatur, et praeter haec ahis
incommodis est obnoxius, a quibus Civitas securam se reddere

potest.

§. XII. Civitas igitur eatenus sui juris est, quatenus sibi
consulere, et cavere potest, ne ab alia opprimatur {per Art. 9.
et 15. prceced, Cap.) et {per Art. 10 et 15. pneced. Cap.)
eatenus alterius juris, quatenus alterius Civitatis potentiam timet,
vel quatenus ab ea impeditur, quo minus id, quod vult, exequatur^
vel denique quatenus ipsius auxiho ad sui conservationem yel
incrementum indiget ; nam dubitare nequaquam possumus, qiiin,
si duae Civitates invicem mutuum auxilium praestare volunt^
ambae simul plus possint, et consequenter plus juris simul habeant,
quam alterutra sola. Vid. Art. 13. Cap. prcec.

§. XIII. H«c autem clarius inteUigi possunt, si considere-
mus, quod duae Civitates natura hostes sunt: homines enim
[per Art. 14. prwc. Cap.) in statu naturaU hostes sunt; qui
igitur Jus Naturae extra Civitatem retinent, hostes manent. Si
itaque altera Civitas alteri beUum inferre, et extrema adhibere
media veUt, quo eam sui juris faciat, id ei jure tentare Ucet, quan-
doquidem, ut beUum geratur, ei sufficit ejus rei habere voluntatem.
At de pace nihU statuere potest, nisi connivente alterius Civi-

284

TRACTATUS POLITICI

tatis voluntate. Ex quo sequitur, Jura belli uniuscujusque Civi-
tatis esse, pacis autem non unius, sed duarum ad minimuni
Civitatum esse Jura, quae propterea confoederatse dicuntur.

§. XIV. Hoc foedus tamdiu fixum manet, quamdiu causa
foederis pangendi, nempe metus damni seu lucri spes, in medio
est ; hac autem aut illo Civitatum alterutri adempto, manet ipsa
sui juris {per Art. 10. j)rcec. Cap.), et vinculum, quo Civitates
invicem adstrictse erant, sponte solvitur; ac proinde unicuique
Civitati jus integrum est solvendi fcedus. quandocunque vult.
Nec dici potest, quod dolo vel pefidia agat, propterea quod fidem
solvit simulatque metus vel spei causa sublata est; quia hsec
conditio unicuique contrahentium aequalis fuit, ut scilicet qua^
prima extra metum esse posset, sui juris esset, eoque ex sui
animi sententia uteretur; et praeterea quia nemo in futurum
contrahit, nisi positis praecedentibus circumstantiis, his autem
mutatis totius status etiam mutatur ratio ; et hac de causa
unaquieque confoederatarum Civitatum jus retinet sibi consulendi,
et unaquieque propterea quantum potest conatur, extra metum,
et consequenter sui juris esse, et impedire, quo minus altera po-
tentior evadat. Si quse ergo Civitas, se deceptam esse, queritur *,
ea sane non confoederatse Civitatis fidem, sed suam tantummodo
stultitiam damnare potest ; quod scilicet salutem suam alteri, qui
sui juris, et cui sui imperii salus summa lex est, crediderit.

§. XV. Civitatibus, quse una pacero contraxerunt, jus com-
petit dirimendi qujestiones, quie moveri possunt de pacis con-
ditionibus seu legibus, quibus sibi invicem fidem adstrinxerunt ;
quandoquidem pacis jura non unius Civitatis, sed contrahentiuni
simul sunt {per Art 13. hujtts Cap.). Quod si de iis convenire
inter ipsas non potest, eo ipso ad belli statum redeunt.

§. XVI. Quo plures Civitates simul pacem contrahunt, eo una-
quapquc reliquis minus timenda, sive unicuique minor est potestas
bellum inferendi; sed eo magis pacis tenetur conditiones servare
hoc est {per Art. 13. hujns Cap.), eo minus sui juris est;sed
eo magis communi foederatorum voluntati sese accommodare

tenetur.

§. XVII. C^terum fides, quam sana Ratio et Religio servan-
dam docet, hic minime tollitur: nam nec Ratio nec Scriptura
omnem datam fidem servare docet. Cui enim pollicitus sum,
argentum ex. gr., quod mihi secreto servandum dedit, custodire,
fidem prsestare non teneor, simulac noverim, aut scire credi-

CAPUT III.

285

• Gfrurer, Biader, Sigwart. - Ed. Pr.: qu^eritur.

derim, furtum esse, quod mihi servandum dedit; sed rectius
agam, si dem operam, ut suis restituatur. Sic etiam, si summa
potestas aliquid alteri se facturam promisit, quod postea tem-
pus seu Ratio docuit, aut docere videbatur, communi subditorum
saluti obesse, fidem sane solvere tenetur. Cum itaque Scnptura
non nisi in genere doceat fidem servare, et casus smgulares,
qui excipiendi sunt, uniuscujusque judicio relinquat, nihil ergo
docet, quod iis, quse modo ostendimus, repugnat.

§. XVIII. Sed ne toties opus sit sermonis filum mterrum-
pere, et similes posthac objectiones solvere, monere volo, me
hsec omnia ex naturse humange quomodocunque consideratao
necessitate demonstrasse, nempe ex universali omnium hominum
conatu sese conservandi, qui conatus omnibus hominibus inest,
sive ignari sivi sapientes sint; ac proinde quomodocunque
homines, sive Aflfectu sive Ratione duci, considerentur, res eadem
erit, quia demonstratio, ut diximus, universalis est.

C A P U T IV.

§. 1. Jus summarum potestatum, quod earum potentia determi-
natur, in prsec. Cap. ostendimus, idque in hoc potissimum consistere
vidimus, nempe quod Iinperii veluti mens sit, qua omnes duci
debent; adeoque solas jus habere decernendi, quid bonum, quid
malum, quid sequum, quid iniquum, hoc est, quid singulis, vel
omnibus simul, agendum vel omittendum sit ; ac proinde vidimus,
iis solis jus competere leges condendi, easque, quando de iis
qu^stio est, in quocunque singulari casu interpretandi, et decer-
nendi, an datus casus contra vel secundum jus factus sit {vide
Art. 3, 4, 5. pnec. Cap.) ; deinde bellum inferendi, vel pacis
conditiones statuendi et offerendi, vel oblatas acceptandi. Vid,
Art. 12. et l3.prcec. Cap.

§. II. Cum h^c omnia, ac etiam media, quae ad eadem exe-
quenda requiruntur, omnia negotia sint, quae ad integrum
Imperii corpus, hoc est quae ad Rempublicam spectant, hinc
sequitur, Rempublicam ab ejus solummodo directione pendere,
qui summum habet imperium ; ac proinde sequitur, solius summae
potestatis Jus esse de factis uniuscujusque judicandi, de factis
cujuscunque rationem exigendi, delinquentes poena mulctandi,
et qusestiones inter cives de jure dirimendi, vel legum latarum
peritos statuendi, qui haec ejus loco administrent. Deinde omnia.
ad bellum et pacem media adhibendi et ordinandi, nempe urbes
condendi et muniendi, milites conducendi, officia militaria dis-
tribuendi, et quid factum velit imperandi, et pacis causa lega-

286

CAPUT IV.

287

TRACTATUS POLITICI

tos mittendi et audiendi, et denique sumptus ad haec omnia
«xigendi.

§. III. Quoniam itaque solius summae potestatis Jus sit negotia
publica tractandi, vel ministros ad eadem eligendi, sequitur,
>subditum imperium affectare, qui suo solo arbitrio, supremo
Concilio inscio, negotium aliquod publicum aggressus est, tametsi
id, quod intenderat agere, Civitati optimum fore crediderit.

§. IV. Sed quaeri solet, an summa potestas legibus adstricta
sit, et consequenter an peccare possit? Verum quoniam legis
et peccati nomina non tantum Civitatis Jura, sed etiam om-
nium rerum naturalium, et apprime Rationis communes regulas
respicere solent, non possumus absolute dicere, Civitatem nuUis
adstrictam esse legibus, seu peccare non posse. Nam si Civitas
nullis legibus seu regulis, sine quibus Civitas non esset Civitas,
adstricta esset, tum Civitas non ut res naturalis, sed ut Chi-
maera esset contemplanda. Peccat ergo Civitas, quando ea agit,
vel fieri patitur, quae causa esse possunt ipsius ruin?e; atque
tum eandem eo sensu peccare dicimus, quo Philosophi vel
Medici Naturam peccare dicunt; et hoc sensu dicere possumus,
Civitatem peccare, quando contra Rationis dictamen aliquid
agit. Est enim Civitas tum maxime sui juris, quando ex dic-
tamine Rationis agit {per Art. 7. prceced. Cap.); quatenus
igitur contra Rationem agit, eatenus sibi deficit, seu peccat.
Atque h?ec clarius intelligi poterunt, si consideremus, quod, cum
dicimus, unumquemque posse de re, quse sui juris est, statuere,
quicquid velit, hsec potestas non sola agentis potentia, sed
etiam ipsius patientis aptitudine definiri debet. Si enim ex. gr.
dico, me jure posse de hac mensa quicquid velim facere, non
hercle intelhgo, quod jus habeam efficiendi, ut hsec mensa
herbam comedat. Sic etiam, tametsi dicimus homines non sui,
sed Civitatis juris esse, non intelligimus, quod homines natu-
ram humanam amittant, et aham induant ; atque adeo quod
Civitas jus habeat efficiendi, ut homines volent, vel, quod aeque
impossibile est, ut homines cum honore adspiciant ea, quoe
risum movent vel nauseam; sed quod quaedam circumstantiie
occurrant, quibus positis ponitur subditorum erga Civitatem
reverentia et metus, et quibus sublatis metus et reverentia, et
cum his Civitas, una tolHtur. Civitas itaque, ut sui juris sit,
metus et reverentiae causas servare tenetur, alias Civitas esse
disinit. Nam iis vel ei, qui imperium tenet, aeque impossibile
est, ebiiuiu aut nudum cum scortis per plateas currere, histri-
one'u agere, leges ab ipso latas aperte violare seu contemnere,

et cum his majestatem servare, ac impossibile est, simul esse
et non esse; subditos deinde trucidare, spoliare, virgines rapere,
et similia, metum in indignationem, et consequenter statum civilem
in statum hostilitatis vertunt.

§. V. Videmus itaque, quo sensu dicere possumus, Civitatem
legibus teneri, et peccare posse. Verum si per legem intelli-
gamus Jus Civile, quod ipso Jure civiii vindicari potest, et
peccatum id, quod Jure civili fieri prohibetur, hoc est si hsec
nomina genuino sensu sumantur, nulia ratione dicere possumus,
Civitatem legibus adstrictam esse, aut posse peccare. Nam
regulse et causae metus et reverentiae, quas Civitas sui causa
servare tenetur, non ad Jura civilia, sed ad Jus naturale spec-
tant, quandoquidem (per Art. prceced.) non Jure civili, sed
Jure belli vindicari possunt, et Civitas nulla alia ratione iisdem
tenetur, quam homo in statu naturali, ut sui juris esse possit,
sive ne sibi hostis sit, cavere tenetur, ne se ipsum interficiat;
quse sane cautio non obsequium sed humanae naturse libertas
est. At Jura civilia pendent a solo Civitatis decreto, atque
haec nemini nisi sibi, ut scilicet libera maneat, morem gerere
tenetur, nec aliud bonum aut malum habere, nisi quod ipsa
sibi bonum aut malum esse decernit; ac proinde non tantum
jus habet sese vindicandi, leges condendi et interpretandi, sed
etiam easdem abrogandi, et reo cuicunque ex plenitudine potentiae
«ondonandi.

§. VI. Contractus seu leges, quibus multitudo jus suum in

unum Concilium vel hominem transferunt, non dubium est, quin

violari debeant, quando communis salutis interest easdem violare.

At judicium de hac re (an scilicet communis salutis intersit,

easdem violare, an secus) nemo privatus, sed is tantum, qui

imperium tenet, jure ferre potest {per Art. 3. hujus Cap.);

ergo Jure civili is solus, qui imperium tenet, earum legum

interpres manet. Ad quod accedit, quod nullus privatus easdem

jure vindicare possit; atque adeo eum, qui imperium tenet,

revera non obligant. Quod si tamen ejus naturse sint, ut vio-

lari nequeant, nisi simul Civitatis robur debilitetur, hoc est

nisi simul plerorumque civium communis metus in indignationem

vertatur, eo ipso Civitas dissolvitur, et contractus cessat; qui

propterea non Jure civili, sed Jure belli vindicatur. Atque

adeo is, qui imperium tenet, nuUa etiam alia de causa hujus

contractus conditiones servare tenetur, quam homo in statu

naturali, ne sibi hostis sit, tenetur caverC; ne se ipsum inter-

ficiat, ut in praeced. Art. diximus.

CAPUT V. DE MONARCHIA.

289

288

TRACTATUS POUTICI

CAPUT V.

§. I. In Art. 11. Cap. 2. ostendimus, hominem tura maxime
f>ui juris esse, quando maxime Ratione ducitur, et consequenter
{vid. Art. 7. Cap. 3.) Civitatem illam maxime potentem, maxi-
meque sui juris esse, quae Ratione fundatur et dirigitur. Cum
autem optima vivendi ratio ad sese, quantum fieri potest, con-
servandum ea sit, quje ex praescripto Rationis instituitur, se-
quitur, ergo id omne optimum esse, quod homa vel Civitas agit,
quatenus maxime sui juris est. Nam non id omne, quod jure
fieri dicimus, optime fieri affirmamus : aliud namque est agrum
jure colere, aliud agrum optime colere ; aliud, inquam, est sese
jure defendere, conservare, judicum ferre, etc, ahud sese optime
defendere, conservare, atque optimum judicium ferre; et con-
sequenter aliud est jure imperare, et Reipublica? curam habere
aliud optime imperare, et Rempublicam optime gubernare.
Postquam itaque de jure cujuscunque Civitatis in genere egi-
mus, tempus est, ut de optimo cujuscunque imperii statu
agamus.

§. II. Qualis autem cujuscunque Imperii sit status facile ex
fine Status Civilis cognoscitur: qui scilicet nullus alius est,
quam pax vitaeque securitas. Ac proinde illud imperium opti-
mum est, ubi homines concorditer vitam transigunt, et cujus
jura inviolata servantur. Nam certum est, quod seditiones, bella
legumque contemptio sive violatio, non tam subditorum malitise,
quam pravo imperii statui imputanda sunt. Homines enim civi-
les non nascuntur, sed fiunt. Hominum prseterea naturales
aifectus ubique iidem sunt; si itaque in una Civitate mahtia
magis regnat, pluraque peccata committuntur, quam in alia,
certum est, id ex eo oriri, quod talis Civitas non satis
concordia^ providerit, nec jura satis prudenter instituerit, et
consequenter neque Jus Civitatis absolutum obtinuerit. Status
enim civihs, qui seditionum causas non abstulit, et ubi beUum
continuo timendum, et ubi denique leges frequenter violantur^
non multum ab ipso naturali statu differt, ubi unusquisque ex
suo ingenio magno vitse periculo vivit.

§. III. At sicut subditorum vitia, nimiaque licentia et con-
tumacia, Civitati imputanda sunt, ita contra eorum virtuS; et
constans legum observantia, maxime Civitatis virtuti et juri
absoluto tribuenda est, ut patet ex Art. 15. Cap 2. Unde Han-
nibali merito eximise virtuti ducitur, quod in ipsius exercitu
nulla unquam seditio orta fuerit.

§. IV. Civitas, cujus subditi, metu territi, arma non capiunt,
potius dicenda est, quod sine bello sit, quam quod pacem habeat.
Pax enim non belli privatio, sed virtus est, quae ex animi for-
titudine oritur: est namque obsequium {per Art. 19. Cap 2.)
constans voluntas id exequendi, quod ex communi Civitatis
decreta fieri debet. Illa praeterea Civitas, cujus pax a subdito-
rum inertia pendet, qui scilicet veluti pecora ducuntur, ut tan-
tum servire discant, rectius soHtudo quam Civitas dici potest.

§. V. Cum ergo dicimus, illud Imperium optimum esse, ubi
homines concorditer vitam transigunt, vitam humanam intelligo,
quae non sola sanguinis circulatione et aliis, quae omnibus
animalibus sunt communia, sed quae maxime Ratione, vera
Mentis virtute et vita definitur.

§. VI. Sed notandum, Imperium, quod in hunc tinem insti-
tui dixi, a me intelligi id, quod multitudo libera instituit, non
autem id, quod in multitudinem jure belli acquiritur. Libera
enim multitudo majori spe quam metu, subacta autem majori
metu quam spe ducitur: quippe illa vitam colere, haec autem
mortem tantummodo vitare studet; illa, inquam, sibi vivere
studet, haec victoris esse cogitur; unde hanc servire, illamUbe-
ram esse dicimus. Finis itaque imperii, quod aliquis Jure belU
adipiscitur, est dominari, et servos potius quam subditos ha-
bere. Et quamvis inter imperium, quod a libera multitudine
creatur, et illud, quod jure belli acquiritur, si ad utriusquejus
in genere attendamus, nuUa essentialis detur differentia, finem
tamen, ut jam ostendimus, et prseterea media, quibus unum-
quodque conservari debeat, admodum diversa habent.

§. VII. Quibus autem mediis Princeps, qui sola dominandi
libidine fertur, uti debet, ut imperium stabiUre et conservare
possit, acutissimus Machiavellus prolixe ostendit; quem autem
in finera, non satis constare videtur. Si quera taraen bonura
habuit, ut de viro sapiente credendura est, fuisse videtur, ut
ostenderet, quara iraprudenter raulti Tyrannura e raedio toUere
conantur, cura taraen causae, cur Princeps sit Tyrannus, toUi
nequeant, sed contra eo raagis ponantur, quo Principi major
timendi causa prsebetur ; quod fit, quando multitudo exempla in
Principem edidit, et parricidio, quasi re bene gesta, gloriatur.
Praeterea ostendere forsan voluit, quantura libera multitudo
cavere debet, ne salutera suara uni absolute credat, qui, nisi
vanus sit, et oranibus se posse placere existiraet, quotidie insi-
dias tiraere debet, atque adeo sibi potius cavere, et raultitudini
contra insidiari raagis quara consulere cogitur; et ad hoc de

290

TRACTATUS POLITICI

CAPUT VI. DE MONARCHIA.

291

prudentissimo isto viro credendum raagis adducor, quia pro
libertate fuisse constat, ad quam etiam tuendam salubernma
consilia dedit.

CAPUT. VI.

§. I. Quia homines, uti diximus, magis Affectu quam Ratione
ducuntur, sequitur, multitudinem non ex Rationis ductu, sed ex
communi aliquo affectu naturaliter convenire, et una veliiti
mente duci velle; nempe {ut Art. 9. Cap 3. diximus) vel ex
communi spe, vel metu, vel desiderio commune aliquod damnum
ulciscendi. Cum autem solitudinis metus omnibus hominibus
insit, quia nemo in solitudine vires habet, ut sese defendere,
et qu£e ad vitam necessaria sunt comparare possit, sequitur,
statum civilem homines natura appetere, nec fieri posse, ut
homines eundem unquam penitus dissolvant.

§. II. Ex discordiis igitur et seditionibus, quje in Civitate
saepe concitantur, nunquam fit, ut cives Civitatem dissolvant
(ut in reliquis societatibus saepe evenit), sed ut ejusdem formam
in aUam mutent ; si nimirum contentiones sedari nequeunt ser-
vata Civitatis facie. Quare media, quae ad imperium conservan-
dum requiri dixi, ea intelUgo, quaj ad imperii formam absque
uUa ejus notabih mutatione conservandam necessaria sunt.

§. III. Quod si cum humana natura ita comparatum esset,
ut homines id, quod maxime utile est, maxime cuperent, nulla
esset opus arte ad concordiam et fidem; sed quia longe aliter
cum natura humana constitutum esse constat, imperium neces-
sario ita instituendum est, ut omnes, tam qui regunt quam qui
reguntur, velint nolint, id tamen agant, quod communis salutis
interest, hoc est, ut omnes sponte, vel vi, vel necessitate,
coacti sint ex Rationis prsescripto vivere ; quod fit, si imperu
res ita ordinentur, ut nihil, quod ad communem salutem spectat,
uUius fidei absolute committatur. Nemo enira tam vigilans est,
qui aliquando non dormitet, et nemo tam potenti tamque integro
animo fuit, qui aUquando, et praesertim quando maxime animi
fortitudine opus est, non frangeretur, ac pateretur vinci. Et
sane stultitia est, ab aUo id exigere, quod nemo a se ipso
impetrare potest, nempe ut alteri potius quam sibi vigilet, ut
avarus non sit, neque invidus, neque ambitiosus, etc. ; praeser-
tim is, qui omnium affectuum incitamenta maxima quotidie

habet.

§. IV. At experientia contra docere videtur, pacis et con-
cordise interesse, ut omnis potestas ad unum conferatur. Nara

nuUum imperiura taradiu absque uUa notabili mutatione stetit,
quam Turcarum, et contra nuUa minus diuturna, quam popu-
laria seu Deraocratica fuerunt, nec uUa, ubi tot seditiones
moverentur. Sed si servitiura, barbaries, et soUtudo pax appel-
landa sit, nihU hominibus pace raiserius. Plures sane et acer-
biores contentiones inter parentes et Uberos, quam inter dorainos
et servos raoveri solent, nec taraen GEconoraiae interest, Jus
paternura in dorainiura rautare, et Uberos perinde ac servos
habere. Servitutis igitur, non pacis, interest^ oranera potestatem
ad unum transferre: nara pax, ut jara dixiraus, non in beUi
privatione, sed in aniraorura unione sive concordia consistit.

§. V. Et sane, qui credunt posse fieri, ut unus solus sura-
mura Civitatis Jus obtineat, longe errant. Jus enira sola poten-
tia deterrainatur, ut Capite 2. ostendiraus: at unius horainis
potentia longe irapar est tantae raoU sustinendse. Unde fit, ut,
quera multitudo Regem elegit, is sibi Imperatores quaerat, seu
OonsiUarios, seu araicos, quibus suara et oraniura salutera com-
mittit ; ita ut imperiura, quod absolute Monarchicura esse credi-
tur, sit revera in praxi Aristocraticura ; non quidera raanifestum,
sed latens, et propterea pessimura. Ad quod accedit, quod Rex,
puer, seger, aut senectute gravatus, precario rex sit, sed ii
revera, suramara potestatera habeant, qui surama imperii negotia
adrainistrant, vel qui Regi sunt proxirai ; ut jara taceara, quod
Rex, Ubidini obnoxius, orania saepe raoderetur ex Ubidine unius
aut alterius pelUcis aut cinaedi. Audieram, inquit Orsines, in
Asia oUm regnasse foeminas ; hoc vero novum est, regnare
castratum : Curtius Ub. X. Cap. I.

§. VI. Est prseterea hoc certum, quod Civitas seraper raagis
propter cives quara propter hostes pericUtetur: rari quippe
boni. Ex quo sequitur, quod is, in quera totum Imperii Jus
delatum est, raagis cives quara hostes seraper tiraebit, et con-
sequenter sibi cavere, • et subditis non consulere, sed insidiari
ijonabitur, iis prnecipue, qui sapientia clari, vel divitus poten-

tiores sunt , • .

§. VII. Accedit prseterea, quod Reges fiUos etiara plus tiraent
quara araant, et eo magis, quo pacis beUique artes magis cal-
lent, et subditis ob virtutes dilectiores sunt. Unde fit, ut eos
ita educare studeant, ut causa timendi absit. Qua in re officiarii
proraptissirae Regi obsequuntur, et studiura adhibebunt suraraum,
ut Regem successorem rudem habeant, quem arte tractare

possint.

§. VIII. Ex quibus omnibus sequitur, Regem eo minus sui

CAPUT VI. DE MONARCHIA.

293

292

TBACTATUS POLITICl

Juris et subditorum conditionem eo miseriorem esse quo magis
abs"lute Civitatis Jus in enndem transfertur ; atque adeo necesse
S ad imperium Monarchicum rite stabiliendum, fundamenta
Sere firZ, quibus superstruatur : ex quibus Monarch«, secu-
ritas et mdtitudini pax sequatur; ac promde, ut Monarcha
rum maxime sui juris sit, cum maxime multitudinis saluti con-
8^t Q— autem ha^^ Imperii Monarchici fundamenta smt,
rimnm breviter proponam, et deinde ordine ea ostendam.
prunum ore yj ^^^ condendae et muniend«! sunt,

auanim ' omnes cives, sive ii intra moenia, sive extra propter
agricuTturam habitent, eodem Civitatis ure gaudeant ; ea tamen
coSne, ut unaqu«.que certum civium numerum ad sui et
coZiunera defensionem habeat; quse autem id prrestare nequit,
aliis conditionibus in ditione habenda. i + „t

8 X Militia ex soUs civibus, nuUo excepto, formanda est, et
ex nullis aliis; atque adeo omnes arma habere teneantur et
nuUus in civium numerum recipiatur, nisi postquam esercitium
mi itare didicerit, iUudque signatis anni temponbus exercere pol-
Uci us fuerit. Deinde, uniuscujusque famil» mihtia in cohortes
et lesiones divisa, nuUius cohortis dux ehgendus, nisi qui Ar-
chi efuram miUtarem noverit. Porro cohortium et legionum
duces ad " tam quidem, sed qui unius famih» integr» mihti»
Zl^Jin beUo,'tantummodo eUgendus, V"»"-™^^-™'^»";
imDerium habeat; nec continuan m imperio, nec postea eligi
S Atque hi eUgendi sunt ex Regis CWiarus (rf. smfeu.
^lTl5. eheqq. dieldum), vel qui officio Consihani functi su^^^^^
S XI Omnium urbium incolai et agncol», hoc est omnes
Cives, in familias dividendi sunt, qu» nomine et insigm ahquo
dS-uantur; et omnes ex aUqua harum famiharum genit. m
cW um numemn recipiantur, eorumque nomina in catelogum
eorum famiU. redigantur, simulac eo «'.tf ^.Pej— t^^^^
ma ferre et officium suum noscere possmt; ns tamen exceptis
qui ob scelus aUquod infames, vel qui mu i, vesam, et famuU
snnt aui serviU aUquo officio vitam sustentant. , ^ . ^.
1' xTl. Agri, et omne solum, et, si fieri potes , domus eti-
am pubUci juris sint, nempe ejus, qui Jus Cmtatis habet, a
quo annuo pretio civibus, sive urbanis et agncoUs, locentur ; et
nterea omnes ab omni exactione tempore pacis hben s.ve
S^mune: Zi. Atque hujus pretu aUa pai. -^ Ci^f *'—
menta aUa ad usum domesticum Regis referenda est. Nam tem-
porpacis urbes tanquam ad beUum munire, et pr^terea naves
et reliqua instrumenta beUica parata necesse est habere.

S XIII. Electo Rege ex aUqua famiUa, nuUi Nobiles censen-
di, nisi a Rege oriundi, qui propterea insignibus Regus a sua
«t' a reUquis famiUis distinguantur. .....

S XIV. Regis consanguinei nobiles niasculi, qui ei, qui reg-
nat sradu consanguinitatis tertio aut quarto propinqm siint,
uxoVem ducere prohibeantur ; et si quos liberos Procreavennt^
iUegitimi habeantur, et omni dignitate indigm; nec parentum
hieredes agnoscantur, sed eorum bona ad Regem i-edeant

S XV. Regis prKterea ConsiUaru, qm ei proximi vel digm-
tate secundi sunt, plures esse debent, et non msi ex civibus
«Ugendi : nempe ex unaquaque fanuUa tres aut q™tuo'- »«
quinque (si famiU» non plures quam sexcent» fuennt) qm si-
mul unum hujus ConciUi membrum constituent; non ad vitam,
sed in tves aut quatuor aut quinque annos, ita ut singulis an-
nis eorum tertia, quarta, aut quinta pars nova ehgatur ; m qua
«lectione tamen apprime observandum, ut ex unaquaque famiUa
unus ad minimum juris peritus Consilmrius ehgatur.

S. XVI. Hkc electio ab ipso Rege fien debet ; cm constituto
anni tempore, quo sciUcet novi ConsiUarii ehgendi sunt, una-
ouieque famiUa omnium suorum civium nomina, qm ad annum
ouinquagesimum aitatis pervenerunt, et qui hujus officu candr-
Iti rite promoti fuerunt, Regi tradere debet, ex quib"« q"««
veUt, Rex eUget; at eo anno, quo aUcujus famJ.» juris pentus
aUeri succedere debet, juris peritorum tantum nomma sunt Regi
tradenda. Qui statuto tempore officio hoc ConsiUaru functi suiit,
in eodem continuari nequeant, nec ad catalogum eUgendorum quin-
quennio aut ampUus referri. Causaautem, curnecessesitsmgulis
annis ex unaquaque familia unum eUgere, est, ne Conc.Uum jam ex
inexpertis Novitiis, jam ex Veteratis et rerum fxpert.s compo-
neretur, quod necessario fieret*, si omnes simul recederent, et
novi siccederent. Sed si singulis annis ex unaquaquc familia
unus eUgatur, tum non nisi quinta, quarta, aut ad summum
tertia Concilii pars cx Novitiis erit. Prptera si Rex, aU.s ne-
gotiis impeditus, aut aUa de causa, huic elect.oni vacare ah-
^uamdiu non pos.sit, tum ipsi ConsiUaru alios pro tempore eUgant,
donec ipse Rex vel aUos eUgat, vel, quos Concilmm elegit, piobet.
S XVII. Huius ConciUi primarium officium sit, impeni lun-
damentaUa jura defendere, consiUa de rebus agendis dare ut
Rex, quid in bonura publicum decernend.ira sit, fcat; atque
adeo, ut Regi nihil de aliqua re statuere Uceat, msi inteUecta

* Ed. Pr.: iiet.

294

TRACTATUS POLITICI

CAPUT VI. DE MONARCHIA.

295

1«

§. XIX. Civibus nuUi ad Regem aditus pateant, nisi perhoc

prius hujus Concilii sententia. Sed si Concilio, ut plerumque
fiet, non una mens fuerit, sed diversas habuerit sententias^
etiam postquam bis aut ter qusestionem de eadem re habuerint,
res in longius trahenda non est, sed discrepantes sententise ad
Regem deferendie, ut Art. 25. hujus Capitis docebimus.

§. XVIII. Hujus prseterea ConciHi officium etiam sit, Regis
instituta seu decreta promulgare, et, quid in Rempublicam
decretum est, curare, totiusque administrationis imperii curam
habere, tanquam Regis vicarii.

§ . . . . .

Concilium, cui omnes postulationes seu libelli suppHces tradendi
sunt, ut Regi offerantur. Legatis etiam aharum Civitatum non,
nisi intercedente hoc ConciHo, veniam Regem aUoquendi impe-
trare Hceat ; Epistolae prseterea, quae ex aUis locis Regi mittun-
tur, ei ab hoc Concilio tradi debent ; et absolute Rex censendus
est veluti Civitatis mens, hoc autem ConciHum mentis sensus
externi, seu * Civitatis c*orpus, per quod mens Civitatis statum
concipit, et per quod mens id agit, quod sibi optimum esse decernit.

§. XX. Cura fiHos Regis educandi huic etiam ConciHo incum-
bat, et etiam tutela, si Rex, successore infante, seu puero
reHcto, obiit. Sed ne tamen ConciHum interea temporis sine
Rege sit, ex NobiHbus Civitatis Senior eHgendus, qui Regis
locum suppleat, donec legitimus successor eo aetatis pervenerit,
quo imperii onus sustinere possit.

§. XXI. Hujus ConciHi Candidati ii sint, qui regimen, fun-
damenta, et statum seu conditionem Civitatis, cujus subditi
sunt, norint; at qui jurisperiti locum occupare vult, is prseter
regimen et conditionem Civitatis, cujus subditus est, aHarum
etiam, cum quibus commercium aHquod intercedit, scire debet;
sed nuHi, nisi qui ad quinquagesimum aetatis annum, nuUo convicti
crimine, pervenerint, in catalogum eHgendorum referendi sunt,

§. XXII. In hoc ConciHo nihil de rebus Imperii concluden-
dum, nisi praesentibus omnrbus membris : quod si aHquis morbi,
aut aHa de causa adesse nequeat, aHquem ex eadem famiHa,
qui eodem officio functus, vel qui in catalogum eHgendorum
relatus est, in ipsius locum mittere debet. Quod si nec hoc
fecerit, sed quod ConciHum propter ejus absentiam rem aH-
quam consulendam in diem differre coactus fuerit, summa aHqua
pecuniie sensibiH mulctetur. Sed hoc inteUigendum, quando
qusBstio est de re, quae integrum Imperium spectat, videHcet

Ed. Pr. : ceu.

de beUo et pace, de jure aHquo abrogando vel mstituendo,
de commercio, etc. Sed si qusestio sit de re, quae unam aut
alteram urbem spectet, de HbeUis supphcibus, etc, satis ent,
si maior ConciHi pars adsit. ., x j

§ XXIII. Ut inter famiHas sequaHtas in omnibus, et ordo
sedendi, proponendi, et dicendi habeatur, vices servandae sunt,
ut singulse singuHs sessionibus praesideant, et quae hac sessione
prima, sequenti ultima sit. Sed eorum, qui ejusdem famihae
sunt, is primus sit, qui prior electus fuerit.

§ XXIV. Hoc ConciHura quater ad mmimum m anno con-
vocetur ut rationem adrainistrationis Iraperii a rainistris exigant,
ut rerura statura noscant, et si quid prseterea statuenduni sit,
videant. Nara adeo raagnura civiura nuraerura negotus publici»
continuo vacare irapossibUe videtur ; sed, quia negotia pubhca.
interira exerceri nihUorainus debent, ideo ex hoc Concilio quin-
qua^inta aut plures eHgendi sunt, qui soluto Concilio ejua
viceni suppleant, quique quotidie congregari debeant in cubiculo,
quod Regio sit proxiraura; atque adeo quotidie curara habeant
seraru, urbium, muniraentorura, educationis fihi Regis, et abso-
lute eorum omniura raagni ConcUu officiorura, quae modo enu-
raeraviraus, pr^terquara Ulud, quod de rebus novis, de quibus
nihil decretura est, consulere non possint.

^ XXV Congregato ConciHo, antequara aliquid in eo propona-
tur,* quinque aut sex aut plures Jurisperiti ex faraiHis quae Ula ses-
sione ordine loci priores sunt, Regera adeant, ut hbeUos supphces
vel epistolas, si quas habent, tradant, ut rerura statura mdicent, et
denique ut ex ipso inteUigant, quid in suo Conciho proponere ju-
beat ; quo accepto ConciHura repetant, et, qui ordine loci prior est,
rera consulendara aperiat. Nec de re suffragia statim colhgenda,
qua? aliquibus videtur aHcujus esse raomenti, sed m id terapus dit-
ferenda, quod rei necessitas concedit. ConciHo igitur ad id statutum
tempus soluto, poterunt interea uniuscujusque famihse Oonsiliaru
de ipsa seorsum qusestionem habere, et, si res us magni rao-
raenti videbitur, aHos, qui eodera officio functi, vel qui ejusdera
ConciHi Candidati sunt, consulere ; et, si intra constitutum tera-
pus inter ipsos convenire non poterit, iUa faraiha extra suttra-
giura erit (nara unaqu^eque faraUia unura tantum ferre suftra-
gium poterit). AHas ejus faraUise Jurisperitus instructus senten-
tiam, quam optimara judicaverint esse, in ipso Concilio ferat,
et sic reUqui; et si raajori parti visura fuerit post auditas
cuiusque sententi^e rationes, rera iterum perpendere tonciHum
iterum in tempus solvatur, ad quod unaquaeque famiha, quaenam

296

TRACTATUS POLITICI

ultima ejds sit sententia, pronunciabit ; et tum demum praesente
integro Concilio suifragiis coUectis ea irrita habeatur, quae
centum ad minimum suifragia non habuerit, reliquae autem ad
Regem deferantur a Jurisperitis omnibus, qui Concilio inter-
fuerunt, ut ex iis, postquam uniuscujusque partis rationes
intellexerit, quam velit, eligat, atque inde digressi ad Concilium
revertantur, ubi omnes Regem ad constitutum ab ipso tempus
exspectent, ut, quam sententiam ex latis eligendam censet,
omnes audiant, et quid faciendum, ipse decernat.

§. XXVI. Ad justitiam administrandam Concilium aliud ex
solis Jurisperitis est formandum, quorum ofticium sit lites diri-
mere, et poenas ex deliquentibus sumere ; sed ita ut omnes
sententiae, quas tulerint, ab iis, qui Concilii magni vicem sup-
plent, probari debeant, num scilicet servato rite in judicando
ordine prolatse fuerint, et absque partium studio. Quod si quae
pars, quae causa cecidit, ostendere poterit, aliquem ex judicibus
munere aliquo corruptum fuisse ab adversario, vel aliam com-
munem causam amicitiae erga eundem, vel odii erga ipsum
habere, vel denique quod communis judicandi ordo non fuerit
servatus, ea in integrum restituatur. Sed haec forsan observari
non possent ab iis, qui, quando qusestio de crimine est, non
tam argumentis quam tormentis reum convincere solent. Verum
nec ego hic alium in judicando ordinem concipio praeter eum,
qui cum optimo Civitatis regimine convenit.

§. XXVII. Hi judices magno etiam et impari numero esse
debent, nempe sexaginta et unus, aut quinquaginta et uuus ad
minimum ; et ex una famiHa non nisi unus eligendus, nec tamen
ad vitam, sed ut quotannis etiam aliqua ejus pars cedat, et
alii totidem eligantur, qui ex ahis sint familiis quique ad qua-
dragesimum setatis annum pervenerint.

§. XXVIII. In hoc Concilio nuUa sententia pronuncianda,
nisi praesentibus omnibus judicibus. Quod si aliquis, morbi aut
alterius rei causa, diu ConciUo interesse non poterit, alius ad
id tempus eligendus, qui ipsius locum suppleat. In suffragiis
autem ferendis debebit unusquisque sententiam suamnonpalam
dicere, sed calculis indicare.

§. XXIX. Hujus et prsecedentis Concilii vicariorum emolu-
menta * sint ** primo eorum, qui mortis damnati sunt ab ipsis,
es etiam eorum, qui summa quadam argenti plectuntur. Deinde

* Vers. Belg. in margine: moUmenta.
** Vers. Belg. addit : hona.

CAPUT VI. DE MONARCHIA.

297

ex unaquaque sententia, quam de rebus civilibus tulerint, ab
eo qui causa cecidit, pro ratione totius smnma? partem aUquotam
accipiant, qua utrumque ConciUum gaudeat.

§. XXX. His ConciUis aUa subordinentur in unaquaque urbe ;
quorum etiam membra ad vitam eUgi non debent, sed etiam
quotannis pars aliqua eligenda ex soUs familiis, qua3 in eadem
habitant. Sed opus non est haec latius persequi.

§. XXXI. MiUtiae stipendia nulla solvenda tempore pacis,
tempore autem beUi iis tantummodo quotidiana stipendia danda,
qui quotidiano opere vitam sustentant. At duces, et reUqui
officiarii cohortium, nuUa aUa emohimenta ex beUo exspectanda
habeant praeter hostium praedam.

§. XXXII. Si quis peregrinus aUcujus civis fiUam in uxorem
duxeiit, ejus Uberi sunt cives censendi, et in catalogo famiUae
matris inscribendi. Qui autem ex peregrinis parentibus in ipso
imperio nati et educati sunt, iis constituto aUquo pretio Jus
civis ex ChiUarchis aUcujus famiUse emere Uceat, et in catalo-
gum ejusdem famiUie referantur. Nec Imperio, tametsi ChiUarch»
lucri causa aUquem peregrinum infra constitutum pretium in
numerum suorum civium receperint^ aUquod inde detrimentum
oriri potest ; sed contra media excogitanda, quibus faciUus civium
augeri possit numerus, et magna hominum detur confluentia. At,
qui in catalogum civium non referuntur, a^quum est, tempore
saltem beUi otium suum labore aut exactione aUqua compensent.

§. XXXIII. Legati, qui tempore pacis ad aUas Civitates pa-
cis contrahendie vel conservandie causa mitti debent, ex soUs
NobiUbus eUgendi sunt, et ex Civitatis serario sumptus iisdem
suppeditandi, non autem ex Regis domestico aerario.

§. XXXIV. Qui aulam frequentant, et Regis domestici sunt,
quibusque ex suo jerario domestico stipendia solvit, ab omni
€ivitatis ministerio seu officio secludendi sunt. Dico expresse
quibus Rex ex (erario suo domestico stipendia solvit, ut corporis
custodes ab iisdem secludam. Nam corporis custodes nuUi prai-
ter cives ejusdem urbis in aula, servatis vicibus, vigilare pro
Rege ante fores debent.

§. XXXV. BeUum non nisi pacis causa inferendum, ut eo
finito arma cessent. Urbibus igitur Jure ))eUi captis, et hoste
subacto, pacis conditiones instituendae sunt, u.t captie urbes
nuUo prsesidio servari debeant; sed vel ut hosti, pacis foedere
accepto, potestas concedatur easdem pretio redimendi, vel (si ea
ratione timor semper a tergo maneat formidine loci) prorsus
delendse sunt, et incolai aUo locorum ducendi.

298

TRACTATUS POLITICI

S XXXVT Regi nullam extraneam matrimonio sibi jungere,
sed ' tantum 'ex consanguineis vel civibus aliquam in uxorem
ducere liceat ; ea tamen conditione, si sciUcet civem aliquam
duxerit, ut qui uxori sanguine sint proximi, nuUum Uvitatis

officium administrare possint. , ^ ^ o- • -^ t?

S XXXVII Imperium indivisibile esse debet. bi igitur Itex
plures^ liberos procreaverit, illorum major natu jure succedat ;
minime autem concedendum, ut imperium inter ipsos dmdatur,
nec ut indivisum omnibus vel aliquibus tradatur, et multo mi-
nus, ut partem imperii dotem fili» dare liceat. Nam, filias m
hsereditatem imperii venire, nulla ratione concedendum.

§ XXXVIII. Si Rex liberis mascuhs orbus obierit, iUe, qui
ipsV sangdne proximus, h^res imperii habendus ; nisi forte uxo-
rem extraneam duxerit, quam repudiare noht.

§ XXXIX. Ad Cives quod attinet, patet ex Art. o. Cap. 6.y
eorum unumquemque ad omnia Regis mandata, sive edicta a
Concilio ma^no promulgata {vide de hac conditwne Art. W. et
19. huiiis Capitis), obtemperare debere, tametsi eadem absur-
dissiraa credat, vel jure ad id cogi. Atque hcec Imperii Mo-
narchici fundamenta sunt, quibus superstrui debet, ut stabile sit,
quemadmodum in seq. Cap. demonstrabimus.

S XL Ad ReUgionem quod attinet, nulla plane templa ur-
biiim sumptibus «dificanda, nec jura de opiniombus statuenda,
nisi seditios* sint, et Civitatis fundamenta evertant Ii igitur,
quibus Reh^ionem publice exercere conceditur, templum si ve-
Unt, suis sumptibus «dificent. Ad Rex ad Rehgionem, cui ad-
dictus est, exercendam templum in aula sibi proprium habeat.

C A P U T VII.

§.

S I Imperii Monarchici fundamentis exphcatis, eadem hic

ordine demonstrare suscepi ; ad quod apprime notandum est,

praxi nuUo modo repugnare, quod jura adeo firma constituan-

tur, qufe nec ab ipso Rege aboleri queant. Persse enim Reges

suos inter Deos colere solebant, et tamen ipsi Reges potesta-

tem non habebant jura semel instituta revocandi, ut ex Dam

Cap 5. * patet ; et nulhbi, quod sciam, Monarcha absolute eli-

gitur nuUis expressis conditionibus. Imo nec Rationi, nec obe-

dienti» absolutje, qu^ Regi debetur, repugnat; nam lunda-

menta imperii veluti Regis a;terna decreta habenda sunt, adeo

* Locus est Dan. 6 : 16.

CAPUT Vll. DE MONARCHIA.

299

ut ejus ministri ei omnino obediant, si, quando aUquid impe-
rat, quod imperii fundamentis repugnat, mandata exequi veUe
negent. Quod exemplo UUssis clare expUcare possumus. Socii
enim UUssis ipsius mandatum exequebantur, quando navis malo
alUgatum, et cantu Syrenum mente captum, reUgare noluernnt,
tametsi id modis multis minitando imperabat; et prudenti8&
ejusdem imputatur, quod postea sociis gratias egerit, quod ex
prima ipsius mente ipsi obtemperaverint. Et ad hoc Uhssis
exemplum solent etiam Reges judices instruere, ut sciUcet jus-
titiam exerceant, nec quenquam respiciant, nec ipsum Regem,
si quid singulari aUquo casu imperaverit, quod contra institutum
jus* esse noverint. Reges enim non Dii, sed homines sunt,
qui Syrenum capiuntur saepe cantu. Si igitur omnia ab incon-
stanti unius voluntate penderent, nihil fixum esset. Atque adeo
imperium Monarchicum, ut stabile sit, instituendum est, ut omnia
quidem ex solo Regi decreto fiant; hoc est, ut omne jus sit
Regis expUcata vohmtas, at non ut omnis Regis voluntas jus
sit, de quo vide Art. 3, 5, et 6. praec. Cap.

§. II. Deinde notandum, quod in jaciendis fundamentis maxime
humanos alfectus observare necesse est ; nec ostendisse sufficit,
quid oporteat fieri, sed apprime, qui fieri possit, ut homines,
sive affectu sive Ratione ducantur, jure tamen rata fixaque
habeant. Nam si Imperii jura, sive Ubertas pubUca, solo inva-
Udo legum auxiUo nitatur, non tantum nuUa ejus obtinendae
erit civibus securitas, ut Art. 3. Cap. praec. ostendimus, sed
etiam exitio erit. Nam hoc certum est, nuUam Civitatis condi-
tionem miseriorem esse, quam optimae, quse labascere incipit,
nisi uno actu et ictu cadat, et in servitutem ruat (quod sane
impossibile videtur esse); ac proinde subditis multo satius esset,
suum jus absolute in unum transferre, quam incertas et vanas
sive irritas Ubertatis conditiones stipulari, atque ita posteris
iter ad servitutem crudeUssimam parare. At si imperii Monar-
chici fundamenta, quae in praec. Cap. retuh, firma esse osten-
dero, nec diveUi posse, nisi cum indignatione maximae partis
armatae muUitudinis, et - ex iis Regi et multitudini pacem et
securitatem sequi, atque haec ex communi natura deduxero;
dubitare nemo poterit, eadem optima esse et vera, ut patet ex
Art. 9. Cap. 3. et Art. 3. et 8 praec. Cap. Quod autem hujus
iUa naturae sint, quam paucis potero^ ostendam.

§. III. Quod officium ejus, qui imperium tenet, sit, Imperii

* Camerer. — Ed. Pr. : contra Institutum, Jus.

soo

TEACTATUS POLITICI

CAPUT V]I. DE MONARCHIA.

301

,.i-

statum et conditionem semper noscere, et communi ommum
saluti vigilare, et id omne, quod majon subditorum part. utile
^t eificere, apud omnes in confesso est. Cum autum unus
fiol^ omnia perlustrare nequeat, nec semper animum pr»sen-
tem habere et ad cogitandum instituere, et ssepe morbo aut
senectute, aut aliis de causis, rebus vacare publicis prohibeatur ;
necesse ^rgo est, ut Monarcha ConsUianos habeat, qui rerum
statum noscant, et Eegem consilio juvent, et ipsius locum s»pe
suppleant; atque adeo fiat. ut Imperium seu C.vitas una seraper

eademque mente constet. j. „„i „..

S IV Sed quia cum humana natura ita comparatum est, ut
unusquisque suura privatura utile summo cura affectu qu«rat^
et illa jura ajquissima esse judicet, qu« rei su« conservand»
et augend» necessaria esse, et alterius causam eatenus defen-
dat. cfuatenus rem suam eo ipso stabihre credit; hincsequitur,
Consiliarios necessario debere eligi, quorum private res et uti-
litas a communi omnium salute et pace pendeant: atque adeo
patet, quod, si ex unoquoque civium genere sive classe ahquot
ehgantur, id majori subditorum parti utUe erit quod m hoc
Conciho plurima habuerit suffragia. Et quamvis hoc Concihum,
quod ex adeo raagno civium nuraero componitur, frequentari
necessario debeat a raultis rudi admodum ingenio, hoc tamen
certura est, unumquemque in negotiis. quee dm magno cum
affectu exercuit, satis caUidura atque astutum esse. Quapropter,
si nuUi alii eligantur nisi ii, qui ad qumquagesimum setatis
annum usque negotia sua sine ignominia exercuerunt satis
apti erunt, ut consilia res suas concernentia dare possint ; prae-
sertim si in rebus majoris ponderis tempus ad med.tandura
^oncedatur. Adde quod longe abest, ut Concihum. quod pauc s
«onstat, a similibus non frequentetur. Nam contra max.ma ejus
pars ex hominibus ejusmodi constat : quandoqn.dem unusqmsque
ibi maxime conatur socios habere bardos, qui ab ips.us ore
pendeant, quod in magnis ConciUis locum non habet.

8 V. Pr»terea certum est, unuraquemque raalle regere quam
reri. Nemo enim volens imperium alteri conced.t, ut habet
Salustius in prima ad C«sarem oratione. » Ac prmnde patet
quod multitudo integra nunquam jus suum m paucos aut unum
transferet, si inter ipsam convenire poss.t, nec ex controvers..s
qu» plerumque in magnis ConcUiis exc.tantur, .n sedit.ones

• Sive eoistola de Bcp. ordinanda, (luam olim Sallastio tribuebant, p.
500edWoK^annol665LugduniBatavorume..offlcinaHack,an»produt.

ire ; atque adeo multitudo id libere tantummodo in Regem trans-
fert, quod absolute in potestate ipsa habere nequit, hoc est
controversiarum diremptionem, et in decernendo expeditionem.
Nam quod saepe etiam fit, ut Rex belli causa eligatur, quia
scilicet bellum a Regibus multo felicius geritur, inscitia sane
est, nimirum quod, ut bellum felicius gerant, in pace servire
velint ; si quidem pax eo in imperio potest concipi, cujus summa.
potestas sola belli causa in unum translata est, qui propterea
virtutem suam, et quid omnes in ipso uno habeant, maximein
bello ostendere potest; cum contra imperium Democraticum
hoc pra3cipuum habeat, quod ejus virtus multo magis in pace
quam in bello valet. Sed quacunque de causa Rex eligatur,
ipse solus, ut jam diximus, quid Imperio utile sit, scire nequit;
sed ad hoc, ut in prsec. Art. ostendimus, necesse est, ut plures
cives Consiliarios habeat; et quia concipere nequaquam possu-
mus, quod aliquid de re consulenda potest concipi, quod tam
magnum hominum numerum effugerit, sequitur, quod praeter
omnes hujus Concilii sententias, qufe ad Regem deferuntur,
nulla poterit concipi ad populi salutem idonea. Atque adeo,
quia populi salus suprema lex, seu Regis summum jus est,
sequitur, jus Regis esse, unam ex latis Concilii sententiis eligere,.
non autem contra totius Concilii mentem quicquam deeernere
vel sententiam ferre {vide Art. 25. prmced. Cap.). Sed si omnes
sententiae in Concilio latse ad Regem deferendae essent, fieri
posset, ut Rex parvis urbibus, quae pauciora habent suifragia,
semper faveret. Nam quamvis ex lege Concilii statutum sit,
ut sententiae non indicatis earum authoribus deferantur, nun-
quam tamen tam bene cavere poterunt, ut non aliqua effluat;
ac proinde necessario statuendum est, ut illa sententia, quae
centum ad minimum suffragia non habuerit, irrita habeatur;;
quod quidem jus majores urbes summa vi defendere debebunt.

§. VI. Atque hic, nisi brevitati studerem, magnas hujus Con-
cilii utilitates alias ostenderem ; unam tamen, quse maximi vide-
tur esse momenti, adducam. Nempe quod nuUum majus ad vir-
tutem incitamentum dari potest, hac communi spe summum
hunc honorem adipiscendi : nam gloria maxime ducimur omnes,
ut in nostra Ethica * fuse ostendimus.

§. VII. Quin majori hujus Concilii parti nunquam animus
gerendi bellum sed magnum pacis studium et amor semper
ftiturus sit, dubitari non potest. Nam, prfeterquam quod ex bello-

♦ Eth. III. 29, 30. IV. 58.

■ri-»fe; ^fcSrg

302

TRACTATUS POLITICI

CAPUT VII. DE MONARCIIIA.

303

i I

ipsis timor semper erit bona sua cmii libertate amittendi, accedit,
quod ad beUum novi sumptus requirantur, quos suppeditare
debent, ac etiam quod ipsorum liberi et affines, curis domesticis
intenti, studium ad arma in bello applicare et mihtatum ire
cogentur; unde donum nihil prieter gratuitas cicatrices referre
poterunt. Nam, uti Art. 31.* pr^ced. Cap. diximus, mihtiae
stipendia nulla solvenda, et, Art. 11. ejusdem Cap., ipsaex sohs
civibus, et ex jiulhs ahis formanda.

§ VIII Ad pacem et concordiam ahud praeterea, quod etiam
magni est* momenti, accedit ; nempe quod nuUus civis bona fixa
habeat {vid. Art. 12. prceced. Cap.). Unde omnibus ex bello par
propemodum periculum est : nam omnes lucri causa mercaturam
exercere, vel argentum suum invicem credere, si, ut ohm ab
Atheniensibus, lex lata sit, qua prohibeatur unicmque argentum
suum foenere ahis quam incohs dare ; atque adeo negotia trac-
tare debebunt, qua^ vel invicem intricata sunt, vel qu^ eadem
media, ut promoveantur, requirunt; atque adeo hujus Ooncilu
maxima parti circa res communes et pacis artes una plerumque
eademque erit mens ; nam, ut Art. 4. hujus Cap. diximus, unus-
quisque alterius causam eatenus defendit, quatenus eo ipso rem

suam stabihre credit. . i n r

§. IX. Quod nemo unquam in animum inducet, hoc boncilmm
muneribus corrumpere, dubitari non potest. Si enim ahquis ex
tam magno hominum numero unum aut alterum ad se trahat,
sane nihil promovebit : nam, uti dixunus, sententia, quse ad
summum centum ad minimum suifragia non habuent, irrita est.
§ X Quod pr^terea hujus Concihi semel stabihti membra
ad minorem numerum redigi non poterunt, facUe videbimus, si
hominum communes affectus consideremus. Omnes enim gloria
maxime ducuntur, et nuUus est, qui sano corpore vivit, qm non
speret in longam senectutem vitam trahere. Si itaque calculum
ineamus eorum, qui revera annum quinquagesimmn aut sexa-
gesimum setatis attigerunt, et rationem praeterea habeamus magni
istius Concihi numeri, qui quotannis ehgitur, videbimus, vix
aliquem eorum, qui arma ferunt, dari posse, qui non magna spe
teneatur, huc dignitatis ascendere; atque adeo omnes hocOoii-
cihi jus, quantum poterunt, defendent. Nam notandum, quod
corruptio, nisi paulatim irrepat, facUe prsevemtur ; at quia taci-
hus concipi potest, et minori invidia fieri, ut ex unaquaque
famUia, quam ut ex paucis minor numerus ehgatur, aut ut una

• Ed. Pr. : 30.

aut aha secludatur ; ergo {per AH. 15. * prceced. Cap.) Consi-
hariorum numerus non potest ad ahuni minorem redigi, nisi
simul ab eo una tertia, quarta, aut quinta pars auferatur;
•quje sane mutatio admodum magna est, et consequenter a com-
muni praxi omnino abhorrens. Nec mora prseterea, sive in ehgendo
neghgentia, timenda est, quia haec ab ipso ConcUio suppletur.
Vid. Art. 16. prceced. Cap.

§. XI. Rex igitur, sive multitudinis metu ductus, vel ut sibi
armatae multitudinis majorem partem devinciat, sive animi gene-
rositate ductus, ut scihcet utihtati pubhcae consulat, iUam sem-
per sententiam, quae plurima suffragia habuerit, hoc est {per
Art. 5. hujus Cap.) quae Imperii majori parti est utUior, fir-
mabit, et discrepantes sententias, quae ad ipsum delatae sunt,
si fieri potest, concihare studebit, ut omnes ad se trahat, qua
in re nervos intendet suos, et ut tam in pace quam in beUo
cxperiantur, quid in ipso uno habeant ; atque adeo tum maxime
«ui juris erit, et imperium maxime habebit, quando maxime
oommuni multitudinis saluti consuht.

§. XII. Nam Rex solus omnes metu continere nequit, sed
ipsius potentia, ut diximus, nititur mihtum numero, et praecipue
«orundem virtute et fide, quae semper inter homines tamdiii
constans erit, quamdiu indigentia, sive hsec honesta siveturpis
sit, copulantur ; unde fit, ut Reges incitare ssepius mUites quam
coercere, et magis eorum vitia quam virtutes dissimulare soleant,
-et plerumque, ut optimos premant, inertes et luxu perditos
inquirere, agnoscere, pecunia aut gratia juvare, prehensare,
manus, jacere oscula, et omnia serviha pro dominatione agere.
Ut itaque cives a Rege prae omnibus agnoscantur, et quantum
status civihs sive aequitas concedit, sui juris maneant, necesse
-est, ut mihtia ex sohs civibus componatur, et ut ipsi a Con-
sihis sint; et contra eos omnino subactos esse, et aeterni beUi
fundamenta jacere, simulatque miUtes auxihares duci patiuntur,
quorum mercatura beUum est, et quibus in discordiis et sedi-
tionibus plurima vis.

§. XIII. Quod Regis Consiharii ad vitam ehgi non debeant,
«ed in tres, quatuor, vel quinque ad summum annos, patet tam
ex Art. 10. hujus Capitis, quam ex iis, quae in Art. 9. hujus
etiam Capitis diximus. Nam, si ad vitam ehgerentur, prseter-
quam quod maxima civium Pars vix uUam spem posset conci-
pere eum honorem adipiscendi ; atque adeo magna inde inter

• Ed. Pr. : 14.

304

TRACTATUS POLITICI

CAPUT VII. DE MONARCHIA.

305

eives injequalitas, unde invidia et continui rumores, et tandem
seditiones orirentur, quge sane Regibus dominandi avidis non
ingratie essent ; magnam prseterea ad omnia licentiam (sublato
scilicet succedentium metu) sument, Rege minime adversante.
Nam, quo civibus magis invisi, eo magis Regi adhaerebunt,
eique ad adulandum magis proni erunt. Imo quinque annorum
intervallum nimium adhuc videtur, quia eo temporis spatio non
adeo impossibile factu videtur, ut magna admodum Concilii
(quam etiam magnum sit) pars muneribus aut gratia corrum-
patur ; atque adeo longe securius res sese hp.bebit, si quotannis
ex unaquaque familia duo cedant, et totidem iisdem succedant
(si nimirum ex unaquaque familia quinque consiliarii habendi
sunt), praeterquam eo anno, quo juris prudens alicujus famiHae
cedit, et novus ejus loco eligitur.

§. XIV. Rex prseterea nuUus majorem sibi securitatem pol-
liceri potest, quam qui in hujusmodi Civitate regnat. Nam,
praeterquam quod cito perit, quem sui milites salvum esse
nolunt, certum est Regibus summum semper periculum esse ab
iis, qui eis proxirai sunt. Quo igitur Consiliarii numero
pauciores, et consequenter potentiores sunt, eo Regi majus ab
ipsis periculum est, ne imperium in alium transferant. Nihil
sane Davidem magis terruit, quam quod ipsius Consiliarius
Achitophel partes Absolomi elegerat. Huc accedit, si omnis
potestas in unum absolute translata fuerit, quae tuni longe
facilius ex uno in alium transferri potest. Suscepere enim duo
Manipulares imperium Romanum transferre, et transtulerunt
(Tacit. Hist. lib. 1.*) Ommitto artes et astus callidos Consili-
ariorum, quibus sibi cavere debent, ne ividise immolentur, quia
nimis noti sunt, et nemo, qui Historias legit, ignorare potest^
Consiliariis fidem plerumque exitio fuisse; atque adeo, ut sibi
caveant, eosdem callidos, non fidos esse oportet. Sed si Consi-
liarii plures numero, quam ut in eodem scelere convenire pos-
sint, et omnes inter se sequales sint, nec ultra quadriennium eo
officio fungantur, Regi nequaquam formidolosi esse queunt, nisi
libertatem iis adimere tentet, quo omnes cives pariter offendet.
Nam (ut Ant. Perezius ** optime notat) imperio absoluto uti
Principi admodum periculosura, subditis adraodum odiosum, et

• Cap. 25. ^ ^

*• Vide Ant. Perezii J. C, S. C. et R. Majestatis Consiliarii, in Acad.

Lovaniensi Legum Antecessoris, Jus Publicum, quo Arcana et Jora Prin-

cipis exponuntur. Amstelod. 1657.

institutis tam divinis quam humanis adversum, ut innmnera
ostendunt exempla.

§. Xy. Prffiter haec, alia fundamenta in prsec. Cap. lecimus
ex quibus Regi magna imperii, et civibus libertatis ac pacis
obtmendae secuntas oritur, quae suis locis ostendemus Nara
quae ad supreraum Concilium spectant, qu^que raaxirai ponderis
sunt, ante orama deraonstrare volui; jam reliqua eo, quo ipsa
proposui, ordine persequar. ' ^ p

§. XVI. Quod cives eo potentiores, et consequenter mads
sui juns smt, quo raajores urbes et magis munitas habent,
dubio caret : quo enim locus, in quo sunt, tutior est. eo liber-
tatem suam mehus tueri, sive hostera externura vel internum
minus timere possunt; et certum est, homines naturaUter
secuntati suae eo raagis consulere, quo divitiis potentiores sunt.
yuae autera urbes alterius potentia, ut conserventur, indieent >
sequale jus cura eo non habent ; sed eatenus alterius sunt
juris quatenus alterius potentia indigent. Jus enira sola poten-
tia definin, in 2 Cap. ostendiraus.

§. XVII. Hac eadera etiam de causa, ut cives scilicet sui
juris raaneant et libertatem tueantur, militia ex solis civibus
nullo excepto constare debet. Etenim homo armatus raagis
quara inermis sui juris (vide Art. 12. hujus Cap.\ et ii cives
suuni jus in alterum absolute transferunt, ejusdemque fidei
ommno committunt, cui arma dederunt, et urbium munimenta
crediderunt Huc accedit humana avaritia, qua plerique maxime
ducuntur : fieri enim non potest, ut auxiliarius miles sine mag.
ms sumptibus conducatur, et cives vix pati possunt exactiones
quae sustentandae otiosae militiae requiruntur. Quod autem nul-
ius, qui integrae militiae vel raagnse ejus parti iraperet, nisi
cogente necessitate, in annura ad suraraura ehgendus sit, norunt
omnes, qui historias, tam sacras quam profanas, legerunt
Ratio autem nihil hoc clarius docet. Nam sane iraperii robur
ei omnino creditur, cui satis temporis conceditur, ut militarem
glonam occupet, ipsiusque nomen supra Regis attoUatur, vel
hdum sibi exercitum faciat obsequio, liberalitate, et reliquis
artibus, ducibus assuetis, quibus alienum servitium, et sibi
dominationera quaerunt. Denique ad majorem totius imperii
securitatem addidi, quod hi militiae imperatores eligendi sunt
ex Regi^ Consiliariis, vel qui eodem officio functi sunt, hocest
vms, qui eo aetatis pervenerunt, qua homines plerumque vetera
et tuta, quam nova et periculosa malint.
§. XVIII. Cives inter se familiis distinguendos esse dixi, et

. \

306

TRACTATUS POLITICI

ov iinaouaoue «qualem Consiliariorum numerum eligendum, ut

trL aUud medium aptius excogitari potest ; qui omnes natura
ircomparrti sunt, 'ut unusquisque generi suo adscnbi veht,

'^'''^lVSe^atTaru-naturali unusquisque nihil minus
sibi' vMca^e* et sui juris facere potest. quam solum e
ScquW sob ita adhJet, ut id nusquam abscondere, nec
S?e auo velit, potest. Solum igitur, et quicquid ei ea, qua
5SSus,'"nditio'ne adh^ret, apprime commun:s Cjvjta - J.^«^
IT nempe eorum omnium, qui junctis viribus, vel ejus, cm
Snes pote^tatem dederunt, qua id -bi vmd^are » possrt ; et
consequenter solum, et quicquid ei adh^ret, ^"''/^'«'^g^P^^^
cives debet, quantum necesse est, ut pedem eo in loco tigere,
et^ommun; jus seu libertatem tueri possint. Cteterum utihta-
2s,"cWitas hinc necesse est ut capiat, ostend.mus Art. 8.
hujus Capitis. ^ ,^^ sint,quodin

Cilial apprime neTessarium est,*^ nuUi, nisi a Rege ormnd^
NobUes censenrsunt. At si omnibus ex Rege ormndis uxorum
£c're rUberos procreare Uceret, ~" j-P^^C ^'^
num admodmn numerum crescerent,. et Eegi «* o"mibus non
wnn, oneri sed formidolosissimi msuper essent. ^lomines
S ,ro"tio aLdant, scelera plerum.ue -di^^^^^^^^^

fit, ut Reges maxime Nobilium «a^^? ^"^^^tll^^f 7^^1)1^^^
qda Regibus, Nobilibus stipatis, major ex ^f^^^Xlo ut et
Luritas^ et quies. Sed ha>c utpote satis nota rehnqu^^^^^^^
nuae ex Art. 15. usque ad 27. m prjec. Capite ^ixi. namprc^
dpl hi hoc Cap. dmonstrata,etrehquapersemanifestasun .
% XXI Quod Judices plures numero esse debeant, quam u
a lirfprivSo magna eju's pars possit muneribus corrumpi, ut
:t quod' suffragia non palam, sed clamjerre deW^^^^^ quoj
vacationis pr^mium mereantur, omnibus etiam notuni beU
solent ubique annuum habere stipendium; unde fi^, ut non
admodum festinent Utes dirimere, et «^P^' . ^^^ qu.^stion^^^^^^
nX St finis. Deinde ubi bonorvmi pubhcatio Regmn emolu-

Ed. Pr.: vendicare, sed cf. supra pag. 207 ann.

CAPUT VII. DE MONARCHIA.

307

inenta sunt, ibi ssepe non jus aut verum in cogniiionibuSy sed
magnitudo opum spedatur; passim delationeSj et locupleHssimus
quisqiie in prcedam correpti^ qiice gravia et intoleranda, sed
necessitate armorum excusata^ etiam in pace manent *. At Judi-
«um avaritia, qui scilicet in duos aut tres annos ad summum
constituuntur, metu succedentium temperatur; ut jam taceam,
•quod Judices bona fixa nuUa habere possunt, sed quod argen-
tum suum lucri causa concivibus credere debeant; atque adeo
iis magis consulere quam insidiari coguntur, prsesertim si ipsi
judices magno, uti diximus, numero sint.

§. XXII. At militise nullum decernendum esse stipendium
•diximus: nam summum miUtise prsemium hbertas est. In statu
enim naturaU nititur unusquisque sola Ubertatis causa sese,
quantum potest, defendere, nec aUud beUicse virtutis praemium
«xspectat, quam ut suus sit ; in statu autem civiU omnes simul
-cives considerandi perinde ac homo in statu naturaU, qui prop-
terea, dum omnes pro eo statu miUtant, sibi cavent sibique
vacant. Ac ConsiUarii, Judices, Praetores, etc. plus aUis quam
«ibi vacant, quare iis vacationis pra^mium decerni sequum est.
Accedit, quod in beUo nuUum honestius nec majus victorisB
incitamentum esse potest, quam Ubertatis imago ; sed si contra
«ivium aUqua pars miUtiae designetur, qua de causa necesse
«tiam erit iisdem certum stipendium decernere, Rex necessario
^osdem prae reUquis agnoscet (ut Art. 12. hujus Cap. ostendi-
mus), homines sciUcet, qui belU artes tantummodo norunt, et
in pace propter nimium otium luxu corrumpuntur, et tandem
propter inopiam rei famiUaris nihil praeter rapinas, discordias
«iviles, et beUa meditantur; atque adeo affirmare possumus,
Imperium Monarchicum hujusmodi revera statum beUi esse, et
solam militiam Ubertate gaudere, reliquos autem servire.

§. XXIII. Quae de peregrinis in civium numerum recipien-
•dis Art. 32. praeced. Cap. diximus, per se nota esse credo.
Praeterea neminem dubitare existimo, quod \\, qui Regi san-
guine propinqui sunt, procul ab eo esse debeant, et non beUi,
sed pacis negotiis distrahi; ex quibus ipsis decus, et imperio
quies sequatur. Quamvis nec hoc quidem Turcarum Tyrannis
satis tutum visum fuerit,'quibus propterea ReUgio est, fratres
omnes necare. Nec mirum ; nam quo magis absolute imperu jus
in unum translatum est, eo faciUus ipsum (ut Art. 14. hujus
X]!ap. exemplo ostendimus) ex uno in aUum transferri potest.

• Tacit. Hist. H. 84.

308

TRACTATUS POLITICI

At imperium Monarchicum, quale hic ^^^^V^'''^,'^^^^^^^
mercenarius miles nuUus est, satis hoc quo diximus, modo
Heeis saluti cautum fore, extra dubium est.

I XXIV De iis etiam qu^ Art. 34. et 35. pr^ced. Cap. dixi-

mus* ^tJgere nemo potest. Quod autem Rex extraneam in uxorem

ITeVrnon debet, facOe demonstratur. Nam pneterquam quod duae

SXtes quaiam foedere inter se sociat^, in statu tamen hosti.

Srsunf 5r Art. U. Cap. 5.), apprune cavendum est, ne

WhL pVopter Itegis res domesticas conctetur; et quia con-

t^ov^ifet dissenJones ex societate pr^cipue, quae ex matri-

mo™ oriuntur, et qu^ inter duas Civitates qusestiones sunt,

torbelli pTerumque dirimuntur, hinc sequitur, impeno exitiale

C arctam societatem cum alio inire. Hiyus rei fatale exeni.

S^ Tn Scriptura legimus: mortuo enim Salomone, qui fiham

fc ^gypt? sibi matrimonio junxerat, filius ejus Rehabeam

SC tu'm''susaco * ^gyptiorum Rege infeh~ g^^^^^^^^^^ <1-

omnino subactus est. Matrimomum prseterea Ludovici 14.

~Gamarum cum fiha PhiUppi quarti novi ^^^^^t^r"

foit- et pr^ter hac plurima exempla m historus leguntui.

i XXV Imperii facies una eademque servari, et consequen-
ter Rex unus; et ejusdem sexus, et impenum idivisibile e.so
debet Quonutem dixerim, ut filius Regis natu major patri
jnre suc^^^^^^^ vel (si nuUi sint Uberi) ^-^^^g^ ^^^-^^
iroximus est, patet tam ex Artic. 13. praeced. Cap., quam
q^rRe^s electio, quce a multitudine fit, ^terna, si fien potest
IZ defet; aUas necessario fiet, ut summa mipeni potestaj
Se ad multitudinem transeat, qu^ mut.tio summa es^, et
consequenter periculosissima. Qui autem «f ^^^*' ^^^^^^^^^^
eo auod impeni Dominus est, idque jure absoluto tenet, posse,
7rd riUidem tradere, et successorem, quem J^^^^^^^^
atque adeo Regis fiUmn impeni teredem jure esse, fatotu^
sa^e Nam Regis voluntas tamdiu vun juris habet quamd u
&^ gladium tenet; imperii namque jus sola potentia

definitur. Rex igitur regno cedere q^^^^^,. P^ f^' J^^.X
imperium alteri tradere, nisi connivente multitudme, vel parte
S^ vaUdiore. Quod ut clarius inteUigatur, vemt no^ndu^^^^^
quod Uberi non jure naturaU, sed' civih parentum h^rede^.
S: nam sola Civitatis potentia fit, ut ^nusqmsque.^^^^^^^^^
dam bonorum sit dominus; quare eadem potentia, sive jure.

• I Beg. U : 25 in Ketib. - Ed. Pr.: Susano.
♦• A. D. 1667-68.

CAPUT VII. DE MONARCHIA.

309

quo fit, ut voluntas aUcujus, qua de suis bonis statuit, rata
sit, eodem fit, ut eadem voluntas etiam post ipsius mortem
rata maneat, quamdiu Civitas permanet: et hac ratione unus-
quisque in statu civiU idem jus, quod dum in vivis est, etiam
post mortem obtinet, quia, uti diximus, non tam sua quam
€ivitatis potentia, quae seterna est, de suis bonis quicquam
statuere potest. At Regis ah*a prorsus est ratio: nam Regis
voluntas ipsum jus Civile est, et rex ipsa Civitas; mortuo
igitur Rege obiit quodammodo Civitas, et status civilis ad
naturalem, et consequenter summa potestas ad mnltitudinem
naturaUter redit, quse propterea jure potest leges novas condere,
et veteres abrogare. Atque adeo apparet, neminem Regi jure
succedere, nisi quem muUitudo successorem vult ; vel in Theo-
<3ratia, quaUs Hebrseorum Civitas oUm fuit, quem Deus per
Prophetam elegerit. Possemus praeterea haec inde deducere,
quod Regis gladius, sive jus, sit revera ipsius multitudinis,
sive vaUdioris ejus partis, voluntas; vel etiam ex eo, quod
homines Ratione prajditi nunquam suo jure ita cedunt, ut
homines esse desinant, et perinde ac pecudes habeantur. Sed
hsec ulterius persequi non est opus.

§, XXVI. Cseterum ReUgionis, sive Deum colendi, jus nemo
in aUum transferre potest. Sed de hoc in duobus ultimis capi-
tibus Tractatus Theologico-PoUtici proUxe egimus, quse hic
repetere superfluum est. Atque his me optimi imperii Monar-
chici fundamenta satis clare, quamvis breviter, demonstrasse
autumo. Eorum autem coha^rentiam, sive imperu analogiam,
facile unusquisque observabit, qui eadem simul aUqua cum
attentione contemplari veUt. Superest tantum monere, me hic
imperium Monarchicum concipere, quod a Ubera multitudine
instituitur, cui solummodo hsec ex usu esse possunt ; nam mul-
titudo, quge aUi imperii formae assuevit, non poterit sine magno
eversionis periculo totius imperii recepta fundamenta eveUere,
«t totius imperii fabricam mutare.

§. XXVII. Atque haec, quae scripsimus, risu forsan excipientur
ab iis, qui vitia, quse omnibus mortaUbus insunt, ad solam plebem
restringunt ; nempe quod in vulgo nihil modicum ; terrere, ni pave-
ant ; et quod plebs aut huraiUter servit, aut superbe dominatur ; nec
ei veritas, aut judicium, etc. At natura una et communis omnium
est. Sed potentia et cuUu decipimur; unde est, ut duo cum idem
faciunt, ssepe dicamus, hoc Ucet impune facere huic, ilU non Ucet,
non quod dissimiUs res sit, sed qui facit. Dominantibus propria
est superbia. Superbiunt homines annua designatione : quid nobiles,

310

TRACTATUS POLITICI

CAPUT VII. DE MONARCHIA.

311

qui honores in aeternum agitant. Sed eorum arrogantia fastu,
luxu, prodigalitate, certoque vitiorum concentu, et docta qua-
daminsipientia et turpitudinis elegantia adornatur ; ita ut vitia,.
quorum singula seorsim spectata, quia tum maxime eminent,.
foeda et turpia sunt, honesta et decora imperitis et ignaris
videantur. Nihil prseterea in vulgo modicum ; terrere, nisi pave-
ant: nam libertas et servitium haud facile miscentur. Denique
quod plebi nuUa veritas neque judicium sit, mirum non est^
quando prsecipua imperii negotia clam ipsa agitantur, et non
nisi ex paucis, quse celari nequeunt, conjecturam facit. Judicium
enim suspendere rara est virtus. Velie igitur clam civibu&
omnia agere, et ne de iisdem prava judicia ferant, neque ut
res omnes sinistre interpretentur, summa est inscitia. Nam si
plebs sese temperare, et de rebus parum cognitis judicium sus-
pendere, vel ex paucis prsecognitis recte de rebus judicare
posset, dignior sane esset ut regeret, quam ut regeretur. Sed,
uti diximus, natura omnibus eadem est; superbiunt omnes
dominatione ; terrent, nisi paveant ; et ubique veritas plerumque
infringitur ab infensis vel obnoxiis; prsesertim ubi unus vel
pauci dominantur, qui non jus aut verum in cognitionibus, sed
magnitudinem opum spectant.

§. XXVIII. Milites deinde stipendiarii, miUtari sciHcet disci-
plinje assueti, algoris et inediae patientes, civium turbam con-
temnere solent, utpote ad expugnationes vel aperto Marte
dimicandum longe inferiorem. Sed quod Imperium ea de causa
infelicius sit, aut minus constans, nullus cui mens sana est,
affirmabit. Sed contra unusquisque sequus rerum ^estimator ilhid
Imperium omnium constantius esse non negabit, quod parta
tantum tueri, nec ahena appetere potest, quodque propterea
bellum omnibus modis dechnare, et pacem tueri, summo studio
conatur. . .

§. XXIX. Cjeterum fateor, hujus imperii consilia celari yix
posse. Sed unusquisque mecum etiam fatebitur, multo satiua
esse, ut recta imperii consiha hostibus pateant, quam ut prava
tyrannorum arcana clam civibus habeantur. Qui imperii negotia
secreto agitare possunt, idem absolute in potestate habent, et
ut hosti in bello, ita civibus in pace insidiantur. Quod silentium
imperio ssepe ex usu sit, negare nemo potest ; sed quod absque
eodem idem imperium subsistere nequeat, nemo unquam pro-
babit. At contra Rempubhcam ahcui absolute credere, et simul
libertatem obtinere, fieri nequaquam potest ; atque adeo inscitia
est, parvum damnum summo malo vitare velle. Verum eorum, qui

sibi imperium absolutum concupiscunt, haec unica fuit cantilena,
civitatis omnino interesse, ut ipsius negotia secreto agitentur,
et aha hujusmodi, quse quanto magis utihtatis imagine tegun-
tur, tanto ad infensius servitium erumpunt.

§. XXX. Denique quamvis nullum, quod sciam, Imperium
his omnibus, quas diximus, conditionibus institutum fuerit, pote-
rimus tamen ipsa etiam experientia ostendere, hanc Monarchici
imperii formam optimam esse, si causas conservationis cujus-
cunque Imperii non barbari, et ejusdem eversionis, considerare
vehmus. Sed hoc non sine magno lectoris taedio hic facere
possem; attamen unum exemplum, quod memoria dignum videtur,
silentio praeterire nolo; nempe Arragonensium imperium, qui
singulari erga suos reges fide affecti, et pari constantia regni
instituta inviolata servaverunt. Nam hi simulatque servile Mau-
rorum jugum a cervicibus dejecerant, Regem sibi ehgere sta-
tuerunt; quibus autem conditionibus, non satis inter eosdem
conveniebat, et hac de causa summum Pontificem Romanum
de ea re consulere constituerunt. Hic, Christi profecto vicarium
hac in re se gerens, eos castigavit, quod, non satis Hebrseo-
rum exemplo moniti, Regem adeo obfirmato animo petere
voluerint ; sed si sententiam mutare nollent, suasit, ne Regem
ehgerent, nisi institutis prius ritibus satis jequis, et ingenio
gentis consentaneis, et apprime ut supremum ahquod Concihum
crearent, quod Regibus, ut Lacedsemoniorum Ephori, opponere-
tur, et jus absolutum haberet Htes dirimendi, quae inter Regem
et cives orirentur. Hoc igitur consihum sequuti, jura, quae
ipsis omnium aequissima visa sunt, instituerunt, quorum sum-
mus interpres, et consequenter supremus judex, non Rex, sed
Concihum esset, quod Septendecim vocant, et cujus praeses
Justitia appellatur. Hic igitur Justitia et hi Septendecim, nulhs
suifragiis, sed sorte ad vitam electi, jus absolutimi habent
omnes sententias, in civem quemcunque ab ahis Conciliis, tam Po-
hticis quam Ecclesiasticis, velabipsoRegelatas, revocandiet dam-
nandi ; ita ut quihbet civis jus haberet ipsum etiam Regem
coram hoc judicio vocandi. Prseterea ohm jus etiam habuerunt
Regem ehgendi, et potestate privandi ; sed multis post elapsis
annis, Rex Don Pedro, qui dicitur Pugio, ambiendo, largiendo,
polhcitando, omniumque officiorum genere tandem efl*ecit, ut
hoc jus rescinderetur (quod simulac obtinuit, manum pugione-
coram omnibus amputavit, vel, quod facihus crediderim, laesit^
addens, non sine sanguinis Regii impendio hcere subditis Regem
ehgere), ea tamen conditione: ut potiierint et possint arma

^♦•^

812

TRACTATUS POLITICI

CAPUT Vm. DE ARISTOCRATIA.

313

capere contra vim quamcunque, qua aliquis imperium ingredi
rn ipsorum damnum velit, imo contra ipsum Eegem et prin-
cipem fuiurum hceredem, si hoc modo {imperium) ingrediatur.
Qua sane conditione praecedens illud jus non tam aboleverunt
quam correxerunt. Nam, ut Art. 5. et 6. Cap. 4. ostendimus,
Rex non jure civili^ sed jure belli dominandi potentia priyari
potest, vel ipsius vim vi solummodo repellere subditis licet.
Prseter hanc alias stipulati sunt conditiones, quse ad nostrum
scopum non faciunt. His ritibus ex omnium sententia instructi,
incredibili temporis spatio inviolati manserunt, pari semperfide
Regum erga subditos, ac subditorum erga Regein. Sed post-
quam regnum Castellse Ferdinando, qui omnium primus Catho-
licus nuncupatus fuit, hsereditate cessit, incepit hsec Arragonen-
sium libertas Castellanis esse invisa, qui propterea ipsum
Ferdinandum suadere non cessabant, ut jura illa rescinderet.
At ille, nondum imperio absoluto assuetus, nihil tentare ausus,
Consiliariis hsec respondit: prceterquam quod Arragonensium
Begmim iis, quas noverant, conditionibus acceperit, quodque
easdem servare sanctissime juraverit, et prceterquam quod
inhumanum sit fidem datam solvere; se in animum induxisse,
suum Regnum stahile fore, quamdiu securitatis ratio non major
Begi quam subditis esset, ita ut nec Bex subditis, nec contra
mibditi Regi prcpponderarent ; nam si alterutra pars potentior
evadat, pars debilior non tantum pristinam wqualitatem recu-
perare, sed dolore accepti damni in alteram contra referre
conabitur; unde vel alterutrius, vel utriusque ruina sequeretiir.
Quse sane sapientia verba non satis mirari possem, si prolata
fuissent a Rege, qui servis, non liberis hominibus imperare
eonsuevisset. Retinuerunt igitur Arragonenses post Ferdinandum
libertatem, non jam jure, sed Regum potentiorum gratia, usque
ad Philippum secundum ; qui eosdem feliciori quidem fato, sed
non minori saevitia, quam Confoederatorum Provincias oppressit.
Et quamvis Philippus tertius omnia in integrum restituisse
videatur, Arragonenses tamen, quorum plerique cupidine potcn-
tioribus assentandi (nam inscitia est, contra stimulos calces
mittere) et reliqui metu territi, nihil prseter libertatis speciosa
vocabula et inanes ritus retinuerunt.

§. XXXI. Concludimus itaque, multitudinem satis amplam
libertatem sub Rege servare posse, modo efficiat, ut Regis
potentia sola ipsius multitudinis potentia determinetur, et ipsius
multitudinis prsesidio servetur. Atque hsec unica fuit Regula,
quam in jaciendis Tmperii Monarchici fundamentis sequutus sum.

C A P U T VIII.

Quod Imperium Aristocraticum magno Patriciorum numero
constare debet; de ejus prcestantia, et quod ad absolutum magis
quam Monarchicum accedat, et hac de causa Libertati conser-
mndce aptius sit.

§. I. Huc usque de Imperio Monarchico. Qua autem ratione
Aristocraticum instituendum sit, ut permanere possit, hic jam
dicemus. Aristocraticum imperium illud esse diximus, quod non
unus, sed quidam ex multitudine selecti tenent; quos imposte-
rum Patricios appellabimus. Dico expresse, quod quidam selecti
tenent. Nam hsec praecipua est differentia inter hoc et Democra-
ticum imperium, quod scilicet in Imperio Aristocratico guber-
nandi jus a sola electione pendeat, in Democratico autem
maxime a jure quodam innato, vel fortuna adepto (ut suo loco
dicemus) ; atque adeo, tametsi Imperii alicujus integra multitudo
in numerum Patriciorum recipiatur, modo illud jus h^ereditarium
non sit, nec lege aliqua communi ad ahos descendat, imperium
tamen Aristocraticum omnino erit. Quandoquidem nulli, nisi
expresse electi, in numerum Patriciorum recipiuntur. At si hi
duo tantummodo fuerint, alter altero potior esse conabitur, et
imperium facile, ob nimiam uniuscujusque potentiam, in duas
partes dividetur, et in tres, aut quatuor, aut quinque, si tres^
aut quatuor, aut quinque id tenuerint ; sed partes eo debiliores
erunt, quo in plures ipsum imperium delatum fuerit; ex quo
sequitur^ in imperio Aristocratico, ut stabile sit, ad minimum
Patriciorura numerum determinandum, necessario habendam esse
rationem magnitudinis ipsius Imperii.

§. 11. Ponatur itaque pro mediocris imperii magnitudine satis
esse, ut centum optimi viri dentur, in quos summa Imperii
potestas delata sit, et quibus consequenter jus competat CoUe-
gas Patricios ehgendi, quando eorum ahquis vita excessit. Hi
sane omni modo conabuntur, ut eorum Hberi , vel qui iis san-
guine proximi sunt, sibi succedant : unde fiet, ut summa imperii
potestas semper penes eos erit, quos fortuna Patriciis liberos
aut consanguineos dedit. Et quia ex centum hominibus, qui
fortunae causa ad honores ascendunt, vix tres reperiuntur, qui
arte et consilio pollent vigentque ; fiet ergo, ut imperii potestas
non penes centum, sed penes duos tantummodo aut tres sit,
qui animi virtute pollent, quique facile omnia ad se trahere,
et unusquisque more humanie cupidinis viam ad Monarchiara
sternere poterit. Atque adeo, si recte calculum ineamus, necesse

314

TRACTATUS POLITICI

CAPUT Vm. DE AMSTOCRATIA.

31S

est ut summa potestas Imperii, cujus magnitudinis ratio centum
optimatum ad minimum exigit, in quinqu.es •n»'^..;;^ m—
Patricios deferatur. Hac enim ratione nunquam deent, V»nee^
tmn reperiantur animi virtute exceUentes, posito sc.l.cet, quod
erquinquaginta, qui honores ambiunt, eosque ad.piscuntur, un..s
semper reperiatur optimis non inferior, pr^ter ahos. qu. opt,-
ZrL virtutes «mulantur, quique propterea d.gm etiam sunt,

qm reia"! frequentius Patricii cives esse unius urbis, quje

caput totius Imperii est, ita «t Civitas sive Respubhca ex eadem
habeat vocabulL, ut oUm Romana, hod.e Veneta, Genuens.s
ete At Hollandorum Respubhca nomen ex .ntegra .Pro™
habet efquo oritur, ut hujus imperii subditi majori l.bertate
gaudeknt Jam ante^iuam fundamenta, quibus hoc ,mper.um
Aristocraticum niti debet, determinare poss.mus, "otanda est
differentia inter imperium, quod in unum. et id », quod n «ite
magnum Concilium transfertur; qu* sane permagna est. JNam
primo unius hominis potentia integro .mper.o «"«^"«"f » ("' f*^'"
5. Cap. 6. diximus) longe impar est; quod s.ne mamfesto ahquo
absurdo de Concilio satis magno enuncare nemo potest. qui
enim Concilium saiis magnum esse aifirmat, s.mul negat ,dem
Zerio sustinendo esse impar. Rex igitur Cons.larus ommno ,n-
™|et, ConciUum autem hujusmodi min.me. De.nde Keges mor-
tales sunt, ConciUa contra ^terna: atque adeo .mpern potentia,
nufe seme in ConciUum satis magnum translata est, nun<iuam ad
Sit"dinem redit; quod in 7?^ /onarch.co locum „on
habet ut Art. 25. Cap. prseced. ostend.mus. Tertio Reg,s im-
perium, vel ob ejus pueritiam, legritudinem, senectutem, vel alus
de cruis, s«pe precarium est ; hujusmodi autem Conc.hi potent a
iontra una^eaSemque semper manet. Q7rt0m.-sh0m.ras
voluntas varia admodum et inconstans est: et hac de causa
iTrii Monarchici omne quidem jus est Rog.s exphcate volun-
tas lut in Art. 1. Cap. proeced. diximus), at non pmms Reg,8
voluntas jus esse debet; quod de voluntate Concih, sat.s magm

d°c."nequit. Nam quandoquidem iP^"'»?"'''''"™ ^"' T^k e^
dm«s) nuUis ConsiUariis indiget, debet necessano omms ejus
eS^ta voluntas jus esse. Ac proinde --'"d.mus .mpenum
Guod in ConciUum satis magnum transfertur, absolutum e^e,
vel ad absolutum maxime accedere. Nam si q»od .mpenum ab-
lolutum datur, iUud revera est, quod .ntegra mult.tudo tenet.

§. IV. Attamen quatenus hoc imperium Aristocraticum nun-
quam (ut modo ostensum) ad multitudinem redit, nec uUa in eo-
multitudini consultatio, sed absolute omnis ejusdem Concilii
voluntas jus est, debet omnino ut absolutum considerari; et.
consequenter ejus fundamenta sola ejusdem Concilii voluntate
et judicio niti debent, non autem multitudinis vigilantia, quan-^
doquidem ipsa tam a consiliis quam suffragiis ferendis arcetur.
Causa igitur, cur in praxi imperium absolutum non sit, nuUa
alia esse potest, quam quia multitudo imperantibus formidolosa.
est; quae propterea aliquam sibi libertatem obtinet, quam, si
non expressa lege, tacite tamen sibi vindicat * obtinetque.

§. y. Apparet itaque, hujus imperii conditionem optimam
fore, si ita institutum fuerit, ut ad absolutum maxime accedat^
hoc est ut multitudo, quantum fieri potest, minus timenda sit,,
nuUamque libertatem obtineat, nisi quae ex ipsius Imperii con-
stitutione ipsi necessario tribui debet, quaeque adeo non tam
multitudinis, quam totius Imperii jus sit, quod soK Optimates ut
suum vindicant* conservantque ; hoc enim modo praxis cumtheoria
maxime conveniet, ut ex Art. praeced. patet, et per se etiam mani-
festum est : nam dubitare non possumus, imperium eo minus penes-
Patricios esse, quo plura sibi plebs jura vindicat *, qualia solent
in inferiori Germania opificum CoUegia, Gilden vulgo dicta, habere..

§. VI. Neque hinc, quod scilicet imperium in Concilium ab-
solute delatum est, uUum ab eodem infensi servitii periculum
plebi metuendum. Nam Concilii adeo magni voluntas non tam
a libidine quam a Katione determinari potest; quippe homines
ex malo affectu diversi trahuntur, nec una veluti mente duci
possunt, nisi quatenus honesta appetunt, vel saltem quae spe-
ciem honesti habent.

§. VII. In determinandis igitur imperii Aristocratici funda-
mentis apprime observandum est, ut eadem sola voluntat^ et
potentia supremi ejusdem Concilii nitantur, ita ut ipsum Con-
cilium, quantum fieri potest, sui juris sit, nullumque a multitu-
dine periculum habeat. Ad haec fundamenta, quse sciUcet sola
supremi Concihi voluntate et potentia nitantur, determinandum
fundamenta pacis, quse imperii Monarchici propria, et ab hoc
imperio aliena sunt, videamus. Nam si his aha sequipollentia
fundamenta imperio Aristocratico idonea substituerimus, etreli-
qua, ut jam jacta sunt, reliquerimus, omnes absque dubio sedi-
tionum causae sublatse erunt, vel saltem hoc imperium non mi^

* Ed. Pr. : in id.

* Cf. supra ann. pag. 207.

816

TKACTATUS POLITICI

CAPUT Vm. DE ARISTOCBATIA.

317

nus securum quam Monarchicum, sed contra eo magis securum
rips"nJltio eo melior erit, quo magis quam Monarch.^^^^
absaue pacis et Ubertatis detnmento (ut Art. 3. et h. hujus
CanTadabsolutum accedit; nam quo jus summ» potestatis
Sus est eo imperii forma cum Rationis dictamine magis con-
vemt 1% Art 5. Cap. 3.), et consequenter paci et Lbertat,
lonservand» aptior estf Percurramus igitur, qu« Cap. 6. Art
« dkrus ut^ iUa, qu« ab hoc aliena sunt, rej.ciamus, et

^"r %m.'Q:oTlk^oZZe sit, urbem unam aut plures
.ondere et munire!^ nemo dubitare potest Sed J a pr^c.pue
mimipnda est qufE tot us Impen. est caput, et praeterea .llse,
Ze Tn Um ibul imperii sunt. Illa enim, qu* tot.us ..nper..
*am.t est iusque summum habet, omnibus potent.or esse debet.
feterum in hoc imperio superfluum ommno est, ut .ncote
omnes m f-iUas Santur. ^^^^^^

non inter omnes, sed tantum inter Patnc.os *q«f t-^^XS
4^t et nra;c)pue Patriciorum potent.a major est quam plebis,

2tum e^ad leges seu jura V.— ^^ Sdit.~ eC
nertinere ut miUtia ex uUis aUis quam ex subd.t.s tonneiur.
Shoc apprime necesse est, ut nuUus in Patnc.on.m numerum
^ciniatur nisi qui artem miUtarem recte noverit. Subd.tos
auTr exira ™mti^m es.se, ut quidam volunt inscit.a sane est.
Nam pr*terquam quod militi» stipendium, quod subd.t.s so vitur,
fnTpsSgnTmanel cum contra id, quod ™J|t ««
omne pereat: accedit, q"od max.mum impen robur debte^^^^
Kam certum est, iUos singulan an.mi v.rtute «ertare qu. p.o
iris et focis certant. Unde etiam apparet, iUos etiam non
m"nus errare, qui belU duces, tribunos, «<="f .. t.;.tt^
Tolis Patriciis eUgendos statuunt. Nam qua v.rt.ite n m.lites
"rtabunt, quibus'omnis gloria, et honores adj.smid^.,fP;^
adimitur. Verum contra legem stabihre, "« P^*™'^.";7^S
«xtraneum Uceat conducere, quando res PO«t"lf • ^^f' "
defensionem et seditiones coiircendas, vel ob alias quascunque
SZ pnBterquam quod inconsultum est repusnar^i et^am
summo Patriciorum juri. de quo vide Art. 3 4, e S.huj.tap
Csetenim unius exercitus, vel tot.us m.l.t.se, dux in bello
tentuZodo, et ex soUs Patriciis eligendus q". annum ad
summum imperium habeat, nec contmuan in impeno, nec postea
TA possit quod ius cum in Monarchico, tum max.me .n hoc
Sperio neceslarium est. Nam, q..amvis multo fachus, ut supra

jam dixirauS; imperium ex uno in alium, quam ex libero
Ooncilio in unum hominem transfem possit ; fit tamen saepe,.
ut Patricii a suis Ducibus opprimantur, idque multo majori
Reipublicae damno. Quippe quando Monarcha e medio tollitur, noa
imperii, sed tantummodo Tyranni mutatio fit ; at in imperio Aristo-
cratico fieri id nequit absque eversione imperii, et maximorum
virorum clade. Cujus rei funestissima exempla Roma dedit. Caete-
rum ratio, cur in imperio Monarchico diximus, quod Militia sine
stipendio servire debeat, locum in hujusmodi imperio non habet.
Nam, quandoquidem subditi tam a Consiliis quam sulfragiis feren-
dis arcentur, perinde ac peregrini censendi sunt, qui propterea
non iniquiore conditione ac peregrini ad mihtandum conducendi
sunt. Neque hic periculum est, ut a Concilio prse reliquis agnos-
cantur. Quin imo ne unusquisque suorum factorum iniquus, ut
fit, aestimator sit, consultius est, ut Patricii certum prsemium
militibus pro servitio decernant.

§. X. Praeterea hac etiam de causa^ quod omnes praeter Pa-
tricios peregrini sunt, fieri non potest absque totius imperii pe-
riculo, ut agri et domus et omne solum publici juris maneant,
et ut incohs annuo pretio locentur. Nam subditi, qui nullam
in imperio partem habent, facile omnes in adversis urbes dese-
rerent^ si bona, quse possident, portare quo vellent liceret. Quare
agri et fundi hujus imperii subditis non locandi, sed vendendi
sunt, ea tamen conditione, ut etiam ex annuo proventu partem
ahquotam singuhs annis numerent, etc, ut in Hollandia fit.

§. XI. His consideratis, ad fundamenta, quibus supremum
Concihum niti et firmari debet^ pergo. Hujus Concilii membra
in mediocri imperio quinque circiter milha esse debere ostendi-
mus Art. 2. hujus Cap. ; atque adeo ratio qmerenda est. qua
fiat, ne paulatim ad pauciores deveniat imperium, sed contra,
ut pro ratione incrementi ipsius imperii eorum augeatur nume-
rus; deinde ut inter Patricios aequahtas, quantum fieri potest,
servetur; ut praeterea in Concihis celeris detur expeditio ; ut
communi bono consulatur ; et denique ut Patriciorum, seu Con-
cihi, major sit quam multitudinis potentia ; sed ita, ut nihil
inde multitudo detrimenti patiatur.

§. XII. Ad primum autem obtinendum maxima oritur diffi-
cultas ex invidia. Sunt enim homines, ut diximus, natura hos-
tes, ita ut, quamvis legibus copulentur adstringanturque, reti-
neant tamen naturam. Atque hinc fieri existimo, ut imperia
Democratica in Aristocratica, et haec tandem in Monarchica
mutentur. Nam plane mihi persuadeo, pleraque Aristocratica

S18

TRACTATUS POLITICI

CAPUT VIII. DE ARISTOCRATIA.

319

imperia Democratica prius fuisse; quod scilicet quaedam mul-
titudo novas sedes quaerens, iisque inventis et cultis, imperan-
di sequale jus integra retinuit, quia nemo imperium alteri dat
volens. Sed, quamvis eorum unusquisque aequum esse censeat,
ut idem jus, quod alteri in ipsum est, ipsi etiam in alterum sit,
iniquum tamen esse putat, ut peregrinis, qui ad ipsos confluunt,
gequale cum ipsis jus sit in imperio, quod sibi labore quiesierant,
et sui sanguinis impendio occupaverant. Quod nec ipsi peregnni
renuunt, qui nimirum non ad imperandum, sed ad res suas
privatas curandum eo migrant, et satis sibi concedi putant, si
modo ipsis libertas concedatur res suas cum securitate agendi.
Sed interim multitudo ex peregrinorum confluentia augetur,
qui paulatim illius gentis mores induunt, donec demum nulla
alia diversitate dignoscuntur, quam hoc solo, quod adipiscen-
dorum honorum jure careant; et dum hoinim numerus quotidie
crescit, civium contra multis de causis minuitur. Quippe ssepe
familise extinguuntur, alii ob scelera exclusi, et plerique ob rei
domesticse angustiam Rempublicam negligunt, dum interea po-
tentiores nihil studeant, quam soli regnare ; et sic paulatim
imperium ad paucos, et tandem ob factionem ad unum redigitur.
Atque his ahas causas, quje hujusmodi imperia destruunt,
adjungere possemus ; sed, quia satis nota sunt, iisdem supersedeo,
et leges, quibus hoc imperium, de quo agimus, conservari debet,
ordine jam ostendam.

§. XIII. Primaria hujus imperii Lex esse debet, qua deter-
minatur ratio numeri Patriciorum ad multitudinem. Ratio enim
{per Art. 1, hnjus Cap.) inter hanc et illos habenda est, ita
nt pro incremento multitudinis Patriciorum numerus augeatur.
Atque hsec (per illa quce. Art. .2. hujus Cap. diximus) debet
es^e circiter ut 1 ad 50., hoc est, ut insequaHtas numeri Pa-
triciorum ad multitudinem nunquam major sit. Nam {per Art.
1. hujus Cap.) servata imperii forma, numerus Patriciorum
multo major esse potest numero multitudinis.. Sedinsolaeorum
paucitate periculum est. Qua autem ratione cavendum sit, ut
hsec lex inviolata servetur, suo loco mox ostendam.

§. XIV. Patricii ex quibusdam tantummodo familiis aliquibus
in iocis eHguntur. Sed hoc expresso jure statuere perniciosum
est. Nam, prseterquam quod famiHse ssepe extinguuntur, et quod
nunquam reHquse absque ignominia excluduntur, accedit, quod
hujus imperii formse repugnat, ut patricia dignitas hsereditana
sit {per Art. 1. hujus Cap.). Sed imperium hac rationeDemo-
craticum potius videtur, quale in Art. 12. hujus Cap. descnp-

simus^ quod sciHcet paucissimi tenent cives. Attamen contra
cavere, ne Patricu fiHos suos et consanguineos eHgant, et conse-
quenter ne imperandi jus in quibusdam familus maneat, impos-
sibile est, imo absurdum, ut Art. 39. hujus Cap. ostendam.
Verum, modo id nuUo expresso jure obtineant, nec reHqui (qui
sciHcet in imperio nati sunt, et patrio sermone utuntur, nec
uxorem peregrinam habent, nec infames sunt, nec serviunt, nec
denique serviH aHquo officio vitam sustentant ; inter quos etiam
(Enopolse et Cerevisiarii numerandi sunt) excludantur, retinebi-
tur nihilominus imperii forma, et ratio inter Patricios et multi-
tudinem servari semper poterit.

§. XV. Quod ei prseterea lege statuatur, ut nuHi juniores
eHgantur, nunquam fiet, ut paucse familiae jus imperandi
retineant; atque adeo lege statuendum, ut nuHus, nisi qui ad
annum setatis trigesimum pervenit, in catalogum eHgendorura
referri possit.

§. XVI. Tertio deinde statuendum est, ut Patricu omnes in
quodam urbis loco statutis certis temporibus congregari debeant,
et qui, nisi morbo aut pubHco aHquo negotio impeditus, Con-
ciHo non interfuerit, sensibili aHqua pecuniae poena mulctetur.
Nam ni hoc fieret, plurimi ob rei domesticse curam pubHcam
negHgerent.

§. XVII. Hujus ConciHi officium sit, leges condere et abrogare,
Collegas Patricios, et omnes imperu Ministros eHgere. Non
enim fieri potest, ut is^ qui supremum jus habet, ut hoc Con-
eiHum habere statuimus, aHcui potestatem det leges condendi
et abrogandi, quin simul jure suo cedat, et in iUum id trans-
ferat, cui iUam potestatem dedit; quippe, qui vel uno solo die
potestatem habet legos condendi et abrogandi, Ule totam imperu
formam mutare potest. At qiiotidiana imperii negotia aHis ad
tempus secundum constituta jura administranda tradere, retento
supremo suo jure, potest. Praeterea, si imperii Ministri ab aHo
• quam ab hoc ConciHo eHgerentur, tum hujus ConciHi membra
pupiUi potius quam Patricu appeUandi essent.

§. XVIII. Huic ConciHo solent quidam Rectorem seu
Principem creare, vel ad vitam, ut Veneti, vel ad tempus, ut
• leiises ; sed tanta cum cautione, ut satis appareat, id non
iie magno imperii periculo fieri. Et sane dubitare non pos-
bumus, quin imperium hac ratione ad Monarchicum accedat;
et quantum ex eorum historus conjicere possumus, nuUa aHa
de causa id factura est, quam quia ante constituta haec Con-
cUia sub Rectore vel Duce, veluti sub Rege, fuerant; atque

820

TRACTATUS POLITICI

cratici absolute considerati, req"isitun.

§. XIX. Attamei,, qma summa h-yuy-np;; »„„„„ «dque
universum hoc Concihum ''•>« "^^^3 esset inordinat»
ejusdem membrum est (nam a»'^ «P^^^^g^ Legibus ita
multitudinis), necesse ergo ?«», ut Patncn omne S

astringantur, J unum eM -X' ir^^^^^^ ,J, et facile
quif soU exemplum - JP/;-°,^^^^^^^ s^ppUcii metu

^:ntt!%^r::gnr:st ^^s-^tJt^

JuTa1nata1;.rtur^^^^^^^^

quanta dari potest^ sit. ^^, pri„eipe, qm etiam

§. XX. Cum autem ex uii necessano onn

in ConciUis suffragium ^«"^ P°*^„tentTain qu* ipsi necessario
debeat inrequaUtas, P^««?rtmi ob paenham, qu^^^^

concedi debet, ut suo officio «««""'^^'"^^'Xti u ilius institui
si omnia ^^<^'\f^^Z':Z^Sc:^o ^S sMinetnr e.

^"*rSr ParcL^lZ officium solummodo sit observare,
quibusdam l:'atncn&, q"°rum . - Ministros concernunt,

^t imperii jura, qu«> C^ncJ^ J >»peru M ^^^^^^^ ^^^^

L imposterum Synd«^ ^^^^ ^^^ ,j ,, ^

§. XXI. Atque ni aa ""^ imncni officia vocan possent*. in
eUgerentm-, >te ut postea ad ^^^^™P^™ °*^do ostendimus, inci-
absurdum, quod Art. }9. hujusjoap. .^^

deremus. Sed, ne longa admodum dommataone mmiru j

"isti:si=^^^^^^^

n.*^ xVS^nSr ;Serea nume.m f^^e aetenn^aWs,
Bi "consideremus, hos Syndicos / J» ^eTere nequeunt,

♦ Ed. Pr.: possint.

CAPUT VIII. DE ARISTOCRATIA.

321

§. XXIII. Praeterea, ut hoc Concilium secure suo officio
fungi possit, militise pars aliqua eidem decernenda est, cui
imperare, quid velit, possit.

§. XXIV. Syndicis, vel cuicunque status Ministro, stipendium
nullum, sed emolumenta decernenda sunt talia, ut non possint
sine magno suo damno Rempublicam prave administrare. Nam,
quod hujus imperii ministris sequum sit vocationis prsemium
decerni, dubitare non possumus, quia major hujus imperii pars
plebs est, cujus securitati Patricii invigilant, dum ipsa nullam
Eeip., sed tantum privatae curam habet. Verum quia contra
nemo {ut Art. 4. Cap. 7. diximus) alterius causam defendit,
nisi quatenus rem suam eo ipso stabilire credit, res necessario
ita ordinandse sunt, ut ministri, qui Reipublicae curam habent,
tum maxime sibi consulant, cum maxime communi bono
invigilant.

§. XXV. Syndicis igitur, quorum officium, uti diximus, est
observare, ut imperii jura inviolata serventur, hsec emolumenta
decernenda sunt: videhcet ut unusquisque Paterfamilias, quiin
aliquo impeiii loco habitat, quotannis nummum parvi valoris,
nempe argenti uncise quartam partem, solvere teneatur Syndicis,
ut inde numerum inhabitantium cognoscere possint, atque
adeo observare, quotam ejus partem Patricii efficiant. Deinde
ut unusquisque Patricius tyro, ut electus est, Syndicis numerare
debeat summam aliquam magnam, ex. gr. viginti aut viginti quin-
que argenti libras. Prseterea pecunia illa, qua absentes Patricii
(qui scilicet convocato Concilio non interfuerunt) condemnantur,
Syndicis etiam decernenda est, et insuper ut pars bonorum
delinquentium Ministrorum, qui eorum judicio stare tenentur,
et qui certa pecuniaj summa mulctantur, vel quorum bona
proscribuntur, iisdem dedicetur; non quidem omnibus, sed iis
tantummodo, qui quotidie sedent, et quorum officium est
Syndicorum Concilium convocare^ de quibus vide Art. 28.
hujus Cap. Ut autem Syndicorem Concilium suo semper numero
constet, ante omnia in supremo Conciho, solito tempore con-
vocato, de eo qu?estio habenda est. Quod si a Syndicis neglectum
fuerit, ut tum ei, qui Senatui (de quo mox erit nobis dicendi
locus) prseest, supremum ConciHum ea de re monere incumbat,
et a Syndicorum prajside silentii habiti causam exigere, et,
quid de ea supremi ConciHi sententia sit, inquirere. Quod si is
etiam tacuerit, ut causa ab eo, qui supremo judicio prajest,
vel eo etiam tacente ab aHo quocunque Patricio suscipiatur,
qui tam a Syndicorum quam Senatus et Judicum praeside silentii

I \

322

TRACTATUS POLITICI

r, )

rr
\

«on ^^"^tiZ^oSnrqS^^^^^^ aliquo pretio,

curent, et accepti nonons signura h - iistantum-

ab iisdem accipere -,. ut ipsis ''«f ^P^^^^^^Xr et in honore a

modo concessum, induere, .'l"^ ^^'^""'Xtoi sit, ut in elec-

eU,uis h— liiSotueiC n^ST^ce^, nisi cujus
tionibus nulli ^atricio que h ... est, idque sub gravi

""T Et Sra nrSam"S offici«; si^e munus ad
poena. xA> prseierea u« ^" h DAninne ut omnia absolute

^uod subeundum eligitur, recusare. Demq^e. u» «
Udamentalia impern 3«a ^tenu -f: "^^ fundamentali
in Supremo Concilio f*^*»""*'™ .^^;" D„cis exercitus domi-

"^rt' vtf t nt^r^^X rutT—, et similibus, «t
natione, vel de numero ra damnetur, e^usque

,eus Majesto Jt, et non^^^^^^^^ signum in «ternam

bona proscnbantur, sea ui. ^^yv AiI reliaua vero commuma
rei memoriam in pub hco emineat. Ad Wa ver

imperii jura stabiliendum ** • ^^ /£ prius Syndicorum
nulla abrogari, nec nova ''Pf^J^^';'^'^^^^, aut quatuor
Concilium, et deinde supremi Concilu tres quartse, i

■^"f IxTrJu^^XTaTupremum Concilium convocandi, res-

,u!-dSei ^^i^'j::2^tr£^

bus etiam pnmus locus in ^«"•""".'^" -.^ ^ p^r salutem

suffragii. ^;~rcKrq- ^^^^^^^^^ ^ — °

supremi ilhus Concdu, perque i f ^erventur, et com-

S;r boZ—tuVqu: fal^es proponendas ordine apenant

n"S^T'uTU£ in »do, et in eligendis imperii
Jstg^^omnibus ttriciis .qua ^J^^ ^^

ISV^^S:^^^ ?i— fn
fuerit auctor. Q«o fit »«"*«"*."■";. Lne-otiacL expedian-

CAPUT VIH. DE ARISTOCRATIA.

323

Conciliis apprime necessarium est, habeat suam sententiam abs-
que uUo invidise periculo proferendi.

§. XXVIII. In Syndicorum etiam et reliquis Conciliis idem
ordo observandus est, ut scilicet suflfragia calculis ferantur Jus
autem Syndicorum Concilium convocandi, resque in eodem decer-
nendas proponendi, penes eorundem prsesidem esse oportet, qui
■cum aliis decem aut pluribus Syndicis quotidie sedeat, ad plebis
de ministris querelas et secretas accusationes audiendum, et
^ccusatores, si res postulat, asservandos, et Consilium convo-
-candum, etiam ante constitutum tempus, quo congregari solet,
«i in mora periculum esse eorum aliquis judicaverit. At hic
prseses, et qui cum ipso quotidie congregantur, a supremo Con-
«ilio eligi, et quidem ex Syndicorum numero debent; non qui-
■dem ad vitam, sed in sex menses, nec continuari, nisi post tres
aut quatuor annos: atque his, ut supra diximus, proscripta
bona, et pecuniarum mulctse, vel eorum pars aliqua decernenda
■est. Reliqua, quse Syndicos spectant, suis in locis dicemus.

§. XXIX. Secundum Concilium, quod supremo subordinandum
«st, Senatum appellabimus, cujus officium sit pubUca negotia
agere, ex. gr. imperii jura promulgare, urbium munimenta secun-
dum jura ordinare, diplomata militiae dare, tributa subditis im-
ponere eaque coUocare, extemis legatis respondere, et, quo legati
mittendi sunt, decernere. Sed ipsos legatos eligere supremi Con-
<iih'i officium sit. Nam id apprime observandum est^ ne Patri-
cius ad aliquod imperii ministerium vocari possit, nisi ab ipso
supremo ConciHo, ne ipsi Patricii Senatus gratiam aucupari
studeant. Deinde illa omnia ad supremum Concilium deferenda
sunt, quae praesentem rerum statum aHqua ratione mutant, uti
«unt beUi et pacis decreta; quare Senatus decreta de beUo et
pace, ut rata sint, supremi ConciHi auctoritate firmanda sunt :
et hac de causa judicarem, ad solum supremum Concilium, non
ad Senatum pertinere, nova tributa imponere.

§. XXX. Ad Senatorum numerum determinandum hsec con-
sideranda veniunt : primo, ut omnibus Patripiis spes aeque magna
«it ordinem Senatorium recipiendi ; deinde, ut nihilominus iidem
Senatores, quorum tempus, in quod electi fuerant, elapsum est, non
magno post intervaUo continuari possint, ut sic imperium a viris
peritis et expertis semper regatur ; et denique, ut inter Senatores
plures reperiantur sapientia et virtute clari. Ad has autem om-
nes conditiones obtinendas nihil aUud excogitari potest, quam
-quod lege institutum sit, ut nuUus, nisi qui ad annum setatis quin-
quagesimum pervenit, in ordinem Senatorium recipiatur, et ut

324

TRACTATUS POLITICI

CAPUT VIII. DE ARISTOCRATIA.

325

quadringenti, hoc est ut Patriciorum una circiter duodecima
pars, in annum eligatur, quo elapso post biennium iidem con-
tinuari iterum possint; hoc namque modo semper Patriciorum
una circiter duodecima pars, brevibus tantummodo interpositis.
intervallis, munus Senatorium subibit; qui sane numerus una
cum illo, quem Syndici conficiunt non multum superabitur
a numero Patriciorum, qui annum aetatis quinquagesimum
attigerunt ; atque adeo omnibus Patriciis magna semper erit spe&
Senatorum aut Syndicorum ordinem adipiscendi, et nihilominus.
iidem Patricii, interpositis tantummodo, uti diximus, brevibus-
intervallis, Senatorium ordinem semper tenebunt, et (per illar
quce Art. 2. hujus Cap. diximus) nunquam in Senatu deerunt
viri prtestantisimi, qui consilio et arte pollent. Et, quia hsec
lex frangi non potest absque magna multorum Patriciorum in-
vidia, nulla alia cautione, ut valida semper sit, opus est, quam
ut unusquisque Patricius, qui eo, quo diximus, aetatis pervenit,
Syndicis ejus rei testimonium ostendat, qui ipsius nomen in
catalogum eorum, qui Senatoriis muneribus adipiscendis desti-
nantur, reponent, et in supremo Concilio legent, ut locum in
hoc supremo Concilio similibus dicatum, et qui Senatorum loca
proximus sit^ cum reliquis ejusdem ordinis occupet.

§. XXXI. Senatorum emolumenta talia esse debent, ut iis
major utilitas ex pace quam ex bello sit ; atque adeo ex merci-
bus, quse ex imperio in alias regiones, vel quse ex aliis regionibu&
in imperium portantur, una centesima aut quinquagesima pars
ipsis decernatur. Nam dubitare non possumus, quin hac ratione
pacem, quantum poterunt, tuebuntur, et bellum nunquam pro-
trahere studebunt. Nec ab hoc vectigali solvendo ipsi Senatores,
si eorum aliqui mercatores fuerint, immunes esse debent : nam
tahs immunitas non sine magna commercii jactura concedi po-
test, quod neminem ignorare credo. Porro contra statuendum
lege est, ut Senator, vel qui Senatoris oflRcio functus est, nuUo
militise munere fungi possit; et prseterea ut nuUum ducem vel
pr^etorem, quos tempore belli tantummodo exercitui prsebendos
diximus Art. 9. hujus Capitis, renunciare liceat ex iis, quorum
Pater vel avus Senator est, vel Senatoriam dignitatem intra
biennium habuit. Nec dubitare possumus, quin Patricii, qui
extra Senatum sunt, h^c jura summa vi defendant; atque adeo
fiet, ut Senatoribus majus semper emolumentum ex pace quam
ex bello sit, qui propterea bellum nunquam, nisi summa imperii
necessitate cogente, suadebunt. At objici nobis potest, quod hac
ratione, si scilicet Syndicis et Senatoribus adeo magnaemolu-

menta decernenda sunt, imperium Aristocraticum non minus

onerosum subditis erit, quam quodcunque Monarchicum. Sed,

praeterquam quod Regiae aulae majores sumptus requirunt, qui *

tamen ad pacem tutandam non pnebentur, et quod pax nun-

quam nimis caro pretio emi possit, accedit primo, quodidomne,

quod in Monarchico imperio in unum aut paucos, in hoc in

plurimos confertur. Deinde Reges eorumque ministri onera im-

perii cum suditis non ferunt, quod in hoc contra accidit; nam

Patricii, qui semper ex ditioribus eliguntur, maximam partem

Reip. conferunt. Denique imperii Monarchici onera non tam ex

Regiis sumptibus, quam ex ejusdem arcanis oriuntur. Onera

•enim imperii, qu?e pacis et libertatis tutandae causa civibusim-

ponuntur, quamvis magna sint, sustinentur tamen, et pacis

iitiHtate feruntur. Quae gens unquam tot tamque gravia vecti-

gaha pendere debuit, ut HoUandica? atque hsec non tantum

non exhausta, quin contra opibus adeo potens fuit, ut ejus fortunam

omnes inviderent. Si itaque imperii Monarchici onera pacis

oausa imponerentur, cives non premerent ; sed, uti dixi, ex hu-

jusmodi imperii arcanis fit, ut subditi oneri succumbant. Nempe

•quia Regum virtus magis in bello quam in pace valet, etquod

ii, qui soli regnare volunt, summopere conari debent, ut sub-

•ditos inopes habeant; ut jam alia taceam, quse prudentissimus

Belga V. H. ** ohm notavit, quia ad meum institutum, quod

solummodo est imperii cujuscunque optimum statum descri-

l3ere, non spectant.

§. XXXII. In Senatu aliqui ex Syndicis, a supremo Conciho
'Clectis, sedere debent, sed sine suffragii jure; nempe ut obser-
vent, num jura, quae illud Concilium spectant, recte serventur,
ot ut supremum Concilium convocari curent, quando ex Senatu
ad ipsum supremum Concilium aliquid deferendum est. Nam
jus supremum hoc concilium convocandi, resque in eo decernen-
-das proponendi, penes Syndicos, ut jam diximus, est. Sed,
^antequam de similibus suffragia colUgantur, qui Senatui tum

• Gfrorer, Aaerbach, Saisset, Kirchmann. Etiam Vers. Belg., etsi perperam
reddit: deuelken . . . zich niet genegen tonen. — Ed. Pr. : quo'.

**In libro c. t. Consideratien van Staat, ofte Polityke Weeg-schaal,
waarin met veele Keedenen, Omstandigheden, Exempelen en Fabulen
werd ooverwoogen; Welke forme der Regeeringe, in specolatie gebond
op de practijk, onder de menschen de beste zy. Beschreven door V. H.
[i. e. Mr. Pieter de la Court]. In deese derde editie naawkeurig oover-
sien, merkelik vermeerdert, en in veelen klaarder gestelt. t' Amsterdam,
€nz. 1662. Vide illic L. I. cp. 10—35.

326

TRACTATUS POLITICI

prsesidet, rerum statum, et quaenam de re proposita ipsiu»
Senatus sit sententia, et quibus de causis, docebit; quo facto,.
suifragia solito ordine colligenda erunt,

§. XXXni. Integer Senatus non quotidie, sed, ut omnia magna:
Concilia, statuto quodam tempore congregari debet. Sed quia inteiim
Imperii negotia exercenda sunt, opus est ergo, ut Senatorum aliqua
pars eligatur, quae dimisso Senatu ejus vicem suppleat, cujusi
officium sit, ipsum Senatum, quando eo opus est, convocare,.
ejusque decreta do Republica exequi, epistolas Senatui supre^
moque Concilio scriptas legere, et denique de rebus in Senatu
prononendis consulere. Sed, ut hsec omnia, et universi hujus
ConciHi ordo, facilius concipiatur, rem totam accuratius des-

cribam.

§. XXXIV. Senatores in annum, ut jam diximus, eligendi, in
quatuor aut sex ordines dividendi sunt ; quorum primus primis.
tribus vel duobus mensibus in Senatu sedeat, quibus elapsis-
secundus ordo locum primi occupet ; et sic porro, servatis vicibus,.
unusquisque ordo eodem temporis intervallo primum locum ii»
Senatu teneat, ita ut, qui primis mensibus primus, is secundis-
ultimus sit. Praeterea quot ordines, totidem Praesides, totidem-
que eorundem Vicarii, qui ipsorum vicem, quando opus est,.
suppleant, eligendi sunt; hoc est, ex quocunque ordine duo-
eligendi sunt, quorum alter Praeses, alter Vicarius ejusdem or-
dinis sit, et qui primi ordinis Prgeses est, primis etiam mensi-
bus Senatui prsesideat, vel si absit, ejus Vicarius ipsius vicem
gerat, et sic porro reliqui, servato ut supra ordine. Deinde-
ex primo ordine aliqui sorte vel suffragio eligendi sunt, qui
cum Praeside et Vicario ejusdem ordinis Senatus vicem, post-
quam dimissus est, suppleant; idque eodem temporis intervallo ,.
quo idem eorum ordo piimum locum in Senatu tenet: quippe
eo elapso ex secundo ordine totidem iterum sorte vel suffragio-
eligendi sunt, qui cum suo Prseside et Vicario primi ordinis^
locum occupent, vicemque Senatus suppleant ; et sic porro reli-
qui ; nec opus est, ut horum electio, quos scilicet sorte vel suf-
fragio singulis tribus vel duobus mensibus eligendos dixi, et
quos imposterum Consules appellabimus, a supremo Concilio fiat.
Nam ratio, quam in Art. 29. hujus Cap. dedimus, locum hie
non habet, et multo minus illa Art. 17. Sufficiet igitur, si a
Senatu et Syndicis, qui prsesentes adsunt, eligantur.

§. XXXV. Horum autem numerum determinare nonitaaccu-
rate possum. At tamen hoc certum est, plures esse debere,.
quam ut facile corrumpi possint: nam, tametsi de Rep. nihil

1 11

CAPUT VIII. DE ARISTOCEATIA.

327

soli decernant, possunt tamen Senatum protrahere, vel quod
pessimum esset, ipsum deludere proponendo illa, quse nullius, et
illa reticendo, quse majoris momenti essent: ut jam taceam, quod si
nimis pauci essent, sola unius aut alterius absentia moram pubHcis
negotiis adferre posset. Sed, quoniam contra hi Consules ideocrean-
tur, quia magna ConsiHa pubHcis negotiisquotidievacarenequeunt,
medium necessario hic qugerendum est, et defectus numeri tem-
poris brevitate supplendus. Atque adeo, si modo triginta, aut
circiter, in duos aut tres menses eHgantur, plures erunt, quam
ut hoc brevi tempore corrumpi possint; et hac de causa
etiam monui, ut u, qui in eorum locum succedunt, nuHo modo
eHgendi sint, nisi eo tempore, quo ipsi succedunt, et alu dis-

cedunt.

§. XXXVI. Horum prgeterea officium esse diximus, Senatum,

quando eorum aHqui, Hcet pauci sint, opus esse judicaverint,

convocare, resque in eodem decernendas proponere, Senatum

dimittere, ejusque de negotiis pubHcis decreta exequi. Quo autem

id fieri ordine debeat, ne res inutiHbus quaestionibus diu protra-

hantur, paucis jam dicam. Nempe Consules de re in Senatu

proponenda, et, quid factu opus sit, consulant, et, si de eo

omnibus una fuerit mens, tum convocato Senatu, et qusestione

ordine exposita, quaenam eorum sit sententia, doceant, nec al-

terius sententia exspectata suffragia ordine coUigant. Sed si

Consules plures quam unam sententiam foverint, tum in Senatu

iUa de quiestione proposita sententia prior dicenda erit, quae a

majori Consulum numero defendebatur; et si eadem a majori

Senatus et Consulum parte non fuerit probata, sed quod nu-

merus dubitantium et negantium simul major fuerit, quod ex

calcuHs, ut jam monuimus, constare debet, tum alteram senten-

tiam, quse pauciora quam prior habuerit inter Consules suflfra-

gia, doceant, et sic porro reHquas. Quod si nuUa a majori totius

Senatus parte probata fuerit, Senatus in sequentem diem aut

in tempus breve dimittendus, ut Consules interim videant, num

aHa media, quse magis possint placere, queant invenire. Quod

si nuUa aHa invenerint, vel si, quse invenerint, Senatus major

pars non probaverit, tum Senatoris cujusque sententia audien-

da est; in quam si etiam major Senatus pars non iverit, tum

de unaquaque sententia iterum suffragia ferenda, et non tan-

tum affirmantium, ut huc usque factum, sed dubitantium etiam

et negantium calcuH numerandi sunt, et si plures reperien-

tur affirmantes quam dubitanies aut negantes, ut tum sententia

rata maneat, et contra irrita, si plures invenientur negantes

328

TRACTATUS POLITICI

quam dubitantes aut affirmantes. Sed si de oranibus sententiis
major dubitantium cjuam negantium aut affirmantium fuerit nu-
merus; ut tum Syndicorum Concilium Senatui adjungatur, qui
simul cum Senatoribus suffragia ferant, calculis solummodo
affirmantibus aut negantibus, omissis iis, qui animum ambiguum
indicant. Circa res, quse ad supremum Concilium a Senatu de-
feruntur, idem ordo tenendus est. Hsec de Senatu.

§. XXXVII. Ad Forum quod attinet, sive tribunal, non potest
iisdem fundamentis niti, quibus illud, quod sub Monarcha est,
ut illud in Cap. 6. Art. 26. et seq. descripsimus. Nam (per
Art. 14. hujus Cap.) cum fundamentis hujus imperii non convenit,
ut uUa ratio stirpium sive familiarum habeatur. Deinde quia
Judices ex solis Patriciis electi, metu quidem succedentium
Patriciorum contineri possent, ne in eorum aliquem iniquam
aliquam sententiam pronuncient, et forte ut neque eos secundum
merita punire sustineant ; sed contra in plebeios omnia auderent,
et locupletes quotidie in praedam raperent. Scio, hac de causa
Genuensium consilium a multis probari, quod scilicet non ex
Patriciis, sed ex Peregrinis, Judices eUgant; sed hoc mihi rem
abstracte consideranti absurde institutum videtur, ut Peregrini,
et non Patricii, ad Leges interpretandas vocentur. Nam quid
aliud Judices sunt, nisi Legum interpretes ; quare mihi persua-
deo, Genuenses in hoc etiam negotio magis suae gentisingenium,
quam ipsam hujus imperii naturam respexisse. Nobis igitur rem
abstracte considerantibus media excogitanda sunt, quae cum
hujus regiminis forma optime conveniunt.

§. XXXVIII. Sed ad Judicum numerum quod attinet, nuUum
singularem hujus status ratio exigit ; sed, ut in imperio Monar-
chico, ita etiam in hoc apprime observari debet, ut plures
sint, quam ut a viro privato corrumpi possint. Nam eorum
officium solummodo est providere ne quisquam privatus alteri
injuriam faciat; atque adeo qusestiones inter privatos, tam
Patricios quam plebeios, dirimere, et poenas delinquentibus,
etiam ex Patriciis, Syndicis, et Senatoribus, quatenus contra
jura, quibus omnes tenentur, deliquerunt, sumere. Caeterum
qusestiones, quae inter urbes, quae sub imperio sunt, moveri
possunt, in supremo ConciHo dirimendse sunt.

§. XXXIX. Temporis prseterea, in quod eUgendi sunt, ratio
est eadem in quocunque imperio, et etiam ut quotannis aliqua
eorum pars cedat, et denique, quamvis non opus sit, ut unus-
quisque ex diversa sit familia, necesse tamen est, ne duo san-
guine propinqui simul in subseUiis locum occupent. Quod in

CAPUT VIII. DE ARISTOCRAriA.

329

reUquis ConciUis observandum est, praeterquam in supremo, in
quo sufficit, si modo in electionibus lege cautum sit, ne
■cuiquam propinquum nominare^ nec de eo, si ab aUo no-
minatus sit, suffragium ferre Uceat, et praeterea ne ad im-
perii ministrum quemcunque nominandum duo propinqui sor-
tem ex urna toUant: hoc, inquam, sufficit in Concilio, quod
ex tam magno hominum numero componitur, et cui nulla sin-
gularia emolumenta decernuntur. Atque adeo imperio inde nihil
erit detrimenti, ut absurdum sit, legem ferre, qua omnium
Patriciorum propinqui a supremo ConciUo secludantur, ut
Art. 14. hujus Cap. diximus. Quod autem id absurdum sit,
patet. Nam jus iUud ab ipsis Patriciis institui non posset, quin
-eo ipso omnes absolute suo jure eatenus cederent, ac proinde
ejusdem juris vindices non ipsi Patricii, sed plebs esset ; quod
iis directe repugnat, quse in Art. 5. et 6. hujus Cap. osten-
dimus. Lex autem illa imperii, qua statuitur, ut una eademque
ratio inter numerum Patriciorum et multitudinis servetur, id
maxime respicit, ut Patriciorum jus et potentia conservetur,
ne sciUcet pauciores sint, quam ut multitudinem possint regere.

§. XL. Cseterum Judices a supremo ConciUo ex ipsis Patriciis,
lioc est (per Art. 17. hujus Cap.) ex ipsis legum conditoribus,
eUgendi sunt, et sententiae, quas tulerunt tam de rebus civilibus
quam criminaUbus, ratae erunt, si servato ordine, et absque
partium studio prolatae fuerint; de qua re Syndicis lege
permissum erit cognoscere, judicare, et statuere.

§. XLI. Judicum emolumenta eadem esse debent, quae Art. 29.
€ap. 6. diximus; nempe ut ex unaquaque sententia, quam de rebus
civiUbus tulerint, ab eo, qui causa cecidit, pro ratione totius sum-
mae partem aUquotam accipiant. At circa sententias de rebus crimi-
naUbus hsec sola hic differentia sit, ut bona ab ipsis proscripta, et
<iuaecunque summa, qua minora crimina mulctantur, ipsis soUs
<lesignetur; ea tamen conditione, ut nunquam iis Uceat quen-
-quara torraentis cogere quippiara confiteri, et hoc modo satis
cautura erit, ne iniqui in plebeios sint, et ne metus causa
nimium Patricus faveant. Nam, praeterquara quod hic metus
sola avaritia, eaque specioso justitiae nomine adumbrata, tem-
peretur, accedit, quod pUires sint numero, et quod suffragia
non palam, sed calcuUs ferantur; ita ut, si quis ob damnatam
suam causara storaachetur, nihil tamen habeat^ quod uni impu-
iare possit. Porro ne iniquam, aut saltem ne absurdara aUquam
sententiam pronuncient, et ne eorura quispiara dolo quicquam
faciat, Syndicorum reverentia prohibebit; praeterquam quod in

330

TRACTATUS POLITICl

tam magno Judicum numero imus semper aut alter reperietur,
quem iniqui formident. Ad plebeios denique quod attinet, sati*
iis etiam cavebitur, si ad Syndicos iisdem appellare liceat^
quibus, uti dixi, jure permissum sit de Judicum rebus cognos-
cere, judicare, et statuere. Nam certum est, quod Syndici mul-
torum Patriciorum odium vitare non poterunt, et plebi contra
gratissimi semper erunt, cujus applausum, quantum ipsi etiam
poterunt, captare studebunt: quem in finem data occasione
non omittent, sententias contra leges fori prolatas revocare, et
quemcunque judicem examinare, et poenas ex iniquis sumere;
nihil enim hoc magis multitudinis animos movet. Nec obstat,
quod sunilia exempla raro contingere possint, sed contra maxime
prodest. Nam,- praeterquam quod illa Civitas prave constituta
sit, ubi quotidie exempla in delinquentes eduntur (ut Cap. 5.
Art. 2. ostendimus), illa profecto rarissima esse debent, fama
quie maxime celebrantur.

§. XLII. Qui in urbes vel provincias Proconsules mittuntur,
ex ordine Senatorio eligendi essent, quia Senatorum officium
est de urbium munimentis, lerario, militia, etc. curam habere.
Sed, qui in regiones aliquantulum remotas mitterentur, Sena-
tum' frequentare non possent ; et hac de causa ii tantummodo
ex ipso Senatu vocandi sunt, qui urbibus in patrio solo conditis
destinantur; at quos ad magis remota loca mittere volunt, ex
iis eligendi sunt, quorum setas a Senatorio gradu non abest.
Sed neque hac ratione paci totius Imperii satis cautum fore
existimo, si nimirum urbes circumvicinje jure suffragii ommno
prohibeantur ; nisi adeo impotentes omnes sint, ut palam con-
temni possint, quod sane concipi nequit: atque adeo necesse
est, ut urbes circumvicinse jure Civitatis donentur, et ex una-
quaque viginti, triginta, aut quadraginta (nam numerus pro
magnitudine urbis major aut minor esse debet) cives electi in
numerum Patriciorum adscribantur, ex quibus tres, quatuor,
aut quinque quotannis eligi debent, qui ex Senatu sint, et
unus ad vitam Syndicus. Atque hi, qui ex Senatu sunt, Pro-
consules in urbem, ex qua electi sunt, mittantur una cum

Syndico.

§. XLIII. Caeterum Judices, in unaquaque urbe constituendiy
ex iPatriciis ejusdem urbis eligendi sunt. Sed de his non necesse
judico prolixius agere, quia ad singularis hujus imperii funda-
menta non pertinent.

§. XLIV. Qui in quocunque Concilio a Secretis sunt, et ahi
ejusmodi ministri, quia suffragii jus non habent, eligendi sunt

CAPUT VIII. DE ARISTOCRATIA.

331

ex plebe. Sed, quia hi diuturna negotiorum tractatione maxi-
mam rerum agendarum notitiam habent, fit ssepe, ut eorum
consilio plus quam par est deferatur, et ut status totius imperii
ab eorum directione maxime pendeat; qu?e res Hollandis exitio
fuit. Nam id sine magna multorum optimorum invidia fieri
nequit. Et sane dubitare non possumus, quin Senatus, cuju&
prudentia non a Senatorum, sed ab administrorum consilio
derivatur, maxime ab inertibus frequentetur ; et hujus imperii
conditio non multo meUor erit quam imperii Monarchici, quod
pauci Regis Consiliarii regunt; de quo vide Cap. 6. Art. 5, 6^
et 7. Verumenimvero imperium, prout recte vel prave insti-
tutum fuerit, eo minus aut magis erit huic malo obnoxium.
Nam imperii libertas, quse non satis firma habet fundamenta^
nunquam sine periculo defenditur; quod Patricii ne subeant,
ministros gloriae cupidos ex plebe eligunt, qui postea verten-
tibus rebus, veluti hostise, caeduntur ad placandam eorum iram^
qui Hbertati insidiantur. At ubi hbertatis fundamenta satis.
firma sunt, ibi Patricii ipsi ejusdem tutandse gloriam sibi expe-
tunt, studentque, ut rerum agendarum prudentia ab eorum
tantummodo consiUo derivetur: quse duo in jaciendis hujus
imperii fundamentis apprime observavimus, nempe ut plebs
tam a consiliis, quam a suffragiis ferendis arceretur [vid Art.
3. et 4. hujus Cap.)^ atque adeo ut suprema imperii potestas
penes omnes Patricios, auctoritas autem penes Syndicos et
Senatum, et jus denique Senatum convocandi, resque ad com-
niunem salutem pertinentes proponendi*, penes Consules, ex
ipso Senatu electos, esset. Quod si praeterea statuatur, jut qui
a Secretis in Senatu vel in aliis Conciliis est, in quatuor, aut
quinque ad summum, annos eHgatur, atque ei secundus, qui a
Secretis in idem tempus designatus sit, adjungatur, qui interim
laboris partem ferat; vel si in Senatu non unus, sed plures a
Secretis sint, quorum aHus his, aHus aHis negotus detinetur;
nunquam fiet, ut administrorum potentia aHcujus sit momenti.

§. XLV. ^raru Tribuni ex plebe etiam eHgendi sunt, qui
ejus rationem non tantum Senatui, sed etiam Syndicis reddere
teneantur.

§. XLVI. Ad ReHgionem quse spectant, satis proHxe osten-
dimus in Tract. Theologico-PoHtico. Qusedam tamen tum omi-
simus, de quibus ibi non erat agendi locus. Nempe quod omnes

* Omissum est proponendi in Ed. Pr. : vide autem snpra § 32. vs»
7. et § 36. vs. 3.

332

TRACTATUS POLITICI

CAPUT IX. DE ARISTOCRATIA.

33a

Patricii ejusdem Religionis, simplicissimse scilicet et maxime
Oatholicse, qualem in eodem Tractatu descripsimus, esse debe-
ant. Nam apprime cavendum est, ne ipsi Patricii in sectas
-dividantur, et ne alii his, alii aliis plus faveant; et deinde, ne
«uperstitione capti libertatem subditis dicendi ea, quse sentiunt,
adimere studeant. Deinde, quamvis unicuique hbertas dicendi
«a, quse sentit, danda est, magni tamen conventus prohibendi
«unt: atque adeo iis, qui alii Religioni addicti sunt, conceden-
dum quidem est, tot, quot velint, templa sedificare, sed parva,
^t cert» cujusdam mensurse, et in locis aliquantulum ab invicem
^issitis. At templa, quse patriae Religioni dicantur, multuni
refert, ut magna et sumptuosa sint, et ut prsecipuo ipsius cultui
solis Patriciis vel Senatoribus manus admovere liceat; atque
adeo ut solis Patriciis liceat baptizare, matrimonimn conse-
-crare, manus imponere, et absolute ut templorum veluti Sacer-
dotes, patriaeque Religionis vindices et interpretes agnoscantur.
Ad concionandum autem, et ecclesise aerario, ejusque quotidianis
negotiis administrandis, aliqui ex plebe ab ipso Senatu eligendi
sunt, qui Senatus quasi vicarii sint, cui propterea rationem
omnium reddere teneantur.

§. XLVII. Atque hsec illa sunt, quae hujus imperii funda-
menta spectant; quibus pauca alia minus quidem principalia,
sed magni tamen momenti, addam; nempe ut Patricii veste
quadam seu habitu singulari, quo dignoscantur, incedant, et ut
singulari quodam titulo salutentur, et unusquisque ex plebe iis
loco cedat, et si aUquis Patricius bona sua aliquo infortunio,
quod vitari nequit, amiserit, idque Uquido docere poterit, ut in
integrum ex publicis bonis restituatur. Sed si contra constet,
eundem largitate, fastu, ludo, scortis, etc. eadem consumpsisse,
vel quod absolute plus debet, quam est solvendo, ut dignitate
cedat, et omni honore officioque indignus habeatur. Qui enim
seipsum, resque suas privatas regere nequit, multo minus pu-
blicis consulere poterit.

§. XLVIIL Quos lex jurare cogit, a perjurio multo magis
cavebunt, si per salutem patrise et libertatem, perque supremum
€oncilium, quam si per Deum jurare jubeantur. Nam, qui per
Deum jurat, privatum bonum interponit, cujus ille sestimator
«st: at qui jurejurando libertatem patriaeque salutem interpo-
nit, is per commune omnium bonum, cujus ille aestimator non
«st, jurat, et, si pejerat, eo ipsi se patriae hostem declarat.

§. XTIX. Academiae, quae sumptibus Reip. fundantur, non
tam ad ingenia colenda, quam ad eadem coercenda instituuntur.

Sed in libera Rep. tum scientise et artes optime excolentur, si
unicuique veniam petenti concedatur publice docere, idque suis^
sumptibus, suseque famae periculo. Sed hjec et simiHa ad alium
locum reservo. Nam hic de iis solummodo agere constitueram,.
quse ad solum imperium Aristocraticum pertinent.

CAPUTIX.

§. I. Huc usque hoc imperium consideravimus, quatenus ab
una sola urbe, quae totius imperii caput est, nomen habet^
Tempus jam est, ut de eo agamus, quod plures urbes tenent,.
quodque ego praecedenti praeferendum existimo. Sed ut utrius-
que differentiam et praestantiam noscamus, singula praecedentis
imperii fundamenta perlustrabimus, et, quae ab hoc aliena sunt,
rejiciemus, et aUa, quibus niti debeat, eorum loco jaciemus.

§. 11. IJrbes itaque, quae Civitatis jure gaudent, ita conditje
et munitse esse debent, ut unaquseque sola sine reUquis sub-
sistere quidem non possit, sed contra etiam, ut a reUquis deficere
nequeat absque magno totius imperii detrimento; hoc enim
modo semper unitae manebunt. At quae ita constitutae sunt, ut
nec se conservare, nec reUquis formidini esse queant, eae sane
non sui, sed reUquarum juris absolute sunt.

§. III. Quae autem Art. 9. et 10. praec. Cap. ostendimus,
ex communi imperii Aristocratici natura deducuntur; ut et
ratio numeri Patriciorum ad numerum multitudinis, et quaUs
eorum aetas et conditio esse debeat, qui Patricii sunt creandi;
ita ut nuUa circa hsec oriri possit diiferentia, siveimperium una, sive
plures urbes teneant. At supremi Concilii aUa hic debet esse ratio.
Nam, si quse imperii Urbs supremo huic ConciUo congregando des-
tinaretur, iUa revera ipsius imperii caput esset ; atque adeo vel
vices servandae essent, vel taUs locus huic Concilio esset
designandus, qui Civitatis jus non habeat, quique ad omnes
aeque pertineat. Sed tam hoc quam illud, ut dictu facile, ita
factu difficile est, ut sciUcet tot hominum miUia extra Urbes
saepe ire, vel ut jam hoc jam aUo in loco convenire debeant.

§. IV. Verum ut recte, quid in hac re fieri oporteat, et qua
ratione hujus imperii ConciUa instituenda sint, ex ipsius natura
et conditione concludere possimus, haec consideranda sunt:
nempe quod unaquaeque Urbs tanto plus juris quam vir pri-
vatus habeat, quanto viro privato potentior est {per Art. 4.
Cap. 2.); et consequenter unaquaeque hujus imperiiUrbs (m(?e
Art. 2. hujus Cap.) tantum juris intra moenia, seu suae juris-
dictionis Umites, habeat, quantum potest. Deinde, quod omnes

334

TRACTATUS POLITICI

urbes non ut confoederatae, sed ut unum imperiura constituentes,
invicem sociatae et unitae sint; sed ita, ut unaquaeque urbs
tanto plus juris in imperium quam reliquae obtineat, quanto
reliquis est potentior; nam qui inter insequales sequalitatem
quserit, absurdum quid quserit. Cives quidem aequales merito
sestimantur, quia uniuscujusque potentia cum potentia totius
imperii comparata nuUius est considerationis. At urbis cujus-
<5unque potentia magnam partem potentiae ipsius imperii con-
stituit, et eo majorem, quo ipsa urbs major est; ac proinde
omnes urbes aequales haberi nequeunt. Sed ut uniuscujusque
potentia, ita etiam ejusdem jus ex ipsius magnitudine aestimari
debet. Vincula vero, quibus adstringi debent, ut unum imperium
componant, apprime sunt (per Art. 1, Cap. 4.) Senatus et Forum.
Quomodo autem ese omnes his vinculis ita copulandse sunt, ut
«arum tamen unaquseque sui juris, quantum fieri potest, maneat,
breviter hic ostendam.

§. V. Nempe uniuscujusque urbis Patricios, qui pro magnitudine
urbis (per Art. 3. kujus Cap.) plures aut pauciores esse debent,
summum in suam urbem jus habere concipio, eosque in Concilio,
quod illius urbis supremum est, summam habere potestatem
urbem muniendi, ejusque mcenia dilatandi, vectigalia imponendi,
leges condendi et abrogandi, et omnia absolute agendi, quae
ad su£e urbis conservationem et incrementum necessaria esse
judicant. Ad communia autem imperii negotia tractanda Senatus
creandus est iis omnino conditionibus, quas in prjeced. Cap.
<iiximus; ita ut inter hunc Senatum et illum nuUa aha sit
differentia, quam quod hic authoritatem etiam habeat dirimendi
qusestiones, quse inter urbes oriri possunt. Nam hoc in hoc
imperio, cujus nuUa urbs caput est, non potest, ud in illo, a
supremo Conciho fieri (vide Art. 38. prcec. Cap.).

§. VI. Cseterum in hoc imperio supremum Concilium con-
vocandum non est, nisi opus sit ipsum Imperium reformare, vel
in arduo aliquo negotio, ad quod peragendum Senatores se
impares esse credent; atque adeo raro admodum fiet, ut omnes
Patricii in Concilium vocentur. Nam prsecipuum supremi Con-
cilUiofficium esse diximus (Art. 17. prsec. Cap.), leges condere
et abrogare, et deinde imperii ministros eligere. At leges, sive
communia totius imperii jura, simulatque instituta sunt, immu-
tari non debent. Quod si tamen tempus et occasio ferat, ut
novum aliquod jus instituendum sit, aut jam statutum mutan-
dum, potest prius de eodem quaestio in Senatu haberi; et
postquam Senatus in eo convenerit, tum deinde legati ad urbes

CAPUT IX. DE ARISTOCRATIA.

335

ab ipso Senatu mittantur, qui uniuscujusque urbis Patricios
Senatus sententiam doceant; et si denique major urbium pars
in sententiam Senatus iverit, ut tum ipsa rata maneat, alias
irrita. Atque hic idem ordo in eligendis ducibus exercitus, et legatis
in aha regna mittendis, ut circa decreta de bello inferendo,
«t pacis conditionibus acceptandis, teneri potest. Sed in reUquis
imperii ministris ehgendis, quia (ut in Art. 4. hujus Cap.
ostendimus) unaquaeque urbs, quantum fieri potest, sui juris
manere debet, et in imperio tanto plus juris obtinere, quanto
reliquis est potentior, hic ordo necessario servandus est. Nempe
Senatores a Patriciis uniuscujusque urbis eligendi sunt ; videUcet
unius urbis Patricii in suo ConciUo certum Senatorum numerum
ox suis Civibus coUegis eUgent, qui ad numerum Patriciorum
ejusdem urbis se habeat (vide Art. 30. prceced. Cap.): ut 1.
ad 12. Et quos primi, secundi, tertii, etc, ordinis esse volunt,
•designabunt ; et sic reUquarum urbium Patricii pro magnitudine
sui numeri plures paucioresve Senatores eUgent, et in tot * ordines
distribuent, in quot Senatum dividendum esse diximus (vid.
Art. 34. prreced Cap.): quo fiet, ut in unoquoque Senatorum
ordine pro magnitudine cujuscunque urbis plures paucioresve
«ijusdem Senatores reperiantur. At ordinum Prsesides eorumque
Vicarii, quorum numerus minor est urbium numero, a Senatu
ox ConsuUbus electis sorte eUgendi sunt. In Judicibus praeterea
supremis imperii eUgendis idem ordo retinendus est, sciUcet ut
uniuscujusque urbis Patricii ex suis coUegis pro magnitudine
sui numeri plures aut pauciores Judices eUgant. Atque adeo
fiet, ut unaquseque urbs in eUgendis ministris sui juris, quan-
tum fieri potest, sit, et ut unaquseque quo potentior est, eo
etiam plus juris tam in Senatu quam in foro obtineat ; posito
sciUcet, quod Senatus et Fori ordo in decernendis imperii rebus,
ot qusestionibus dirimendis, taUs omnino sit, qualem Art. 33.
«t 34. prsec. Cap. descripsimus.

§. VII. Cohortium deinde Duces et miUtise Tribuni e Patricus
etiam eUgendi sunt. Nam quia aequum est, ut unaquseque urbs pro
ratione suse magnitudinis certum militum numerum ad conmiu-
nem totius imperii securitatem conducere teneatur, sequum etiam
est, ut e Patricus uniuscujusque urbis pro numero legionum,
-quas alere tenentur, tot tribunos, duces, signiferos etc. eUgere
liceat, quot ad iUam miUtiae partem, quam imperio suppeditant,
ordinandam requiruntur.

* Oraissum est tot in Ed. Pr.

336

TRACTATUS POLITICI

CAPUT IX. DE ARISTOCRATIA.

337

§. VIII. Vectigalia nuUa etiam a Senatu subditis imponenda p
sed ad sumptus, qui ad negotia publica peragenda ex Senatus
decreto requiruntur, non subditi, sed urbes ipsse ab ipso Senatu
ad censum vocandse sunt, ita ut unaquseque urbs pro ratione
su^ magnitudinis sumptuum partem majorem vel minorem ferre^
debeat ; quam quidem partem ejusdem urbis Patricii a suis Ur-
banis ea qua velint via exigent, eos scilicet vel ad censum
trahendo, vel, quod multo aequius est, iisdem vectigalia impo-

nendo.

§. IX. Porro, quamvis omnes hujus imperii urbes maritim»
non sint, nec Senatores ex solis urbibus maritimis vocentur,
possunt tamen iisdem eadem emolumenta decerni, quse Art. 31.
prjec. Cap. diximus; quem in finem pro imperii constitutione
media excogitari poterunt, quibus urbes invicem arctius copu-
lentur. C^terum reliqua ad Senatum, et Forum, et absolute ad
universum Imperium spectantia, quae in prsec. Cap. tradidi, huic
etiam imperio applicanda sunt. Atque adeo videmus, quod in
imperio, quod plures urbes tenent, non necesse sit supremo
ConciHo convocando certum tempus aut locum designare. At
Senatui et Foro locus dicandus est in pago, vel in urbe, quae
suffragii jus non habet. Sed ad illa, quse ad singulas urbes
spectant, revertor.

§. X. Ordo supremi Concilii unius urbis in eligendis urbiset
imperii ministris, et in rebus decernendis, idem ille, quem Art.
27. et 36. prjec. Cap. tradidi, esse debet. Nam eadem hic quam
illic est ratio. Deinde Syndicorum Concilium huic subordinan-
dum est, quod ad urbis Concilium se habeat, ut illud Syndi-
corum prjeced. Cap. ad Concilium totius Imperii, et cujus offi-
cium intra limites jurisdictionis urbis idem etiam sit, iisdemque
emolumentis gaudeat. Quod si urbs, et consequenter Patricio-
rum numerus, adeo exiguus fuerit, ut non nisi unum aut duos
Syndicos creare possit, qui duo Concilium facere nequeunt, tum
Syndicis in cognitionibus pro re nata Judices a supremo urbis
Concilio designandi sunt, vel quaestio ad supremum Syndicorum
Concilium deferenda. Nam ex unaquaque urbe aliqui etiam ex
Syndicis in locum, ubi Senatus residet, mittendi sunt, qui pro-
spiciant, ut jura universi imperii inviolata serventur, quique in
Senatu absque jure suffragii sedeant.

§ XI. Urbium Consules a Patriciis etiam ejusdem urbis eh-
gendi sunt, qui veluti Senatum illius urbis constituant. Horum
autem numerum determinare non possum, nec etiam necesse
esse existimo, quandoquidem ejusdem urbis negotia, qui» magni

ponderis sunt, a supremo ejusdem Concilio, et, quce ad uni
versum Imperium spectant, a magno Senatu peraguntur. Cse-
terum, si pauci fuerint, necesse erit, ut in suo Conciho
palam suffragia ferant, non autem calculis, ut in magnis
Conciliis. In parvis enim ConciUis, ubi suffragia clam indi-
cantur, qui aliquanto callidior est, facile cujusque suffragii
auctorem noscere, et minus attentiores multis modis eludere
potest.

§. XII. In unaquaque prreterea urbe Judices a supremo ejus-
dem ConciUo constituendi sunt; a quorum tamen sententia su-
premum Imperii judicium appellare Hceat, prsaterquam reo pa-
lam convicto, et confitenti debitori. Sed haec ulterius persequi
non est opus.

§. XIII. Superest igitur, ut de urbibus, qu?e sui juris non
bunt, loquamur. Hae si' in ipsa imperii provincia vel regione
conditae, et earum incolae ejusdem nationis et Hnguae sint, de-
bent necessario, sicuti pagi, vehiti urbium vicinarum partes cen-
seri, ita ut earum unaqureque sub regimine hujus aut ilHus
urbis, quie sui juris est, esse debeat. Cujus rei ratio est, quod
Patricii non a supremo hujus Imperii, sed a supremo unius-
cujusque Urbis ConciHo eHgantur, qui in unaquaque urbe, pro
numero incolarum intra Hmites jurisdictionis ejusdem urbis, plu-
res paucioresve sunt {per Art. 5. hujus Cap.). Atque adeo
necesse est, ut multitudo urbis, quse sui juris non est, ad cen-
sum multitudinis alterius, qnse sui juris sit, referatur, et ab
ejus directione pendeat. At urbes jure beHi captse, et quae im-
perio accesserunt, vehiti imperu Sociae habendse, et beneficio
vict^ obHgandae; vel Colonire, quae jure Civitatis gaudeant, eo
mittendae, et gens aHo ducenda, vel omnino delenda est.

§. XIV. Atque haec sunt, quse ad hujus impern fundamenta
spectant. Quod autem ejus conditio meHor sit quam iHius,
quod nomen ab una urbe sola habet, hinc concludo : quod sciH-
cet uniuscujusque urbis Patricii, more humanse cupidinis, suum
jus tam in urbe quam in Senatu retinere, et, si fieri potest,
augere studebunt; atque adeo, quantum poterunt, conabuntur
multitudinem ad se trahere, et consequenter imperium benefi-
ciis magis quam metu agitare, suumque numerum augere : quippe
c[uo plures numero fuerint, eo plures {per Art. 6. hujus Cap.)
ex suo ConciHo Senatores eHgent, et consequenter {i^er Art.
eundem) plus juris in imperio obtinebunt. Nec obstat, quod, dum
unaquaeque urbs sibi consuHt, reHquisque invidet, saepius inter
se discordent, et tempus disputando consumant. Nam, si, dum

338

TRACTATUS POLITICI

Homani deliberant, perit Sagunthus; dum contra pauci ex solo
suo affectu omnia decernunt, perit libertas communeque bonum ;
sunt namque humana ingenia hebetiora, quam ut omnia statim
penetrare possint; sed consulendo, audiendo, et disputando
acuuntur, et, dum omnia tentant media, ea, quse volunt, tan-
dem inveniunt, quae omnes probant, et de quibus nemo antea
cogitasset. Quod si quis regerat, hoc Hollandorum imperium non
diu absque Comite, vel Vicario, qui vicem Comitis suppleret, ste-
tisse; hoc sibi responsum habeat, quod Hollandi ad obtinendam
libertatem satis sibi putaverunt, Comitem deserere, et Imperii cor-
pus capite obtruncare ; nec de eodem reformando cogitarunt, sed
omnia ejus membra, uti antea constituta fuerant, reliquerunt, ita
ut Hollandire comitatus sine Comite, veluti corpus sine capite, ip-
sumque Imperium sine nomine manserit. Atque adeo minime mirum,
quod subditi plerique ignoraverint, penes quos summa esset imperii
potestas. Et quamvis hoc non esset; ii tamen, qui imperium
revera tenebant, longe pauciores erant, quam ut multitudinem
regere, et potentes adversarios opprimere possent. Unde factum,
ut hi ssepe impune iis insidiari, et tandem evertere potuerint.
Subita itaque ejusdem Eeipublicse eversio non ex eo orta est,
quod tempus in deliberationibus inutiliter consumeretur, sed ex
deformi ejusdem imperii statu, et paucitate regentium.

§. XV. Est praeterea hoc Aristocraiicum imperium, quod plures
urbes tenent, alteri prseferendum, quia non opus est, ut in prae-
cedenti, cavere, ne universum supremum ejus Concilium subito
impetu opprimatur, quandoquidem {per Art. 9. hiijus Cap.) eidem
convocando nullum tempus nec locus designatur. Sunt prseterea
potentes cives in hoc imperio minus timendi. Nam, ubi plu-
res urbes Ubertate gaudent, non sufficit ei, qui viam ad impe-
rium affectat, urbem unam occupare, ut imperium in reliquas
obtineat. Est denique in hoc imperio libertas pluribus commu-
nis. Nam ubi una sola urbs regnat, eatenus reliquarum bono
consulitur, quatenus regnanti huic urbi expedit.

CAPUT X.

§. I. Imperii utriusque Aristocratici fundamentis expUcatis
et ostensis, superest ut inquiramus, an aHqua causa culpabiU
possint dissolvi, aut in aUam formam mutari. Primaria causa,
unde hujusmodi imperia dissolvuntur, iUa est, quam acutissimus
Florentinus Disc. 1. Ub. 3. in Tit. Livium observat, videUcet
quod imperiOj sicuti humano corpori, quotidie aggregatur ali-

CAPUT X. DE ARISTOCRATIA.

339

quid, quod quandoque indiget curatione; atque adeo necesse esse.
ait, ut aUquando aUquid accidat, quo imperium ad suum principium,
quo stabiUri incepit, redigatur. Quod si intra debitum tempus
non acciderit, vitia eo usque crescent, ut toUi nequeant, nisi
<jum ipso imperio. Atque hoc, inquit, vel casu contingere potest,
vel consiUo et prudentia legum, aut viri eximise virtutis. Nec
dubitare possumuS; quin hsec res maximi sit ponderis, et quod,
ubi huic incommodo provisum non sit, non poterit imperium
sua virtute, sed sola fortuna permanere ; et contra, ubi huic
malo remedium idoneum adhibitum fuerit, non poterit ipsum
suo vitio, sed solummodo inevitabiU aUquo fato cadere, ut mox
clarius docebimus. Primum quod huic malo remedium occurre-
bat, hoc fuit, ut sciUcet singuUs lustris supremus aUquis Dic-
tator in mensem unum aut duos crearetur *, cui jus esset de
Senatorum, et cujuscunque ministri, factis cognoscendi, judicandi,
et statuendi, et consequenter imperium ad suum principiuni
restituendi. Sed qui imperu incommoda vitare studet, remedia
adhibere debet, quae cum imperii natura conveniant, et quae ex
ipsius fundamentis deduci queant; aUas in ScyUam incidet,
cupiens vitare Charybdin. Est quidem hoc verum, quod omnes,
tam qui regunt quam qui reguntur, metu suppUcU aut damni
<jontineri debeant, ne impune, vel cum lucro peccare Uceat;
sed contra certum etiam est, quod, si hic metus bonis et malis
hominibus communis fuerit, versetur necessario imperium in
summo periculo. Cum igitur Dictatoria potestas absoluta sit,
non potest non esse omnibus formidabiUs, praesertim si statuto
tempore, ut requiritur, Dictator crearetur, quia tum unusquisque
glorije cupidus eum honorem summo studio ambiret ; et certum
est^ quod in pace non tam virtus quam opulentia spectatur,
ita ut quo quisque superbior, eo faciUus honores adipiscatur:
et forte hac de causa Romani nuUo constituto tempore, sed
fortuita quadam necessitate coacti Dictatorem facere consueve-
rant. At nihilominus rumor** Dictatoris, ut Ciceronis verba
referam, bonis injucundus fuit. Et sane, quandoquidem haec
Dictatoria potestas Regia absolute est, potest non absque magno
Reip. periculo imperium aUquando in Monarchicum mutari,
tametsi in tempus, quantumvis breve, id fiat. Adde quod, si ad
creandum Dictatorem nuUum certum tempus designatum sit,
ratio tum nuUa temporis intercedentis ab uno ad aUum, quam

* Ed. Pr.: creetur. ** Saisset e Cic. ep. at^ Q. fr. III. 8. 4. Lectiouem
jnemorat Bruder. — CaHerum omnes cum Ed. Pr. : iiimor.

340

TRACTATUS POLITICI

niaxirae servanclam esse diximus, haberetur, et quod res etiam
vaga admodum esset, ut facile negligeretur. Nisi itaque haee
Dictatoria potestas aeterna sit et stabilis, quae servata imperii
forma in unum deferri nequit, erit ergo ipsa^ et consequenter
Reip. salus et conservatio, admodum incerta.

§. II. At contra dubitare nequaquam possumus {per Art. 3.
Cap. 6.) quod, si possit servata imperii forma Dictatoris gladius
perpetuus, et malis tantummodo formidini esse, nunquam eous-
que vitia invalescere poterunt, ut tolli aut emendari nequeant.
Ut igitur has omnes conditiones obtineamus, Syndicorum Con-
cilium ConciKo supremo subordinandum diximus, ut scilicet dic-
tatorius ille gladius perpetuus esset non penes personam aliquam
naturalem, sed civilem, cujus membra plura sint, quam ut impe-
rium inter se possint dividere (per Art. 1. et 2. Cap. 8. *), vel in
scelere aliquo convenire; ad quod accedit, quod a reliquis imperii
muneribus subeundis prohibeantur, quod mihtise stipendia non
solvant, et quod denique ejus aetatis sint, ut praesentia ac tuta,
quam nova et pericuiosa malint. Quare imperio nulhmi ab iis
periculum; et consequenter non bonis, sed mahs tantummodo
formidini esse queunt, et revera erunt. Nam, ut ad scelera
peragenda debiliores, ita ad mahtiam coercendam potentiores
sunt. Nam^ pneterquam quod principiis obstare possunt (quia
Concihum ^eternum est), sunt prseterea numero satis magno,
ut sine invidi^e timore potentem unum aut alterum accusare et
damnare audeant; praesertim quia suffragia calcuhs feruntur,
et sententia nomine totius Concihi pronunciatur.

§. III. At Romse plebis Tribuni perpetui etiam erant ; verum
impares, ut Scipionis ahcujus potentiam premerent; et prieterea
id, quod salutare esse judicabant, ad ipsum Senatum deferre
debebant, a quo etiam sjepe eludebantur, efficiendo scihcet, ut
plebs ei magis faveret, quem ipsi Senatores minus timebant.
Ad quod accedit, quod Tribunorum contra Patricios auctoritas
plebis favore defenderetur, et quotiescunque ipsi plebem voca-
bant, seditionem potius movere quam Concihum convocare
viderentur. Quse sane incommoda in imperio, quod in praecedd.
duob. Capp. descripsimus, locum non habent.

§. IV. Verum enim vero hsec Syndicorum auctoritas hoc so-
lummodo praestare poterit, ut imperii forma servetur; atque
adeo prohibere, ne leges infringantur, et ne cuiquam cum lucro
peccare hceat; sed nequaquam efficere poterit, ne vitia, quae

* Ed. Pr.: prac Cap.

CAPUT X. DE ARISTOCRATIA.

341

lege prohiberi nequeunt, ghscant, ut sunt illa, in quse homines
otio abundantes incidunt, et ex quibus imperii ruina non raro
sequitur. Homines enim, in pace deposito metu, paulatim ex
ferocibus babaris civiles seu humani, et ex humanis molles et
inertes fiunt, nec ahus ahum virtute, sed fastu et luxu excel-
lere studet; unde patrios mores fastidire, ahenos induere, hoc
est servire, incipiunt.

§. V. Ad hsec mala vitandum multi conati sunt leges sump-
tuarias condere ; sed frustra. Nam omnia jura, quae absque uha
alterius injuria violari possunt, ludibrio habentur; et tantum
abest, ut hominum cupiditates et hbidinem frenent, quin contra
easdem intendant : nam nitimur in vetitum semper, cupmmsque
negata. Nec unquam hominibus otiosis ingenium deest ad elu-
denda jura, quse instituuntur de rebus, quae absolute prohiberi
nequeunt, ut sunt convivia, ludi, ornatus, et aha hujusmodi,
quorum tantummodo excessus malus, et ex uniuscujusque for-
tuna sestimandus est, ita ut lege nuUa universah determ.mari

queat. • • j «1,

§. YI. Concludo itaque, communia illa pacis vitia, de quibus
hic loquimur, nunquam directe, sed indirecte prohibenda esse,
taha scihcet imperii fundamenta jaciendo, quibus fiat, ut plerique,
non quidem sapienter vivere studeant (nam hoc impossibile
est), sed ut iis ducantur affectibus, ex quibus Reip. major sit
utihtas. Atque adeo huic rei maxime studendum, ut divites, si
non parci, avari tamen sint. Nam non dubium est, quin, si hic
avaritige affectus, qui universahs est et constans, gloriae cupidine
foveatur, plerique rei suae sine ignominia augendae summum
ponant studium, quo honores adipiscantur, et summum dedecus

vitent. . . .. ^ . ,

§. VII.* Si itaque ad fundamenta utriusque impeni Aristo-
cratici, qu» prjeced. duobus Capp. exphcui, attendamus, hoc
ipsum ex iisdem sequi videbimus. Numerus enim regentium in
utroque adeo magnus est, ut divitum maximae parti aditus ad
regimen pateat, et ad imperii honores adipiscendos. Quod si
prjeterea (uti diximus Art. 47. Cap. 8.) statuatur, ut Patricu,
qui plus debent quam sunt solvendo, ordine Patricio deturben-
tur, et qui bona ^ua infortunio perdiderunt, ut in integrum

* Vers. Belg. — In Ed. Pr. sectionis septimse exordinm non apparet.
Sic etiam apnd Paulum. — Gfrorer, Auerbach, ex octava septimam
faciunt, et sic porro. Bruder, quem imitantur Saisset et Kirchmann,
septimam suo Marte inchoat a verbis mox sequentibus Quod si prw-
terea etc.

342

TRACTATUS POLITICI

' restituantur, non dubium est, quin onines, quantum poterunt,,
conabuntur bona sua conservare. Peregrinos prseterea habitus-
nunquam concupiscent, nec patrios fastidient, si lege constitua-
tur. ut Patricii, et qui honores ambiunt, singulari veste dignos-
eantur: de quo vide Art. 25. et 47. Cap. 8. Et praeter haec
aha in quocunque imperio cum natura loci et gentis ingenia
consentanea excogitari possunt, et in eo apprime vigilari, ut
subditi magis sponte quam lege coacti suum officium faciant.
§. VIII. Nam imperium, quod nihil aHud prospicit, quam ut
homines metu ducantur, magis sine vitiis erit, quam cum vir-
tute. Sed homines ita ducendi sunt, ut non duci, sed ex suo
ingenio et libero suo decreto vivere sibi videantur ; atque adeo
ut solo Hbertatis amore, et rei augendse studio, speque imperii
honores adipiscendi, retineantur. Caeterum imagines, triumphi,
et aUa virtutis incitamenta magis servitutis quam libertatis sunt
signa. Servis enim, non Hberis virtutis prsemia decemuntur.
Fateor quidem, homines his stimuHs maxime incitari ; sed ut
hsec in initio viris magnis, ita postea, crescente invidia, ignavis
et opum magnitudine tumidis dercernuntur, magna omnium
bonorum indignatione. Deinde qui parentum triumphos et ima-
gines ostentant, injuriam sibi fieri credunt, ni reHquis pr?efe-
rantur. Denique, ut aHa taceam, hoc certum est, quod aequa-
Htas, qua semel exuta communis Hbertas necessario perit, con-
servari nuHo modo possit, simulatque aHcui Viro virtute claro
singulares honores jure pubHco decemuntur.

§. IX. His positis, videamus jam, an hujusmodi imperia
culpabiH aHqua causa possint destrui. Verum, si quod imperium
getemum esse potest, iHud necessario erit, cujus semel recte
instituta jura inviolata manent. Anima enim Imperii Jura
sunt. His igitur servatis, servatur necessario imperium. At jura
invicta esse nequeunt, nisi et Ratione et communi hominum
Affectu defendantur; alias, si sciHcet solo Rationis auxilio
nituntur, invaHdse sane sunt, facileque vincuntur. Cum itaque
utriusque imperii Aristocratici jura fundamentaHa cum Ratione
et communi hominum Affectu convenire ostenderimus, possumus
ergo affirmare, si quse uHa imperia, hsec necessario seterna
fore, vel nuHa culpabiH causa, sed fato tantummodo aHquo
inevitabiH posse destrui.

§. X. At objici nobis adhuc potest, quod, quamvis imperii
jura in prjeced. ostensa Ratione et communi hominum affectu
defendantur, possint nihilominus aUquando vinci. Nam nuHus.
affectus est, qui aHquando a fortiori et contrario affectu non

CAPUT XI. DE ARISTOCRATIA.

343

vincatur; timorem namque mortis a cupidine rei aiense ssepe
vinci videmus. Qui hostem metu territi fugiunt, nullo alterius
rei metu detineri possunt, sed sese in flumma prsecipitant, vel
in ienem ruunt, ut hostium ferrum fugiant. Quantumvis igitur
civitas recte ordinata, et jura optime instituta sint, in maxunis
tamen imperii angustus, quando omnes, ut fit, terrore quodam
panico capiunter, tum omnes id sohim, quod praesens metus
suadet, nuHa futuri neque legum habita ratione, probant,
omnium ora in Virum victoriis clarum vertuntur, eundemque
lesibus solvunt, atque ipsi imperium (pessimo exemplo) conti-
nuant, totamque RempubHcam ipsius fidei committunt ; quae res
sane Romani imperii exitii fuit causa. Sed ut hmc objectiom
respondeam, dico primo, quod in recte constituta Repubhca
simiHs terror non oritur, nisi ex justa causa ; atque adeo is terror
et confusio ex eo orta nuHi causae, quae prudentia humana vitan
poterat, adscribi potest. Deinde notandum, quod m Kepub
qualem in prseced, descripsimus, fieri non potest (per Art ^.
et 25 Cap 8.), ut unus aut alter virtutis fama ita excellat,
ut omnium ora in se vertat. Sed necesse est, ut plures habeat
^mulos, quibus pHires aHi faveant. Quamvis itaque ex terrore
confusio aHqua in RepubHca oriatur, leges tamen fraudare,
atque aHquem contra jus ad imperium miHtare renunciare nemo
poterit, quin statim contentio aHos petentium oriatur ; qu^e ut
dirimatur, necesse tandem erit ad semel statuta et ab omnibus
probata, iura recurrere, atque res impeni secundum leges latas
ordinare. Possum igitur absolute affirmare, cum impenum, quod
una sola Urbs, tum prsecipue iUud, quod plures Urbes tenent,
jeternum esse, sive nuHa interna causa posse dissolvi aut in
aHam formam mutari.

CAPUT XI.

S I Transeo tandem ad tertium, et omnino absolutum
imperium, quod Democraticum appeUamus. Hujus ab Aristo-
cratico differentiam in hoc potissimum consistere diximus, quod
in eo sola supremi ConciHi voluntate et Hbera Electione pendeat
ut hic aut iHe Patricius creetur; ita ut nemo jus suffragu et
munera imperii subeundi hrereditarium habeat, nemoque id jus
sibi poscere jure possit, ut in hoc, de quo jam agimus, imperio
fit. Nam omnes, qui ex parentibus civibus, vel qui in patno
iHo solo nati, vel qiii de RepubHca bene meriti sunt, vel ob
aHas causas, ob qiias Lex aHcui jus civis dare jubet, n, inquam,
omnes jus suffragn in supremo Conciho, muneraque impeni

•

344

TRACTATUS POLITICI

CAPUT XI. DE DEMOCRATIA.

345

I!
li

subeunda, jure sibi poscunt, nec denegare iis licet, nisi ob
criraen aut infamiam.

§. II. Si igitur jure institutum sit, ut Seniores tantummodo,
qui ad certum setatis annum pervenerunt, vel ut soli primo-
geniti, simulatque per aetatem licet, vel qui certam pecuniie
summam Eeipublicse contribuunt, jus suifragii in supremo Con-
cilio^ et imperii negotia tractandi, habeant, quamvis hac ratione
fieri posset, ut supremum Concilium ex paucioribus civibus
componeretur, quam illud imperii Aristocratici, de quo supra
egimus ; erunt nihilominus hujusmodi imperia Democratica appel-
landa, quoniam eorum cives, qui ad regendam RempubUcam
destinantur, non a supremo Concilio, ut optimi, eliguntur, sed
lege ad id destinantur. Et, quamvis hac ratione hujusmodi
imperia, ubi scilicet non qui optimi, sed qui forte fortuna
divites, vel qui primi nati sunt, ad regimen destinantur, imperio
Aristocratico cedere videantur, tamen, si praxin seu communem
hominum conditionem spectemus, res eodem redibit. Nam Pa-
triciis ii semper optimi videbuntur, qui divites, vel ipsis san*
guine proximi, vel amicitia conjuncti sunt. Et sane, si cum
Patriciis ita comparatum esset, ut liberi ab omni affectu, et solo
studio publicse salutis ducti, coUegas Patricios eligerent, nul-
lum esset imperium cum Aristocratico comparandum. Sed rem
contra omnino sese habere, satis superque ipsa experientia do-
cuit, praesertim in ohgarchiis, ubi Patriciorum voluntas ob defec-
tum aemulantium maxime lege soluta est. Ibi enim studio opti-
mos a Concilio arcent Patricii, et eos sibi socios in Concilio
quaerunt, qui ab eorum ore pendent; ita ut in simili imperio
multo infelicius res ejus sese habeant, propterea quod Patrici-
orum Electio ab absoluta quorundam libera, sive omni lege
soluta, voluntate pendeat. Sed ad inceptum redeo.

§. III. Ex dictis in prseced. Art. patet, nos posse imperii
Democratici diversa genera concipere ; sed meum institutum non
est de unoquoque, sed de eo solummodo agere, in quo omnes
absolute, qui soHs legibus patriis tenentur, et praeterea sui juris
sunt, honesteque vivunt, jus suffragii in supremo Concilio habent,
muneraque imperii subeundi. Dico expresse, qui solis legibus pa-
triis tenentur, ut peregrinos secludam, qui sub alterius imperio
esse censentur. Addidi praeterea, qnod, pnetcrquam qiiod legihus
imiyerii teneantur, in reliquis sui juris sint, ut mulieres et ser-
vos secluderem, qui in potestate virorum et dominorum, ac etiam
liberos et pupillos, quamdiu sub potestate parentum et tutorum
sunt. Dixi denique, honestcque vivunf, ut ii apprime sechideren-

tur, (jui ob crimen aut aliquod turpe vitae genus infames sunt.
§. IV. Sed forsan rogabit aliquis, num foeminae ex natura an
^x instituto sub potestate virorum sint? Nam, si ex solo insti-
tuto id factum est, nulla ergo ratio nos coegit, foeminas a regi-
mine secludere. Sed si ipsam experientiam consulamus, id ex
earum imbecillitate oriri videbimus. Nam nuUibi factum est, ut
viri et foeminae simul regnarent, sed ubicunque terrarum viri
et foeminae reperiuntur, ibi viros regnare, et foeminas regi vi-
demus, et hac ratione utrumque sexum concorditer vivere. Sed
contra Amazome, quas olim regnasse fama proditum est, viros
in patrio solo morari non patiebantur, sed foeminas tantummodo
alebant, mares autem, quos pepererant, necabant. Quod si ex
natura foemime viris sequales essent, et animi fortitudine et
ingenio, in quo maxirae humana potentia, et consequenter jus
consistit, aeque pollerent, sane inter tot tamque diyersas natio-
nes qufedam reperirentur, ubi uterque sexus pariter, et alia3
ubi a foeminis viri regerentur, atque ita educarentur, ut inge-
nio minus possent : quod cum nullibi factura sit, affirraare ora-
nino licet, foeminas ex natura non sequale cum yiris habere jus,
sed eas viris necessario cedere, atque adeo fieri non posse, ut
uterque sexus pariter regat, et multo minus, ut viri a foeminis
regantur. Quod si praeterea humanos affectus considereraus, quod
scilicet viri pleruraque ex solo libidinis aifectu foerainas araent,
et earura ingenium et sapientiam tanti jestiraent, quantura ipsae
pulchritudine poUent, et praeterea, quod viri jegerrmie ferant,
ut foerainae, quas araant, aliis aliquo modo faveant, et id genus
alia, levi negotio videbimus, non posse absque raagno pacis de-
trimento fieri, ut viri et foeminae pariter regant. Sed de hJB
satis.

Beliqua desiderantur.

TR A CT ATUS

THEOLOGICO-POLITIOTJS,

CONTINENS

DISSERTATIONES ALIQUOT,

quibus ostenditiir,

ii'

LIBERTATEM PHILOSOPHANDI NON TANTUM SALVA

PIETATE ET REIPUBLICiE PACE POSSE CON-

CEDI; SEd" EANDEM, NISI CUM PACE

REIPUBLICiE IPSAQUE PIETATE,

TOLLI NON POSSE.

Johann. Epist. I. Cap. IV. vers. XIII.

Per hoc cognoscimus quod in Deo manemuSj et Deus manet in
nohiSj qtiod de Spirifn mo dedit nohis.

■

P R iE F A T I 0.

Si homines res omnes suas certo consilio regere possent, vel sl
fortuna ipsis prospera semper foret, nuUa superstitione tene-
rentur. Sed quoniam eo scepe angustiarum rediguntur, ut con-
silium nullum adferre queant, et plerumque ob incerta fortunce
hona, quce sine modo cupiunt, inter spem metumque misere fluc-
tuant; ideo animum ut plurimum ad quidvis credefidum pro-
nissimum hahent; qui dum in duhio est, facili momento huc
iitque illuc jjellitur, et multo facilius dum spe et metu agitatus
hferet, prcefidens alias, jactahundus, ac tumidm. Atque hac ne-
minetn ignorare existimo, quamvis plerosque se ipfsos ignorare
credam : nemo enim inter homines ita vixit, qui non viderit,
plerosque in rehus prosperis, etsi imperitissimi sint, sajnefitia
ita ahundare, tit sihi injuriam fieri credant, si quis iis comi-
lium dare velit; in adversis autem, quo se veiiant, nescire, et
consilium ah unoquoque supplices petere, nec tdlum tam ineptum
tamque ahsurdum aut vamim audire, quod non sequantur. Deinde
levissimis etiam de camis jam meliora sperare, rursus deteriora
timere; si quid enim, dum in metu versantur, contingere vident,.
quod eos prceteriti alicujus honi vel mali memores reddit, id
exitum aut felicem aut infelicem obnunciare putant, quod prop-
terea, quamvis ce^Uies fallat, famtum vel infaustum omen vocant.
Si quid porro insolitum magna cum admiratione vident,id pro-
digium esse credu/nt, quod Deorum aut summi Numinis iram
indicat, quodque adeo hostiis et votis non piare, nefas hahetit
homines superstitioni ohnoxii et religioni adversi; eumque ad
modum infinita fingunt, et quasi tota Natura cum ipsis imani-
ret, eandem miris modis interpretantur. Cmn egitur hcec ita sese
haheant, tum prcecipue videtnus, eos omni superstitionis generi
addictissimos esse, qui incerta sine modo cupiunt, omnesquetum
maxime, cum scUicet in pericidis versantur, et sihi auxilio esse
nequeant, votis et lachrimis muliehrihus clivina auxilia implo-

350

TRACT. THEOL.-POLITICI

rare, et Rationem (quia ad vana, qnce ciqnimt, certam viam
ostmderenequit) ccecam appellare, hiimanamqne sapientiam vanam ;
€t contra imaginationis deliria, somnia, et pueriles ineptias divina
responsa credere, imo Deum sapientes aversari, et sua decreta
non menti, sed pemidum fibris inscripsisse, vel eadem stultos,
vesanos, et aves divino afflatu et instinctti prcedicere. Tantum
timor )iomines insanire facit. Catisa itaque, a qua superstitio
oritur, conservatur, et fovetur, metus est ; cujus rd si quis, prwter
jam dicta, singularia exempla scire desiderat, Alexandrum videat,
qui tum dmium vates a superstitione animi adhibere cocpit, cum
primum fortunam timere didicit in Pglis Stisidis* (vide CuHii
lib. 5. §. 4.); post Darium antem victum ariolos et vates con-
culere desiit, donec iterum temporis iniquitate temtus, quia Bac-
triani defecerant, et Scytce certamen lacessebant, dum ipse jyrop-
ter vtdnus segnis jaceret, rursus (ut ipse Curtius lih. 7. §. 7.
ait) ad superstitionem humanarum mentium ludibria revolutus,
Aristandrum, cui credulitatem suam addixerat, explorare even-
tum rerum Sacrificiis jubet. Et ad hunc niodum pefjjlurima
adferri possent exempla, quce quam clarissime id ipsum osten-
dunt: homines scilicet nonnisi diirante metu superstitione con-
flictari; eaque omnia, quce unquam vana religione coluerunt,
nihil prceter phantasmata, animique tristis et timidi fuisse deliria ef
denique, vates in maximis imperii angustiis niaxime inplebe regna
visse, maximeque formidolosos suis Begibus fuisse ; sed, quandoqui-
dem Juec apud omnes satis vulgata esse existimo, iisdem supersedeo.
Ex hae itaque supersfitionis causa clare sequitur, omnes ho-
mines natura superstitioni esse obnoxios (quicquid dicant alii,
qui pufanf, hoc inde oriri, quod omnes mortales confusam quan-
dam Numinis ideam habent). Sequitur deinde, eandem variam
admodum et inconstanfem debere esse, ut omnia mentis ludibria
et furm^is impetus, et denique, ipsam non nisi spe, odio, ira, ef
dolo defendi; nimirum quia non ex Batione, sed ex solo Affectu
eoque efflcacissimo, orifur. Quam itaque facile fif, ut homines
quovis superstitionis genere capiantur, tam difficile confra esf
efflcere, uf in uno eodemque persfent; imo quia vulgus mnper
ceque miserum manef, ideo nusquam diu acquiescit, sed id tan-
tum eidem maxime placef, quod novum est, quodque nondum
fefellit; quce quidem inconsfantia multorum tmnultuum et bello-
rum afrocium causa fuif; nam (uf ex modo dicfis pafef,et Cur-
tius etiam lib. 4. cap, 10. opfime nofavit) nihil efficacius mul-

PRaeFATio

351

♦ Ed. Pr.: Sysidis.

titudinem regit, quam superstitio; unde fit, ut facile specie
religionis inducatur, nunc Reges suos tanquam Deos adorare,
et rursus eosdem execrari, et tanquam communem generis humani
pestem detestari. Hoc ergo malum ut vitaretur, ingens studium
adhibitum est ad religionem, veram aut vanam, cultu ef appa-
ratu ita adornandum, ut omni motnento gravior haberetur, sum-
mdque observantid ab omnibus semper coleretur; quod quidem
Turcis felicissime cessit, qui etiam disputare nefas habent, ef
judicium uniuscujusque tot prcejudiciis occupant, ut nullum in
mente locum sance Rationi, ne ad dubitandum quidem, relin-
quant.

Verum enimvero si regiminis Monarchici summum sit arca-
num, ejusque omnino intersit, homines deceptos habere, et mefum,
quo refineri debent, specioso Religionis nomine adumbrare, uf
pro servitio tanquam pro scdute pugnent, et ne turpe, sed maxi-
mum decus esse putent, in unius hominis jactationem sanguinem
animamque impendere; nihil contra in libera republica excogitari,
nec infelicius tentari potest ; quandoquidem communi libeHafi
omnino repugnat, libenim uniuscujusque judicium prcejudiciis
occupare, vel aliquo modo coercere. Et quod ad seditiones atfi-
mt, quce specie religionis concitantur, ece profecto inde tanfum
onuntur, quod leges de rebus speculativis conduntur, et qiiod
opiniones fanquam scelera j)ro crimine habentur et damnantur ;
quarum defensores et asseclce non publicce saluti, sed odio ac
scevitice adversariorum tantum immolantur. Quod si exjureim-
perii non nisi facta arguerentur, et dicta impune essent, nidla
juris specie similes seditiones ornari possent, nec controversice
in seditiones vertermitur. Cum itaque nobis hcec rara felicitas
contigerit, ut in Republica vivamus, ubi unicuique judicandi
libetias integra, et Deum ex suo ingenio colet^e conceditur, et ubi
nihil Ubertate charius nec dulcius habetur ; me retn non ingratam
neque inutilem facturum credidi, si ostenderem, hanc libertatem-
non tantum salva pietate et Reipublicce pace concedi, sed insu-
2Jer, eandem non nisi cum ipsa pace Reipublicce ac inetate folli
posse. Atque hoc prcecipuum est, quod in hoc Tractatu demon-
strare constitui; ad quod apprime necesse fuit, prcecipua circa
Religionem prcejudicia, hoc est antiquce servitutis vesfigia, indi-
care; tum etiam lyrcejudicia circa summarum potestafum jus,
quod multi procacissima quadam licentia magna expaHe arripere,
et specie religionis multitudinis animum, Gentilium superstifioni
adhuc obnoxium, ah iisdem avertere student, quo omnia iferum
in serv^itium ruant. Hcec aufem quo ordine osfendunfur, paucis

PRteFATIO.

353

352

TRACT. THEOL.-POLITICI

Jam dlcam; sed prius causas, quce me ad scnbendum impule-

runt, doceho,

Miratus scepe fui, quod homines, qui se Christianam religio-
nem profiteri jactant, hoc est amorem, gaudium, 2^(tcem, conti-
nentiam, et erga omnes fidem, plus quam iniquo animo cetiarent,
et acerhissimum in invicem odium quotidie exercerent, ita ut
facilius ex his quam illis fides uniuscujusque noscatur; Jam
dudum enim res eo perveriit, ut neminem fere quisnam sit, num
scilicet Christianus, Turca, Judceus, vel Ethnicus, noscere possis,
nisi ex corporis extenio habitu et cultu, vel quod hancaut illam
Ecclesiam frequentat, vel denique quod huic aut illi opinioni
addictus est, et in verha aUcuJus magistri Jurare solet. Cceterum
vita eadem omnihus est. Hujus igitur mali causam qucerem
nm dubitavi, quin inde oHum fuerit, quod Ecclesice ministeria
dignitates, et ejus officia beneficia cestimare, et pastores summo
honore habere, culgo religioni fuit; simul ac enim hic abusus
in Ecclesia incepit, stafim pessimo cuique ingens libido sacra
officia administrandi incessit, et amor divince religicmis propagandce
in sordidam avaritiam et ambitionem, atc^ue ita ipsum Templum
in Theatrum degeneravit, ubi non Ecclesiastici Doctores, sed
Oratores audiebantur, quornm nemo desiderio tenebatur populum
docendi, sed eundem in admirationem sui rapiendi, et disseti-
tientes publice carpendi, et ea tantum docendi, quce nova ac in-
solita, quceque culgiis maxime admiraretur ; unde profecto magnce
contentiones, invidia, et odium, quod nulla vetustate sedari potuit
oriri debuerunt. Non ergo mirum, quod antiquce Religionis nihil
manserit prceter ejus externum cultum (quo mdgus Deum magis
adulari cpiam adorare videtur), et quod fides Jam nihil aliud
sit, quam credulitas et prcejudicia: at qnce prcejudicia? quce
homines ex rationalibus brutos reddunt, utpote quce omnino im-
pediunt, ciuominus nnusquisque libero suo judicio idatur, et
verum a falso dignoscat, et quce veluti adlumen inteUectus peni-
tus extinguendum, data operd excogitata videntur. Pietas, proh
Deus immoHalis, et Religio in absurdis arcanis consistif, et qui
Rationem prorsus contemnunt, et intellectum tanquam natura
corruptum rejiciunt et aversantur, isti profecto, quod inicpiissi-
mum est, divinum lumen habere creduntur. Sane si velluminis
divini scintillam tantum haberent, non tam superbe insanircnty
sed prudentius Deum colere discerent, et ut Jam odio, amore
contra infer reliquos excellerent; nec tam hosfili animo eos, cpii
cum ipsis non sentiunt, persfquerentur, sed eorundem potius
(siquidem ipsorum saluti, et non suce fotiunce timent) misererentur.

Frceterea, si lumen aliquod Divinum haberent, id saltem ex
doctrina constaret; fateor, eos nunquam satis mirari potuisse
Scripturce 'profuncUssima mysteria, attamen, prceter AristoteU-
corum vel Platonicormn speculationes, nihil docuisse video ; atque
his, ne Gentiles sectari vicUrentur, Scripturam accommodaverunt.
Non satis his fuit, cum Grcecis insanire, sed Prophetas cum
iisdem deliravisse vohierunt : cjuod sane clare ostendit, eos Scrip-
turce divinitatem nec per somnium videre; et quo impensitis
hcec mysteria admirantur, eo magis ostendunt, se Scripturce non
tam credere quam assentari; quod hinc etiam patet, quodpleri-
que tamquam fundamentum supponunt (ad eandem sciUcet in-
teUigendum, ejusque verum sensum eruendum), ipsam uhique
veracem et divinam esse; id nempe ipsum, quod ex ejusdem
inteUectione et severo examine demum deberet constare; et quod
ex ipsa, qum humanis figmentis minime indiget, longe meUus
edoceremur, in primo Umine pro regtda ipsius interpretaiionis
statuunt.

Cum hcec ergo animo perpenderem, sciUcet Lumen Naturale
non tantum contemni, secl a muUis tanquam impietatis fonteni
damnari; humana deinde commenta pro divinis documentis haheri;
creduUtatem fidem cestimari; et controversias philosophorum in
Ecclesia et in Curia summis animorum motibus agitari, ac inde
scevissima odia aique dissidia, quibus homines facile in seditiones
vertuntur; plurimaque aUa, quce hic narrare nimis longum foret,
oriri animadverterem : Sedulo statui, Scripturam de novo integro
et lihero animo examinare, et nihil de eadem affirmare, nihilque
fanquam ejus doctrinam admittere, quod ab eadem clarissime
non edocerer. Hac igitur cautione Methodum Sacra volumina
interpretandi concinnavi, et hac instructus qucerere ante omnia
incepi, quid esset Prophetia? et qua ratione Deus sese Prophetis
revelaverit? et cur hi Deo accepti fuerint? num sciUcet propterea,
quod de Deo et Natura subUmes habuerint cogitationes? an vero
propter solam pietatem ? Postquam hcec novi, facile deierminare
potui, Prophetarum authoritatem in iis tantum pondus habere,
quce usum vitce et veram virtutem spectant; cceterum eorum
opiniones nos parum tangere. His cognitis qucesivi deinde, quid
id fuerit, propter quod Hebrcei Dei electi vocati fuerint? Cum
autem vidissem, hoc nihil aUud fuisse, quam quod Deus ipsis
rertam mundi plagam elegerit, ubi secure, et commode vivere
possent; hinc didici, Leges Mosi a Deo revelatas nihil aliud
fuLsse, quam Jura singularis Behrceorum imperii, ac proinde
easdem prceter hos neminem recipere debuisse; imo nec hos etiam,

354

TRACT. THEOL.-POLITICI

nisi stante ipsoritni Imperio, iisdem teneri. Forro, iit scirem,
num ex Scriptura concludi jjosset, humanum intellectum natura
corruptum esse, inquirere volui, num Religio catholica, sive lex
divina per Prophetas et Apostolos universo humano generi revclata,
alia fuerit, quam illa, quam etiam ^umen Naturale docetf et
deinde, num miracula eontra Natune ordinem contigerint, ef
num Dei existentiwn et providentiam certius et clarius doceant,
quam res, quas clare et distincte per primas suas causas intel-
ligimus? Sed ctim in iis, qum Scriptura expresse docet, nihif
reperissem, quod cum Intellectu non conveniret, nec quod eidem
repugnaret, et pneterea viderem, Frophetas nihil docuisse, nisi res
admodum simplices, quce ab unoquoque facile percipi poterant,
atque has eo stylo adornavisse, iisque rationibus confirmavisse,
quibus maxime mtdtitudinis animus ad devotionem erga Deum
moveri posset; omnino mihi persuasi, Scripturam Rationem
absolute liberam relinquere; et nihil cum Fhilosophia commune
habere, sed tam hanc quam illam proprio suo talo niti. Ut hec
autem apodictice demonstrarem, remque totam determinarem,
ostendo, qua via Scriptura sit interpretanda, et quod tota ejus
rerumque spiritualium cognitio ab ipsa sola, et non ab iis, qme
Lumine Naturali cognoscimus, peti debeat. Hinc transeo ad ea
prcejudia ostendenda, qu(e inde orta sunt, quod vulgus (super-
stitioni addictum, et quod temporis reliquias supra ipsam
ceternitatcm amat) libros potius Scriptune quam ipsum Dei
Verbum adoref. Post hcec ostendo, Vcrbum Dei revelatum non
esse certum qnendam numerum librorum, sed conceptum sim-
plicem mentis divime prophetis revclaiie; scilicet Deo integro
animo obedire^ justitiam et charitatem colenao. Atque hoc ostendo,
in Scriptura doceri secundum captum et opiniones eorum,
quibus Frophet(e et Apostoli hoc Verbum Dei pra^dicare solcbant ;
quod ideo fecerunf, ut id homines sine ulla repugnantia, atque
integro animo amplecterentur. Fundamcntalibtis deinde fidei
ostensis, cmcludo denique, objectum cognitionis revelatie nihif
esse pnetcr obedientiam, atque adeo a naturali cognitione, tam
objecto quum fundamentis et mediis, prorsus distinctam esse,
et nihil cum hac commune habere, sed tam hanc quam illam
suum regnum absque ulla alterius repugnantia obtinere, et neu-
tram alterutri ancillari debere. Forro, quia hominum ingenium
varium admodum esf, et alius his, alius itlis opinionibus melius
acquiescit, et quod hunc ad religionem, ilfum ad risum movef,
inde cum supra dictis concJudo, unicuique sui judicii libertatem,
et potestafem fundamenfa fidei ex suo ingenio inierprefandi.

PRSeFATIO.

355

relinquendam, et fidem uniuscujusque ex solis operibus judican-
dam, num pia an impia sit? sic ergo omnes integro et libero
animo Deo obedire ])oterunt, et sola justitia et charitas apud
omnes in pretio erit. Postquam his libertatem, quam lex divina
rerelata, unicuiqiie concedit, ostendi, ad alteram quwstionis
piartem pergo; nempe, hanc eandem libertatem salva lieipublicce
pace et summarum potesfafum jure posse, et etiam concedi debere,
nec posse adimi absque magno pacis periculo, magnoque tofius
Beipublicce detrimenfo. Ad luec autem denwnstrandum a Jure
Naturali uniuscujusque incijno; quod scilicet eo usque se extendit,
quo uniuscujusque cupiditas et potentia se extendit, et quod nemo
jure Naturce ex alterius ingenio vivere tenetur, sed suoe unus-
quisque libertatis vindex esf. Frceterea ostendo, hoc jure neminem
revera cedere, nisi qui pofestatem se defendendi in alium transferf,
atque eum necessario hoc jus naturale absolute retinere, in quem
unusquisque jus siium ex ptroprio suo ingenio vivendi, simul cum
joofestate sese defendendi, transtulit; atque hinc ostendo, eos, qui
summum imperium fenenf, jus ad omnia, quce possunf, habere,
solosque vindices juris et libertatis esse, reliquos autem ex solo
eorum decreto omnia agere debere. Verum, quoniam nemo potes-
tate sua se defendendi ita privari potest, ut homo esse dmnaf,
hinc concludo, neminem jure suo naturali ahsolute p>rivari posse,
sed suhditos qucedam quasi Naturce jure refinere, quce iis
adimi non possunf sine magno imperii periculo, quceque adeo
ipsis vel tacite conceduntur, vel ipsi expresse cum iis, qui impe-
rium tenent, stipulantur. His consideratis, ad Rempublicam
Hebrceorum transeo, quanij ut ostendam, qua ratione et quorum
decreto Religio vim /uris habere incepit, et obiter etiam alia,
quce scitu digna videbanfur, satis prolixe describo. Post hcec
ostendo, eos, qui summum imperium tenent, non fantum juris
cirilis, sed etiam sacri vindices et interpretes esse, eosque solos
jus habere discernendi, quid justum, quid injustum, quidx>ium,
et cpiid impium sit; et tandem concludo, eosdem hoc jusoptime
retinere, et imperium tuto conservare posse, si modo unicuiquc
et sentire quce velit, et quce sentiat dicere concedatur.

Hcec sunt, Philosophe Lector, quce tifji hic examinanda clo,
qucecpie non ingrata fore confido ob prcestantiam et utilitafem
argumentiy tam totius opteris quam uniuscujusque capitis; de
quibus plura adderem, sed nolo ut hcec prcefatio in volumen
erescat, p>rcBserfim quia prcecipua phUosophis satis superque nofa
esse credo; reliquis autem hunc Tractafum commendare non
studeo, nam nihil esf quod sperem, eundem iis j)Jacere ajiqua

^ti

I»

256

TRACT. THEOL.-POLITICI

ratione posse; novi enim, quani pertinaciter ea pntjiidicia in
mente inherent, quce pietatis specie amplexus est animus; novi
deindey (eque impossihile esse vulgo superstitionem, adimere, ac
metum; non denique, constantiam vulgi contumaciam esse, nen
Ratione regiy sed impefu rapi ad laudandum vel vituperandum.
Vulgus ergo et omnes, qui cum vulgo iisdem affectibus confiictantur,
ad Juec legenda non invito; quin potius vellem, ut Jmnc lihrum
prorsus negligant, quam eundem perverse, td omnia solent^
interpretando, molesti sint, et dum sihi nihil prosunt, aliis ohsint,
qui liherius jMosopharentur, nisi hoc unum ohstaret, quod
putant, Rationem dehere Theologice ancillari; nam his hoc opus
perquam utile fore confido.

Cceterum, quoniam midtis nec otiitm nec animus forsan erit^
omnia perlegere, cogor hic etiam, ut in fine hujus Tractatus,
monere, me nihil scrihere, quod non lihentissime examini etjudicio
summarum Potestatum Patrice mece stihjiciam: nam si quid
horum, qwe dico, judicahunt patriis leglhus repugnare, vel com-
muni saluti ohesse, id ego indictum volo. Scio, me hominem esse^
et errare potuisse; ne autem errarem sedulo curavi, et apprime,
ut quicquid scriherem, legihus patrice, pietati, honisque morihus
ownino responderet.

TEACTATUS THEOLOCxlCO-POJJTICI

CAPUT L
De Prophetia.

Prophetia sive Eevelatio est rei alicujus certa cognitio a Deo
hominibus revelata. Propheta autem is est, qui Dei revelata
iis interpretatur, qui rerum a Deo revelatarum certam cogni-
tionem habere nequeunt, quique adeo mera fide res revelatas
amplecti tantum possunt. Propheta enim apud Hebraeos vocatur
iVDJ nahi*y id est orator et interpres; at in Scriptura semper
usurpatur pro Dei interprete, ut ex cap. 7. vs. 1. Exodi
coUigitur, ubi Deus Mosi dicit, Ecce te constituo Deum Pharao-
nis, et Aharon tuus frater erit tuus Propheta. Quasi diceret,
Quoniam Aharon, ea, quae tu loqueris, Pharaoni interpretando,
personam agit prophetse, eris tu igitur quasi Deus Pharaonis,
sive qui vicem Dei agit.

De Prophetis in sequente capite, hic de Prophetia agemus;
«X cujus jam tradita definitione sequitur, cognitionem naturalem
Prophetiam vocari posse. Nam ea, quje Lumine Naturali cog-
noscimus, a sola Dei cognitione ejusque seternis decretis depen-
dent. Verum, quia hac cognitio naturahs omnibus hominibus
«ommunis est ; dependet enim a fundamentis omnibus hominibus
communibus; ideo a vulgo, ad rara semper et a sua natura
aliena anhelante, et dona naturalia spernente, non tanti aesti-
matur; et propterea, ubi de cognitione prophetica loquitur,
hanc exclusam vult. Attaraen nihilominus sequaU jure ac alin,

* Cf. Anuotatio I.

358

TRACTATUS

qiUTCunqiie illa sit, divina vocari potest; quandoquidem Dei
natura, quatenus de ea participamus, Deique decreta eam nobis-
quasi dictant; nec ab illa, quam omnes divinam vocant, differt,
nisi quod ea ultra limites hujus se extendit, et quod humanae
naturse leges, in se consideratai, non possunt ejus esse causa;
at respectu certitudinis, quam naturalis cognitio involvit, et
fontis, e quo derivatur (nempe Deo), nullo modo cognitione
propheticae cedit. Nisi forte aliquis intelligere, vel potius som-
niare velit, Prophetas corpus quidem humanum, mentem vero
non humanam habuisse, adeoque eorum sensationes et con-
scientiam alterius prorsus naturae, quam nostrae sunt, fuisse.

At, quamvis scientia naturaHs divina sit, ejus tamen propa-
gatores non possunt vocari Prophetse *. Nam quse illi docent,
reliqui homines aequali certitudine et dignitate, ac ipsi, perci-
pere possunt atque amplecti, idque non ex fide sola.

Cum itaque mens nostra ex hoc solo, quod Dei naturam
objective in se continet et de eadem participat, potentiam
habeat ad formandas quasdam notiones rerum naturam expli-
cantes et vitse usum docentes, merito mentis naturam, quatenus
tahs concipitur, priman divime revelationis causam statuere
possumus; ea enim omnia, quse clare et distincte intelligimus,
Dei idea (ut modo indicavimus) et natura nobis dictat, non
quidem verbis, sed modo longe excellentiore, et qui cum natura
raentis optime convenit; ut unusquisque, qui certitudinem in-
intellectus gustavit, apud se sine dubio expertus est. Verum,
quoniam meum institutum prsecipue est, de iis tantum loqui,
quse solam Scripturam spectant, sufficit de Lumine NaturaU haec
pauca dixisse. Quare ad alias causas et media, quibus Deus
ea hominibus revelat, qu?e Hmites naturahs cognitionis exce-
dunt, et etiam quse non excedunt (nihil enim impedit, quominus
Deus ea ipsa, quie nos Lumine Naturie cognoscimus, aHis modis
hominibus communicet), pergo, ut de iis proHxius agam.

Verum enim vero quicquid de iis dici potest, ex Scriptura sola
peti debet. Nam quid de rebus Hmites nostri inteUectus exce-
dentibus dicere possumus, prseter id, quod ex ipsis Prophetis
ore vel scripto nobis traditur? Et quia hodie nullos, quod
sciam, habemus Prophetas, nihil nobis reHnquitur, nisi sacra
volumina nobis a Prophetis reHcta evolvere. Hac quidem
cautione, ut nihil de simiHbus rebus statuamus, aut ipsis
Prophetis aHquid tribuamus, quod ipsi non clare dictaverunt.

• Cf. Annot. 11.

THEOLOr.ICO-POLITICI CAP. I.

359

Sed hic apprime notandum, quod Judsei nunquam causarum
mediarum, sive particularium, faciunt mentionem, nec eas curant,
sed reHgionis ac pietatis, sive (ut vulgo dici solet) devotionis
causa ad Deum semper recurrunt; si enim ex. gr. pecuniani
mercatura lucrati sunt, eam a Deo sibi oblatam ajunt; si
aHquid, ut fit, cupiunt, dicunt, Deum eorum cor disposuisse; et
si quid etiam cogitant, Deum id eis dixisse ajunt. Quare non
omne id, quod Scriptura ait, Deum aHcui dixisse, pro Prophetia
et cognitione supranaturaH habendum, sed tantum id, quod
Scriptura expresse dicit, vel quod ex circumstantus narrationis
sequitur, Prophetiam sive revelationem fuisse.

Si igitur sacra volumina percurramus, videbimus, quod omnia,
(jUc^ Deus Prophetis revelavit, iis revelata fuerunt vel verbis,
vel figuris, vel utroque hoc modo, verbis scil. et figuris. Verba
vero, et etiam figurie, vel vera3 fuerunt, et extra imaginationem
Prophetse audientis seu videntis, vel imaginarise, quia nimirum
Prophetae imaginatio, etiam vigilando, ita disponebatur, ut sibi
clare videretur verba audire aut aHquid videre.

Voce enim vera revelavit Deus Mosi Leges, quas Hebraeis
prfescribi volebat, ut constat ex Exodo cap. 25. vs. 22., ubi ait

et paratus ero tihi ibi, et loquar tecuin ex illa parte tegminis^
(lim est inter duos Cheriibines. Quod quidem ostendit, Deum
usum fuisse voce aHqua vera, quandoquidem Moses, quando-
cunque* volebat, Deum ibi ad loquendum sibi paratum inve-
niebat. Et h?ec sola, qua sciHcet Lex prolata fuit, vera fuit
vox, ut mox ostendam.

Vocem, qua Deus Shamuelem vocavit, veram suspicarer
fuisse, quia 1 ShamueHs cap. 3. vs. ultimo dicitur TVTV ^V)

rm -1313 iSr3 Sxior Sx r^^n' rh^: -d rhv2 nN-inS et rursus

apparuit Deus ShamuVli in Shilo, quia manifestatus fuit Deus
Shamueli in Shilo verbo Dei; quasi diceret, Apparitio Dei
ShamugH nihil aHud fuit, quam quod Deus se verbo ipsi mani-
festavit, vel nihil aHud fuit, quam quod Shamuel Deum audiverit
loquentem. Attamen, quia cogimur distinguere inter Prophetiam
Mosis et reHquarum Pro}»hetarum, necessario dicendum, hanc
vocem a Shamuele auditam imaginariam fuisse ; quod inde etiam

♦ Correctio in m.argine exenipli Murriani. — Ed. Pr. : uhicunqne.

360

T1JACTATL'.S

colligi potest, quod ipsa vocem Heli, quani Sliamuel maxime
audire solebat, adeoque promptius etiam imaginari poterat,
referebat: ter enim a Deo vocatus, suspicatus est, se ab Heli
vocari. Vox, quam Abimelech audivit, imaginaria fuit; nam
dicitur Gen. cap. 20. vs. 6. et dixit ipsi Deus in somnis etc.
Quare hic non vigilando, sed tantum in sonmis (tempore scili-
cet, quo imaginatio maxime naturaliter apta est ad res, qua'
non sunt, imaginandum) Dei vokmtatem imaginari potuit.

Verba Decalogi ex opinione quorundam Judseorum non fue-
runt a Deo prolata, sed putant, quod Israelitse strepitum tantum
audiverunt, nuUa quidem verba proferentem, atque eo durante
leges Decalogi pura mente perceperunt. Quod ego etiam
aliquando suspicatus sum, quia videbam, verba Decalogi Exodi
variare ab iis Decalogi Deut.; ex quo videtur sequi (quando-
quidem Deus semel tantum locutus est), Decalogum non ipsa
Dei verba, sed tantum sententias docere velle. Attamen, nisi
Scripturae vim inferre velimus, omnino concedendum est, Israe-
litas veram vocem audivisse. Nam Sriptura Deut. cap. 5. vs. 4.
expresse dicit Ul DDDj; mn^ 131 3^333 W^^ de facie ad fariem
locutus est Deus vohiscum etc; hoc est, ut duo homines suos
conceptus invicem, mediantibus suis duobus corporibus, com-
municare solent. Quapropter magis cum Scriptura convenire
videtur, quod Deus aliquam vocem vere creavit, qua ipse
Decalogum revelavit. Causa autem, cur verba et rationes unius
a verbis et rationibus alterius variant, de ea vide Cap. 8.
Verum enimvero nec hoc modo omnis tollitur difficultas. Nam
non parum a Ratione aUenum videtur, statuere, quod res cre-
ata, a Deo eodem modo ac reliquae dependens, essentiam aut
existentiam Dei, re aut verbis, exprimere aut explicare per
suam personam posset. Nempe dicendo in prima persona, Ego
sum Jehova Deus tuus, etc. Et quamvis, ubi aliquis ore dicit,
ego intellexi, nemo putet, os, sed tantum, mentem hominis id
dicentis intellexisse ; quia tamen os ad naturam hominis id
dicentis refertur, et etiam is, cui id dicitur, naturam intellectus
perceperat, mentem hominis loquentis per comparationem sui
facile intelligit. At qui Dei nihil pra?ter nomen antea nove-
rant, et ipsum alloqui cupiebant, ut de ejus Existentia certi
fierent ; non video quomodo eorum petitioni satisfactum fuit per
creaturam ( quae ad Deum non magis quam reliqua creata refertur,
et ad Dei naturam non pertinet), quse diceret, Ego sum Deus.
Quseso quid, si Deus labia Mosis, sed quid Mosis? imo alicujus
bestise contorsisset ad eadem pronuntiandum, et dicendum, Ego

■►

THEOLOCJICO-POLITICl CAP. I.

361

«um Dous, an inde Dei existentiam intelligerent ? Deinde Scrip-
tura omnino indicare videtur, Deum ipsum locutum fuisse, (quem
ad finem e coelo supra montem Sinai descenderit), et Judaeos
non tantum eum loquentem audivisse, sed Magnates eum etiam
vidisse (vide Exodi cap. 24.). Nec Lex Mosi revelata, cui nihil
<addere, nihil adimere licebat, et quae tanquam jus Patri* insti-
tuta fuit. unquam pr^ecepit, ut credamus, Deum esse incorpo-
reum, nec etiam, eum nullam habere imaginem sive figuram,
sed tantum, Deum esse, eique credere, eumque solum adorare;
a cujus cultu ne discederent, pr^cepit, ne ei aliquam imaginem
affingerent, nec uUam facerent. Nam, quandoquidem Dei ima-
ginem non viderant, nullam facere potuerant, quae Deura, sed
quse necessario rem aliam creatam, quam viderant, referret;
adeoque, ubi Deum per illam imaginem adorarent, non de Deo,
sed de re, quam illa imago referret, cogitarent, et sic tandem
honorem Dei ejusque cultum illi rei tribuerent. Quin imo
Scriptura clare indicat, Deum habere figuram, et Mosi, ubi
Deum loquentem audiebat, eam aspexisse, nec tamen yidere
contigisse, nisi Dei posteriora. Quare non dubito, quin hic
aliquod lateat mysterium, de quo infra fusius loquemur. Hic
ostendere pergam loca Scripturse, quoe media indicant, quibus
Deus sua decreta hominibus revelavit.

Quod Revelatio per solas imagines contigit, patet ex primo
Paralip. cap. 21., ubi Deus Davidi iram suam ostendit per
Angelum, gladium manu prehendentem. Sic etiam Balamo. Et
quamvis Maimonides et afii hanc historiam (et itidem omnes,
qute Angeli aHcujus apparitionem narrant, ut illa Manose,
Abrahami, ubi filium immolare putabat, etc.) in somnis conti-
gisse volunt, non vero, quod aliquis ocuhs apertis Angelum
videre potuerit, illi sane garriunt; nam nihil aUud curaverunt,
quam nugas AristoteUcas, et sua propria figmenta ex Scrip-
tura extorquere; quo mihi quidem nihil magis ridiculum

videtur.

Imaginibus vero non reaUbus, sed a sola imaginatione Pro-
phetse dependentibus, revelavit Deus Josepho dominium sibi
futurum. Per imagines et verba revelavit Deus Josuae, se pro
iis pugnaturum, nimirum ostendens ei Angelum cum gladio,
quasi ducem exercitus, quod etiam verbis ei revelaverat, et
Josua ab Angelo audiverat. Esaise etiam (ut cap. 6. narratur)
reprgesentatum fuit per figuras, Dei providentiam populum
deserere, nempe imaginando Deum ter Sanctum in throno
altissimo, et IsraeUtas "iUuvie peccatorum inquinatos et sterqui-

362

TRACTATUS

liniis (luasi immersos, adeoque a Deo maxime ilistantes. Quibus
pr^sentem populi miserrimum statum intellexit, ejusdem yero
futur» calamitates verbis, tanquam a Deo prolatis, ei revelat»
fuerunt. Et ad hujus exemplar multa possem adferre exempla
ex sacris literis, nisi putarem ea omnibus esse satis nota.
Sed hiec omnia clarius confirmantur ex textu Numer. cap. 12.

vs. 6, 7. sic sonante, ^iaV vSx nNn03 mn^ DDN^33 m' DX

nNi!3i 13 -13-iN- na Sn na i3i nrn nai; p n'' i3 131n- diShs

•J^r mn^ nmil mra xSl si a//^?f/s ?^^s//-i Fropheta Bei erit,
in visione ei revelabor (id est per figuras et hieroglyphica ; nam
de Prophetia Mosis ait, esse visionem sine hieroglyphicis) ; m
somnis loquar ipsi (id est, non verbis reahbus et vera voce).
Veriim Mosi non sic (revelor) ; ore ad os loquor ipsi, et visione,
sed non cmiqmatis, et imaginem Dei aspicit; hoc est, me asji-
ciens, ut socius, non vero perterritus mecum loquitur, ut habe-
tur in Exodo cap. 33. vs. 17. Quare non dubitandum est,
reliquos Prophetas vocem veram non audivisse ; quod magis
adhiic confirmatur ex Deut. cap. 34. vs. 10., ubi dicitur

a^33 Sx u':^ mm ij;t irN nrD3 SxnL-^^ "n;; .^3: Dp xS>

et non constitit (proprie, surrexit) unqnam Israeli propheta
sicut Moses, qtiem Deus noverit de facie ad faciem; qiiod qui-
dem intelHgendum est per solam yocem, nam nec Moses ipse
Dei faciem nunquam viderat (Exodi cap. 33).

Prjeter h«c media nulla alia, quibus Deus se homimbus com-
municaverit, in Sacris Litteris reperio ; adeoque, ut supra osten-
dimus, nuUa aha fingenda neque admittenda. Et quamvis clare
inteUigamus, Deum posse immediate se hominibus communicare;
nam nullis mediis corporeis adhibitis, menti nostrse suam essen-
tiam communicat ; attamen, ut homo ahquis sola mente ahqua
perciperet, qujB in primis nostrae cognitionis fundamentis non
continentur, nec ab iis deduci possunt, ejus mens prjestantior
necessario, atque humana longe excellentior, esse deberot. Quare
non credo, ullum alium ad tantam perfectionem supra ahos
pervenisse, pr^ter Christum, cui Dei placita, quse homines ad
sahitem ducunt, sine verbis aut visionibus, sed immediate
revelata sunt : adeo ut Deus per mentem Christi sese Apostolis
manifestaverit, ut olim Mosi mediante voce aerea. Et ideo vox
Christi, sicuti illa, quam Moses audiebat, Vox Dei vocari potest
Et hoc sensu etiam dicere possumus, Sapientiam Dei, hoc est

THEOLOGItO-POLITKJl OAP. I.

363

Sapientiam, quse supra humanam est, naturam humanara in
Christo assumpsisse. Et, Christum viam salutis fuisse.

Verum monere hic necesse est, me de iis, quse quiedam
Ecclesise de Christo statuunt, prorgus non loqui, neque ea
negare; nam libenter fateor, me ea non capere. Quse moda
affirmavi, ex ipsa Scriptura conjicio. Nam nullibi legi, Deura
Christo apparuisse aut locutura fuisse, sed Deura per Christum
ApostoHs revelatura fuisse, eumque viam salutis esse, et deniqu^
veterem legem per Angelum, non vero a Deo imraedisle tra-
ditani fuisse, etc. Quare, si Moses cura Deo de facie ad
faciera, ut vir cura socio solet (hoc est raediantibus duobus
corporibus) loquebatur, Christus quidem de raente ad mentem
cum Deo comraunicavit.

Asserinius itaque, prseter Christuni, nerainem nisi iraaginati-
onis ope, videlicet ope verborera aut iraaginura, Dei revelata
accepisse, atque adeo ad prophetizandura non esse opus perfec-
tiore mente, sed vividiore iraaginatione, ut clarius in sequenti
Capite ostendam. Hic jara quserendum est, quidnara Sacrse
Literte inteUigant per Spiritura Dei Prophetis infusura, vel
quod Prophetae ex Dei Spiritu loquebantur; ad quod investi-
gandura, quaerendum prius, quid significat vox Hebrrea nn
ruagh, quara vulgus Spiritura interpretatur.

Vox TVD niagh genuino sensu significat ventum, ut notum;
sed ad phira aHa significandum ssepissirae usurpatur, quae taraen
hinc derivantur. Suraitur enira I. ad significandura haHtum, ut
Psal. 135. vs. 17. DrT^M rm Z^' J^V *]N* etiam non est Spiritus

in ore siio. II. aniraura, sive respirationera, ut SharaueHs 1. cap.

30. vs. 12. vSx Hrvn 3rni et redHt ei Spiritus, id est, respiravit.
Hinc siraitur III. pro aniraositate, et viribus, ut Josuae cap. 2,

vs. 11. r\V3 nn n;; nop N'^1 nec comtitit postea Spiriius in

ullo viro. Itera Ezechiel. cap. 2. vs. 2. Sj; ''iTDI^m nM "'3 N^nt

'hyi et venit in me Spiritus (seu vis), qui me fecit instare p)edihus
meis, Hinc suraitur IV. pro virtute et aptitudine, ut Job. cap.
32. vs. 8. niSO iVn mi JSN* certe ipsa Spiritus est in homine,

hoc est, scientia non praecise apud senes est quaerenda, nam
iUara a singulari hominis virtute et capacitate pendere jam
reperio. Sic Numeri cap. 27. vs. 18. 13 rm irN' TW vir, in
quo est Spiritus. Sumitur deinde V. pro anirai sententia, ut
Nura. cap. 14. vs. 24. y2V TTTMi mi HiTn 3pj; quoniam ipsi

364

TRACTATUS

alius fuit Spirltm, hoc est, alia animi «ententia, sive alia mens.
Item Prov cap. 1. vs. 23. 7111 03^ T^TZH doqua,- vobisSpiri-
ir^hoc est mentem) meum. Et hoc sensu usurpatuv ad signi-
ficrndam voluntatem,' sive decretum, appet.tmn, et nnpetmn

animi; ut Ezechiei. cap. 1. vs. 12. nnn nDC n>n' "irN ^X

-dr toSS quo emt Spiritus (seu voluntas) eundi ihant. Item
Esai* cap. 30. vs. 1. VHI xSl nMD 1«:^ et ad f»f"^^'-
fusionem et non ex meo Spiritu. Et cap. 29. vs. 10. 103 3

nnTin nn mn' ^'^^ '/"'« /"'"''« m^''' '>"« ^"" ■''>''■'"""

(hoc est appetitum) dormiendi. Et Judic. cap. 8. vs. 3. 7\T\-r\ .S
rSjTD nnn tunc mitigatus est eomm Spiritus, sive impetus. Item

1 R v.a <i«i TV naiSa inna Srioi <?'« dominatur

S-W.,nsiv;'ap;:-titul! 2'' l<am ,ui .apit luatem. Idem
cap. 25. vs. 28. mnS m»J?D jW* r'N »"•, 2'» «0» '•o'"'""' ''^«-

.««,« .««'«. Et Esaice cap. 33. vs. l/- ^^^^^^f^^f ^1
^/>;W/»/s vester est innis, qui vos consitmit. Porro haec vox nn

S qu:!-,: a/imum' significat >"-f ^^f./^^P^-S;::
omnes animi passiones, et etiam dotes, ut nnOJ nn Spu itus

altus ad significandum superbiam, ^'^^'^^'SZ
ad humihtatem, njn nn Spirttus nmlus ad odium et ™elan
choliam nalD nn Spiritus bonus ad benignitatem, nNJp mi
6><V,Y«s' ^rfo(</piV., DTO nn Spiritus (sive appetitus) /•orm«<to-
n»Hi mi3i; nsr :nD2n nn S/>»-»<ms sapientue, con.ulit, tortilu-
S- id est (nam Hebraice frequentius substantiv.s quam
adjectivis utimur) animus sapiens, prudens, fort.s, vel vn-ti^
sajientiae, consiW, fortitudinis ; fl nn Sj,/n««. 6.».'^o;«««"'' etc.

VI. significat ipsam mentem sive animam, ut Eccless. 3. vs. 19.

SaS -mN nni Spiritus (sive anima) eadem est omnibus, [ibid.

pan 12 vs 7.1 anSxn Sx airn nnni et Spiritus ad Deum

Tlverlitur. VII. denique significat mundi plagas (propter ventos
quT inde flant), et etiam latera cujuscunque rei, quie illas mund.
Slagas respiciunt. Vide Ezechielem cap. 37. vers. 9. et cap. 42.
vers 16 17, 18, 19, etc. ^ ^ . ^ .

Jam notandum, q..od res aUqua ad Deum refertur, et De.

THEOLOGICO-POLITICI CAP. I.

365

dicitur esse. I. quia ad Dei naturam pertinet, et quasi pars est
Dei, ut cum dicitur 7\T\' HD potentia Dei, Hin^ 'T]; ocuh Dei.
II quia in Dei potestate est et ex Dei nutu agit ; sic in Sacris
coeli vocantur niH^ W cceli Dei, quia Dei quadriga et domici-
lium sunt, Assyria flagellum Dei vocatur, et Nabucadonosor

servus Dei, etc. III. quia Deo dicata est, ut niH'' "^D^H templum

Dei, D^hSn' TU Dei Nazarenus, 7m UVh panis Dei etc. IV.
quia per Prophetas tradita est, at non Lumine Naturali reye-
lata ; ideo Lex Mosis Lex Dei vocatur. V. ad rem in superlativo

s^radu exprimendum, ut Sn ^Tl montes Dei, hoc est montes
altissimi, niH'' nD-tVI sommis Dei, id est profundissimus ; et
hoc sensu Amos cap. 4. vers. 11. exphcandus est, ubi Deus

ipse sic loquitur H-nDi; DNn DiiD nx u^rhii DDanQD DDnx ^iDan

snbverti vos, sicuti suhversio Dei (subvertit) Sodomam et Go-
morram, id est sicuti memorabilis illa subversio: nam, cum
Deus ipse loquatur, ahter proprie explicari non potest. Scientia
^iam naturahs Salomonis Dei scientia vocatur, id est divma,

sive supra communem. In Psalmis etiam vocantur 7iV ^^^/^f ''^
Dei, ad exprimendam earum insolitam magnitudmem. Et 1 bha-
mueUs cap. 11 vers. 7. ad significandum metum admodum

magnum dicitur D^n hv mn^ -in3 Ssj"'! et cecidit metus Dei supra
populum. Et hoc sensu omnia, quse captum Judaeorum supera-
bant, et quorum causas naturales tum temporis ignorabant, ad
Deum referri solebant. Ideo tempestas mn^ m];^ increpatio Dei,
tonitrua autem et fulmina Dei sagittae vocabantur; putabant
enim, Deum ventos in cavernis, quas Dei aeraria vocabant,
inclusos habere, in qua opinione ab Ethnicis in hoc diiferebant,
quod non iEolum, sed Deum eorum rectorem credebant. Hac
etiam de causa miracula opera Dei vocantur, hoc est opera
stupenda. Nam sane omnia naturalia Dei opera sunt, et per
solam divinam potentiam sunt et agunt. Hoc ergo sensu Psaites
vocat .Egypti miracula Dei potentias, quia Hebraeis nihU simile
expectantibus viam ad salutem in extremis pericuHs aperuerunt,
atque ideo ipsi eadem maxime admirabantur.

Cum igitur opera Naturse insolita opera Dei vocentur, et
arbores insoUt» magnitudinis arbores Dei, mimme mirandum,
quod in Genesi homines fortissimi et magnse staturae, quamivis
impii raptores et scortatores, filii Dei vocantur. Quare id abso-
lute omne, quo ahquis reliquos excellebat, ad Deum reterre

^66

TRACTATUS

solebant antiqui, non tantum Judaei, sed etiam ethnici ; 1 harao
^nim, ubi somnii interpretationem audivit, dixit, Josepho mentem
Deorum inesse, et Nabucadonosor etiam Danieh dixit, eum
mentem Deorum Sanctorum habere. Quin etiam apud Latinos
nihU frequentius ; nam qu^ affabre facta sunt, dicunt ea divina
manu fuisse fabricata, quod si quis Hebraice transferre vellet,
deberet dicere, Manii Dei fahricata, ut Hebraizantibus no-

^'is itaque Loca Scripturse, in quibus de Dei Spiritu fit mentio,

facile inteUigi et expUcari possunt. Nempe D^n^V rm *Sy>//-/f ^^^-
Dei et r\T\' nn Spiritus Jehova quibusdam in locis nihil aliucl
«ignificat quam ventum vehementissimum, siccissimum, et tata-
tem, ut in Esai.^ cap. 40. vs. 7. 13 *) n2V: mn nn ventus
Jehovce flavit in eiim, hoc est ventus siccissimus et tatalis. M
Oeneseos cap. 1. vers. 2. et ventus Dei (sive ventus fortissmius)
movehatur super aqnam. Deinde significat animum magnum;
Gideonis enim et Samsonis animus vocantur m Sacris Literis
nin'' rm Spiritus Dei, hoc est animus audacissmius et acl quse-
vis paratus. Sic etiam quaecunque virtus sive vis supra com-
munem vocatur mn"' m-| Spiritus seu virtus Dei, ut m Lxod.

«ap 31 vers. 3. DTlSx mi CTX NSoNn et adimplebo ipsum

(nempe Betzaleelem) Spiritu Dei, hoc est (ut ipsa Scriptura ex-

pUcat) ingenio et arte supra communem hommum sortem. feic

Esai^ cap. 11. vers. 2. mn^ mn rSj; nrai et quiescet supra

ipsum Spiritus Dei, hoc est, ut ipse Propheta more in Sacris

Literis usitatissimo, particulatim postea id exphcando declarat,

virtus sapienti*, consiUi, fortitudinis, etc. Sic etiam melanchoha

SauUs vocatur nri DTlS.V mi Dei Spiritus malus, id est melan-

<jhoUa profundissima : servi enim SauUs, qui ejus melanchoham

Dei melanchoUam vocabant, ei fuerunt authores, ut ahquem ad

se musicum vocaret, qui fidibus canendo ipsum recrearet quod

ostendit eos per Dei melancholiam naturalem melancholiam

inteUexisse. Significatur deinde per mn^ rvr\ Dei Spiritum ipsa

hominis mens, sicuti in Job. cap. 27. vers 3. '3X3 hSx mm
et Splritus Dei in naso meo, aUudens ad id, quod habetur in
Genesi, nempe quod Deus flavit animam vitie m naso homi-
nis. Sic Ezechiel, mortuls prophetizans, ait cap. 3/. vers. 14.

♦ Ed. Pr. : n^m ** Sic Ed. Pr.

THEOLOGIGO-POLITICI CAP. I.

367

On^^m QD3 '^TW^ ^inn et dabo meum Spiritum vohis, et rivetis;
id est, vitam vobis restitutam. Et hoc sensu dicitur Jobi cap.

34. vers. 14. «llDiV vSx inOUOl ^HM dS vSn DT^ DN si velit

(nempe Deus), Spiritum suum (hoc est mentem, quam nobis
dedit) et animam suam sihi recolliget. Sic etiam inteUigendus est

Genes. cap. 6. vers. 3. 1^3 i\in DJCD dSiI/S D1N*3 ^TVi'! J1T xS

non ratiocinahitur (aut non decernet) Spirittis 7neus in homine
unquam, quoniam caro est; hoc est, homo posthac ex decretis
carnis, et non mentis, quam ipsi, ut de bono discerneret, dedi,

aget. Sic etiam Psalmi 51. vs. 12, 13. r\)l) DM^V 'h NHD linD dS

^jop npn S,v -|np mm y:shn '2ybm Sx : '2ip2 nn p:

cor purum crea mihi Deus, et Spiritum (id est appetitum)
decentem (sive moderatum) in me renova; non me rejice e tuo
conspectu, nec mentem tuce sanctitatis ex me cape. Quia peccata
ex sola carne oriri credebantur, mens autem non nisi bonum
suadere, ideo contra carnis appetitum Dei auxiUum invocat,
mentem autem, quam Deus Sanctus ipsi dedit, a Deo conser-
vari tantum precatur. Jam, quoniam Scriptura Deum instar
hominis depingere, Deoque mentem, animum, animique affectus,
ut et etiam corpus et haUtum tribuere, propter vulgi imbecilU-
tatem, solet; ideo mn^ mi Spiritus Dei in Sacris ssepe usur-
patur pro mente, sciUcet animo, affectu, vi, et haUtu oris Dei.

Sic Esaias cap. 40. vers. 13. ait, mn^ TVT) nJC pn ^D ciuis dis-

posuit Dei Spiritum (sive mentem)? hoc est, quis Dei mentem
praeter Deum ipsum ad aUquid volendum determinavit ? et cap.

63. vers. 10. ^Znip r\r\ nx 13a*;;i nO nam et ipsi amaritudine

et tristitia affecerunt Spiritum suce sanctitatis. Et hinc fit ut
pro Lege Mosis usurpari soleat, quia Dei quasi mentem expU-

cat, ut ipse Esaias in eodem cap. vers. 11. nx IDnpD DU*n n''^

y^ffHp TVTi uhi (iUe) est, qui posuit in medio ejus Spiritum siue

sanctitatis, nempe Legem Mosis, ut clare ex toto contextu ora-

tionis coUigitur ; et Nehemias cap. 9. vers. 20. nn3 n31Dn "jmm

D^OC^n^ et Spiritum, sive mentem, tnam honam eis dedisti, iit
eos intelUgentes faceres; de tempore enim Legis loquitur, et
etiam ad id Deut. cap. 4. vers. 6. aUudit, ubi Moses ait, (pio-
niam ipsa (nempe Lex) est vestra scientia et prudcntia, etc. Sic

368

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. I.

369

etiam in Psalmo 143. vers. 10. * nirD ]"^2 'Jmn n310 -|nn
mens tua homi me ducet m termm planam hoce^t mens tua
obis revelata me in rectam viam ducet. Sigmficat etiam, uti
Hx^^us Spiritus Dei Dei halitum, qui etiam impropne sieuh
menr animuf et corpus, Deo in Scriptura tribuitur, ut PsaL
I. vers rOeinde D^i potentiam, vim, sive virtutem, ut Job.

.ar, sn vers 4 ^nc-y ''N nn Spiritus Dei me fecit, hoc est
Zus L potentia Dei; vel si mavls Dei decretum ; nam Psa^^es
poetice loquendo etiam mt, jussu De, aeh factr «»«'- «'^^" ''"
Le flatu ori. sui (hoc est decreto suo, """^^^' «/^^^«"J^St
tiato) omnis eorum exercitus. It«m Psalmo 139. vers. 7. ni\

rrm- ySSZ n«C1 -piO -pit quo ibo (ut s\m)extraSpiritvm timm
aut quo fugiam (ut sim) extra tuumconspeHum 1^0« ^st (ut
ex iis quibus Psaltes ipse hoc pergit amphflcare, patet), quo
'e poium, ut sim extra tuam potentiam et P--"tj^^i°Xrs
ni,Tnn Spiritus Dei usurpatur m Sacris ad animi Uei aflectus
^Knrimendum, nempe Dei benignitatem et misencord am , ut in
M?chrcap. 2- vei^. 7. nn' nn nspn num angi^tatus est Spi-
ritus Dei (hoc est, Dei misericordia)? simtne hmc (scteva ** sci-

licet) ejus opera? Item Zachar. cap. 4. vs. 6. "== »^2) J^™ 2
Tina as- '3 «o« exerdtu, nec vi, sed solo meo Sptntu, id est
sdamea misericordia. Et hoc sensu puto etiam mtelhgendum essc
vers. 12. capitis 7. ejusdem Prophetae, nempe TOr IDU' DD^TI

^IYC^ e tcJ ^umconstituerunt cautum, neobedrrent Leg,

VmaM, qme Deus misit ex suo ^^^'■^'-^^^^l^Z
misericordia) p«r pnmos Prophetas. Hoc etiam sensu ait Hag*us

est cum primum ad vos vem, ut vobis Dei iram ejusque
:fnteX/contra vos prolatam pr.dicarem) ^^on oca^e^^^^
sum; ex tempore, quo ipsa (prolata) fud, ego adfm (ut ipso

• Ed. Pr.:m-.. 11. •• Ed. Pr. - Paulns, Gfrorer, Brnder: s<rm.

cap. 7. testatus est) ; at nunc laetus nuncius sum et Dei miseri-
cordia missus, ut vestram restaurationem canam. Potest etiam,
uti dixi, per Dei mentein in Lege revelatam intelligi, hoc est,
quod ille jam etiam ex mandato Legis, nempe Levit. cap. 19.
vers. 17., ad eos monendum venit. Quare eos iisdem conditi-
onibus et eodem modo, quo Moses solebat, monet. Et tandem
ut etiam Moses fecit, eorum restaurationem praedicendo desinit.
Attamen prima explicatio mihi magis consona videtur.

Ex his omnibus, ut tandem ad id, quod intendimus, reverta-
mur, hae Scripturse phrases perspicuae fiunt, nempe Prophetce
Spiritus Dei fuit, Deus Spiritum suum hominibus infudit,
homines Spiritu Dei, et Spiritu Sancto, repleti sunt, etc. Nihil
enim aliud significant, quam quod Prophetse virtutem singularem
et supra communem habebant *, quodque pietatem eximia animi
constantia colebant. Deinde, quod Dei mentem sive sententiam
percipiebant ; ostendimus enim, Spiritum Hebraice significare
tam mentem quam mentis sententiam, et hac de causa ipsam
Legem, quia Dei mentem explicabat, Spiritum sive mentem Dei
vocari; quare jequali jure imaginatio Prophetarum, quatenus
per eam Dei decreta revelabantur, mens Dei etiam vocari
poterat, Prophetseque mentem Dei habuisse dici poterant. Et
quamvis menti etiam nostrse mens Dei ejusque seternae sententise
inscriptse sint, et consequenter mentem etiam Dei (ut cum
Scriptura loquar) percipiamus; tamen, quia cognitio naturalis
omnibus communis est, non tanti ab hominibus, ut jam diximus,
aestimatur, et prjecipue ab Hebraeis, qui se supra omnes esse
jactabant, imo qui omnes, et consequenter scientiam omnibus
communem, contemnere solebant. Denique Prophetae Dei Spiritum
habere dicebantur, quia homines causas Propheticse cognitionis
ignorabant, eandemque admirabantur, et propterea, ut reliqua
portenta, ipsam ad Deum referre, Deique cognitionem vocare
solebant.

Possumus jam igitur sine scrupulo affirmare, Prophetas non
nisi ope imaginationis Dei revelata percepisse, hoc est median-
tibus verbis vel imaginibus, iisque veris aut imaginariis. Nam,
cum nulla aha media in Scriptura prseter hsec reperiamus, nulla
etiam alia, ut jam ostendimus, nobis fingere licet. Quibus autem
Naturae legibus id factum fuerit, fateor me ignorare. Potuissem
quidem, ut ahi, dicere, per Dei potentiam factum fuisse ;
attamen garrire viderer. Nam idem esset, ac si termino aliquo

* Cf. Annot. III.

370

TRACTATUS

|i}

transcendentali formam alicujus rei singularis velim explicare.
Omnia enim per Dei potentiam facta sunt. Imo quia Naturse
potentia nuUa est nisi ipsa Dei potentia, certum est, nos eatenus
Dei potentiam non intelligere, quatenus causas naturales igno-
ramus ; adeoque stulte ad eandem Dei potentiam recurritur,
quando rei alicujus causam naturalem, hoc est ipsam Dei
potentiam, ignoramus. Verum nec nobis jam opus est, Prophe-
ticse cognitionis causam scire. Nam, ut jam monui, hic tantum
Scriptur» documenta investigare conamur, ut ex iis, tanquam
ex datis Naturje, nostra concludamus; documentorum autem
causas nihil curamus.

Cum itaque Prophet» imaginationis ope Dei revelata perce-
perint, non dubium est, eos multa extra intellectus limites
percipere potuisse; nam ex verbis et imaginibus longe plures
ideie componi possunt, quam ex soUs iis principiis et notionibus,
quibus tota nostra naturalis cognitio superstruitur,

Patet deinde, cur Propheta) omnia fere parabohce et aenig-
matice perceperint et docuerint, et omnia spirituaHa corporaUter
expresserint : hsec enim omnia cum natura imaginationis magis
conveniunt. Nec jam mirabimur, cur Scriptura, vel Prophetae,
adeo improprie et obscure de Dei Spiritu sive mente loquantur,
ut Numeri cap. 11. vers. 17. et Primi Regum cap. 22. vers.
2. etc. Deinde quod Micha?as Deum sedentem, Daniel autem ut
senem vestibus albis indutum, Ezechiel vero veluti ignem, et
qui Christo aderant, Spiritum Sanctum ut columbam descendentem,
Apostoli vero ut Unguas igneas, et Pauhis denique, cum prius
converteretur, lucem magnam viderit. Htec enim omnia cum
vulgaribus de Deo et Spiritibus imaginationibus plane conveniunt.
Denique, quoniam imaginatio vaga est et inconstans, ideo Pro-
phetia Prophetis non diu haerebat, nec etiam frequens, sed
admodum rara erat, in paucissimis sciUcet hominibus, et in iis
etiam admodum raro. Cum hoc ita sit, cogimur jam inquirere,
unde Prophetis oriri potuit certitudo eorum, quee tantum per
iraaginationem, et non ex certis mentis principiis percipiebant.
Verum quicquid et circa hoc dici potest, ex Scriptura peti
debet, quandoquidem hujus rei (ut jam diximus) veram scientiam
non habemus, sive eam per primas suas causas expUcare non
possumus. Quid autem Scriptura de certitudine Prophetarum
doceat, in sequente Capite ostendam, ubi de Prophetis agere
constitui.

THEOLOOICO-POLITICI CAP. II. 371

CAPUT II.
De Fr 0 p h eti 8.

Ex superiore Capite, ut jam indicavimus, sequitur, Prophetas
non fuisse perfectiore mente praeditos, sed quidem potentia
vividius imaginandi, quod Scripturse narrationes abunde etiam
docent. De Saloraone enira constat, eura quidera sapientia, sed
non dono Prophetico ca^teros exceUuisse. Prudentissirai etiam
ilH Heraan, Darda, Kalchol, Prophetse non fuerunt, et contra
horaines rustici, et extra omnera discipUnara; irao rauUercula^
etiam, ut Hagar anciUa Abrahami^ dono Prophetico fuerunt
praeditse. Quod etiam cura experientia et ratione convenit. Nara
qui maxirae iniaginatione poUent, rainus apti sunt ad res pure
inteUigendura^ et contra, qui inteUectu raagis poUent, eumque
maxirae colunt, potentiara iraaginandi magis temperatara,
raagisque sub potestatera habent et quasi freno tenent, ne cura
inteUectu confundatur. Qui igitur sapientiara et reruni natura-
Uura et spirituaUura cogiiitionera ex Prophetarura Ubris inves-
tigare student, tota errant via: quod, quoniara terapus, Philo-
sophia, et denique res ipsa postulat, hic fuse ostendere decrevi,
parura curans, quid superstitio ogganniat, qua3 nuUos raagis
odit, quara qui verara scientiara veraraque vitara cohmt. Et,
proh dolor! res eo jam pervenit, ut qui aperte fatentur^ se
Dei ideara non habere, et Deura non nisi per res creatas
(quarura causas ignorant) cognoscere, non erubescant PhUosophos
Atheisrai accusare.

Ut auteni rera ordine deducam, ostendam, Prophetias varia-
visse, non tantura pro ratione iraaginationis et teraperaraenti
corporis cujusque Prophetae, sed etiara pro ratione opinionura,
quibus fuerant inibuti ; atque adeo Prophetiam nunquam Prophetas
doctiores reddidisse, ut statim fusius expUcabo; sed prius de
certitudine Prophetarum hic agendura, tura quia hujus Capitis
arguraentura spectat, tura etiara quia ad id, quod deraonstrare
intendiraus, aUquantura inservit.

Cum siraplex imaginatio non involvat ex sua natura certitudinem,
sicuti oranis clara et distincta idea, sed iraaginationi, ut de rebus,
quas iraaginaraur, certi possiraus esse, aUquid necessario, acce-
<lere debeat, nenipe ratiociniura ; hinc sequitur, Prophetiara per
se non posse involvere certitudineni, quia, ut jam ostendimus,
a sola imaginatione pendebat. Et ideo Prophetae non certi erant

372

TRACTATUS

de Dei revelatione per ipsam revelationem, sed per aliquod
sienum; ut patet ex Abrahamo (vide Genes. cap. lo. vers. 8.},
qui audita Dei promissione signum rogavit; lUe quidem Dea
credebat, nec signum petiit, ut * Deo fidem haberet, sed ut
Bciret, id a Deo ei promitti. Idem etiam clanus ex Gideone

constat; sic enim Deo ait, W ^310 nnNT nW ^S nW ^f fac
mihi signum, (ut sciam) quod tu mecum loquens ; vide Judicum

cap. 6. vers. 17. Mosi etiam ** dicit Deus OIV O nwn -p T\n
^nnSr et hoc (sit) Hhi signum, quod ego te misi. Ezechias, qui
dudum noverat Esaiam esse Prophetam, signum Prophetise ejua
valetudinem pr^dicentis rogavit. Quod quidem ostendit, Pro-
phetas semper signum aliquod habuisse, quo certi fiebant de
rebus quas Prophetice imaginabantur, et ideo Moses monet (vide
Deut.' cap. 18. vers. ult.), ut signum ex Propheta petant, nempe
eventum alicujus rei futur^. Prophetia igitur hac in re naturah
cedit cognitioni, qu^ nullo indiget signo, sed ex sua natura
certitudinem involvit. Etenim h^ec certitudo Prophetica mathe-
matica quidem non erat, sed tantum morahs. Quod etiam ex
ipsa Scriptura constat; nam Deut. cap. 13. *** monet Moses,
ciuod si quis Propheta novos Deos docere veht, is, quamvis
suam confirmet doctrinam signis et miracuUs, mortis tamen
damnetur; nam, ut ipse Moses pergit, Deus signa etiam et
miracula facit ad tentandum populum; atque hoc Ohristus
etiam Discipulos suos monuit, ut constat Matth. cap. ^4.
vers. 24. Quinimo Ezechiel cap. 14. vers. 9. %* clare docet>
Deum homines ahquando falsis revelationibus^decipere: nam

quando Propheta (falsus scU.) Inducitur, et verhumlocutus fuerit,
ego Deus induxi illum Prophetam; quod etiam Mich^as (vide
Regum Lib. 1. cap. 22. vers. 21.) de Prophetis Achabi testatur.
Et quamvis hoc ostendere videatur, Prophetiam et revelati-
onem rem esse plane dubiam, habebat tamen, uti diximus,
multum certitudinis. Nam Deus pios et electos nunquam decipit,
sed iuxta iUud antiquum proverbium (vide Shamuehs 1. cap. ^4.
Vs 14 *** ), et ut ex historia AbigagUs ejusque oratione constat,
Deus utitur piis tanquam suse pietatis instrumentis, et impus

• Edd. B. C. D.: non ut.
*** Ed. Pr.: 14.

••

*/ Ed. Pr.: 8.
^\ Ed. Pr.: 13.

Exod. cap. 3. vers. 12.

THEOLOGICO-POLITICI CAP. II.

373

tanquam suse irse executoribus et mediis. Quod etiam clarissime
constat ex iUo casu Michseae, quem modo citavimus ; nam, quan-
quam Deus decreverat Achabum decipere per Prophetas, falsis
tamen tantum Prophetis usus fuit, pio autem rem, ut erat,
revelavit, et vera prsedicere non prohibuit. Attamen, uti dixi,
<;ertitudo Prophetae moraUs tantum erat, quia nemo se justi-
ficare coram Deo potest, nec jactare, quod sit Dei pietatis
instrumentum, ut ipsa Scriptura docet, et re ipsa indicat ; nam
Dei ira Davidem seduxit ad numerandum populum, cujus tamen
pietatem Scriptura abunde testatur. Tota igitur certitudo prophe-
tica his tribus fundabatur, I. quod res revelatas vividissime,
ut nos vigUando ab objectis affecti solemus, imaginabantur ; II.
signo ; III. denique, et praecipuo, quod animum ad solum sequum
^t bonum incUnatum habebant. Et quamvis Scriptura non semper
Signi mentionem faciat, credendum tamen est, Prophetas semper
Signum habuisse; nam Scriptura non semper solet omnes con-
-ditiones et circumstantias enarrare (ut multi jam notaverunt),
fied res potius ut notas supponere. Praeterea concedere possu-
mus, Prophetas, qui nihU novi, nisi quod in Lege Mosis con-
tinetur, prophetabant, non indiguisse signo, quia ex Lege
confirmabantur. Ex. gr. Prophetia Jeremiae de vastatione Hiero-
solymse confirmabatur Prophetus reUquorum prophetarum, et
minis Legis, ideoque signo non indigebat; sed (]hananias, qui
contra omnes Prophetas citam civitatis restaurationem prophe-
tabat, signo necessario indigebat; aUas de sua Prophetia dubi-
tare deberet, donec eventus rei ab ipso prsedictae suam Prophe-
tiam confirmaret. Vide Jerem. cap. 28. vers. 9 *.

Cum itaque certitudo, qnse ex signis in Prophetis oriebatur,
non mathematica (hoc est, quge ex necessitate perceptionis. rei
perceptse aut visse sequitur), sed tantum moraUs erat, et signa
non nisi ad Prophetje persuadendum dabantur; hinc sequitur,
Signa pro opinionibus et capacitate Prophetse data fuisse; ita
ut signum, quod unum Prophetam certum redderet de sua
Prophetia, aUum, qui aUis esset imbutus opinionibus, minime
convincere posset; et ideo signa in unoquoque Propheta varia-
l)ant. Sic etiam ipsa revelatio variabat, ut jam diximus, in
unoquoque Propheta pro dispositione temperamenti corporis,
imaginationis, et pro ratione opinionum, quas antea amplexus
fuerat. Pro ratione enim temperamenti variabat hoc modo;
nempe, si Propheta erat hUaris, ei revelabantur victorise, pax,

* Ed. Pr.: 8.

374

TRACTATUS

ili

}

et quae porro homines ad laetitiam movent; tales enim similia
ssepius imaginari solent; si contra tristis erat, bella, supplicia,
et omnia mala ei revelabantur ; et sic, prout Propheta erat
misericors, blandus, iracundus, severus, etc, eatenus magis
aptus erat ad has quam ad illas revelationes. Pro dispositione
imaginationis autem sic etiam variabat; nempe, si Propheta
erat elegans, stylo etiam eleganti Dei mentem percipiebat, sin
autem confusus, confuse; et sic porro circa revelationes, quae
per imagines repraesentabantur ; nempe, si Propheta erat rusticus,
boves et vaccae, etc. ; si vero miles, duces, exercitus ; si denique
aulicus, solium regium et simiHa ipsi reprresentabantur. Deniquft
variabat Prophetia pro diversitate opinionum Prophetarum:
nempe Magis (vide Matthsei cap. 2.), qui nugis astrologiae crede-
bant, revelata fuit Christi nativitas per imaginationem stellse
in Oriente ortae; Auguribus Nabucadonossoris (vide Ezechielis
cap. 21. vs. 26.) in extis revelata fuit vastatio Hierosolymae^
quam etiam idem Rex ex oraculis intellexit, et ex directione
sagittarum, quas sursum in aerem projecit. Prophetis deinde,
qui credebant homines ex hbera electione et propria potentia
agere, Deus ut indiiferens revelabatur, et ut futurarum huma-
narum actionum inscius. Quae omnia ex ipsa Scriptura singulatin)
jam demonstrabimus.

Primum igitur constat ex illo casu EHsae (vide Regum Lib.
2. cap. 3. vs. 15.), qui, ut Jehoramo prophetaret, organum
petiit, nec Dei mentem percipere potuit, nisi»postquam musica
organi delectatus fuit; tum demum Jehoramo cum sociis laeta
prsedixit, quod antea contingere nequiit, quia Regi iratus erat ;
et qui in aliquem irati sunt, apti quidem sunt ad mala, non
vero bona de iisdem imaginandum. Quod autem alii dicere
volunt, Deum iratis et tristibus non revelari, ii quidem somniant ;
nam Deus Mosi in Pharahonem irato revelavit miseram illam
primogenitorum stragem (vide Exodi cap. 11. vs. 8.), idque
nuUo adhibito organo. Kaino etiam furenti Deus revelatus est.
EzechieH prae ira impatienti miseria * et contumacia Judaeorum
revelata fuit (vide Ezechielis cap. 3. vs. 14.); et Jeremias
mcestissimus et magno vitae tsedio captus calamitates Judseorum
prophetavit: adeo ut Josias eum consulere noluerit, sed foemi-
nam ei contemporaneam, utpote qu?e ex ingenio muliebri magis
apta erat, ut ei Dei misericordia revelaretur (vide Lib. 2. Paralip.
cap. 34. **) Michaeas etiam nunquam Achabo aliquid boni, quod

• Brader. — Ed. Pr. : miserice. ** Ed. Pr. : 35.

THEOLOGICO-POLITICI CAP. II.

375

tamen alii veri Prophetae fecerunt (ut patet ex primo Regum
cap. 20.), sed tota ejus vita mala prophetavit (vide 1 Reg.
cap. 22. vs. 8. *, et clarius in 2. ParaHp. cap. 18. vs. 7.).
Prophetae itaque pro vario corporis temperamento magis ad
has quam ad illas revelationes erant apti. Stylus deinde
prophetiae pro eloquentia cujusque Prophetae variabat ; Prophetiae
enim EzechieHs et Amosis non sunt, ut illae Esaiae, Nachumi,
eleganti, sed rudiore stylo scriptae. Et si quis. qui Hnguam
Hebraicam caUet, haec curiosius inspicere velit, conferat diver-
sorum Prophetarum quaedam ad invicem capita, quae ejusdem
sunt argumenti, et magnam reperiet in stylo discrepantiam.
Conferat scil. cap. 1. auHci Esaiae ex vs. 11. usque ad 20. cum
cap. 5. rustici Amosis ex vs. 21. usque ad 24. Conferat deinde
ordinem et rationes Prophetiae Jeremiae, quam cap. 49. Edomaeae
scripsit, cum ordine et rationibus Hobadiae. Conferat porro
etiam Esaiae cap. 40. vers. 19, 20. et cap. 44. ex vers. 8.
cum cap. 8. vers. 6. et cap. 13. vers. 2. Hoseffi. Et sic de
caeteris; quae si omnia recte perpendantur, facile ostendent,
Deum nuUum habere stylum pecuHarem dicendi, sed tantum
pro eruditione et capacitate Prophetse eatenus esse elegantem,
compendiosum, severum, rudem, proHxum, et obscurum.

Repraesentationes propheticae et hieroglyphica, quamvis idem
significarent, variabant tamen; nam Esaiae aHter Dei gloria
templum relinquens repraesentata fuit, quam EzechieH. Rabini
autem volunt, utramque repraesentationem eandem prorsus fuisse,
at Ezechielem, ut rusticum, eam supra modum miratum fuisse,
et ideo ipsam omnibus circumstantus enarravisse ; attamen, nisi
ejus rei certam habuerunt traditionem, quod minime credo, rem
plane fingunt. Nam Esaias Seraphines senis aHs, Ezechiel vero
bestias quaternis aHs vidit; Esaias vidit Deum vestitum et in
soHo regio sedentem, Ezechiel autem instar ignis ; uterque sine
dubio Deum vidit prout ipsum imaginari solebat. Variabant
praeterea repnesentationes non modo tantum, sed etiam per-
spicuitate; nam repraesentationes Zachariae obscuriores erant,
quam ut ab ipso absque expHcationfe possent inteHigi, ut ex
ipsarum narratione constat : DanieHs autem etiam expHcatae
nec ab ipso Propheta potuerunt inteHigi. Quod quidem non
contigit propter rei revelandae diflficultatem (de rebus enim
humanis tantum agebatur, quae quidem Hmites humanae capa-
citatis non excedunt, nisi quia futurae sunt), sed tantum quia

* Ed. Pr.: 7.

376

TRACTATUS

Danielis imaginatio non seque valebat ad prophetandum vigi-

lando ac in somnis ; quod quidem inde apparet, quod statim in

initio revelationis ita perterritus fuit, ut fere de suis viribus

desperaret. Quare propter imaginationis et virium imbecilli-

tatem res ipsi admodum obscurae reprsesentatae fuerunt, neque

eas etiam explicatas intelligere potuit. Et hic notandum, verba

a Danfele audita (up supra ostendimus) imaginaria tantum

fuisse; quare non mirum est, illum tum temporis perturbatum

omnia illa verba adeo confuse et obscure imaginatum fuisse,

ut nihil ex iis postea intelligere potuerit. Qui autem dicunt,

Deum noluisse Danieli rem clare revelare, videntur non legisse

verba Angeli, qui expresse dixit (vide cap. 10. vs. 14.), se

venisse. ut Danielem intelliyere faceret^ quid suo popido in

posteritate dierum contingeret. Quare res illae obscurse manserunt,

quia nullus tum temporis reperiebatur, qui tantum imaginati-

onis virtute polleret, ut ipsi clarius revelari possent. Denique

Propheta3, quibus revelatum fuit, Deum Eliam abrepturum, per-

suadere volebant Elisae, eum alibi locorum delatum, ubi adhuc

inveniri ab ipsis posset; quod sane clare ostendit, eos Dei

revelationem non recte intellexisse. Hsec fusius ostendere non

est opus; nam nihil ex Scriptura clarius constat, quam quod

Deus unum Prophetam longe majore gratia ad Prophetizandum

donavit, quam alium. At quod Prophetiae sive reprjfisenta-

tiones pro opinionibus Prophetarum, quas amplexi fuerint, etiam

variarent, et quod Prophetae varias, imo contrarias habuerint

opiniones et varia priejudicia (loquor circa res mere speculativas,

nam circa ea, quae probitatem et bonos mores spectant, longe

aliter sentiendum), curiosius et prolixius ostendam ; nam hanc

rem majoris momenti esse puto; inde enim tandem concludam,

Prophetiam nunquam Prophetas doctiores reddidisse, sed eos

in suis praeconceptis opinionibus rehquisse, ac propterea nos iis

circa res mere speculativas minime teneri credere.

Mira quadam pr?ecipitantia omnes sibi persuaserunt, Pro-
phetas omnia, quae humanus intellectus assequi potest, scivisse.
Et quamvis loca quaedam Scripturse nobis quam clarissime dic-
tent, Prophetas qusedam ignoravisse, dicere potius volunt, se
Scripturam iis in locis non inteUigere, quam concedere, Pro-
phetas rem aliquam ignoravisse, aut verba Scripturse ita tor-
quere conantur, ut id, quod plane non vult, dicat. Sane si
horum utrumvis licet, actum est cum tota Scriptura; frustra
enim conabimur ahquid ex Scriptura ostendere, si ea, quae
maxime clara sunt, inter obscura et impenetrabilia ponere licet,

THEOLOGICO-POLITICI CAP. U.

377

aut ad libitum interpretari. E. g. nihil in Scriptura clarius,
quam quod Josua, et forte etiam autor, qui ejus historiam
scripsit, putaverunt, solem circum terram moveri, terram
autem quiescere, et quod sol per aliquod tempus immotus
stetit. Attamen multi, quia nolunt concedere, in ccelis ahquam
posse dari mutationem, illmn locum ita explicant, ut nihil
simile dicere videatur; alii autem, qui rectius philosophari
-didicerunt, quoniam intelHgunt terram moveri, solem contra
-quiescere, sive circum terram non moveri, summis viribus
idem ex Scriptura, quamvis aperte reclamante, extorquere
■conantur; quos sane miror. An, quaeso, tenemur credere,
quod miles Josua Astronomiam callebat? et quod miraculum ei
Tevelari non potuit; aut quod lux soHs non potuit diuturnior
soHto supra horizontem esse, nisi Josua ejus causam intelHgeret?
mihi sane utrumque ridiculum videtur; malo igitur aperte
■dicere, Josuam diuturnioris iUius lucis causam veram ignoravisse,
eumque omnemque turbam, quae aderat, simul putavisse, solem
motu diurno circa terram moveri, et illo die aHquamdiu stetisse,
idque causam diuturnioris iUius lucis credidisse, nec ad id
attendisse, quod ex nimia glacie, quae tum temporis in regione
aeris erat (vide Josuae cap. 10. vers. 11.) refractio solito major
oriri potuerit, vel aHud quid simile, quod jam non inquirimus.
Sic etiam Esaiae signum umbrae retrogradae ad ipsius captum
revelatum fuit, nempe per retrogradationem soHs: nam etiam
putabat, solem moveri et terram quiescere, et de parheHis forte
Tiunquam nec per somniuni cogitavit. Quod nobis sine ullo
scrupulo statuere Hcet ; nam signum revera contingere poterat,
-et regi ab Esaia praedici, quamvis Propheta veram ejus causam
ignoraret. De fabrica Salomonis, siquidem iHa a Deo revelata
fuit, idem etiam dicendum: nempe quod omnes ejus mensurae
pro captu et opinionibus Salomonis ei revelatae fuerunt: quia
•enim non tenemur credere, Salomonem Mathematicum fuisse,
Hcet nobis affirmare, euilt rationem inter peripheriam et circuH
diametrum ignoravisse, et cum vulgo operariorum putavisse,
«am esse ut 3. ad 1. Quod si Hcet dicere, nos textum iHum
Lib. 1. Reg. cap. 7. vers. 23. non inteUigere, nescio hercule,
<juid ex Scriptura inteUigere possumus; cum ibi fabrica simpH-
<jiter narretur et mere historice ; imo si Hcet fingere, Scripturam
aHter sensisse, sed propter aHquam rationem nobis incognitam
ita scribere voluisse, tum nihil aHud fit quam totius Scripturae
omnimoda eversio: nam unusquisque aequaH jure de omnibus
Scripturae locis idem dicere poterit ; atque adeo quicquid absur-

378

TRACTATUS

dum et malum humana malitia excogitare potest, id, salva
Scripturae autoritate, et defendere et patrare licebit. At id,.
quod nos statuimus, nihil impietatis continet: nam Salomon,.
Esaias, Josua, etc^ quamvis Prophetae, homines tamen fuerunt^
et nihil humani ab ipsis alienum existimandum. Ad captum
Noachi etiam revelatum ei fuit, Deum humanum genus delere,.
quia putabat, mundum extra Palaestinam non inhabitari. Nee
tantum hujusmodi res, sed etiam ahas majoris momenti Prophet»
salva pietate ignorare potuerunt, et revera ignoraverunt ; nihil
enim singulare de divinis attributis docuerunt, sed admodum
vulgares de Deo habuerunt opiniones: ad quas etiam eorum
revelationes accommodata? sunt, ut jam multis Scripturae testi
moniis ostendam. Ita ut fticile videas, eos non tam ob ingenii
sublimitatem et prsestantiam, quam ob pietatem et animi
constantiam laudari et tantopere commendari.

Adamus, primus cui Deus revelatus fuit, ignoravit, Deura
esse omniprresentem et omniscium; se enim a Deo abscondidit,
et suum peccatum coram Deo, quasi hominem coram haberet,.
conatus est excusare: quare Deus etiam ei ad ipsius captum
revelatus fuit, nempe ut qui non ubique est, et ut inscius loci
et peccati Adami: audivit enim, aut visus est audire, Deum
per hortum ambulantem, eumque vocantem et qu?erentem ubi
esset; deinde ex occasione ejus verecundise ipsum rogantem^
num de arbore prohibita comederit. Adamus itaque nullum ahud
Dei attributum noverat, (^uam quod Deus omnium rerum fuit
opifex. Kaino etiam Deus revelatus fuit ad ipsius captum,
nempe ut rerum humanarum inscius, nec ipsi, ut sui peccati
pceniteret, opus erat subhmiorem Dei cognitionem habere, Labano
Deus sese revelavit tanquam Deus Abrahami, quia credebat,
unamquamque nationem suum habere Deum pecuHarem; vide
Gen. cap. 31. vers. 29. Abrahamus etiam ignoravit, Deum esse
ubique, resque omnes praecognoscere ; ubi enim sententiam m
Sodomitas audivit, oravit, ut Deus d&m non exequeretur, ante-
quam sciret, num omnes illo supphcio essent digni; ait enim

(vide Gen. cap. 18. vers. 24.) TK1 1^ DyTji D^ron V' 'h^K

forte reperiuntur quinquaginta justi in illa civitate. Nec Deus
ipsi aliter revelatus fuit; sic enim in Abrahami imaginatione

loquitur, xS DN1 hSd tcv '^v T\ii'^ TyrspT^j^ HNnXI NJ miic

7\ym nunc descendam ut videam, numjuxta summam querelaniy.
qucB ad me venit, fecerunt; sin autem minus, (rem) sciam. Divi-

THEOLOGICO-POLITICI CAP. II.

37i>

num etiam de Abrahamo testimonium (de quo vide Gen. cap.
18. vers. 19.) nihil continet praeter solam obedientiam, et quod
domesticos suos ad aequum et bonum moneret, non autem quod
subHmes de Deo habuerit cogitationes. Moses non satis etiam
percepit, Deum esse omniscium, humanasque actiones omnes ex
solo decreto dirigi: Nam, quanquam Deus ipsi dixerat (vide
Exod. cap. 3. vers. 18.), IsraeHtas ei obtemperaturos, rem tamen
in dubium revocat, regeritque (vide Exod. cap. 4. vers. 1.)

••SipS 1i;or^ iVSl h ^TU^'^ nS jm quid si mihi non credant, nee

milii ohtemperent. Et ideo Deus etiam ipsi ut indifferens et ut
inscius futurarum humanarum actionum revelatus fuit. Dedit.
enim ei duo signa, dixitque (Exod. 4. vers. 8.), si contigerit, ut
primo slgno non credant, credent tamen ultimo ; quod si efiam nec
ultimo credent, cape (tum) aliquaniulum aquce fluvii etc. Et sane, si
quis sine prsejudicio Mosis sententias perpendere veHt, clare inve-
niet, ejus de Deo opinionem fuisse, quod sit ens, quod semper
extitit, existit, et semper existet ; et hac de causa ipsum vocat
mn^ Jehova, nomine, quod Hebraice haec tria tempora existendi
exprimit: de ejus autem natura nihil aHud docuit, quam quod
sit misericors, benignus, etc. et summe zelotypus, ut ex plurimis.
locis Pentateuchi constat. Deinde credidit et docuit, hoc ens ab
omnibus aHis entibus ita differre, ut nuUa imagine aHcujus rei
visfe posset exprimi, nec etiam videri, non tam propter rei
repugnantiam quam propter humanam imbeciUitatem ; et prae-
terea, ratione potentiae, singulare vel unicum esse. Concessit
quidem, dari entia, quae (sine dubio ex ordine et mandato Dei)
vicem Dei gerebant, hoc est ontia, quibus Deus autoritatem, jus,
et potentiam dedit ad dirigendas nationes et iis providendum et
curandum ; at hoc ens, quod colere tenebantur, summum et supre-
mum Deum, sive (ut Hebraeorum phrasi utar) Deum Deorum esse
docuit; et ideo in cantico Exodi (cap. 15. vs. 11.) dixit HDIDD "'D

mn'' ^''^va quis inter Deos tui similis, Jehova? et Jetro (cap.

18. vs. 11.) DmSxh SdD mn'' hn: '•J ^m' nnj; nunc novi, quod
Jehova major est omnihus Diis; hoc est, tandem cogor Mosi
concedere, quod Jehova major est omnibus Diis, et potentia
singulari. An vero Moses haec entia, quse vicem Dei gerebant,
a Deo creata esse crediderit, dubitari potest : quandoquidem de
eorum creatione et principio nihil, quod scimus, dixerit. Docuit
praeterea, hoc ens mundum hunc visibilem ex Chao (vide cap.
1. Gen. vers. 2.) in ordinem redegisse, seminaque Naturae indi-

380

TRACTATUS

-disse, adeoque in omnia summum jus et summam potentiam
habere, et (vide Deut. cap. 10. vers. 14, 15.) pro hoc summo
suo jure et potentia sibi soli Hebraeam nationem elegisse, cer-
tamque mundi plagam (vide Deut. cap. 4. vers. 19. et cap. 32.
vers. 8, 9.), reliquas autem nationes et regiones curis reliquo-
Tum Deorum a se substitutorum reliquisse ; et ideo Deus Israelis,
^t Deus (vide Libri 2. Paralip. cap. 32. ys. 19.) HierosolymBe,
reliqui autem Dii rehquarum nationum Dii vocabantur. Et hac
etiam de causa credebant Judsei, regionem illam, quam Deus
sibi elegerat, cultum Dei singularem et ab aUarum regionum
<5ultu prorsus diversum * requirere, imo nec posse pati cultum
aUorum Deorum, aUisque regionibus proprium : nara gentes iUie,
<iuas rex Assyri^ in Judseorum terras duxit, credebantur a
leonibus dilaniari, quia cultum Deorum iUius terrse ignorabant
<vide Lib. 2. Regum cap. 17. vers. 25, 26. etc.). Et Jacobus,
-ex Aben Hezrae opinione, dixit propterea filus, ubi patriam
petere voluit, ut se novo cultui prsepararent, et Deos aUenos,
hoc est cultum Deorum iUius terrse, in qua tum erant, depo-
nerent (vide Gen. cap. 35. vers. 2, 3.). David etiam, ut Saulo
diceret, se propter ejus persecutionem coactum esse, extra
patriam vivere, dixit, se ab hcTreditate Dei expeUi et ad aUos
Deos colendos mitti (vide Sham. Lib. 1. cap. 26. vers. 19.).
Denique credidit, hoc ens, sive Deum, suum domicUium in ccehs
habere (vide Deut. cap. 33. vers. 26. **), quse opinio inter eth-
nicos frequentissima fuit. Si jam ad Mosis reyelationes atten-
-damus, eas hisce opinionibus accommodatas fuisse reperiemus;
nam quia credebat, Dei naturam iUas, quas diximus, pati
«onditiones, nempe misericordiam, benignitatem, etc, ideo Deus
ad hanc ejus opinionem, et sub hisce attributis, ipsi revelatiis
fuit (vide Exodi cap. 34. vers. 6, 7., ubi narratur, qua ratione
Deus Mosi apparuit ; et Decalogi [cap. 20.] vers. 4, 5.). Deinde
<capite 33. vers. 18. narratur, Mosen a Deo petnsse, ut sibi
Uceret eum videre; sed quoniam Moses, ut jam dictum est,
nuUam Dei imaginem in cerebro formaverat, et Deus (ut jam
ostendi) non revelatur Prophetis, nisi pro dispositione eorum
imaginationis, ideo Deus nuUa ipsi imagine apparuit. Atque
hoc contigisse inquam, quia Mosis imaginationi repugnabat;
nam alii Prophetae Deum se vidisse testantur, nempe Esaias,
Ezechiel, Dani6l, etc. Et hac de causa Deus Mosi respondit

"^iSS nx nwnS SdID nS non poterls meam faciem videre; et

• Edd. omnes: diversam. ** Ed. Pr.: 27.

.'.

THEOLOGICO-POLITICI CAP. II.

381

quia Moses credebat, Deum esse visibilem; hoc est, ex parte
divinae naturge nuUam id implicare contradictionem, ahas enmi

nihil simUe petusset ; ideo addit ''m DINH ^1\'T N'S ^2 quoniam
nemo me videbit, et vivet. Eeddit igitur rationem opinioni Mosis-
consentaneam ; non enim dicit, id ex parto divinae naturse im-
plicare contradictionem, ut res revera se habet, sed, id contin-
gere non posse propter humanam imbecUUtatem. Porro, ut Deus.
Mosi revelaret, Israelitas, quia vitulum adoraverant, reUquis-
gentibus similes factos esse, ait cap. 33. vers. 2, 3., se missurum
angelura, hoc est ens, quod vice supremi entis Isra6htarum
curam haberet; se autem noUe inter ipsos esse; hoc enim moda
nihU Mosi reUnquebatur, ex quo ipsi constaret, Israglitas Deo
reUquis nationibus, quas Deus etiara curse aUorum entiura siva
angelorura tradiderat, dUectiores esse, ut constat ex vers. 16.
ejusdera capitis. Denique, quia Deus in coeUs habitare credebatmv
ideo Deus tanquam e coelo supra montera descendens revelaba-
tur, et Moses etiara raontem, ut Deum aUoqueretur, ascendebat ;
quod minirae opus ei esset^ si seque facUe Deum ubique imaginari
posset. Israelitse de Deo nihU fere norunt, tametsi ipsi revelatus
est ; quod quidem plusquam satis ostenderunt, cura ejus honorem
et cultura paucis post diebus vitulo tradiderunt, credideruntque
iUum esse eos Deos, qui eos ex ^gyp^o eduxerant. Nec sane
credendura est, quod horaines superstitionibus ^Egyptiorura assueti,
rudes, et raiserriraa servitute confecti, aUquid sani de Deo
intellexerint, aut quod Moses eos aUquid docuerit, quara raodum
vivendi, non quidera tanquara PhUosophus, ut tandera ex animi
Ubertate, sed tanquam Legislator, ut ex imperio Legis coacti
essent bene vivere. Quare ratio bene vivendi, sive vera vita,
Deique cultus et araor, iis raagis servitus, quara vera Ubertas,
Deique gratia et donura fuit ; Deura enira araare ejusque legera
servare jussit, ut Deo praeterita bona (ex ^gyptica scUicet
servitute libertatera, etc.) accepta ferrent; et porro rainis eos
perterrefacit, si illorum praeceptorum fuissent transgressores, et
contra, si ea observaverint, multa promittit bona. Eos itaque
eodera raodo docuit, ac parentes pueros omni ratione carentes
solent. Quare certura est, eos virtutis excellentiara, veraraque
beatitudinem, ignoravisse. Jonas conspectura Dei fugere putavit;
quod videtur ostendere, eura etiam credidisse, Deum curam
ca^terarum regionura, extra Judaeam, aUis potentUs, a se taraen
substitutis, tradidisse. Nec uUus in Vetere Testamento habetur,
qui magis secundura rationera de Deo locutus est, quam Salo^

382

TRACTATUS

mon, qui lumine naturali omnes sui seculi superavit; et ideo
-etiam se supra Legem (nam ea iis tantum tradita est, qui
Ratione et naturalis intellectus documentis carent) existimavit,
legesque omnes, quae regem spectant, et quge tribus potissimum
constabant (vide Deut. cap. 17. vs. 16, 17.), parvi pependit,
imo eas plane violavit (in quo tamen erradt, nec quod
Philosopho dignum egit, nempe quod voluptatibus indulserit),
omnia fortunae bona mortalibus vana esse docuit (vide Eccl.),
€t nihil homines intellectu prsestantius habere, nec majori sup-
plicio quam stultitia puniri (vide Proverb. cap. 16. vers. 22. *).
Sed ad Prophetas revertamur, quorum discrepantes opiniones
etiam notare suscepimus. Ezechielis sententias adeo sententiis
Mosis repugnantes invenerunt Rabini, qui nobis illos (qui jam
tantum extant) libros prophetarum reliquerunt (ut tractatu
Sabbati cap. 1. ful. 13. pag. 2. narratur), ut fere deliberaverint,
-ejus librum inter canonicos non admittere, atque eundem plano
abscondidissent, nisi quidam Chananias in se suscepisset ipsum
explicare, quod tandem magno cum labore et studio (ut ibi
narratur) ajunt ipsum fecisse; qua ratione autem, non satis
<jonstat, nempe an quod commentarium, qui forte periit, scrip-
serit, vel quod ipsa Ezechielis verba et orationes (ut fuit audacia)
mutaverit et ex suo ingenio ornaverit; quidquid sit, cap. sal-
tem 18, non videtur convenire cum versu 7. cap. 34. Exodi,
nec cum vs. 18. cap. 32. Jerem., etc. Shamu6l credebat, Deum,
iibi aliquid decreverat, nunquam decreti poenitere (vide lib. 1.
Shamuehs cap. 15. vers. 29.); nam Saulo, sui peccati poeni-
tenti, et Deum adorare, veniamque ab ipso petere volenti, dixit,
Deum suum contra eum decretum non mutaturum. Jeremije
autem contra revelatum fuit (vide cap. 18. vers. 8, 10.), nempe
Deum, sive aliquid damni sive aliquid boni alicui nationi
decreverit, sui decreti poenitere, modo homines etiam a tempore
sententise vel in melius vel in pejus mutentur. At Joel Deum
damni pcenitere tantum docuit (vide ejus cap. 2. vers. 13.).
Denique ex capite 4. Gen. vers. 7. clarissime constat, hominem
posse peccati tentationes domare, et bene agere ; id enim Kaino
dicitur, qui tamen, ut ex ipsa Scriptura et Josepho constat,
eas nunquam domavit. Idem etiam ex modo allato cap. Jeremije
jevidentissime coUigitur ; nam ait, Deum sui decreti, in damnum
aut bonum hominum prolati, pcenitere, prout homines mores
^t modem vivendi mutare vohmt : at Paulus contra nihil apertius

Ed. Pr.: 23.

THEOLOGICO-POLITICI CAP. II.

383

docet, quam quod homines nullum imperium, nisi ex Dei singu-
lari vQcatione et gratia, in carnis tentationes habent. Vide Epist.
ad Romanos cap. 9. ex vers. 10. etc, et quod cap. 3. yers. 5. et
cap. 6. vers. 19., ubi Deo justitiam tribuit, se corrigit, quod
humano more sic loquatur, et propter carnis imbecillitatem.

Ex his itaque satis superque constat id, quod ostendere pro-
ponebamus; nempe, Deum revelationes captui et opinionibus
prophetarum accommodavisse, Prophetasque res, qua? solam
speculationem, et quae non charitatem et usum vitse spectant,
ignorare potuisse, et revera ignoravisse, contrariasque habuisse
opiniones. Quare longe abest, ut ab iis cognitio rerum natura-
lium et spiritualium sit petenda. Concludimus itaque, nos
Prophetis nihil aliud teneri credere praeter id, quod finis et
substantia est revelationis ; in reliquis, prout unicuique libet,
liberum est credere ; exempli gratia, revelatio Kaini nos tantum
docet, Deum Kainum monuisse ad veram vitam ; id enini tantum
intentum et substantia revelationis est, non vero, libertatem
voluntatis, aut res Philosophicas docere; quare, tametsi in
verbis illius monitionis et rationibus libertas vohmtatis clarissime
continetur, nobis tamen licitum est, contrarium sentire, quan-
<loquidem verba illa et rationes ad captum tantum Kaini
accommodatse sunt. Sic etiam Michsese revelatio tantum docere
vult, quod Deus Michseae verum exitum pugn?e Achabi contra
Aram revelavit, qifare hoc etiam tantum tenemur credere ;
quicquid igitur prieter hoc in illa revelatione continetur, nempe
de Dei Spiritu vero et falso, et de exercitu coeli ab utroque
Dei latere stante, et reliquje illius revelationis circumstantise,
nos minime tangunt: adeoque de iis unusquisque, prout suae
Rationi magis consentaneum videbitur, credat. De rationibus,
quibus Deus Jobo ostendit suam in omnia potentiam ; si quidem
verum est quod Jobo revelatae fuerunt, et quod author historiam
narrare, non autem (ut quidam credunt) suos conceptus ornare
studuerit; idem etiam dicendum, nempe eas ad captum Jobi et
ad ipsum tantum convincendum allatas fuisse, non vero quod
sint rationes universales ad omnes convincendum. Nec aliter
^e Christi rationibus, quibus Pharisaeos contumacise et igno-
rantiie convincit discipulosque ad veram vitam hortatur, statu-
«ndum; quod nempe suas rationes opinionibus et principiis
uniuscujusque accommodavit: Ex. gr. cum Pharisaeis dixit (vide
Matth. cap. 12. * vers. 26.), et si Satams Satanam ejicit,

• Ed. Pr. : 11.

384

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. IH.

385

adversus seipsum divisus est; quomodo Igitur staret regnum
ejus, nihil nisi Pharis^os ex suis principiis convincere voluit^
non autem docere, dari Dsemones aut aliquod Daemonum
regnum. Sic etiam, cum discipulis dixit (Matth. 18. vs. 10.),
videte ne contemnatis unum ex parvis istis, dico enim vobiSf
Angelos eorum in ccelis etc, nihil aliud docere vult, quam ne
sint superbi, et ne aliquem contemnant, non vero aliqua, quse
in ipsius rationibus, quas tantum adfert ad rem discipulis melius
persuadendum, continentur. Idem denique de rationibus et
signis Apostolorum absolute dicendum; nec de his opus ast
fusius loqui : nam si mihi enumeranda essent omnia Scripturse
loca, quae tantum ad hominem sive ad captum alicujus scripta
sunt, et quie non sine magno Philosophise prsejudicio tanquam
divina doctrina defenduntur, a brevitate, cui studeo, longe
discederem : sufficiat igitur, qujedam pauca et universalia atti-
gisse; reHqua curiosus lector apud se perpendat. Verum enim-
vero, quamvis hgec tantum, quse de Prophetis et Prophetia
egimus, ad scopum, ad quem intendo, prrecipue pertineant,
nempe ad separandam Philosophiam a Theologia; attamen,
quia hanc qujestionem universaHter attigi, lubet adhuc inqui-
rere, num donum Propheticum Hebraeis tantum peculiare fuerit,
an vere omnibus nationibus commune ; tum etiam, quid de
vocatione Hebraeorum statuendum; de quibus vide Caput
sequens.

CAPUT m.

De HebrcBorum vqcatione. Et an Vonum Propheticum Hebrwis

peculiare fuerit,

Vera felicitas et beatitudo uniuscujusque in sola boni fruiti-
one consistit, non vero in ea gloria, quod solus scilicet, et
reUquis exclusis, bono fruatur ; qui enim se propterea beatiorem
aestimat, quod ipsi soli, cjeteris non item bene sit, aut quod
reliquis sit beatior et magis fortunatus, is veram felicitatem et
beatitudinem ignorat, et ketitia, quam inde concipit, nisi puerilis
sit, ex nulla alia re oritur, quam ex invidia et malo animo. Ex.
gr. vera hominis felicitas et beatitudo in sola sapientia et veri
cognitione consistit, at minime in eo, quod sapientior reliquis
sit, vel quod reliqui vera cognitione careant; hoc enim ejus

sapientiam, hoc est veram ejus feUcitatem, nihil prorsus auget.
Qui itaque propter hoc gaudet, is malo alterius gaudet, adeoque
invidus est et malus, nec veram novit sapientiam neque verae
vitie tranquillitatem. Cum igitur Scriptura, ut Hebrgeos ad
obedientiam legis hortetur, dicit, Deum eos prai caeteris natio-
nibus sibi elegisse (vide Deut. cap. 10. vers. 15.), ipsis pro-
prinquum esse, aliis non item (Deut. cap. 4. vers. 4, 7.), iis
tantum leges justas prsescripsisse (ejusdem cap. vers. 8.), ipsis
denique tantum, cteteris posthabitis, innotuisse (vide ejusdem
cap. vers. 32.), etc, ad eorum captum tantum loquitur, qui,
ut in superiore capite ostendimus, et Moses etiam testatur
(vide Deut. cap. 9. vers. 6, 7.), veram beatitudinem non
noverant; nam sane ipsi non minus beati fuissent, si Deus
omnes aeque ad salutem vocavisset; nec ipsis Deus minus
foret propitius, quamvis reliquis teque prope adesset, nec leges
minus justae, nec ipsi minus sapientes, etsi omnibus prsescriptae
fuissent; nec miracula Dei potentiam minus ostendissent, si
etiam propter alias nationes facta fuissent ; nec denique Hebraei
minus tenerentur Deum colere, si Deus haec omnia dona omni-
bus gequahter largitus fuisset. Quod autem Deus Salomoni dicit
(vide Reg. Lib. 1. c. 3. vs. 12.), neminem post eum aeque
sapientem ac ipsum futurum, modus tantum loquendi videtur
esse ad significandam eximiam sapientiam ; quicquid sit, minime
credendum est, quod Deus Salomoni, ad majorem ejus felici-
tatem, promiserit, se nemini postea tantam sapientiam largitu-
rum fore; hoc enim Salomonis intellectum nihil augeret, nec
prudens Rex, etsi Deus se eadem sapientia omnes donaturum
dixisset, minores pro tanto munere Deo ageret gratias.

Verum enimvero, etsi dicamus Mosen in locis Pentateuchi
modo citatis ad Hebrseorum captum locutum fuisse, nolumus
tamen negare, quod Deus ipsis solis leges illas Pentateuchi
priescripserit, neque quod tantum iis locutus fuerit, nec denique
quod Hebraei tot miranda viderint, qualia nulli alii nationi
contigerunt; sed id tantum volumus, Mosen tali modo, iisque
prsecipue rationibus, Hebrseos monere voluisse, ut eos ex
ipsorum puerili captu ad Dei cultum magis devinciret ; deinde
ostendere voluimus, Hebrseos non scientia neque pietate, sed
plane alia re cseteras nationes excelluisse ; sive (ut cum Scrip-
tura ad eorum captttm lociuar), Hebrseos non ad veram vitam
et sublimes speculationes, quanquam saepe monitos, sed ad
aliam plane rem electos a Deo prae reliquis fuisse. Qusenam
autem ea fuerit, ordine hic ostendam.

886

TRACTATUS

Verum antequam incipiam, cxplicare paucis volo, quid per
Dei directionem, perque Dei auxilium extemum et internum,
et quid per Dei electionem, quidque denique per fortunam m
sequentibus intelligam. Per Dei dircctionem intelligo fixum
illum et immutabilem Naturae ordinem sive rerum naturalium
concatenationem : diximus enim supra, et in alio loco jam
ostendimus, leges Naturse universales, secundum quas omnia
fiunt et determinantur, nihil esse nisi Dei leterna decreta, quae
semper geteniam veritatem et necessitatem mvolvunt. Sive
icHtur dicamus, omnia secundum leges NaturtB fieri, sive, ex
Dei decreto et directione ordinari, idem dicmius. Deinde, quia
rcrum omnium naturalium potentia nihil est nisi ipsa Dei
potentia, pcr quam sohim omnia fiunt et determmantur ; hinc
scquitur, quicquid homo, qui ctiam pars est Naturfe, sibi m
auxilium, ad suum esse conservandum, parat, vel quicquid
Natura ipso nihil operante ipsi offert, id omne sibi a soha
divina potentia oblatum csse, vel quatenus per humanam natu-
ram agit, vel per res cxtra humanam naturam. Quicquid itaque
natura"^ humana ex sola sua potentia prsestare potcst ad suum
csse conservandum, id Dci auxiUum internum, ct quicquid
prjeterea ex potentia causarum externarum m ipsms utilc cedit,
id Dei auxilium externum merito vocare possumus. Atque ex
his ctiam facile colligitur, quid per Dci clectioncm sit mtelli-
<^cndum : Nam cum ncmo aliquid agat, nisi ex prsedctermmato
Natune ordine, hoc est ex Dei getcrna directionc ct decreto;
hinc sequitur, neminem sibi aliquam vivendi rationem cligcre,
ncquc aliquid efficere, nisi cx singulari Dei vocatione, qui hunc
ad hoc opus, vel ad hanc vivendi rationcm, prtc ahis elcgit.
Denique per fortunam nihil aUud intelUgo quam Dei du-ectioncm,
quatcnus per causas externas et inopmatas res humanas dirigit.
His priehbatis ad nostrum intentum revcrtamur, ut yideamus
quid it fuerit, propter quod Hcbra^a natio dicta fucrit a Deo
pr« rcHquis electa. Ad quod ostendcndum sic procedo.

Omnia, qua? honestc cupimus, ad hiec tria potissimum rcfc-
runtur, nempe, rcs per primas suas causas intelUgere ; passiones
domare, sivc virtutis habitum acquircre; ct denique, secure et
sano corporc vivere. Media, quie ad primum et secundum
dirccte inserviunt, et qu?e tanquam causie proximie et efficientes
considerari possunt, in ipsa humana natura contmentur; ita
ut eorum acquisitio a sola nostra potcntia, sive a sohs humaniB
naturj» lcgibus pra^cipuc pendeat: et hac de causa omnmo
statuendum est, hajc dona nuUi nationi pecuharia, sed toti

ll f

THEOLOGICO-POLITICI CAP. III.

387

humano generi communia sempcr fuissc ; nisi sonmiarc yehmus,
Naturam oUm diversa hominum gencra procreavisse. At modia,
nuie ad securc vivendum et corpus conscrvandum inservmnt,
in rebus cxternis prsecipue sita sunt ; atquc idco dona tortimae
vocantur, quia nimirum maxime a directione causarum cxter-
narum, quam ignoramus, pendent: ita ut hac m re stultus terc
jcnue felix et infeUx, ac prudens, sit. Attaracn ad sccure
vivendum, ct injurias aUorum hominum, et etiam brutorum,
evitandum, humana directio et vigilantia multum juvare potest.
Ad quod nuUum certius medium Ratio et expcrientia docuit,
qiiam societatem ccrtis legibus formarc, certamque mundi plagam
occupare, ct omnium vires ad unum quasi corpus, ncmpe
sociotatis, rcdigere. Verum enimvero, ad societatem formandam
et conservandam, ingenium et vigilantia non mediocris reqmri-
tur- ct idcirco iUa societas securior erit et magis constans,
minusquc fortun^ obnoxia, quae maximc ab homimbus pruden-
tibus et vigilantibus fundatur et dirigitur ; et contra, quse ex
hominibus rudis ingenii constat, maxima ex parte a tortuna
pendet, et rainus est constans. Quod si taraen dm perraanserit,
id aUerius dircctioni, non sme dcbetur; irao si raagna pericula
cxsupcravcrit, et res ipsi prospere successerint, non poterit
ipsa Dei directionera (nerape quatenus Deus per causas latentcs
extcrnas, at non quatenus pcr huraanam naturara et raentem
aeit) non adrairari et adorare : quandoquidera ipsi mhil msi
admodum inexpectatum et prreter opinionem contigit; quod
revera ctiara pro miraculo haberi potest.

Pcr hoc igitur tantum nationes ab invicera distmguuntur,
nempe ratione societatis et legum, sub quibus viyunt et du-i-
suntur; adeoque Hebnea natio non ratione mteUcctus, neque
anirai tranquiUitatis, a Deo prie ctcteris electa fuit sed ratione
societatis, et fortuuEe, qua3 iraperiura adepta cst, quaque id
ipsura tot annos retinuit. Quod etiara ex ipsa Scriptura quani
clarissirae constat : si quis enim ipsam vel lcviter percurrit,
clare videt, Hebneos in hoc solo cieteras nationes cxceUuisbc,
quod res suas, quie ad vitixi securitatera pertment, fehciter
iesserint, raagnaque pcricula exsuperaverint, idque niaxmie solo
Dei externo auxiUo ; in reUquis autera ca^teris sequalcs fuissc,
et Dcura oranibus a^que propitiura. Nara ratione mtel ectus
constat (ut in superiori Capite ostendiraus), eos de Deo et
Natura vulgares admodum cogitationes habuisse; quarc ratione
inteUectus non fuerunt a Dco prae c^teris elccti. At nec etiara
ratione virtutis ct vene vit^ ; hac cnira m re etiara reUqms

388

TRACTATUS

gentibus sequales fuerunt, et non nisi paucissimi electi; eorum
igitur electio et vocatio in sola iraperii temporanea felicitate et
commodis constitit ; nec videmus, quod Deus Patriarchis * aut
eorum successoribus aliud prfeter hoc promiserit; imo in Lege
pro obedientia nihil aliud promittitur, quam imperii continua
felicitas, et reliqua hujus vita? commoda, et contra pro con-
tumacia pactique ruptione, imperii ruina maximaque incommoda.
Nec mirum ; nam finis universie societatis et imperii est (ut ex
modo dictis patet, et in sequentibus fusius ostendemus) secure
et commode vivere; imperium autem non nisi Legibus, quibus
unusquisque teneatur, subsistere potest: quod si omnia unius
societatis membra legibus valedicere velint, eo ipso societatem
dissolvent et imperium destruent. Hebrreorum igitur societati
nihil aliud, pro constanti legum observatione, promitti potuit,
quam vitie securitas ** ejusque commoda, et contra pro con-
tumacia nuUum certius supplicium prsedici, quam imperii ruina,
et mala, quae inde communiter sequuntur; et prceterea alia,
quae ex eorum singularis imperii ruina ipsis peculiariter subo-
rirentur, sed de his non est opus impra^sentiarum prolixius
agere. Hoc tantum addo, Leges etiam Veteris Testamenti Juda^is
tantum revelatas et praescriptas fuisse; nam, cum Deus ipsos
ad singularem societatem et imperium constituendum tantum
elegerit, necessario singulares etiam leges habere debebant. An
vero aHis etiam nationibus Deus leges peculiares prajscripserit,
et earum Legislatoribus sese prophetice revelaverit^ nempe sub
iis attributis, quibus Deum imaginari solebant, mihi non satis
constat; hoc saltem ex ipsa Scriptura patet, alias etiam natio-
nes ex Dei directione externa imperium legesque singulares
habuisse: ad quod ostendendum duo tantum Scripturae loca
adferam. Cap. 14. Gen. vers. 18, 19, 20. narratur, quod Mal-
kitsedek rex fuit Hierosolymae, et Dei altissimi pontifex; et
quod Abrahamo, ut jus erat Pontificis (vide Numeri cap. 6. vs.
23.) benedixit; et denique quod Abrahamus Dei dilectus decimam
partem totius praeda? huic Dei pontifici dedit. Qusb omnia satis
ostendunt, Deum, antequam gentem Israeliticam condiderit,
reges et pontifices in Hierosolyma constituisse, iisque ritus et
leges praescripsisse : an vero prophetice, id, uti diximus, non
satis constat. Hoc mihi saltem persuadeo, Abrahamum, dum
ibi vixit, religiose secundum illas leges vixisse; nam Abraha-

• Cf. Annot. IV.
*• Cf. Aunot. V.

THEOLOGICO-POLITICI CAP. III.

389

mus nuUos ritus particulariter a Deo accepit, et nihilomi-
nus dicitur Gen. cap. 26. vers. 5., Abrahamum observavisse
cultum, prsecepta, instituta, et leges Dei, quod sine dubio
intelligendum est de cultu, praeceptis, institutis, et legi-
bus regis Malkitsedeki. Malachias cap. 1. vers. 10,

11. Judgeos his verbis increpat, N'^"! D^lSl D^') U22 D: ^O
nraOI WS MD -iDpiD DipD Sd31 D^UD W Snj W13D

•

mN'3i* mn" ")DN' DI;^ '•Dr ^n^ '•D rniriD quisnam est inter vos,
qui claudat ostia {^cil. templi), ne nme arce frustra ignis impo-
natur; in vobis non delector etc. Nam ex ortu solis Hsque in
ejus occasum meum nomen magnum est inter genteSy et uhique
sufptus mihi adfertur, et munus purum; meum enim nomen
magnum est inter gentes, ait Deus exercituum. Quibus sane
verbis, quandoquidem nuUum aliud tempus quam praesens, nisi
iis vim inferri velimus, pati possunt, satis superque testatur,
Jud^eos illo tempore Deo non magis dilectos fuisse quam aliaB
nationes; imo Deum aliis nationibus miraculis magis innotuisse,
quam tum temporis Judaeis, qui tum sine miraculis imperiura
iterum ex parte adepti fuerant : deinde, Nationes ritus et caere-
monias, quibus Deo acceptae erant, habuisse. Sed haec missa
facio; nara ad meum intentum sufficit ostendisse, electionem
Judseorum nihil aliud spectavisse, quam temporaneam corporis
felicitatem, et libertatem sive imperiura, et raodura et media,
quibus ipsum adepti sunt ; et consequenter etiara leges, quatenus
ad illud singulare imperiura stabiliendum necessariae erant; et
denique modum, quo ipsae revelatae fuerunt; in caeteris autem,
et in quibus vera hominis felicitas consistit, eos reliquis sequales
fuisse. Cura itaque in Scriptura (vide Deut. cap. 4. vers. 7.)
dicitur, nullara nationera Deos sibi aeque propinquos, ac Judaeos
Deura habere, id tantum ratione imperii, et de illo solo tempore,
quo iis tot miracula contigerunt, intelligendum est. Ratione enim
intellectus et virtutis, hoc est, ratione beatitudinis, Deus, uti
jara dixiraus, et ipsa Ratione ostendimus, omnibus aeque propi-
tius est; quod quidem ex ipsa Scriptura satis etiam constat,

ait enim Psaltes Psal. 145. vs. 18. SdS VNnr SdS mn^ yn^
nDN3 imxnp"' nC^JC propinquus est Deus omnibus, qui eum
vocant, omnibus, qui eum vere vocant. Item in eodem PsaL vs.

lll

390

TRACTATUS

'1 • • «

9, rrj^D ^D ^jr TTSrm ^D^ mn*' arj Benignm est Deus omnibus,
et ejii^ miseficordia (est) erga omnia, quce fecit. In Psal. 33.
vs. 15. clare dicitur, Deum omnibus eundem intellectum dedisse,

his scilicet verbis, DdS ITV ^jyH qui format eodem modo eorum

cor; Cor enim ab Hebraeis sedes animae et intellectus credeba-

tur, quod omnibus satis esse notum existimo. Deinde ex cap.

28. vs. 28. Jobi constat, Deum toti humano generi hanc Legem

prsescripsisse, Deum revereri, et a malis operibus abstinere,

sive bene agere ; et ideo Jobus, quamvis gentilis, Deo omnium

acceptissimus fuit, quoniam omnes pietate et rehgione superavit.

Denique ex cap. 4. vers. 2. Jonae clarissime constat, Deimi

non solum Judaeis, sed omnibus propitium, misericordem, long-

animem, et amplum benignitate, ac poenitentem mali esse; ait

enim Jonas, ideo antea statui fugere Tharsum, quia noveram

(nempe ex verbis Mosis, quse habentur cap. 34. vs. 6. Exodi),

te Deum 2>^'opitium, misericordem , etc. esse, adeoque gentilibus

Ninivitis condonaturum. Concludimus ergo (quandoquidem Deus

pmnibus seque propitius est, et Hebrsei non nisi ratione socie-

tatis et imperii a Deo electi fuerunt), unumquemque Judaeum

extra societatem et imperium solum consideratum nullum Dei

donum supra alios habere, nec uUum discrimen inter ipsum et

gentilem esse. Cum itaque verum sit, quod Deus omnibus seque

benignus, misericors, etc. sit, et Prophetne oflicium non tam

fuerit leges patrise peculiares quam veram virtutem docere,

hominesque de ea monere; non dubium est, quin omnes nati-

ones Prophetas habuerint, et quod donum propheticum Judyeis

peculiare non fuerit. Quod revera etiam tam profanse quam

sacrse historise testantur ; et quamvis ex sacris historiis Veteris

Testamenti non constet, aHas nationes tot Prophetas ac Hebrseos

habuisse, imo nullum prophetam gentilem a Deo nationibus

expresse missum, id nihil refert, nam Hebrsei res suastantum,

non autem aliarum gentium scribere curaverunt. Sufficit itaque,

quod in Vetere Testamento reperiamus, homines gentiles et

incircumcisos, ut Noach, Chanoch, Abimelech, Bilham, etc,

prophetavisse ; deinde, Hebrseos Prophetas non tantum suae,

sed etiam multis aliis nationibus a Deo missos fuisse. Eze-

chiel enim omnibus gentibus tum notis vaticinatus est. Imo

Hobadias nullis, quod scimus, nisi Idumseis, et Jonas Nini-

vitis prsecipue vates fuit. Esaias non tantum Judaeorum

calamitates lamentatur et prsedicit, eorumque restaurationem

canit, sed etiam aliarum gentium ; ait enim cap. 16. vs. 9.

THEOLOGICO-POLITICI CAP. III.

391

lip ''D33 n33N p h]; ideo fletu deploraho Jahzerem; et cap. 19.

prius iEgyptiorum calamitates, et postea eorum restaurationem
praedicit (vide ejusdem cap. vs. 19, 20, 21, 25.), nempe quod
Deus iis Salvatorem mittet, qui eos liberabit, et quod Deus iis
innotescet, et quod denique iEgyptii Deum sacrificiis et mune-
ribus colent ; et tandem vocat hanc nationem Benedictum ^gyp-
tium Dei jwpulum: quse omnia profecto valde digna sunt, ut
notentur. Jeremias denique non Hebrsese gentis tantum, sed
absolute gentium Propheta vocatur (vide ejusd. cap. 1. vs. 5.);
hic etiam nationum calamitates praedicendo deflet, et eorum
restaurationem prsedicit; ait enim cap. 48. vs. 31. de Moabitis

pjnx hSd DKIdSi ^"'Sw DiW h^ p hv iddrco propter Moahum
ejulaho, et propter totum Moahum clamo etc, et vs. 36. p /J^

• • • •

nDTT' ^"'^^nD DNIQ*? ''37 idcirco cor meum propter Moahum, sicut
tijmpana, obstrepit; et tandem eorum restaurationem prsedicit,
ut et etiam restaurationem ^gyptiorum, Hamonitarum, et Hela-
mitarum. Quare non dubium est, caeteras gentes suos etiam
Prophetas, ut Judseos, habuisse, qui iis et Judaeis prophetaverunt.
Quamvis tamen Scriptura non nisi de uno Bilhamo, cui res
futurse Judaeorum et aliarum nationum revelatse fuerintj men-
tionem faciat, non tamen credendum est, Bilhamum sola illa
occasione prophetavisse ; ex ipsa enim historia clarissime con-
8tat, eum dudum antea prophetia et ahis divinis dotibus claruisse.
Nam, cum Balak eum ad se accersere jubet, ait (Num. cap. 22.
vs. 6.) INI'' nwn "ItTKI * "1113"' jnn im m TlirP ''D quoniam

scio, eum, cui benedicis, henedictum, et cui mdledicis, maledictum
^sse. Quare is illam eandem virtutem, quam Deus Abrahamo
(vide Genes. cap. 12. vers. 3.) largitus est, habebat. Balamus
deinde, ut assuetus prophetiis, legatis respondet, ut ipsum
manerent, donec ei Dei voluntas revelaretur. Cum prophetabat,
hoc est, cum veram Dei mentem interpretabatur, haec de se

dicere soiebat, nr nTTO ]vh]; D^n rn^i Sx '•nDK j;Qiir av3

DTir ^lS;*) hs\: nvr dictum ejus, qui audit dicta Dei, et qui
novit scientiam (vel mentem et praescientiam) excehi, visionem

Sic pro -]-n30*

392

TRACTATUS

omnipotentis videty excidens, sed retecttis oculis *. Denique
postquam Hebrseis ex mandato Dei benedixit, (nimirum ut
solebat) aliis gentibus prophetare, resque earum futuras pr^e-
dicere incipit. Qute omnia satis superque indicant, eum semper
Prophetam fuisse, aut ssepius prophetavisse, et (quod adhuc
hic notandum) id, quod praecipue Prophetas de prophetise
veritate certos reddebat, habuisse, nempe animum ad solum
sequum et bonum inclinatum. Non enim cui ipse volebat bene-
dicebat, nec cui volebat maledicebat, ut Balak putabat, sed
tantum iis, quibus Deus benedici aut maledici volebat j ideo
Balako respondit, quamvis Balakus mihi daret tantum argenti
et aurij qiiantum ejus domum adimplere posset, non potero
transgredi edictum Dei, ad faciendum ex meo arhitrio bonum
aut malum; quod Deus loquetur, loquar. Quod autem Deus ei,
dum erat in itinere, iratus fuerit, id etiam Mosi, dum in
iEgyptum ex Dei mandato proficiscebatur, contigit (vide Exodi
cap. 4. vs. 24.); et quod argentum ad prophetandum accipie-
bat, idem Shamuel faciebat (vide Shamuel. Lib. 1. cap. 9. vs.
7, 8. **), et si in ahqua re peccavit (de eo vide 2. Epist. Petr.
cap. 2. vs. 15, 16. et Judae vs. 11.), nemo adeo (equus, qui
hene semper agat, et nunquam peccet (vide Eccl. cap. 7. vs.
20.). Et sane ejus orationes multum semper apud Deum valere
debuerunt, et ejus vis ad maledicendum certe magna admodum
fuit, quandoquidem toties in Scriptura reperiatur, ad Dei
magnam misericordiam erga IsraeHtas testandum, quod Deus
noluerit Bilhamum audire, et quod maledictionem in benedicti-
onem converterit (vide Deut. cap. 23. vs. 6. Jos. 24. vs. 10.
Neh. 13. vs. 2.) ; quare sine dubio Deo acceptissimus erat,
nam impiorum orationes et maledicta Deum minime movent.
Cum itaque hic verus Propheta fuerit, et tamen ab Josua
(cap. 13. vs. 22.) vocetur 2D1p divinus sive augur ; certum est,

hoc nomen etiam in bonam partem sumi, et quos gentiles
solebant vocare augures et divinos, veros fuisse Prophetas, et
eos, quos Scriptura saepe accusat et condemnat, Pseudo-divinos
fuisse, qui gentes sicut Pseudo-prophetae Judseos decipiebant,
quod etiara ex aliis Scripturae locis satis clare constat; quare
concludimus, donum Propheticum Judaeis peculiare non fuisse,
sed omnibus nationibus commune. Pharissei tamen contra acriter
contendunt, hoc donum divinum suae tantum nationi peculiare

» Nom. 24. vs. 16.
♦* Ed. Pr. : 2, 8.

THEOLOGICO-POLITICI CAP. III.

393

fuisse, reliquas autem nationes ex virtute nescio qua diabolica
(quid tandem non finget superstitio) res futuras praedixisse.
Prsecipuum, quod ex Vetere Testamento adferunt, ad hanc opini-
onem ejus authoritate confirmandum, cst illud Exod. cap. 33. vs.
16., ubi Moses Deo ait, ^IV "JTITD jH 'TIX^iD ^3 n£3iV ]nv nODI

••ja h]; -irN* orn Sdd y^y) •'jx irSaji m]; -jn^Sa ^Sn -p^)

nDINn quanam enim re cognoscetur, me et populum tuum inve-
nisse gratiam in oculis tuis? certe quando cum nobis ibis; et
separabimur ego et populus tuus ah omni populo, qui est in
superficie terrw; hinc, inquam, inferre volunt, Mosen a Deo
petiisse, ut Judaeis esset prnesens iisque prophetice sese revela-
ret, deinde ut lianc gratiam nulli ahi nationi concederet. Ridi-
culum sane, quod Moses pra3sentiam Dei gentibus invideret, aut
quod tale quid a Deo ausus esset petere. Sed res est, postquam
Moses novit ingenium et animum suse nationis contumacem,
clare vidit, eos non sine maximis miraculis et singulari Dei
auxilio externo res inceptas perficere posse, imo eos necessario
sine tali auxilio perituros; adeoque, ut constaret, Deum eos
conservatos velle, hoc Dei singulare auxiHum externum petit.
Sic enim cap. 34. vers. 9. ait, si inveni gratiam in oculis tuis,
Domine, eat, precor, Dominus inter nos, quoniam hic populus
contumax est etc. Ratio itaque, cur Dei singulare auxilium
externum petit, est quia populus erat contumax ; et quod adhuc
clarius ostendit, Mosen m'hil praeter hoc singulare Dei auxilium
externum petivisse, est ipsa Dei responsio ; respondit enim statim
(vers. 10. ejusd. cap.), ecce ego pango foedus, coram toto populo
tuo me facturum mirahilia, quw non fuerunt facta in tota terra,
nec in omnihus gentihus, etc. Quare Moses hic de sola Hebrae-
orum electione, ut eam explicui, agit, nec ahud a Deo petiit.
Attamen in Epistola Pauli ad Rom. alium textum reperio, qui
me magis movet; nempe cap. .3. vs. 1, 2., ubi Paulus aiiud,
quam nos hic, docere videtur ; ait enim, quw est igitur prwstantia
Judwi, aut qute utilitas circumcisionis? multa per omnem modum ;
primarium enim est, quod ei concredita sunt eloquia Dei. Sed si
ad Pauli doctrinam, quam praecipue docere vult, attendimus,
nihil inveniemus, quod nostrae huic doctrinae repugnet, sed contra,
eadem, quae nos hic, docere : ait enim vers. 29. ejusdem capitis,
Deum et Judaeorum et gentium Deum esse, et cap. 2. vers. 25,
26., si circumcisum resiliat a lege, circumcisionem factam fore
prceputium, et contra, si prwputium ohservet mMndatum legis,
ejus prceputium reputari circumcisionem. Deinde vs. 9. [cap. 3.

THEOLOGICO-POLITICI CAP. III.

395

394

TRACTATUS

et vs. 15.] cap. 4. ait, omnes seque, Judieos scilicet et gentes,
sub peccato fuisse; peccatum autem sine mandato et lege non
dari. Quare hinc evidentissime constat, legem omnibus absolute
(quod supra etiam ex Job. cap. 28. vs. 28. ostendimus) reve-
latam fuisse, sub qua omnes vixerunt, nempe legem, qute solam
veram virtutem spectat, non autem illam, qua? pro ratione et
constitutione singularis cujusdam imperii stabilitur, et ad inge-
nium unius nationis acconmiodatur. Denique, concludit Paulus,
quoniam Deus omnium nationum Deus est, hoc est omnibus
aique propitius, et omnes aeque sub lege et peccato fuerant,
ideo Deus omnibus nationibus Christum suum misit, qui onmes
seque a servitute legis liberaret, ne amplius ex mandato Legis,
sed ex constanti animi decreto bene agerent. Paulus itaque id,
quod volumus, adamussim docet. Cum ergo ait, Judwis tantum
Del eloquia credita fuisse, vel intelligendum est, quod iis tan-
tum Leges scripto, reliquis autem gentibus sola tantum reyela-
tione et conceptu concredita} fuerunt, vel dicendimi (quandoquidem
id, quod soli Jud^ei objicere poterant, propulsare studet), Paulum
ex captu et secundum opiniones Judicorum, tum temporis receptas,
respondere; nam, ad ea, quse partim viderat partim audiverat,
edocendum, cum Gra?cis erat Grjccus, et cum Judaeis Judaeus.
Superest jam tantum, ut quorundam rationibus respondeamus,
quibus sibi persuadere vohmt, Hebraeorum electionem non teni-
poraneam, et ratione solius imperii, sed aiternam fuisse. Nam,
ajunt, videmus, Judreos post imperii amissionem, tot annos,
ubique sparsos separatosque ab omnibus nationibus, superstites
esse, quod nulli ahi nationi contigit; deinde, quod Sacrae Literae
multis in locis docere videntur, Deum Judaeos in aeternum sibi
elegisse, adeoque, tametsi imperium perdiderunt, nihiloniinus
tamen Dei electos manere. Loca, quse hanc leternam electionem
quam clarissime docere putant, sunt prjccipue, I. vs. 36. cap.
31. Jeremiie, ubi Propheta semen Israehs in aetenium gentem
Dei mansuram testatur, comparando nimirum eos cum fixo
ccelorum et Naturse ordine; II. Ezechi^Us cap. 20. vs. 32. etc,
ubi videtur velle, quod, quamvis Judjei data opera Eei cultui
valedicere vehnt, Deus tamen eos ex omnibus regionibus, in
quibus dispersi erant, recoUiget, ducetque ad desertum populo-
rum, sicuti eorum parentes ad vEgypti deserta duxit, et tandem
inde, postquam eos a rebelhbus et deficientibus selegerit, ad
montem ejus sanctitatis, ubi tota Isra6lis famiUa ipsum colet.
AHa preeter hjec adferri solent, prrecipue a Pharisaeis; sed
omnibus me satisfacturum puto, ubi hisce duobus respondero;

quod levi negotio faciam, postquam ex ipsa Scriptura ostendero,
Deum Hebrseos in aeternum non elegisse, sed tantum eadem
conditione, qua ante Canahanitas elegerit, qui etiam, ut supra
ostendimus, pontifices habaerunt, qui Deum reHgiose colebant,
et quos tamen Deus propter eorum luxum et socordiam et
malum cultum rejecit. Moses enim in Levitico cap. 18. vs. 27,
28. monet Israelitas, ne incestis polluantur, veluti Canahanitae,
ne ipsos terra evomat, sicuti evomuit illas gentes, quae iUa loca
inhabitabant. Et Deut. cap. 8. vs. 19, 20. ipsis expressissimis
verbis totalem ruinam minatur. Sic enim ait, DVn DD3 Tmj/n
piDNTl p DD^-JSD T3ND TWrV "iriV D^-IJD pi3iVn 13X 13 testor

vobis hodie, quod ahsolute perihitis; sicuti gentes, quas Deus ex
vestra jrrwsentia perire facit, sic perihitis. Et ad hunc modum
aUa in Lege reperiuntur, quae expresse indicant, Deum non
absohite neque in {eternum Hebraeam nationem eUgisse. Si
itaque Propheta) iis novum et geternum foedus Dei cognitionis,
amoris, et gratise praedixerunt, id piis tantum promitti facile
convincitur. Nam in eodem EzechieUs capite, quod modo cita-
vimus, expresse dicitur, quod Deus ab ns separabit rebeUes et
deficientes; et Tsephonise cap. 3. vs. 12, 13., quod Deus super-
bos auferet ex medio, et pauperes superstites faciet; et quia
hjBC electio veram virtutem spectat, non putandum est, quod
piis Jud^eorum tantum, cjeteris exchisis, promissa fuerit, sed
plane credendum, gentiles veros Prophetas, quos omnes nationes
habuisse ostendimus, eandem etiam fideUbus suarum nationum
promisisse, eosque eadem solatos fuisse. Quare hoc seternum
foedus Dei cognitionis et amoris universale est, ut etiam ex
Tsephonise c. 3. vs. 10, 11. evidentissime constat ; adeoque hac
in re nuUa est admittenda differentia inter Judaeos et gentes,
neque igitur etiam aUa electio iis pecuUaris prseter iUam, quam
jam ostendimus. Et quod Prophetae, dum de hac electione, quoe
solam veram virtutem spectat, multa de sacrificiis et aliis caere-
momis, TempU et Urbis reaedificatione, misceant, pro more et
natura prophetiae res spirituales sub taUbus figuris explicare
voluerunt, ut Judaeis, quorum erant Prophetae, Imperii et
TempU restaurationem, tempore Cyri expectandam, simul indi-
carent. Quare hodie Judsei nihil prorsus habent, quod sibi
supra omnes nationes tribuere possint. Quod autem tot annos
dispersi absque imperio perstiterint, id minime mirum, postquam
se ab omnibus nationibus ita separaverunt, ut omnium odium
in se converterint, idque non tantum ritibus externis, ritibus

396

TRACTATUS

caeterarum nationum contrariis, sed etiam signo circumcisionis,
quod religiosissime servant. Quod autem nationum odium eos
admodum conservet, id jam experientia docuit. Cum Rex His-
pania^ olim Judaeos coegit Regni religionem admittere, vel in
exilium ire, perplurimi Judaji Pontificiorum religionem admise-
runt ; sed quia iis, qui religionem admiserunt, omnia Hispanorum
naturalium privilegia concessa sunt, iique omnibus honoribus
digni existimati sunt, statim ita se Hispanis immiscuerunt, ut
pauco post tempore nullse eorum reliquise manserint, neque ulla
memoria. At plane contra iis contigit, quos Rex Lusitanorum
religionem sui imperii admittere coegit; qui semper, quamvis
ad religionem conversi, ab omnibus separati vixerunt, nimirum
quia eos omnibus honoribus indignos declaravit. Signum circum-
cisionis etiam hac in re tantum posse existimD, ut mihi persua-
deam, hoc unum hanc nationem in aiternum conservaturum ;
imo, nisi fundamenta suse religionis eorum animos effoeminarent,
absolute crederem, eos aliquando, data occasione, ut sunt res
humanae mutabiles, suum imperium iterum erecturos, Deumque
eos de novo electuruni. Cujus etiam rei exemplum priechirum
habemus in Chinensibus, qui etiam comma aHquod in capite
religiosissime servant, quo se ab omnibus aliis separant, et ita
separati tot annorum millia se conservaverunt, ut antiquitate
reliquas omnes nationes longe superent; nec semper imperium
obtinuerunt, attamen illud amissum recuperaverunt, et sine dubio
iterum recuperabunt, ubi Tartarorum animi pra3 luxu divitiarum
ot socordia languescere incipient. Denique, si quis vellet defen-
dere, Judaeos hac vel alia de causa a Deo in a^ternum electos
fuisse, non ipsi repugnabo, modo statuat, hanc electionem, vel
temporaneam vel aeternam, quatenus ea tantum Judaeis pecu-
liaris est, non respicere nisi imperium et corporis commoditates
(quandoquidem hoc sohmi unam nationem ab alia distinguere
potest), at ratione intellectus et verae virtutis nullam nationera
ab alia distingui, adeoque his in rebus nec a Deo unam prae
aUa eligi.

VOLUME 2

BENEDICTI DE SPINOZA

0 P E R A.

BENEDICTI DE SPINOZA

OPERA

QUOTQUOT REPERTA SUNT.

KECOGNOVERVNT

J. VAN VLOTEN rr J. P. N. LAND.

EDITIO ALTERA.

TOMUS SECUNDUS.

- '.

HAGAE COMITUM,

APUD MARTINUM NIJHOFF.

MDCCCVC.

Noviomagi
Ex Officina H. C. A. Thieme

Postquam in primo voluraine de universi operis ratione
tlictum est, tiic jam paucis memorandum videtur, quae illo edito
vel repererimus vel censuerimus facienda.

Et primum quidem e Leibnitii schedis Hanoverai asservatis
forte fortuna emerserunt literae ad philosophum Germanum
datse a G. H. Schullero, e quibus non tantum apparet, hunc
ipsum Medicinje Doctorem adornandis Operibus Posthumis
operam suam et studium navasse, sed etiam, quorum virorum
nomina amici olim ex Epistohs expungenda judicaverint. Sic
enim scripsit ille d. 19. (N. S. 29.) m. Martii a. 1678.:

^Ultimae [epistolse] a 61. usque ad penultimas [literas] a me
„et Tschirnhausio simul datae et redditae. S. de Vries mercator
„et mennonista jam ante annos aUquot obiit et legatum 100.
„Imperialium quotannis authori legavit. I. v. M. est Joh. van
„der Meer, J. J. Jarigh Jelles, uterque mercator adhuc in vivis,
„1. 0. Joh. Oosten, chirurgus Roterodamensis. Epistola 56.
„scripta est ad Pensionarium sive Syndicum Gorcomiensem
«Hugonem Buxen, mutatione Principis Auriaci ab officio A^. 72.
^depositum. Epistola 50. ad J. J. data."

De civis hujus Gorcomiensis nomine et vita comiter nos
rogatu nostro edocuit, qui ilU civitati hodie ab actis est, vir
honestissimus W. Slootweg. Nominibus autem editis Christiani
Hugenii addere non dubitavimus, quippe quem cum Spinoza

tam de rebus opticis quam philosophicis egisse constet ^, et alia
in autographis Amstelodamensibus servata.

Deinde, quum hie Epistolae non tam valeant ad Spinozje fa-
miliares cognoscendos quam ad opiniones intelligendas, quas
certis temporibus ipse enuntiaverit, earum ordinem ita mutare
visum est, ut hoc imprimis manifestum fieret. In qua re dis-
sentientem sane habemus doctissimum Anglum Jacobum Mar-
tineau, qui Epistolam in nostra editione XLIII post LXXV
scriptam esse perhibet l At in Operum Posthumorum prsefa-
tione hiec legimus: ^Epistolic in ordinem sunt redactae . . . .
ajuxta tempora in quibus exaratse sunt : ea tamen ratione
nOrdinatae sunt ut omnes ejusdem Viri Epistola? et ad eas
,responsiones se invicem sequantur." Quum vero Ep. XLIII
(olim XLIX) responsum contineat ad eam quae proxime ante-
cedit, mense Jan. a. 1671. scriptam, et utraque ab amicis
ante epistolas Leibnitianas et Fabricianas posita sit ^, fieri vix
potest ut ad annum 1675. illa pertineat. Nec juvat provocare
ad verba Epistolae LXXV in XLIII repetita *, in quibus auctor
addiderit particulam quod post conjunctionem ccl, orationem
scilicet correcturus; nam et in exemplo Ep. LXXV ad Olden-
burgium misso exstat illa particula, atque ita videtur otiosa esse

* Cf. diarium c. t. de Levenshode, III. pp. 252 sqq. Attamen post
evnlgatam editionem nostram primam ab accuratissimis vitfe Hngeniana)
exploratoribus compertum est, vix fieri posse quin lieic Joh. Hudde
consul Amstelodamensis illius loco reponendus sit.

* A Study of Spinoza. By James Martineau, LL. D , D. D., Principal
of Manchester New College, London. 1882 et 1883. P. 98. utriusque
editionis.

» Ep. L., teste veteri Ed. Belg., neseio quo errore ad m. Majum a. 1G71.
relata, ideoque et in Opp. Posth. perperam collocata est : etsi in his annus
1674. recte indicatur, quippe quo prodierit liber Mansveldianus a Spinoza
inspectus.

* Vide infra pagg. 349. vs. 7. et 414. vs. 7. a f.

ut est in Tractatu Pohtico (tom. I. p. 294. vs. 37.), ubi legitur
sed qmd, prsecedente in utroque loco vocula sL

Dolendum quidem est quod Spinoza in quibusdam et suis et
aUorum Epistolis describendis diem et annum omisit, attamen
de locis singuHs epistohs assignandis vix erat quod dubitaremus.

Epistolam XV quanto accuratius descripserit Fredericus Pol-
lock quam olim fecerat Victor Cousin m Fragmentorum Philo-
sophicorum vol. III, post hujus editionem nuper in Ginsbergii
voluminis IV appendice repetitam denuo apparet.

IUam vero de obitu Cartesii, de qua in nova nostra Havniensi
(p. 359.) sermo est, opportune nobis praebuit J. J. Cornelissen
literarum Latinarum professor, ex schedis quas forte perlustra-
bat Leidensibus erutam; eam in ultimas libri paginas recipere
decrevimus.

Sermonis Batavi usum quem Spinoza habuerit, visum est ex
autographis et veteris editionis locis singularibus iUustrare.
In hac enim, quoad ejus per elegantise studium fieri poterat,
auctoris verba servata sunt ^

* Interpretem Operum Posthumorum chartis Spinozse MSS. potius quam
prelo expressis usum esse, et per autographa Batava Amstelodamensia
probatur, et etiam praster Epistolas, ubi non nisi Latina habebat, veri-
siraile nobis videtur, non obstantibus iis qua^ annotavit Sigwart de Eth.
IV. prop. LXVI. (Gott. Gel. Anz. 1882. St. 42. p. 1313). Nam ubi et ille
et libri Latini editores locum turbatum variis modis, etsi frustra, emen-
dare conati sunt, manifestum est, in chartis aliquid obscure scripti vel
macula obsoleti exstitisse.

CONTINENTUR HOC VOLUMINE

Pag. 1.-173.

Pag. 174.-192.

Pag. 193.-429.

Pag. 431.-434.

Tractatus Theologico-Politicus. Cap. IV
-XX.

Annotationes in Tractatum Theologico-
Politicum post librum editum adscriptse.

Epistol.t^: doctorum quorundam virorum ad
B. d. S. et Auctoris Responsiones.

Epistola Joliannis a Wullen. De Obitu
Cartesii. (cf. pag. 359.).

.— ^

CAPUT IV.

De L eg e Divina,

Legis nomen absolute sumptuni significat id, secundum quod
unumquodque mdividuum, vel omnia vel aliquot ejusdem speciei
una eademque certa ac determinata ratione agunt • ea vero vel
a necessitate naturae, vel ab hominum placito dependet Lex
qu3e a necessitate natune dependet, iUa est, quje ex ip*sa rei
natura sive defimtione necessario sequitur; ab hominum placito
autem, et qu^ magis proprie Jus appellatur, est ea, quam
homines ad tutius et commodius vivendmn, vel ob alias causas,
sibi et ahis pr^scnbunt. Ex. gr. quod omnia corpora, ubi in
a la mmora impmgunt, tantum de suo motu amittunt, quantum
ahis commumcant, lex est universahs omnium corporum qu«
ex necessitate naturae sequitur. Sic etiam, quod homo! cum
unms rei recordetur, statim recordetur alterius simihs, vel quani
simul cum ipsa perceperat, lex est, qu^ ex natura humana
necessario sequitur. At quod homines de suo jure, quod ex
natura habent cedant vel cedere cogantur, et cert^ rationi
vivendi sese adstrmgant, ex humano placito pendet. Et quamvis
absolute concedam, omnia ex legibus universalibus NaturJ deter-
mmari ad existendum et operandum certa ac determinata ratione
dico tamen has leges ex placito hominum pendere: L quia h
homo, quatenus pars est Natur^e, eatenus partem potenti*
JNaturcT constituit; quae igitur ex necessitate natur^ humanse
sequuntur, hoc est ex Natura ipsa, quatenus eam per naturam
humanam determmatam concipimus, ea, etiamsi necessario,
sequuntur tamen ab humana potentia; quare, sanctionem istarum
iegum ex hommum placito penjprp optimT^i^Tpotest, quia
Pr^cipue a potentia humanse mentis ita pendet, ut nihilominus
numana mens, quatenus res sub ratione veri et falsi percipit,
11. ^

<S TRACTATUS

sine hisce legibus clarissime concipi possit, at non sine lege
necessaria, ut modo ipsam definivimus. II. has leges ex placito
hominum pendere etiam dixi, quia res per proximas suas causas
definire et expHcare debemus, et illa universalis consideratio,
de fato et concatenatione causarum, minime nobis inservite
potest ad nostras cogitationes circa res particulares formandas
atque ordinandas. Adde, quod nos ipsam rerum coordinationem
et concatenationem, hoc est quomodo res revera ordinatse et
concatenatae sunt, plane ignoremus, adeoque ad usum vitse
melius, imo necesse est, res ut possibiles considerare. Hsec de
lege absohite considerata.

Verum enimvero, quoniam nomen legis per translationem ad
res naturales appHcatum videtur, et communiter per legem
nihil aliud intelhgitur quam mandatum, quod homines et per-
ficere et neghgere possunt, utpote quia potentiam humanam
sub certis limitibus, ultra quos se extendit, constringit, nec
aliquid supra vires imperat; ideo Lex particularius definienda
videtur, nempe quod sit ratio vivendi, quam homo sibi vel aliis
ob ahquem finem prsescribit. Attamen, quoniara verus finis
legum paucis tantum patere solet, et perplurimum homines ad
eum percipiendum fere inepti sunt, et nihil minus quam ex
Ratione vivunt; ideo legislatores, ut omnes aeque constringe-
rent, ahum finem, longe diversum ab eo, qui ex legum natura
necessario sequitur, sapienter statuerunt, nempe legum propug-
natoribus promittendo id, quod vulgus maxime amat, et contra
iis, qui eas violarent, minitando id, quod maxime timet ; sicque
conati sunt vulgum, tanquam equum fraeno, quoad ejus fieri
potest, cohibere ; unde factum est, ut pro lege maxime haberetur
Tatio vivendi, quiajiominibus ex ahorunijmperio prjescribitur :
et consequenter ut ii, qui legibus obtemperant, sub legevivere
dicantur, et servire videantur. Et revera qui unicuique suum
tribuit, quia patibulum timet, is ex alterius imperio et malo
coactus agit, nec justus vocari potest; at is, qui unicuique suum
tribuit ex eo, quod veram legum rationem et earum neces-
sitatem novit, is animo constanti agit, et ex proprio, non vero
aheno decreto, adeoque justus merito vocatur. Quod etiam Pau-
lum docere voluisse puto, cum dixit, eos, qui sub lege vive-
bant, per legem justificari non potuisse ; justitia enim, ut com-
muniter definitur, est constans et perpetua voluntas jus suum
cuique tribuendi; et ideo Salomon cap. 21. vers. 15.* Prov

* Ed. pr. : 12.

THEOLOGICO-POLITICI CAP. IV. 3

•

ait, Justum laetari, cum fit judicium, iniquos autem pavere
€um itaque Lex nihil ahud sit, quam ratio vivendi, quara
homines ob ahquem finem sibi vel ahis praescribunt, ideo Lex
distinguenda videtur in humanam et divinam. Per humanara
intelhgo rationem vivendi, quae ad tutandam vitam et rempu-
bhcam tantum inservit; per divinam autem, quse solum summum
bonum, hoc est Dei veram cognitionem et amorem, spectat.
Ratio, cur hanc legem voco divinam, est propter summi boni
naturam, quam hic paucis, et quam clare potero, jam ostendam.
Cum mehor pars nostri sit intellectus, certum est, si nostrum
utile revera quserere vehmus, nos supra omnia debere conari,
ut eum quantum fieri potest perficiamus; in ejus enim perfec-
tione summum nostrum bonum consistere debet. Porro, quoniam
omnis nostra cognitio et certitudo, quae revera omne dubium
tolht, a sola Dei cognitione dependet; tum quia sine Deo nihil
esse neque concipi potest, tum etiam quia de omnibus dubitare
possumus, quam diu Dei nullam claram et distinctam habemus
ideam; hinc sequitur, summum nostrum bonum et perfectionem
s. sola Dei cognitione pendere, «tc. Deinde, cum nihil sine Deo
nec esse nec concipi possit, certum est, omnia, quse in Natura
sunt, Dei conceptum, pro ratione suae essentiae suseque perfec-
tionis, involvere atquo- exprimere; ac proinde nos, quo magis
res naturales cognoscimus, eo majorem et perfectiorem Dei
€ognitionem acquirere ; vel (quoniam cognitio eifectus per cau-
sam nihil ahud est, quam causae proprietatem ahquam cognos-
cere), quo magis res naturales cognoscimus, eo Dei essentiara
(quse oranium rerura causa est) perfectius cognoscere; atque
adeo tota nostra cognitio, hoc est sumraum nostrum bonura,
non tantura a Dei cognitione dependet, sed in eadera oranino
consistit. Quod etiara ex hoc sequitur, quod horao pro natura
et perfectione rei, quara prse rehquis amat, eo etiam perfectior
est, et contra: adeoque ille necessario perfectissiraus est et de
suraraa beatitudine raaxirae participat, qui Dei, entis nirairum
perfectissirai, intellectualera cognitionera supra orania araat,
eaderaque raaxirae delectatur. Huc itaque nostrura suraraum
bonum nostraque beatitudo redit, in cognitionera scilicet et
amorera Dei. Media igitur, quae hic finis oranium huraanarura
actionum, nerape ipse ^ Deus, quatenus ejus idea in nobis est,
^xigit»^ jussa Dei vocari possunt, quia quasi ab ipso Deo, qua-
tenus in nostra mente existit, nobis prsescribuntur ; atque adeo
ratio vivendi, quse hunc finem spectat, lex divina optime voca- '
tur. Qusenam autera hsec raedia sint, et quaenam ratio vivctfdi,

TRACTATUS

quam hic finis exigit, et quoraodo hunc optim» reipublicse fun-
damenta sequantur, et ratio vivendi inter homines, ad univer-
salem Ethicam pertinet. Hic non nisi de lege divina in eenere
pergam agere. & ^^^

Cum itaque amor Dei summa hominis felicitas sit et beati-
tudo et fims ultimus et scopus omnium humanarum actionum •
. seqmtur, eum tantum legem divinam sequi, qui Deum amare
curat, non ex timore suppHcii. neque pr^ amore alterius rei
ut dehciarum, famae, etc, sed ex eo solo, quod Deum novit^
sive quod novit, Dei cognitionem et amorem summum esse
bonum. Legis igitur divmie summa ejusque summum prsecep-
tum est, Deum ut summum bonum amare ; nempe, ut iam
diximus, non ex metu ahcujus suppHcii et pceuc^ nec pr^
amore a^terms rei, qua delectari cupimus ; hoc enim idea Dei
dictat, Deum summum esse nostrum bonum, sive Dei coeniti-
onem et amorem finem esse ultimum, ad quem omnes actiones '
. nostr^ sunt dirigendae. Homo tamen carnahs h*c intelligere
neqmt, et ipsi vana videntur, quia nimis jejunam Dei habet
cognitionem, ' et etiam quia in hoc summo bono nihil repperit
quod palpet, comedat, aut denique quod carnem, qua maxime
delectatur, afficiat utpote quod in sola speculatione et pura
mente consistit. At n, qui norunt, se nihil intellectu et sana
mente praestantms habere, haec sine dubio solidissima judicabunt
J^xphcuimus itaque, m quo potissimum lex divina consistit et
qu^nam smt leges humanae ; nempe omnes ill^, qu^ alium
Bcopum colhmant ; nisi ex revelatione sancit^ fuerint, nam hac
etiam consideratione res ad Deum referuntur (ut supra osten-
dimus), et hoc sensu lex Mosis, quamvis non universalis, sed
maxime ad mgenmm et singularem conservationem unius popuK
accommodata fuerit, vocari tamen potest Lex Dei, sive Lex
diyma ; quandoquidem credimus, eam lumine prophetico sancitam
fmsse. Si jam ad naturam legis divin* naturalis, ut eam modo
exphcmmus, attendamus, videbimus, L eam esse universalem
sive omnibus hommibus communem; eam enim ex universali
humana natura deduximus ; IL eam non exigere fidem histori-
arum quaecunque demum e.^ fuerint ; nam quandoquidem h^c
Lex divma naturahs ex sola consideratione humanie natur^
intelligatur, certum est, nos eam ^que concipere posse in
Adamo, ac alio quocunque homine ; aeque in homine qui inter
hommes viyit, ac m homine, qui solitariam vitam agit. Nee
tides histonarum, quantumvis certa, Dei cognitionem, et con-
sequenter nec etiam Dei amorem nobis dare potest; amor

THEOLOGICO-POLITICI CAP. IV.

enim Dei ab ejus cognitione oritur; ejus autem cognitio ex
communibus notionibus per se certis et notis hauriri debet ;
quare longe abest, ut fides historiarum requisitum sit necessa-
rium, ut ad summum nostrum bonum perveniamus. Attamen,
quamvis fides historiarum Dei cognitionem et amorem nobis
dare nequeat, earum tamen lectionem, ratione vitse civilis,
perutilem esse, non negamus; quo enim hominum mores et
conditiones, quse ex nulla re melius quam ex eorum actionibus
nosci possunt, observaverimus et melius noverimus, eo inter
ipsos cautius vivere, nostrasque actiones et vitam eorum ingenio,
quantum Ratio fert, mehus accommodare poterimus. Videmus 11 L,
hanc legem divinam naturalem non exigere cseremonias, hoc
est actiones, quae in se indifferentes sunt, et solo instituto
bonae vocantur, vel quae aliquod bonuni ad salutem necessarium
repraesentant, vel, si mavis, actiones, quarum ratio captum
humanum superat. Nihil enim Lumen Naturale exigit, quod
ipsum lumen non attingit, sed id tantum, quod nobis clarissime
indicare potest, bonum, sive medium ad nostram beatitudinem
esse ; quve autem ex solo mandato et instituto bona sunt, vel
ex eo, quod alicujus boni sint reprsesentamina, ea nostrum
intellectum perficere nequeunt, nec aliud nisi merre umbra sunt,
nec inter actiones, quse quasi proles aut fructus intellectus et
sanae mentis sunt, numerari possunt. Quod hic non opus est
prolixius ostendere. IV. denique videmus, summum legis divinse
praemium esse, ipsam legem, nempe Deum, cognoscere, eumque
ex vera libertate, et animo integro et constante, amare ; poenara
autem, horum privationem et carnis servitutem, sive animum
inconstantem et fluctuantem.

His sic notatis inquirendum jam est, L num Lumine Naturali
concipere possumus Deum, veluti legislatorem aut principem,
leges hominibus praescribentem ; 11. quid Sacra Scriptura de
Lumine et lege hac naturali doceat ; III. quem ad finem caere-
moniae olim institutae fuerunt ; IV. denique, quid referat sacras
historias scire, et eis credere? De primis duobus in hoc Capite^
de duobus autem ultimis in sequente agam.

Quid .circa primum statuendum sit, facile deducitur ex natura
voluntatis Dei, quae a Dei intellectu non nisi respectu nostrse
Rationis distinguitur, hoc est, Dei voluntas et Dei intellectus
in se revera unum et idem sunt, nec distinguuntur nisi re-
spectu nostrarum cogitationum, quas de Dei intellectu formamus.
Exempli gratia, cum ad hoc tantum attendimus, quod natura.
Trianguli in natura Divina ab aeterno continetur tanquam aeterna

TRACTATUS

ventas, tum dicimus, Deum trianguli ideam habere, sive naturam
trianguli mtelligere. Sed cum postea ad hoc attendimus, quod
natura trianguli sic in natura divina continetur ex sola necessitate
divinae naturae, et non ex necessitate essentife et natur» trian-
guh; imo, quod necessitas essentiae et proprietatum trianguli,
quatenus etiam ut aeternfe veritates concipiuntur, a sola neces-
sitate divinae naturse et intellectus pendeat, et non ex natura
trianguli; tura id ipsum, quod Dei intellectum vocavimus, Dei
voluntatem sive decretum appellamus. Quare respectu Dei
unum et idem affirmamus, cum dicimus, Deum ab leterno de-
crevisse et voluisse, tres angulos trianguH a^quales esse duobus
rectis, yel, Deum hoc ipsum intellexisse. Unde sequitur, Dei
affirmationes et negationes leternam semper necessitatem' eive
ventatem mvolvere. Si itaque, exempli gratia, Deus Adamo
dixit, se noUe, ut de arbore cognitionis boni et mah comede-
ret; contradictionem impHcaret, Adamum de illa arbore posse
comedere, adeoque impossibile foret, ut Adamus de ea come-
deret: nam divmum iUud decretum seternam necessitatem et
veritatem debuisset involvere. Verum quoniam Scriptura tamen
narrat, Deum id Adamo priecepisse, et nihilominus Adamum de
eadem comedisse, necessario dicendum est, Deum Adamo malum
tantum revelavisse, quod eum necessario sequeretur, si de illa
arbore comederet, at non necessitatem consecutionis ilUus mali :
Unde factum est, ut Adamus illam revelationem non ut £eter-
nam et necessariam veritatem perceperit, sed ut legem, hoe
est ut mstitutum, quod lucrum aut damnum sequitur, non ex
necessitate et natura actionis patratje, sed ex solo Hbitu et
absoluto imperio alicujus Principis. Quare iUa revelatio respectu
solms Adami, et propter solum defectum ejus cognitionis, lex
fuit, Deusque quasi legislator aut Princeps. Et hac etiam de
causa, nempe ob defectum cognitionis, Decalogus, respectu He-
brseorum tantum, lex fuit ; nam, quoniam Dei existentiam ut
aeternam veritatem non noverant, ideo id, quod ipsis in Deca-
logo revelatum fuit, nempe Deum existere, Deumque solum
adorandum esse, tanquam legem percipere debuerunt; quod si
Deus nuUis mediis corporeis adhibitis, sed immediate iis lo-
quutus fuisset, hoc ipsum non tanquam legem, sed tanquam
aeternam veritatem percepissent. 4tque hoc, quod de IsraeHtis
et Adamo dicimus, de omnibus etiam Prophetis, qui nomine
Dei leges scripserunt, dicendum, videHcet quod Dei decreta
non adaequate, ut seternas veritates, perceperunt. Ex. gr. de
ipso Mose etiam dicendum est, eum ex revelatione vel ex

THEOLOGICO-POLITICI CAP. IV.

fundamentis ei revelatis percepisse modum, quo populus Isra-
eHticus in certa mundi plaga optime uniri posset, et integrara
societatem formare sive imperium erigere ; deinde etiam modum,
quo iUe populus optime posset cogi ad obediendum ; sed non
percepisse, nec ipsi revelatum fuisse, modum iUum optimura esse,
neque etiara, quod ex popuH communi obedientia in taUmundi
plaga necessario sequeretur scopus, ad quem coUimabant. Qua-
propter haec orania non ut seternas veritates, sed ut praecepta
et instituta percepit, et tanquara Dei leges praescripsit ; et hinc
factura est, ut Deura rectorera, legislatorera, regeni, raisericor-
dera, justura, etc. iraaginaretur, cura taraen haec orania soHus
huraanae naturse sint attributa, et a natura divina prorsus
removenda. Atque hoc inquara de soHs Prophetis dicendum,
qui noraine Dei leges scripserunt, non autem de Christo ; de
Christo enira, quamvis is etiara videatur leges Dei noraine
scripsisse, sentiendura taraen est, eura res vere et adgequate
percepisse : nara Christus non tam Propheta quara os Dei fuit.
Deus enira per raentera Christi (ut in Cap. 1. ostendiraus),
sicuti ante per Angelos, nerape per vocera creatam, visiones,
etc. quaedara huraano generi revelavit. Quapropter aeque a
Ratione aUenura esset statuere, Deura suas revelationes opinio-
nibus Christi accoraraodavisse, ac quod Deus antea suas revela-
tiones opinionibus angelorum, hoc est vocis creatse et visionum,
accoraraodaverit, ut res revelandas Prophetis comraunicaret ;
quo quidera nihil absurdius statui posset; praesertim cum non
ad solos Judseos, sed totum humanura genus docendura raissus
fuerit, adeoque non satis erat, ut raentera opinionibus Judaeorura
tantum accommodatara haberet, sed opinionibus et docuraentis
huraano generi universaUbus, hoc est notionibus coraraunibus
et veris. Et sane ex hoc, quod Deus Christo, sive ejus raenti,
sese iraraediate revelaverit, et non ut Prophetis, per verba et
iraagines, nihil aUud inteUigere possuraus, quara quod Christus
res revelatas vere percepit sive inteUexit; tura enim res inteUi-
gitur, cum ipsa pura mente extra verba et imagines percipitur.
Christus itaque res revelatas vere et adsequate percepit ; si
igitur eas tanquam leges unquam praescripsit, id propter
popiiH ignorantiam et pertinaciara fecit ; quare hac in re vicem
Dei gessit, quod sese ingenio popuH accoraraodavit, et ideo,
quaravis aUquantulura clarius quani caeteri Prophetse locutus
sit, obscure taraen et saepius per parabolas res revelatas docuit;
praesertira quando iis loquebatur, quibus nondura datura erat,
intelHgere regnum coelorum (vide Matth. cap. 13. vs. 10. etc.)..

TRACTATUS

Et sme dubio eos, quibus datum erat, mysteria coelorum nos-
cere, res ut ^temas veritates docuit, non vero ut leges pr^-
scnpsit ; et hac ratione eos a servitute legis libera^iHt
mhJommus legem hoc magis confirmavit et stabilivit. eorumque

Wk • V^'"'*"%'r"P'^*- ^""^ ^^^^"^ P^"l"« quibusdam^in
locis mdicare .^detur: nempe Epistol. ad Rom. clp. 7. vs. 6

et cap 3. vs. 28. Attamen nec ille etiam aperte loqui vult

sed, ut ipse ait cap. 3 vs. 5. et cap. 6. vs. 19. ejusd^ S'

mU^UjL y''' ^*-^"' P'^P*"" "^^"^^ imbeciUitatem Deo

misencordiam, gratiam, iram, etc. affingit, et ingenio plebis
sive (ut ipse etiam ait cap. 3. vs. 1, 2. Epist. 1. !d CoHnthO
hommum carnalium, sua verba accommodat ; nam cap. 9. vs
18. Epist. ad Rom. absolute docet, Dei iram ejusque miseri-
cordiam non ab humanis operibus, sed a sola ^^00X0
hoc est vountate, pendere; deinde quod ex operibus wfs
nemo hat justus, sed ex sola fide (vide Ep. ad Lm cap f
vs. J8.), per quam sane nihil aliud intelligit, quam plenum
rr. 'pT-T^' et denique, quod nemo fiat\eatus n"S
mentem Chnsti m se habeat (vide Epist. ad Kom. cap. 8. vs 9)
qua scihcet leges Dei ut ^ternas veritates percipia . Conclu-
dmius itaque, Deifm non nisi ex captu vulgi, et ex solo defectu

Sm " • *"T" ^^^^^^*^-- --^ P-ncipem describret
justum, misericordem, etc. vocari ; Deumque revera ex so ius
suBB natur^ et perfectionis necessitate agere et omnia dligere
et ejus denique decreta et vohtiones c^ternas esse veritltes
semperque necessitatem involvere ; idque est, quod ^r^o ?n
loco exphcare et ostendere constitueram ^

Ad secundum igitnr transeamus, et Sacram Paginam per-
curramus et, qmd ipsa de Lumine NaturaH et lege hac diWna
docet, videamus. Primum, quod nobis occurrit, est ipsa primi

LrZp^t"?' f T'-'^'"^' ^^"^ ^^^-^ pr..ceysse, ne
comederet de fructu arboris cognitionis boni et mali ; quod

significare videtur, Deum Adamo pr^cepisse, bonum a-ere et
quaBrere sub ratione boni, et non qLenu^s contrarium Xalo
hoc est, ut bonum ex amore boni quc^reret, non autem ex
tmiore mah: qui enim, ut jam ostendimus, 'bonum 3 ex
vera boni cognitione et ainore, Kbere et constanti animo agit,
qm autem ex timore mah, is malo coactus et serviliter agit

Dpn^A /™P'"' "^^r"' ^'^'^- ^*^^^ ^^'' hoc unicum, quod
hendit PfT P7.7^Vtotam legem divinam naturalem cimpre-
hendit, et cum dictamme Luminis NaturaUs absolute convenit •

THEOLOGICO-POLITICI CAP. IV. 9

nec difficile esset, totam istam primi hominis historiam sive
parabolam ex hoc fundamento explicare ; sed malo id missum
tacere cum qma non possum absolute esse certus. num mea
exphcatio cum scriptoris mente conveniat, tum quia plerique
non concedunt, hanc historiam esse parabolam, sed plane sta-
tuunt, eam simplicem narrationem esse. Pr^stabihus erit ieitur
aha Scripturae loca in medium adferre, illa pr^sertim, qu^ ab
eo dictata sunt, qui ex vi luminis naturahs, quo omnes sui sevi
sapientes superavit, loquitur, et cujus sententias leque sancte ac
Prophetarum amplexus est populus; Salomonem puto, cujus non
tam Prophetia et pietas, quam prudentia et sapientia, in sacris
commendatur. Is in suis Proverbiis vocat humanum intellecturo
verre vitc^ fontem, et infortunium in sola stultitia constituit. Sic enim

ait cap. 16. vers. 22. *, nSlX D^-Hnv nDIDI vhj;2 Sdu* D^^H mpo
fons vitcB {e^t) intellectus sui domini \ et supplicium stultorum
est stulhtia: ubi notandum, quod per vitam absolute Hebraice
vera vita mtelligatur, ut patet ex Deut. cap. SO. vers. 19
f ructum igitur mtellectus in sola vera vita constituit, et suppli-
cium m sola ejus privatione ; quod quidem absolute convenit
cum eo, quod IV. loco notavimus circa legem divinam natura-
lem. Quod autem hio fons vitse, sive, quod solus intellectus, ut
etiam ostendimus, leges sapientibus, prjescribit, aperte ab eodem
^L ^^£!^"*r ^^^^^"^5 ait enim cap. 13. vers. 14. DDH min
a n -^^^12 Lex prudentis (est) fons vitm, id est, ut ex modo

allato textu patet, intellectus. Porro cap. 3. vers. 13. expres-
sissimis verbis docet, intellectum hominem beatum et felicem
reddere, veramque animi tranquilitatem dare. Sic enim ait

nwD o^iy js^ ui r^yy^^ p.^, * ^^^ p, ^^^^n n-2:d DiN-.nrx
Di^r n^mi hD) D^J om non nnDi -)u*r nSxwD beatus

homo qiu tnvenit scientiam, et filius hominis, qui intelligentiam
ermt Eatio est (ut vers. 16, 17. pergit), ^um directe dat dierum
longitudmem ^ mdirecte divitias et honorem: ejus vice (quas
nimirum scientia indicat) amcence siint, et omnes ejus semit(B
pax. boJi igitur sapientes ex sententia etiam Salomonis animo

• Ed. Pr.: 23.

Ilas hT? r. '**°''' ff. ^^'^ r>ominus alarum Hebraice vocatur, qiia
alas habet; Dommus mtellectus, intelligens, quia intellectum habet.
^ Sic pro ai{»{1 vel ];;^^y
Hebraismus, nihil aiiud significans quam vitam.

TKACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. V.

pacato et constante vivunt, non ut impii, quorum animus con-
trariis affectibus fluctuat, adeoque (ut Esaias etiam ait cap. 57.
vers. 20.) pacem neque quietem habent. Denique in his Salo-
monis Proverbiis maxnne nobis notanda sunt, quse habentur in
secundo cap., utpote quae nostram sententiam quam clarissime

•

confirmant; sic enim vers. 3. ejusd. cap. incipit, r\T2^ DX ^D

jcaQTi D^nSx nrn mn^ avT y^n tk iji -|Sip jnn n:iDnS N-ipn

nJ13m Djn I^D nODn jm mn^ ^D nam sl prudentiam inclama-

bis, et intelligenticB dederis vocem tuam etc.y tunc timorem Dei
intelliges, et Dei scientiam (vel potius amorem; nam haec duo
verbum JTI^ jadah significat) invenies; nam (NB.) Deus dat sapien-
tiam: ex ore suo (manat) scientia et prudentia. Quibus sane
verbis clarissime indicat, I. quod sola sapientia sive intellectus
nos doceat, Deum sapienter timere, hoc est vera religione colere.
Deinde docet, sapientiam et scientiam ex Dei ore fluere, Deuni-
que illam dare ; quod quidem nos etiam supra ostendimus, nempe
quod noster intellectus nostraque scientia a sola Dei idea sive
cognitione pendeat, oriatur, et perficiatur. Pergit deinde vers.
9. expressissimis verbis docere, hanc scientiam veram Ethicam
et Politicam continere, et ex ea deduci : D3rD1 pii y2D uV

31D 7^]^ 7D D^^ITDI tunc intelliges Justitiam et Jiidicium et rec-
titudines (et) omnem bonam semitam, nec his contentus pergit,

™iDn yh]; -nDrn nDiD D;;r ira:S n;;-n -[dS^ nDDn xDn o

riDljIl") quando intrabit scientia in cor tuum, et sapientia tibi
erit suavis, tum tua ^ providentia tibi vigilahit, et prudentia
te custodiet. Quse omnia cum scientia naturali plane conve-
niunt; hsec enim Ethicam docet et veram virtutem, postquam
rerum cognitionem acquisivimus, et scientise pr?estantiam gus-
tavimus. Quara fehcitas et tranquillitas ejus, qui naturalem
intellectum colit, ex mente Salomonis etiam, non ab imperio
fortunse (hoc est Dei auxilio externo), sed a sua interna
virtute (sive Dei auxilio interno) maxime pendet, nempe quia
vigilando, agendo, et bene consulendo se maximo conservat.
Denique nequaquam hic prsetereundus est locus Pauli, qui
habetur cap. 1. vers. 20 Epist. ad Rom., ubi (ut TremelUus
vertit ex Syriaco textu) sic ait, occidta enim Dei, a funda-

* HDTD ntezima proprie cogitationera, deliberationem, et vigilantiam
significat.

mentis m%indi, in creaturis suis per intellecimn conspiciuntur, et
virtus et divinitas ejus, quw est in ceternum, adeo ut sint sine
effugio. Quibus satis clare indicat, unumquemque Lumine Naturali
clare inteUigere Dei virtutem et seternam divinitatem, ex qua scire
et deducere possunt, quid iis quserendum quidve fugiendum sit ;
adeoque concludit, omnes sine effugio esse, nec ignorantia
excusari posse ; quod profecto possent, si de lumine supranatu-
rali loqueretur, et de carnali Christi passione et resurrectione,
etc. Et ideo paulo infra vers. 24. sic. pergit : Propter hoc tra-
didit eos Deus in concupiscentias immundas cordis eorum, etc.
usque ad finem capitis, quibus vitia ignorantise describit, eaque
tanquam ignorantiae supplicia enarrat; quod plane convenit cum
Proverbio illo Salomonis cap. 16. vers. 22., quod jam citavimus,

nempe rtlMi D^^^W 1D1D1 et supplicium stultorum est stultiiia.
Quare non mirum, quod dicat Paulus, maleficos esse inexcusa-
biles : Nam prout unusquisque seminat, ita metet, ex mahs mala
necessario sequuntur, nisi sapienter corrigantur, et ex bonis
bona, si animi constantia comitetur. Scriptura itaque Lumen et
Legem divinam Naturalem absolute commendat: atque his, quse
in hoc Capite agere proposueram, absolvi.

C A P U T V.

De ratione, cur Cceremoniw institutw fuerint; et de Fide Histo-
riarum, nempe, qua raiione et quihus ea necessaria sit.

In superiore Capite ostendimus, legem divinam, quse homines
vere beatos reddit et veram vitam docet, omnibus esse homi-
nibus universalem; imo eam ex humana natura ita deduximus,
ut ipsa humanse menti innata et quasi inscripta existimanda
sit. Cum autem cseremonise, ese saltem quae habentur in Vetere
Testamento, Hebrseis tantum institutse, et eorum imperio ita
accommodatse fuerint, ut maxima ex parte ab universa societate,
non autem ab unoquoque exerceri potuerint ; certum est, eas
ad legem divinam non pertinere, adeoque nec etiam ad beati-
tudinem et virtutem ahquid facere; sed eas solam Hebrseorum
electionem, hoc est (per ea, quse in tertio Cap. ostendimus)
solam corporis temporaneam felicitatem et imperii tranquillita-
tem, respicere, proptereaque nonnisi stante eorum imperio uUius
usus esse potuisse. Si ese igitur in Vetere Testamento ad legem

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAI. V.

Dei referantur *, id propterea tantum fuit, quia ex revelatione
vel ex fundamentis revelatis institutie fuerunt. Verum quia ratio
tametsi solidissiraa apud communes Theologos non multum valet,
lubet hic haec, quae modo ostendimus, Scriptura) etiam autori-
tate confirmare; et deinde ad majorem perspicuitatem ostendere,
qua ratione et quomodo coeremoniiie ad imperium Judieorum
stabiliendum et conservandum inserviebant. Esaias nihil clarius
docet, quam quod lex divina absolute sumpta significeb illam
legem universalem, quse in vera vivendi ratione consistit, non
autem caeremonias ; capite enim 1. vs. 10. Propheta gentera
suam vocat ad Legem divinam ex se audiendam, ex qua prius
omnia sacrificiorum genera secludit, et omnia festa, et tandem
legem ipsam docet (vide vs. 16, 17.), atque his paucis compre-
hendit, nempe in purificatione anirai, et virtutis sive bonarum
actionum usu seu habitu, et denique inopi auxilium ferendo.
Nec minus luculentura testimonium est illud Psalmi 40. vs. 7,

9. ; hic enim Psaltes Deum alloquitur D^JrX D^^iSn nS TMlHJyi nDT

^j^ IIDD sacrificium et mitnus non voluisti, ^ aiires mihi per-
fodisii, holocaustum et peccati ohlationem non i^etiisti; tuam
voluntatem exequi, mi Deus, volui; nam lex tua est in tneis
viscerihus. Vocat igitur illam tantum legem Dei, quie visceribus,
vel menti, inscripta est, et ab ea cicremonias secludit; nam ese
ex solo instituto, et non ex natura sunt bon^e, adeoque neque
mentibus inscriptse. Praeter hsec alia adhuc in Scriptura repe-
riuntur, qua) idem testantur, sed hsec duo attulisse sufficit. Quod
autera caeremoniae nihil ad beatitudinem juvent, sed quod tantum
imperii temporaneara felicitatera respiciant, etiam ex ipsa Scriptura
constat, quae pro caereraoniis nihil nisi corporis coramoda et delicias
proraittit, et pro sola lege divina universali beatitudinera. In quinque
enim libris, qui Mosis vulgo dicuntur, nihil aliud, ut supra dixiraus,
proraittitur, quara haec teraporanea felicitas, nerape honores sive
faraa, victoriae, divitiae, deliciie, et valetudo. Et quaravis quin-
que illi libri, prjeter ca^reraonias, multa moralia contineant, hsec
tamen in iis non continentur tanquam docuraenta raoralia orani-
bus hominibus universalia, sed tanquam mandata ad captum
et ingenium solius Hebraeje nationis maxirae accomodata, et
quae adeo etiam solius imperii utilitatera spectant. Ex. gr. Moses

* Camerer: referebantur.

* Est phrasis ad significandnm perceptionem.

non tanquam doctor aut Propheta Judaeos docet, ne occidant
neque furentur, sed haec tanquam legislator et Princeps jubet ;
non enim documenta ratione comprobat, sed jussibus poenam
addit, quae pro ingenio uniuscujusque nationis variare potest
et debet, ut experientia satis docuit. Sic etiam jussum de non
committendo adulterio solius reipublicae et imperii utilitatem
respicit; nam si documentura morale docere voluisset, quod non
solam reipublicae utilitatem, sed animi tranquillitatera et verani
umuscujusque beatitudinem respiceret, tura non tantura actio-
nem externara, sed et ipsum animi consensum damnaret; ut
Christus fecit, qui docLmenta universalia tantuni docuit (vide
Matth. cap. 5. vs. 28.; et hac de causa Christus pn^raium
spirituale, non autem ut Moses corporeum, promittit; nam
Christus, uti dixi, non ad iraperiura conservanduin et leges
instituendum, sed ad solam legem universalem docendum missus
fuit. Et hinc facile intelligimus, Christum legem Mosis minirae
abrogavisse, quandoquidera Christus nullas novas leges in rem-
publicam introducere voluerit, nec aliud raagis curaverit, quara
documenta moralia docere, eaque a legibus Reipubhcse distin-
guere; idque maxirae propter Pharisaeorura ignorantiara, qui
putabant, illura beate vivere, qui jura Reipublicse sive legem
Mosis defendebat; cum tamen ipsa, uti diximus, nuUam nisi Rei-
pubhcae rationem habuerit, nec tam ad Hebrgeos docendum quam
cogendum inserviverit. Sed ad nostrum propositura revertaraur, et
aha Scripturae loca, qua? pro caeremoniis nihil pr^eter corporis
comraoda, et pro sola lege divina universali beatitudinem pro-
raittunt, in medium proferamus. Inter Prophetas nemo clarius
quam Esaias hoc docuit; hic enim cap. 58., postquam hypo-
crisin damnavit, libertatem et charitatem erga se et proxiraum
comraendat, et pro his hsec promittit, y\Mi inrD V\>y IkV

-j£3D.v mn- 1133 -ipii- 733S iSm TOi-n htio -^nmsn tunc

erumpet sicuti aurora lux tua, et tua sanitas protinus efflores-
cet, et ibit ante te Jvstitia tua, et gloria Dei te ^ aggregabit,
etc. Post haec sabbatum etiam coramendat, pro cujus in obser-

vando diligentia hoc promittit, h^ yn22in) mn^ Sj; :j;rnn TfcV

131 mm ^a ^2 i^dn ^p:;^ mn: yrh^nn) px ^nm tunc « cum

» Hebraismus, qno tempns mortis significatnr; aggregari ad populos
suos, mori significat, vide Genes. cap. 49. vs. 29. 33.

2 Significat honeste delectari, sicuti etiam Belgice dicitur, met Godt
en met eere.

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. V.

Deo delectaheris, et te ^ equitare faciam super excelsa terrcBy

et faciam, iit comedas hwreditatem Jacobi tuipatris, iit os Je-

'hovce lociitum est. Videmus itaque, Prophetam pro libertate et

charitate mentem sanam in corpore sano, Deique gloriam etiam

post mortem promittere : pro cseremoniis auten nihil nisi imperii

securitatem, prosperitatem, et corporis felicitatem. In Psalmis

15. et 24. nulla fit caeremoniarum mentio^ sed tantum docu-

mentorum moralium, nimirum quia in iis de sola beatitudine

agitur, eaque sola proponitur, quamvis tamen parabolice; nam

certum est, ibi per montem Dei ejusque tentoria, et horum

inhabitationem, beatitudinem et animi tranquillitatem, non vero

montem Hierosolymae neque Mosis tabernaculum intelligi; haec

enim loca a nemine inhabitabantur, nec nisi ab iis, qui ex sola

tribu Levi erant, administrabantur. Porro omnes etiam illse

Salomonis sententiae, quas in superiore Capite attuh, pro solo

cultu intellectus et sapientise veram promittunt beatitudinem,

nempe quod ex ea tandem timor Dei intelligetur, et Dei scien-

tia invenietur. Quod autem Hebrffii post destructum eorum

imperium non tenentur caeremonias exercere, patet ex Jeremia, qui

ubi urbis vastationem prope instare vidit, et praedicit, ait Deum eos

tantiim diiigere, qui sciunt et intelligunt, quod ipse exercet

misericordiam, judicium, et jmtitiam in mundo; adeoque in

posterum non nisi eos, qui hcec norunt, laude dignos cestiman-

dos esse (vide cap. 9. vs. 23.), quasi diceret, Deum post urbis

yastationem nihil singulare a Judaeis exigere, nec aliud ab

iisdem in posterum petere, praeter legem naturalem, qua omnes

mortales tenentur. Novum prseterea Testamentum hoc ipsum

plane confirmat; in eo enim, uti diximus, documenta tantum

moralia docentur, et pro iis regnum coeleste promittitur, caere-

monias autem, postquam EuangeKum aliis etiam gentibus, qui

alterius Reipublicae jure tenebantur, praedicari incepit, missas

fecerunt Apostoli ; quod autem Pharisaei post amissum imperium

eas, aut saltem magnam earum partem, retinuerint, id magis

animo Christianis adversandi, quam Deo placendi fecerunt.

Nam post primam urbis vastationem, cum Babylonem captivi

ducti fuerunt, quia tum in sectas non erant, quod sciam, divisi,

statim cseremonias neglexerunt, imo toti legi Mosis valedixerunt,

patriaeque jura obhvioni, ut plane superflua, tradiderunt, et se

cum caeteris nationibus immiscere inceperunt, ut ex Hezdra et

Nehemia satis superque constat. Quare non dubium est, quin

* Significat imperium, tanquam eqnum frsBno tenere.

Judaei; jam post dissolutum imperium, lege Mosis non magis
teneantur, quam antequam eorum societas et respublica ince-
perit; dum enira inter alias nationes ante exitum ex ^Egypto
vixerunt, nuUas leges peculiares habuerunt, nec ullo nisi natu-
rah jure, et sine dubio etiam jure reipublicse in qua vivebant,
quatenus legi divinae naturali non repugnabat, tenebantur!
Quod autem Patriarchse Deo sacrificaverunt, id fecisse puto, ut
suum animum, quem a pueritia sacrificiis assuetum habebant,
magis ad devotionem incitarent ; omnes enim homines a tempore
Enos sacrificiis plane consueverant, ita ut iis maxime ad
deyotionem incitarentur. Patriarchse igitur non ex jure aliquo
divino imperante, vel ex universalibus fundamentis legis divinse
edocti, sed ex sola illius temporis consuetudine, Deo sacrifica-
verunt; et si ex alicujus mandato id fecerunt, mandatum illud
nuUum aliud fuit quam jus reipublicae, in qua vivebant, quo
etiam (ut jam hic, et etiam Capite tertio, cum de Malkitsedek
loquuti suraus, notaviraus) tenebantur.

His puto, rae meam sententiam Scripturse authoritate con-
firmavisse; superest jam ostendere, quomodo et qua ratione
caeremonise inserviebant ad imperium Hebraeorum conservandum
et stabiliendura ; quod, quam paucissimis potero, ex universali-
bus fundamentis ostendara. Societas non tantura ad secure ab
hostibus vivendura, sed etiam ad multarum rerum corapendium
faciendum, perutiHs est, et raaxime etiara necessaria ; nam,
nisi horaines invicera operara rautuara dare velint, ipsis et ars
et terapus deficeret ad se, quoad ejus fieri potest, sustentandum
et conservandum. Non enim omnes ad omnia »que apti sunt,
nec unusquisque potis esset ad ea coraparandura, quibus solus
maxirae indiget. Vires et tempus, inquam, unicuique deficerent,
si solus deberet arare, serainare, raetere, raolere, coquere, texere]
suere, et alia perpluriraa ad vitara sustentandura efficere ; ut
jara taceara artes et scientias, quae etiara ad perfectionera
humanse naturse ejusque beatitudinera sunt surarae necessarise.
Videraus enira eos, qui barbare sine politia vivunt, vitara
raiseram et psene brutalem agere, nec tamen pauca illa, raisera
et irapolita, quae habent, sine rautua opora, qualis qualis ea
sit, sibi coraparant. Jam si homines a Natura ita essent con-
stituti, ut nihil nisi id, quod vera Ratio indicat, cuperent, nulHs
sane legibus indigeret societas, sed absolute sufficeret, horaines
vera docuraenta raoralia docere, ut sponte integro et liberali
anirao id, quod vere utile est, agerent. Verum longe aliter cura
huraana natura constitutura est; omnes quidem suum utile

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. V.

quserunt, at minime ex sanae Eationis dictamine, sed per-
plurimum ex sola libidine, et animi afFectibus abrepti (qui
nullam temporis futuri aliarumque rerum rationem habent),
res appetunt utilesque judicant. Hinc fit, ut nulla societas
possit subsistere absque imperio et vi, et consequenter legibus,
quai hominum libidinem atque eflrsenatum impetum moderen-
tur et cohibeant. Non tamen humana natura patitur abso-
lute se cogi, et, ut Seneca Tragicus ait, violenta imperia
nemo coniimiit diu; moderata durant*; quamdiu enim homines
ex solo metu agunt, tamdiu id, quod maxime nolunt, faciunt,
nec rationem utilitatis et necessitatis rei agendae tenent, sed
id tantum curant, ne capitis aut supplicii rei sint scihcet. Imo
non possunt malo aut damno imperatoris, quamvis cum suo
magno etiam malo, non tamen Isetari, ipsique omnia mala non
cupere, et ubi poterunt adferre. Homines deinde nihil minus
pati possunt, quam suis aequalibus servire et ab iis regi.
Denique nihil difficilius, quam Hbertatem hominibus semel con-
cessam iterum adimere. Ex his sequitur Primo, quod vel tota
societas, si fieri potest, collegiahter imperium tenere debet, ut
sic omnes sibi, et nemo suo sequali servire teneatur, vel, si
pauci aut unus solus imperium teneat, is aliquid supra com-
munem humanam naturam habere, vel saltem summis viribus
conari debet, vulgo id persuadere. Deinde leges in quocunque
imperio ita institui debent, ut homines non tam metu quam
spe alicujus boni, quod maxime cupiunt, retineantur : hoc enim
modo unusquisque cupide suum officium faciet. Denique, quo-
niam obedientia in eo consistit, quod aliquis mandata ex sola
imperantis authoritate exequatur, hinc sequitur, eandem in
societate, cujus imperium penes omnes est et leges ex communi
consensu sanciuntur, nullum locum habere, et, sive in tali
soeietate leges augeantur vel minuantur, populum nihilominus
seque liberum manere, quia non ex authoritate alterius, sed ex
proprio suo consensu agit. At contra accidit, ubi unus solus
imperium absolute tenet; nam omnes ex sola authoritate unius
mandata imperii exequuntur, adeoque, nisi ita ab initio educati
fuerint, ut ab ore imperantis pendeant, difficile is poterit, ubi
opus erit, novas leges instituere, et libertatem semel concessam
populo adimere. •

His sic universaliter consideratis, ad Hebrseorum rempublicam
descendamus. Hi cum primum iEgypto exiverunt, nullo alterius

* Troadam act. II. vs. 258 sq. : Violenta nenio imperia etc.

nationis jure ampHus tenebantur, adeoque iis licebat, novas
leges ad libitum sancire, sive nova jura constituere, et imperium,
ubicunque locorum vellent, tenere, et quas terras vellent,
occupare. Attamen ad nihil minus erant apti, quam ad jura
sapienter constituendum, et imperium penes sese collegiahter
retinendum ; rudis fere ingenii omnes erant, et misera servitute
confecti. Imperium igitur penes unum tantum manere debuit,
qui caeteris imperaret, eosque vi cogeret, et qui denique leges
pnescriberet, et imposterum eas interpretaretur. Hoc autem
imperium Moses facile retinere potuit, quia divina virtute
supra c^teros excellebat, et se eam habere populo persuasit,
multisque testimoniis ostendit (vide Exodi cap. 14. vers. ultimo,
et cap. 19. yers. 9.); is itaque, virtute qua pollebat divina,
jura constituit et populo prsescripsit. At in iis summam curam
gessit, ut populus non tam metu quam sponte suum officium
faceret; ad quod hsec duo eum maxime cogebant, populi
scilicet ingenium contumax (quod sola vi cogi non patitur), et
instans bellum, ubi, ut res prospere cedant, mihtes magis
hortari, quam poenis et minis territare necesse est: sic enim
unusquisque magis studet virtute et magnanimitate animi
clarere, quam suppHcium tantum vitare. Hac igitur de causa
Moses virtute et jussu diyino religionem in Rempublicam in-
troduxit, ut populus non tam ex metu quam devotione suum
otficium faceret. Deinde eos beneficiis obhgavit, et divinitus
multa in futurum promisit, nec leges admodum i^everas san-
civit; quod unusquisque, qui iis studuit, facile nobis concedet,
priecipue si ad circurastantias, qu» ad ahquem reum damnan-
dum requirebantur, attenderit. Denique, ut populus, qui sui
juris esse non poterat, ab ore imperantis penderet, nihil
hominibus sciHcet servituti assuetis ad Hbitum agere concessit;
nihil enim populus agere poterat, quin simul teneretur legis
recordari, et mandata exequi, quse a solo imperantis arbitrio
pendebant; non enim ad Hbitum, sed secundum certum et
determinatum jussum legis Hcebat arare, seminare, metere, item
nec aHquid comedere, induere, neque caput et barbam radere,
neque hetari, nec absolute aHquid agere Hcebat, nisi secundmn
jussa et mandata in legibus prsescripta; nec hoc tantum, sed
etiam in postibus, manibus, et inter oculos signa quaedam
habere tenebantur, quae eos semper obedientiam monerent. Hic
igitur scopus caeremoniarum fuit, ut homines nihil ex proprio
decreto, sed omnia ex mandato alterius agerent, et continuis
actionibus et meditationibus faterentur, se nihil prorsus sui,
11. 2

TRACTATUS

THEOLOGIOO-POUTICI CAP. V.

sed omiiino alterius juris esse. Ex quibus omnibus luce clarius
constat, cseremonias ad beatitudinem nihil facere, et illas Veteris
Testamenti, imo totam legem Mosis, nihil aliud quam Hebrseorum
imperium, et consequenter nihil praeter corporis commoda spec-
tavisse. Quod autem ad Christianorum caeremonias attinet, nempe
Baptismum, Ccenam dominicam, festa, orationes externas, et si
quse adhuc aliae, quse toti Christianismo communes sunt sem-
perque fuerunt; si eae unquam a Christo aut ab Apostolis
institutae sunt (quod adhuc mihi non satis constat), ese nonnisi
ut universalis Ecclesise signa externa institutje sunt, non autem
ut res, quse ad beatitudinem aliquid faciunt, vel quse aliquid
sanctimoniae in se habeant. Quare, quamvis hie c^remonise non
ratione Imperii, ratione tamen integrae Societatis tantum insti-
tutae sunt, adeoque ille, qui solus vivit, iis minime tenetur;
imo, qui in imperio, ubi Christiana rebgio interdicta est, vivit,
is ab his caeremoniis abstinere tenetur, et nihilominus poterit
beate yivere. Hujus rei exemplum in regno Japonensium habe-
tur, ubi Christiana religio interdicta est, et Belg^e, qui ibi habi-
tant, ex mandato Societatis Indise Orientahs ab omni externo
cultu abstinere tenentur ; nec hoc alia authoritate jam confir-
mare puto ; et quamvis non difficile foret, hoc ipsum etiam ex
fundamentis Novi Testamenti deducere, et forte claris insuper
testmioniis ostendere, haec tamen libentius missa facio, quia ad
aha festmat animus. Pergo itaque ad id, de quo secundo loco
m hoc Capite agere constitui; scilicet Quibus et qua ratione
Fides Historiarum in sacris contentarum necessaria sit. Ut autem
hoc lumine naturah investigetur, sic procedendum videtur.

Si quis hominibus aliquid suadere vel dissuadere vult, quod
per se notuni non est, is, ut id iidem amplectantur, rem suam
ex concessis deducere. eosque experientia vel ratione convincere
debet; nempe ex rebus, quas per sensus experti sunt in Natura
contingere, vel ex axiomatis intellectualibus per se notis. At
msi expenentia talis sit, ut clare et distincte intelligatur, quam-
vis hommem convincat, non tamen poterit ipsa intellectbm
seque afficere, ejusque nebulas dissipare, ac cum res docenda
ex sohs axiomatis intellectualibus, hoc est ex sola virtute
mtellectus ejusque in percipiendo ordine, deducitur, prsesertim
si qusestio de re spirituali, et quae sub sensus nullo modo cadit,
sit Verum quia, ad res ex solis notionibus intellectualibus
deducendum, longa perceptionum concatenatio si^pissime requi-
ntur, et praeterea etiam summa praecautio, ingenii perspicacitas,
et summa continentia, quoe omnia raro in hominibus reperiun-

tur; ideo homines ab experientia doceri malunt, quam omnes
suas perceptiones ex paucis axiomatibus deducere, et invicem
concatenare. Unde sequitur, quod, si quis doctrinam ahquam
integram nationem, ne dicam universum humanum genus, docere,
et ab omnibus in omnibus intelhgi vult, is rem suam sola
experientia confirmare tenetur, rationesque suas et rerum docen-
darum definitiones ad captum plebis, quse maximam humani
generis partem componit, maxime accommodare, non autem eas
concatenare, neque definitiones, prout ad rationes melius con-
catenandum inseryiunt, tradere; alias doctis tantum scribet,
hoc est, a paucissimis tantum hominibus, si cum reliquis com-
parentur, poterit intelligi. Cum itaque tota Scriptura in usum
integrse nationis prius, et tandem universi humani generis
revelata fuerit, necessario ea, quae in ipsa continentur, ad cap-
tum plebis maxime accommodari debuerunt, et sola experientia
comprobari. Rem clarius explicemus. Quse Scriptura docere vult,
quoD solam speculationem spectant, haec potissimum sunt, nempe
dari Deum, sive ens^ quod omnia fecit, et summa sapientia
dirigit et sustentat; et quod hominum summam habet curam,
nempe eorum, qui pie et honeste vivant; reliquos autem multis
suppjiciis punit, et a bonis segregat. Atque haec Scriptura sola
experientia comprobat, nempe iis quas narrat historiis; nec
iillas harum rerum definitiones tradit, sed omnia verba et ratio-
nes captui plebis accommodat. Et quamvis experientia nullam
harum rerum claram cognitionem dare possit, nec docere, quid
Deus sit, et qua ratione res omnes sustentet et dirigat, homi-
numque curam habeat, potest tamen homines tantum docere et
illuminare, quantum ad obedientiam et devotionem eorum ani-
mis imprimendum sufficit. Atque ex his satis clare constare
puto, quibus et qua ratione fides historiarum in sacris conten-
tarum necessaria sit: ex modo ostensis enim evidentissime
sequitur, earum notitiam et fidem vulgo, cujus ingenium ad
res clare et distincte percipiendum non valet, summe esse
necessariam. Deinde, eum, qui eas negat, quia non credit Deum
esse, neque eum rebus et hominibus providere, impium esse;
qui autem eas ignorat, et niholominus lumine naturali novit,
Deum esse, et quse porro diximus, et deinde veram vivendi ratio-
nem habet, beatum omnino esse, imo vulgo beatiorem, quia
praeter veras opiniones, clarum insuper et distinctum habet
conceptum. Denique sequitur, eum, qui has historias Scripturae
ignorat, nec lumine naturaK aliquid novit, si non impium sive
contumacem, inhumanum tamen esse et paene brutum, nec

TRACTATUS

ullum Dei donura habere. Verum hic notandum, nos, cum dici-
mus, notitiam historiarum vulgo summe esse necessariam, non
inteUigere notitiam omnium prorsus historiarum, quse in sacris
literis contmentur, sed tantum earum, quse pr^cipuse sunt, et
qu^ solae, sine rebquis, doctrinam, quam modo diximus, eviden-
tius ost»ndunt, hominumque animos maxime movere possunt.
Nam, si omnes Scripturse historiae necessariie essent ad ejus
doctrmam probandam, nec conclusio elici posset, nisi ex uni-
versah consideratione omnium prorsus historiarum, qu« in ipsa
contmentur; tum sane ejus doctrinae demonstratio et conclusio
non tantum plebis, sed absolute humanum captum et vires
superaret; quis enim ad tam magnum nUmerum historiarum
simul attendere posset, et ad tot circumstantias et partes doc-
tnnae, quae ex tot tamque diversis historiis deberet elici. Ego
saltem mihi non possum persuadere, quod homines iUi, qui nobis
Scripturam, prout eam habemus, reHquerunt. tanto ingenio
abundavermt, ut talem deraonstrationem investigare potuerint,
et multo rainus, quod doctrina Scripturae non posset inteUigi^
nisi auditis htibus Isaaci, AchitopheHs consiUis Absolorao datis,
et bello civUi Judaeorura et IsraeHtarura, et aHis ad hunc raoduni
Chronicis; aut quod prirais Judaeis, qui terapore Mosis vixerunt,
ipsa doctrma ex historiis non aeque facUe deraonstrari potuerit'
ac iis qui tempore Hesdroe vixerunt. Sed de his fusius in sequen-
tibus. Vulgus itaque eas tantura historias, quje raaxirae eoruni
aniraos ad obedientiara et devotionera raovere possunt, scire
tenetur. At ipsum vulgus non satis aptura est ad faciendura de
ns judicmm, utpote quod raagis narrationibus et rerum singulari
et mexpectato eventu, quara ipsa historiarum doctrina delectatur :
atque hac de causa praeter lectionera historiarura Pastoribus sive
Ecclesife mmistris insuper indiget, qui ipsum pro imbeciUitate
ejus mgenu doceant. Attamen, ne a nostro proposito divagemur,
sed id, quod pr^cipue intendebaraus ostendere, concludaraus*
nempe fidem historiarum, quaecunque demura ese sint, ad legem
divinara non pertinere, nec homines per se beatos reddere, neque
uUam utUitatera, nisi ratione doctrinae, habere, qua sola ratione
ahae historise aHis praestantiores possunt esse. Narrationes igitur
m Vetere et Novo Testaraento contentje, reHquis profanis, et
ipsae etiara mter se unae aUis, praestantiores sunt, pro ratione
salutanura opmionura, quae ex iis sequuntur. Quare, si quis
histonas S. Scripturae legerit, eique in oranibus fidera habuerit,
nec tamen ad doctrinam, quara ipsa iisdem docere intendit,
attenderit, nec vitam emendaverit, perinde ipsi est, ac si Alco-

THEOLOGICO-POLITICI. CAP. V.

ranum, aut Poetarum fabulas Scenicas, aut saltem comraunia
Chronica ea attentione, qua vulgus solet, legisset; et contra,
uti diximus, is, qui eas plane ignorat, et nihilominus salutares
habet opiniones, veramque vivendi rationem, is absolute
beatus est, et revera Christi Spiritura in se habet. At Judsei
contra plane sentiunt; statuunt enira, veras opiniones, veram-
que vivendi rationera nihU prodesse ad beatitudinera, quaradiu
homines eas ex solo lumine naturali amplectuntur et non
ut documenta Mosi prophetice revelata: hoc enim Maimonides
cap. 8. Kegura * lege 11. aperte his verbis audet affirraare,

xh));n mow 'nvm nvm ^ jmri;S Tim ms:D ;r3r SapDn Sd
HEc* ^Jao imx nri;^"! jnw Sap^r Nnm : N3n dSij;S pSn iS ir^
^33r iran nrD n^ Sy ijri^m n-ira iVin -]n3 rnpn jn3
n: m jw n^nn ];iDn ^jsd jntj; av Sax jna ^m: ampD m

: DH^DiDnD irNI dSiITH mDVC n^DHD IJWI Dnn omnis, qui ad se

suscipit ^ septeni prwcepta, et ea diligenter exequutus fuerit, is ex
piis Nationnm est, et hceres futuri miindi; videliret si ipsa susceperit
et exequutus fuerit propterea, quod Deus ea in lege prceceperit, et
quod nobis per Mosen revelaverit, quod filiis Noce eadem antea
2)rcecepta fuerunt; sed si ea a Batione ductus exequuius fuerit, kic
non est incola, nec ex inis, nec ** ex scientihus Nationum. Ha^c sunt
verba Maimonidis, quibus R. Joseph fiHus Shem Tob in suo
libro, quem vocat Kebod Elohim seu gloriam Dei, addit, quod,
quamvis Aristoteles (quem summam Ethicam scripsisse putat,
et supra omnes aestimat) nihil eorum, quae ad veram Ethicam
fipectant, et quse etiam in sua Ethica amplexus est, oraisisset,
sed orania diHgenter exequutus fuisset, hoc tamen ipsi ad salu-

* « •

♦ Est hicc sectio ultima (mDn^l WllTtl ndm) operis c. t. ^^0
mm seu npinn T, e qua capitis 8. ultima verba repetuntur.

* NB. Judffios putare, Deum Noae septem praecepta dedisse, et iis solis
omiies nationes teneri: Ilebrajae autem soli alia perplurima praeterea
dedisse, ut eam beatiorem reliquis faceret.

** iriCV Vulgo scribitur ^ST qnod idem significat (edd. princ. 1475-
80, 1490, 1524, 1550.). Verum in optimis codd. MSS. (bibl. Bodl., Mus.

Brit., Semin. Isr. Lusit. Amstelod. anni 1282 ) legitur JC^^JC J- ^- ^^^ ^^ ^c.
N. Eodem redit quod habet B. Joseph in libri statim laudandi pag. paen-

ultima, 73Jif, Minus accurate M. Joel in libello de hujus Tract. fontibua
anno 1870. edito.

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITIGI CAP. VI.

tem prodesse non potuit, quia ea, qua^ docefc, non amplexus
est ut documenta divma prophetice revelata, sed ex solo dicta-
mme Kationis. Verum haec omnia mera esse figmenta, et nuUis
rationibus neque Scripturae autoritate suffulta, unicuique h^eo
attente legenti satis constare existimo; quare ad eandem rem
refutandum, ipsam recensuisse sufficit. Nec etiam eorum sen-
tentiam hic refutare in animo est, qui nimirum statuunt, Lumen
Waturale nihil sani de iis, quae ad veram salutem spectant,
docere posse; hoc enim ipsi, qui nullam sanam Rationem sibi
concedunt nulla etiam ratione probare possunt; et si aliquid
supra Rationem se habere venditant, id merum est figmentum,
et longe infra Rationem. quod jam satis eorum communis
vivendi modus indicavit. Sed de his non est opus apertius
loqm. Hoc tantum addam, nos neminem nisi ex operibus cog-
noscere posse; qui itaque his fructibus abundaverit, scilicet
chantate, gaudio, pace, longanimitate, benignitate, bonitate,
fcde, mansuetudine, et continentia, adversus quos (ut Paulus in
Epistola ad Galatas cap. 5. vers. 22. ait) lex non est posita,
18, sive ex sola Ratione sive ex sola Scriptura edoctus sit, a
1^0 revera edoctus est, et omnino beatus. His itaque omnia
quae circa legem divinam agere constitueram, absolvi.

CAPUT VI.

De Miracu Vis.

Sicuti scientiam illam, quae captum humanum superat, divi-
nam, sic opus, cujus causa vulgo ignoratur, divinum sive Dei
opi^ vocare consueverunt homines : vulgus enim tum Dei po-
tentiam et providentiam quam clarissime constare putat, cum
aliquid in Natura insoHtum et contra opinionem, quam ex con-
suetudine de Natura habet, contingere videt; pr^sertim si id
m ejus lucrum aut commodum cesserit ; et ex nuUa re clarius
existentiam Dei probari posse existimat, quam ex eo, quod
mtura, ut putant, suum ordinem non servet. Et propterea
illos omnes Deum, aut saltem Dei providentiam, tollere putant
qm res et miracula per causas naturales explicant, aut intel-
hgere student. Existimant sciHcet, Deum tamdiu nihil agere
quamdiu Natura solito ordine agit; et contra, potentiam Natune
et causas naturales tamdiu esse otiosas, quamdiu Deus agit •
duas itaque potentias numero ab invicem distinctas imaginantur

scihcet potentiam Dei et potentiam rerum naturalium, a Deo
tamen certo modo determinatam, vel (ut plerique magis ho-
dierno tempore sentiunt) creatam. Quid autem per utramque,
et quid per Deum et Naturam intelligant, nesciunt sane, nisi
quod Dei potentiam tanquam Regise cujusdam majestatis impe-
rium, Naturae autem tanquam vim et impetum imaginentur.
Vulgus itaque opera Naturae insolita vocat miracula sive Dei
opera, et partim ex devotione, partim ex cupiditate adversandi
iis, qui scientias naturales colunt, rerum causas naturales ne-
scire cupit, et ea tantum audire gestit, quaj maxime ignoraty
quaeque propterea maxime admiratur. Videlicet, quia nulla alia
ratione, nisi causas naturales toUendo, resque extra Naturae
ordinem imaginando, Deum adorare, omniaque ad ejus imperium
et voluntatem referre potest, nec Dei potentiam magis admira-
tur, nisi dum potentiam Naturae a Deo quasi subactam imagi-
natur. Quod quidem originem duxisse vidotur a primis Judaeis,.
qui, ut Ethnicos sui temporis, qui Deos visibiles adorabant^
videlicet Solem, Lunam, Terram, Aquam, Aerem, etc, convin-
cerent, iisque ostenderent, Deos illos imbecilles et inconstantes,
sive mutabiles, et sub imperio Dei invisibilis esse, miracula sua
narrabant, quibus insuper conabantur ostendere, totam Natu-
ram ex Dei, quem adorabant, imperio in eorum tantum com-
modum dirigi; quod quidem hominibus adeo arrisit, ut in hoc usque
tempus miracula fingere non cessaverint, ut ipsi Deo dilectioresreli-
quis, causaque finalis, propter quam Deus omnia creavit etcontinuo
dirigit, crederentur. Quid sibi vulgi stultitia non arrogat, quod nec
de Deo, nec de Natura ullum sanum habet conceptum, quod Dei
placita cum hominum placitis confundit, et quod denique Naturam
adeo limitatam fingit, ut horainem ejus prsecipuam partem esse
credat. His vulgi de Natura et miraculis opiniones et praejudicia
satis prolixe enarravi; attamen, ut rem ordine edoceam, osten-
dam, L nihil contra Naturam contingere, sed ipsam seternum,
fixum, et immutabilem ordinem servare, et simul, quid per
miraculum intelligendum sit ; IL nos ex miraculis nec essentiam
nec existentiam, et consequenter nec providentiam Dei posse
cognoscere, sed ha?c omnia longe melius percipi ex fixo et
immutabili Naturae ordine. IIL ex aliquot Scripturse exemplis
ostendam, ipsam Scripturam per Dei decreta et volitiones, et
consequenter providentiam, nihil aliud intelligere, quam ipsum
Naturae ordinem, qui ex ejus aeternis legibus necessario se-
quitur. IV. Denique de modo miracula Scripturae interpretandi,
et de iis, quse praecipue circa miraculorum narrationes notari

TRACTATUS

debeant agam. Et hsec pr«cipua sunt, qu« ad hujus Capitis

h^f^s™:"""' 'P'"**"*' '•* 1"» Pr*terea\d intentum t?t us
hujus operis non parum inservire existimo

Ad pnmum quod attinet, id facile ostenditur ex iis, qu» in
«uoH nZ"^ 1f ■"• ^'^T"" demonstravimus, nempe omne id,
v«wlt • *!'* «'^^ determinat. aeternam necessitatem e
ventatem inyolvere. Ostendimus enim ex eo, quod Dei intel-
lectus a De. voluntate non distinguitur, idem nos affirmare

fZn, ;"?»' ^'""' ""''"'•' ^«"«' «" <=«■" «lio^^^. DeZid
ipsum mtelhgere; quare eadem necessitate, qua ex natura et

per^tione d.vma sequitur, Deum rem aliqual, ut est inTelH
fut^ 'nihif :!:,• ^^'^"'*r',.Deum eandem? ut 'est, velie. Cum
autem mhil nisi ex solo divino decreto, necessario verum sit

se^uuntnr ^.•^"^/''•"r''-***^^^* Perfectione natur» divin*
sequuntiir Si qmd igitur in Natura contineeret ciuod eii.«
umversahbus legibus repugnaret. id decreto T nte £^^0
eret Det?%"'r"t 1''«" ■•«P"S"«ret; aut si quis statu-

cogeretur statuere, Deum contra suam naturam agsre, quo
nihil absurdius. Idem etiam facile ex hoc posset ostendi qZl
mmirum potentia Natur* sit ipsa divin.i potentia et virtus
dmna autem potentia sit ipsissima Dei essentia; sed hoc i„'
pr^sentiarum libentius omitto. Nihil igitur in Natui^a > contingi?

fiid " oL '^'"''- ".""'^^'"'"^ ■•«?••?"«*'• »t nec etifm

recretum fif .'"""'";'' ^'' • ^' °^' voluntatem et «ternum
decretum fit ; iioc est, ut jam ostendimus, quicquid fit id

s^cundum leges et regulas, qua, ^eternam ne^essitatem et veri
tatem involvunt, fit ; Natura itaque leges et re-ulas au«

nobrnotrr""*'"; ^* ^^"'^*^™ '"^»'^-"'' l-n-rom^n:
nobis notae non sint, semper tamen observat, adeoque etiam

^atuTBB hmitatam potentiam et virtut«m tribuere, eju.sque leges
ad certa tantum, et non ad omnia aptas statuere- nam cSm
virtus et potentia Natune sit ipsa Dei\irtus et po ent'T'le8^

^t note fr"""'N ^^^^^J?^" ^'' '''''*-' onmin^o credondun
est potentiam Natur» mfinitam esse, ejusque leges adeo latas

^rt^o^omma, qu« et ab ipso divino intellectu concipiuntu;, sj

THEOLOGICO-POLITICI CAP. VI.

extendant; alias enim quid aliud statuitur, quam quod Deus
Naturam adeo impotentem creaverit, ejusque leges et regulas
adeo steriles statuerit, ut saepe de novo ei subvenire cogatur,
si eam conservatam vult, et ut res ex voto succedant; quod
sane a Eatione alienissimum esse existimo. Ex his itaque, quod
in Natura nihil contingit, quod ex ejus legibus non sequitur ;
et quod ejus leges ad omnia, qute et ab ipso Divino intellectu
concipiuntur, se extendunt; et quod denique Natura fixum
atque immutabilem ordinem servat; clarissime sequitur, nomen
miraculi non nisi respective ad hominum opiniones posse in-
telligi, et nihil ahud significare, quam opus, cujus causam
naturalem exemplo alterius rei solitie explicare non possumus,
vel saltem ^ ipse non potest, qui miraculum scribit aut narrat.
Possem quidem dicere, miraculum esse id, cujus causa ex
principiis rerum naturalium Lumine Naturali notis explicari
nequit; verum, quoniam miracula ad captum vulgi facta fuerunt,
quod quidem principia rerum naturalium plane ignorabat,
certum est, antiquos id pro miraculo habuisse, quod explicare
non poterant eo modo, quo vulgus res naturales explicare
solet, recurrendo scilicet ad memoriam, ut alterius rei simihs,
quam sine admiratione imaginari solet, recordetur; tum enim
vulgus rem aiiquam se satis intelHgere existimat, cum ipsam
non admiratur. Antiqui itaque, et omnes fere in hoc usque
tempus, nullam prseter hanc normam miraculi habuerunt ;
quare non dubitandum, quin in sacris literis multa tanquam
miracula narrentur, quorum causie ex principiis rerum natu
ralium notis facile possunt explicari, ut jam supra innuimus
in Cap. 2., cum de eo, quod sol steterit tempore Josme, et
quod retrogradatus fuerit tempore Achaz, loquuti sumus ; sed
de his mox prolixius agemus, nempe circa miraculorum inter-
pretationem, de qua in hoc Capite agere promisi.

Hic jam tempus est, ut ad secundum transeam, nempe ut
ostendam, nos ex miraculis nec Dei essentiam, nec existentiam,
nec providentiam posse intelHgere, sed contra ha?c longe melius
percipi ex fixo atque immutabili Natune ordine : ad quod
demonstrandum sic procedo. Cum Dei existentia non sit per se
nota *, debet necessario concludi ex notionibus, quarum veritas
adeo firma et inconcussa sit, ut nulla dari neque concipi possit
potentia, a qua possint immutari. Nobis saltem ab eo tempore,
quo ex iis Dei existentiam concludimus, ita apparere debent,

* Cf. Annot. \l.

TRAOTATUS

81 ex ipsis eam extra oranem dubitationis aleani concludere
volumus: nam si possemus concipere, ipsas notiones ab aliqua
potentia, quaecunque demum ea fuerit, mutari posse, tum de
earum ventate dubitaremus, et consequenter etiam de nostra
conclusione, nempe de Dei existentia, nec de uUa re unquam
potenmus esse certi. Deinde nihil cum Natura convenire vel ei
repugnare scimus, nisi id, quod ostendimus cum istis principiis
CK)nvemre, vel us repugnare ; quare, si concipere possemus
aliquid in Natura ab aliqua potentia (quc^cunque demum ea
fuerit) posse fieri, quod Naturae repugnet, id primis istis
notiombus repugnabit, adeoque id ut absurdum rejiciendura,
vel de pnmis notionibus (ut modo ostendimus), et consequenter
de Deo, et de oranibus quomodocunque perceptis, dubitandum.
Longe igitur abest, ut miracula, quatenus per id intelligitur
opus, quod ordim Naturae repugnet, nobis Dei existentiam
ostendant; cum contra nos de eadem dubitare facerent, quando
absque us absolute de ipsa possemus esse certi, nempe quando
scimus, orania Naturae certura atque iramutabilem ordinem
sequi. At ponatur, id esse miraculura, quod per causas natu-
raJes explicari non potest; quod quidera duobus raodis potest
inteJligi, vel quod causas naturales quidera habet, qua^ taraen
ab huraano intellectu mvestigari non possunt, vel quod nullam
causam praeter Deura sive Dei voluntatera agnoscit. Verum
quia omnia, qua? per causas naturales fiunt, ex sola Dei
potentia et voluntate etiam fiunt, necessario huc tandem per-
veniendum, nempe miraculum, sive id causas naturales habeat
sive ramus, opus esse, quod per causam exphcari non potest
lioc est opus, quod captum humanum superat; sed ex opere'
et absolute ex eo, quod nostrum captura superat, nihil inteUi-
gere possuraus. Nam quicquid clare et distincte intelHgimus,
id per se vel per ahud, quod per se clare et distincte intelH-
gitur, nobis debet mnotescere. Quare ex miraculo, sive opere
quod nostrum captura superat, nec Dei essentiara, nec existen'
tiam, nec absolute ahquid de Deo et Natura inteihgere pos-
Bumus; sed contra, cum omnia a Deo deterrainata et sancita
^imus esse, et operationes Naturae ex Dei essentia consequi,
JNaturae vero leges Dei aetema decreta et volitiones esse, absolute
concludendum, nos eo raehus Deum Deique voluntatem cognos-
cere, quo raehus res naturales cognoscimus, et clarius intehi-
gimus quomodo a priraa sua causa dependent, et quomodo
Becundum aeternas Naturae leges operantur. Quare, ratione
nostn intellectus, longe mehore jure ea opera, qua? clare et

THEOLOGICO-POLITICI CAP. VI.

distincte intelligimus, Dei opera vocanda, et ad Dei voluntatem
referenda, quam ea, quae plane ignoramus, quaravis imagi-
nationem valde occupent, et homines in admirationem sui
rapiant; quandoquidem ea sola Naturae opera, quse claro
et distincte intelHgimus, Dei cognitionem reddunt subhmio-
rem, et Dei voluntatem et decreta quam clarissime indicant.
E igitur plane nugantur, qui, ubi rem ignorant, ad Dei
voluntatem recurrunt; ridiculus sane modus ignorantiam profi-
tendi. Porro, quamvis ex rairaculis aliquid concludere pos-
semus, nuUo tamen modo Dei existentia inde posset concludi.
Nam, cum rairaculura opus liraitatura sit, nec unquam, nisi certam
et limitatara potentiara exprimat, certum est, nos ex tali efi^ectu
non posse concludere existentiam causae, cujus potentia sit infi-
nita, sed ad suraraura causa?, cujus potentia major sit. Dico ad
swmmMm; potest enim etiam consequi ex multis causis simul
concurrentibus opus aliquod, cujus quidem vis et potentia minor
sit potentia omnium causarum simul, at * longe major potentia
uniuscujusque causae. At quoniam Naturae leges (ut jam osten-
dimus) ad infinita se extendunt, et sub quadam specie a^terni-
tatis a nobis concipiuntur, et Natura secundum eas certo atque
immutabih ordine procedat, ipsae nobis eatenus Dei infinitatem,
seternitatem, et irarautabilitatera aliquo modo indicant. Conclu-
dimus itaque, nos per miracula Deum, ejusque existentiani et
providentiara, cognoscere non posse, sed hsec longe melius con-
cludi ex Naturie fixo atque immutabili ordine. Loquor in hac
conclusione de miraculo, quatenus per id nihil ahud intelligitur,
quam opus, quod hominum captum superat, aut superare cre-
ditur; nara quatenus supponeretur ordinem Natura? destruere
sive interrumpere, aut ejus legibus repugnare, eatenus (ut modo
ostendimus) non tantum nullara Dei cognitionem dare posset,
sed contra illam, quam naturahter habemus, adimeret, et nos
de Deo, et oranibus, dubitare faceret. Neque hic ullara agnosco
diiferentiara inter opus contra Naturara, et opus supra Naturam
(hoc est, ut quidam ajunt, opus, quod quidem Naturse non
repugnat, attamen ab ipsa non potest produci aut effici); nam
cum miraculura non extra Naturara, sed in ipsa Natura fiat,
quaravis supra Naturara statuatur, tamen necesse est, ut Natune
ordinem interrumpat, quem alias fixum atque imrautabilem ex
Dei decretis concipimus. Si quid igitur in Natura fieret, quod
ex ipsius legibus non sequeretur, id necessario ordini, quem

* Ed. Pr. : ae.

• ■*-.'

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. VI.

Deus in a^ternum per leges Naturse universales in Natura sta-
tuit, repugnaret, adeoque id contra Naturam ejusque leges esset,
et consequenter ejus fides nos de omnibus dubitare faceret, et
ad Atheismum duceret. Et his puto me id, quod secundo inten-
debam, satis lirmis rationibus ostendisse; ex quibus de novo*
concludere possumus, miraculum sive contra Naturam, sive supra
Naturam, merum esse absurdum; et propterea per miraculum
in sacris Htteris nihil aliud posse inteUigi, quam opus Naturae,
uti diximus, quod captum humanum superat, aut superare
creditur.

Jam antequam ad IIT. pergam, libet prius hanc nostram
sententiam, nempe quod ex miraculis Deum non possumus
cognoscere, authoritate Scripturie contirmare ; et quamvis Scrip-
tura hoc nuUibi aperte doceat, facile tamen ex ipsa potest
conchidi, imprimis ex eo, quod Moses (Deut. cap. 13.) prnecipit,
ut Prophetam seductorem, quamvis faciat miracula, mortis tamen

damnent: sic enim ait, nS : y'lii -)31 irN naicni niNH N'31

i:i DDriN' ddWw nin^ rayo '2 ui xirn x^DJn nsi Sx jnairn

i:n naV Xinn JCSm et quamvis contigerit signum et portentum,
quod tibi pnrdixit, etc, noli tamen assentire verbis ejus FrophetWj
etc, (juia Dominus vester Deus vos tentat, etc. Propheta igitur
Ule mortis damnetur, etc. Ex quibus clare sequitur, miracula a
falsis etiam Prophetis posse tieri, et homines, nisi Dei vera
cognitione et amore probe sint muniti, seque facile ex miraculis
falsos Deos ac Yerum posse amplecti. Nam addit, HD^ ^3

Ul DDnX' DDM''?^ nin'' quoniam Jehova vester Deus ros teniat,
vt sciat, num eum amatis integro corde vestro et aninio vestro.
Deinde IsraeHtit^ ex tot miracuhs nuUum de Deo sanum con-
ceptuni formare potuerunt, quod ipsa experientia testata est.
Nam, cum sibi persuaderent, Mosen ab iis abiisse, numina visi-
bilia ab Aharone petierunt, et vitulus, proh pudor! eorum Dei
fuit idea, quam tandem ex tot miraculis formaverunt. Asaph
quamvis tot miracula audivisset, de Dei providentia tamen
dubitavit, et fere a vera via deflexisset, nisi tandem veram
beatitudinem intellexisset (vide Psal. 73). Salomon etiam, cujus
tempore res Judieorum in summo vigore erant, suspicatur omnia
casu contingere; vide Eccl. cap. 3. vers. 19, 20, 21. et cap. 9. vers.
2, 3., etc. Denique omnibus fere Prophetis hoc ipsum valde obscu-
rum fuit, nempe quomodo ordo Natune et hominum eventus cum
conceptu, quem de providentia Dei formaverant, possent con-

venire; quod tamen Philosophis, qui non ex miraculis, sed ex
claris conceptibus res conantur inteliigere, semper admodum
clarum fuit; iis nimirum, qui veram felicitatem in sola virtute et
tranquilUtate animi constituunt, nec student, ut Natura iis, sed
contra, ut ipsi Natunie pareant; utpote qui certe sciunt, Deum
Naturam dirigere prout ejus leges universales, non autem prout
humanae naturae particulares leges exigunt, adeoque Deum non
solius humani generis, sed totius Naturae rationem habere.
Constat itaque etiam ex ipsa Scriptura, miracula veram Dei
cognitionem non dare, nec Dei providentiam clare docere. Quod
autem in Scriptura saepe reperitur, Deum portenta fecisse, ut
hominibus innotesceret, ut in Exodi cap. 10. vers. 2., Deum
jEgyptios illusisse, et signa sui dedisse, ut Israelita? cognosce-
rent eum esse Deum ; inde tamen non sequitur, miracula id
revera docere, sed tantum sequitur, Judieos tales habuisse
opiniones, ut facile iis miracuhs convinci possent. Supra enim
in Capite secundo clare ostendiraus, rationes propheticas, sive
quae ex revelatione formantur, non eHci ex notionibus univer-
saUbus et communibus, sed ex concessis, quamvis absurdis, et
opinionibus eorum, quibus res revelantur, sive quos Spiritus
Sanctus convincere vult ; quod multis exempHs illustravimus, et
etiam testimonio PauH, qui cum Grsecis erat Graecus, et cum
Judaeis Judaeus. Verum quamvis iUa miracula /Egyptios et
Judaeos ex suis concessis convincere, non tamen veram Dei
ideam et cognitionem dare poterant, sed tantum facere, ut con-
cederent, dari Numen omnibus rebus iis notis potentius, deinde
quod Hebrseos, quibus tum temporis omnia praeter spem feli-
cissime cesserunt, supra omnes curabat, non autem quod Deus
omnes seque curet ; nara hoc sola Philosophia docere potest ;
ideo Judaei et omnes, qui nonnisi ex dissimiH rerum humana-
rum statu et irapari hominum fortuna Dei providentiam cog-
noverunt, sibi persuaserunt, Judaeos Deo dilectiores reHquis
fuisse, quamvis tamen reliquos vera humana perfectione non
superaverint, ut jam Cap. III. ostendiraus.

Ad tertium igitur pergo, sciHcet ex Scriptura ostendara, Dei
decreta et mandata, et consequenter providentiam, nihil esse
revera praeter Naturae ordinera ; hoc est, quando Scriptura dicit
hoc vel illud a Deo vel Dei voluntate factura, nihil aHud revera
inteUigere, quara quod id ipsum secundum leges et ordinem
Naturse fuerit factura, non autera, ut vulgus opinatur, quod
Natura tamdiu cessavit agere, aut quod ejus ordo aUquamdiu
interruptus fuit. At Scriptura ea, quae ad ejus doctrinam non

TKACTATUS

spectaiit, directe non docet, quia ejus non est (ut circa legem
divmam ostendimus) res per causas naturales, neque res mere
speculativas docere. Quare id, quod hic volumus, exquibusdam
Scripturae Historiis, quae casu prolixius et pluribus circumstan-
tiis narrantur, per consequentiam eliciendum est; talium itaque
ahquot in medium proferam. In Libro 1. Shamuelis cap. 9, vs.
15, 16. narratur, quod Deus Shamueli revelavit, se Saulum ad
eum missurum: nec tamen Deus eum ad Shamuelem misit ut
homines solent ahquem ad alium mittere, sed hsec Dei mi^o
nihil ahud fuit quam ipse Naturse ordo ; qu^rebat nimirum Saul
lut m praedicto capite narratur) asinas, quas perdiderat, et jam
absque iis domum redire dehberans, ex consilio sui famuli
bhamuelera Prophetam adivit, ut ex eo seiret, ubi easdem
mvenire posset; nec ex tofa narratione constat, Saulum aliud
Dei mandatum praeter hunc Naturae ordinem habuisse ut
{^amuelem adiret. In Psalm. 105. vs. 24. dicitur, quod Deus
i4>gyptiorum animum mutavit, ut odio haberent Israelitas • quae
etiam mutatio naturahs plane fuit, ut patet ex cap. 1. Exodi
ubi ratio non levis ^gyptiorum narratur, quie eos movit,'
Israehtas ad servitutem redigere. Cap. 9. Genes. vs. 13 ait
Deus JSoae, se iridem in nube daturum; quse etiam Dei actio
nulla sane alia est, nisi radiorum sohs refractio et reflexio
([uam ipsi radii in aquae guttuhs patiuntur. Psalmo 147 vs 18*
yocatur illa venti naturalis actio et oalor, quo pruina et nix
hquescunt, verbum Dei; et vs. 15. dictum Dei et verbum *
yentus et frigus vocantur; ventus et ignis vocantur in Psahno
104. vs. 4. legati et ministri Dei. Et aha ad hunc modum
plura m Scriptura reperiuntur, quae clarissime indicant Dei
decretum, jussum, dictum, et verbum nihil aliud esse, quam
ipsam Naturae actionem et ordinem. Quare non dubium est
quin omnia, quae in Scriptura narrantur, naturahter contigerint-
et tamen ad Deum referuntur, quia Scripturse, ut jam ostendimus'
non est, res per causas naturales docere, sed tantum eas res
narrare, quae imaginationem late occupant, idque ea methodo
et stylo, qui mehus mservit ad res magis admirandum, et con-
sequenter ad devotionem in animis vulgi imprimendum. Si igitur
quaedam m sacris literis reperiuntur, quorum causas reddere
nescjmus, et qua? praeter, imo contra ordinem Natura? videntur
contigisse, ea moram nobis injicere non debent, sed omnino
credendum, id, quod revera contigit, naturahter contigisse; quod

Ed. Pr. : dictum et Uei rerbum.

THEOLOGICO-POLITICI CAP. VI.

etiam ex hoc confirmatur, quod in miracuhs plures circumstantiae
reperiebantur, quamvis tamen non semper narrentur, praecipue
cum stilo poetico canantur ; circumstantiae, inquam, miraculorum
clare ostendunt, ipsa causas naturales requirere. Nempe, ut
iEgyptii scabie infestarentur, opus fuit, ut Moses favillam in
aerem sursum spargeret (vide Exodi cap. 9. vs. 10.). Locustae
etiam ex mandato Dei naturali, nempe ex vento orientali integro
die et nocte flante, iEgyptiorum regionem petierunt, et vento
occidentah fortissimo eandem reliquerunt (vide Exod. c. 10. vs.
14, 19.). Eodem etiam Dei jussu mare viam Judaeis aperuit
(vide Exod. c. 14. vs. 21.), nempe Euro, qui fortissime integra
nocte flavit. Deinde, ut Elisa puerum, qui mortuus credebatur,
excitaret, aliquoties puero incumbere debuit, donec prius inca-
luerit, et tandem oculos aperuerit (vide Reg. Hb. 2. cap. 4. vs.
34, 35.). Sic etiam in Euangelio Joannis cap. 9. quaedam nar-
rantur circumstantiae, quibus Christus usus est ad sanandum
ccjecum ; et sic alia multa in Scripturis reperiuntur, quae omnia
satis ostendunt, miracula aliud, quam absolutum Dei, ut ajunt,
mandatum requirere. Quare credendum, quamvis circumstantiae
iniraculorum, eorumque naturales causae, non semper neque
omnes enarrentur, miracula tamen non sine iisdem contigisse.
Quod etiam constat ex Exodi cap. 14. vs. 27., ubi tantum
narratur, quod ex solo nutu Mosis mare iterum intimiiit, nec
ulla venti mentio fit. Et tamen in Cantico (cap. 15. vers. 10.)
dicitur, id contigisse ex eo, quod Deus vento suo (id est, vento
fortissimo) flaverit; quare haec circumstantia in historia omit-
titur, et miraculum ea de causa majus videtur. At forsan insta-
bit aliquis, nos perplura in Scripturis reperire, quae nullo modo
per causas naturales videntur posse explicari ; ut quod peccata
hominum, eorumque precationes, possunt esse pluviae terraeque
fertiHtatis causa, aut quod fides coecos sanare potuit, et alia ad
hunc modum, quae in Bibliis narrantur. Sed ad haec me jam
respondisse puto : ostendi enim, Scripturam res non docere per
proximas suas causas, sed tantum res eo ordine iisque phrasibus
narrare, quibus maxime homines, et praecipue plebem, ad devo-
tionem movere potest; et hac de causa de Deo et de rebus
admodum improprie loquitur, quia nimirum non Rationem con-
vincere, sed hominum phantasiam et imaginationem alficere et
occupare studet. Si enim Scriptura vastationem alicujus iraperii,
ut historici politici solent, narraret, id plebem nihil comraoveret;
at contra raaxime, si omnia poetice depingat et ad Deum referat,
quod facere solet. Cura itaque Scriptura narrat, terram propter

TRACTATUS

i :'i

I i;

hominum peccata sterilem esse, aut quod cceci ex fide sana-
bantur, ea nos non magis movere debent, quam cum narrat
Deum propter hominum peccata irasci, contristari, poenitere boni
promissi et facti, aut quod Deus, ex eo quod signum videt
promissi recordetur, et alia perplurima, qu» vel poetice dicta
sunt, vel secundum Scriptoris opiniones et pr^judicia relata
guare hic absolute concludimus, omnia, quse in Scriptura vere
narrantur contigisse, ea secundum leges Natura?, ut omnia
necessario contigisse: et si quid reperiatur, quod apodictice
demonstrari potest legibus Naturae repugnare, aut ex iis consequi
non potuisse, plane credendum, id a sacrilegis hominibus Sacris
Literis adjectum fuisse. Quicquid enim contra Naturam est id
contra Rationem est; et quod contra Rationem, id absurdum
est, ac proinde etiam refutandum.

Superest jam tantum, pauca adhuc de miraculorum interpre-
tatione notare, vel potius recoUigere (nam pr^cipua jam dicta
sunt), et uno aut altero exemplo ilhistrare, quod hic quarto
facere promisi; idque propterea volo, ne quis, miraculum ah-
quod male mterpretando, temere suspicetur, se ahquid in Scrip-
tura reperisse, quod lumini Naturae repugnet. Raro admodum
hi ut hommes rem ahquam, ut gesta est, ita simpliciter narrent,
ut nihil sui Judicu narrationi immisceant. Imo, cum aliquid novi
vident aut audmnt, nisi maxime a suis praeconceptis opinionibus
caveant, ns plerumque ita praeoccupabuntur, ut plane aliud '
quam quod vident, aut contigisse audiunt, percipiant : pr^esertim'
si res acta captum narrantis aut audientis superat, et maxime
si ad ejus rem referat, ut ipsa certo modo contingat. Hinc fit
ut hommes m sms Chronicis et historiis magis suas opiniones
quam res ipsas actas narrent: et ut unus idemque casus a
duobus hommibus, qui diversas habent opiniones. ita diverse
narretur, ut non nisi de duobus casibus loqui videantur- et
denique ut ssepe non admodum difficile sit, ex sohs historiis
opmiones chronographi et historici investigare. Ad hsec con-
hrmandum multa adferre possem, tam Philosophorum, qui
historiam Naturae scripserunt, quam Chronographorum exempla,
nisi id superfluum existimarem; ex Sacra autem Scriptura
unum tantum adferam, de reliquis Lector ipse judicet. Tempore
Josuae Hebraei (ut jam supra monuimus) cum vulgo credebant,
solem motu, ut vocant, diurno moveri, terram autem quiescere ;
et hmc praeconceptae opinioni miraculum, quod iis contigit
cum contra qumque illos reges pugnarent, adaptaverunt. Non
enun sunpliciter narraverunt, diem illum solito longiorem fuisse,

THEOLOGICO-POLITICI CAP. VI.

sed, solem, et lunam stetisse, sive a suo motu cessavisse;
quod ipsis etiam tum temporis non parum inservire poterat ad
Ethnicos, qui solem adorabant, convincendum, et ipsa expe-
rientia comprobandum, solem sub alterius numinis imperio esse,
ex cujus nutu ordinem suum naturalem mutare tenetur. Quare
partim ex religione, partim ex praeconceptis opinionibus rem
longe ahter, quam revera contingere potuit, conceperunt atque
enarraverunt. Igitur ad miracula Scripturse interpretandum, et
ex eorum narrationibus intelligendum, quomodo ipsa revera
contigerint, necesse est, opiniones eorum scire, qui ipsa primo
narraverunt, et qui nobis ea scripto reliquerunt, et eas ab eo,
quod sensus iis repraesentare potuerunt, distinguere ; alias enim'
eorum opiniones et judicia cum ipso miraculo, prout revera
contigit, confundemus. Nec ad haec tantum, sed ne etiam con-
fundamus res, quje revera contigerunt, cum rebus imaginariis,
et quae non nisi repraesentationes propheticse fuerunt, eorum
opmiones scire refert. In Scriptura enim multa ut realia narran-
tur, et quae etiam reaha esse credebantur, quje tamen non nisi
repraesentationes resque imaginariae fuerunt; ut quod Deus
(summum ens) e ccelo descenderit (vide Exodi cap. 19. vs. 18 *
et Deut. cap. 5. vs. 19. **), et quod mons Sinai propterea
fumabat, quia Deus supra eundem descenderat igne circumda-
tus; quod Elias ad ccelum igneo curru et igneis equis ascen-
derit ; quae sane omnia non nisi repraesentationes fuerunt,
adaptatae opinionibus eorum, qui eas nobis ut iis reprgesentatse
sunt, nempe ut res actuales, tradiderunt. Omnes enim, qui
ahquantulum supra vulgum sapiunt, sciunt, Deum non habere
dextram neque sinistram, neque moveri neque quiescere, neque
in loco, sed absolute infinitum esse, et in eo omnes contineri
perfectiones. Haec, inquam, ii sciunt, qui res ex perceptionibus
puri intellectus judicant, et non prout imaginatio a sensibus
externis afficitur; ut vulgus solet, quod ideo Deum corporeum,
et imperium regium tenentem, imaginatur, cujus sohum in
convexitate coeli supra stellas esse fingit, quarum a terra
distantiam non admodum longam credit esse Et his et simih-
bus opinionibus (uti diximus) perplurimi Scriptur^ casus adap-
^ti sunt, qui proinde non debent ut reales a Philosophis accipi.
Hefert demque ad miracula, ut realiter contigerint, intelligen-

* Ed. Pr. : 28.
*♦ Ed. Pr.: 28.

— Aliis vs. 22,

II.

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. VI.

] l

! i

dum, Hebraeorum phrases et tropos scire; qui enim ad ipsos
non satis attenderit, multa Scripturae affinget miracula, quse
ejus scriptores nunquam enarrare cogitaverunt ; adeoque non
tanquam res et miracula, prout revera contigerint, sed mentem
etiam authorum sacrorum codicum plane ignorabit. E. g. Zacharias
cap. 14. vs. 7. de quodam bello futuro loquens, ait Dl^ HTII

i\H nn^ 2y n^S nni n^S xSi ui^ xS rmh riv xin las'

et dies erit unicmj Deo tantum notus; non enim erit dies
neque nox^ tempoi'e autem vespertino lux erit. Quibus verbis
magnum miraculum praedicere videtur, et tamen iis nihil
aliud significare vult, quam quod bellum toto die erit anceps,
ejusque eventus Deo tantum notus, et quod tempore vespertino
victoriam adipiscentur ; similibus enim phrasibus victorias et
clades nationum praedicere et scribere solebant Prophetae. Sicuti
videmus Esaiam, qui cap. 13. vastationem Babiloniae sic depingit,

rm ^rm2 rDirn irn d-iw hv xS ai^Sra awn ^ddid ••d

nW n^J^ N^ quoniam stellce cceli ejusque sidera non illumina-
bunt luce sua; sol in ortu suo tenehrescet, et luna non emittet
splendorem suce lucis; quae sane neminem credere existimo in
vastatione illius imperii contigisse ; ut neque etiam ea, qu2e mox

addit, nempe nCPipU^ pWH ITjnm PJTiC DW p b^ prop-

terea coelos contremiscere faciam, et terra e suo loco dimovebitur.
Sic etiam Esaias cap. 48. vs. [paen-] ult., ut Judaeis significaret,
eos Babilonia Hierosolymam secure redituros, neque in itinere

sitim passuros, ait IdS Sti DISQ D^D Uyh)r\ DDVia IXD^ N*Sl
D^ IDPl IIa irp3^ et non sitiverunt, per dese>'ta eos duxit^

aquam ex petra iis instillare fecit, petram rupit, et fluxerunt
aquce. His, inquam, verbis nihil aliud significare vult, quam
quod Judaei fontes in desertis, ut fit, invenient, quibus sitim
8uam mitigabunt; nam cum ex consensu Cyri Hierosolymam
petierunt, nulla similia miracula iis contigisse constat. Et ad
hunc modum perplurima in sacris Utteris occuiTunt, quse tan-
tum modi loquendi inter Judaeos fuerunt, nec opus est, omnia
hic singulatim recensere; sed tantum hoc in genere notari
velim, Hebraeos his phrasibus non tantum consuevisse ornate,
sed etiam, et quidem maxime, devote loqui. Hac enim de causa
in sacris literis invenitur Deo benedicere pro maledicere (vide
Lib. 1. Reg. cap. 21. vers. 10. et Job. cap. 2. vers. 9.); et

eadem etiam de causa omnia ad Deum referebant, et ideo Scrip-
tura nihil nisi miracula narrare videtur, idque cum de rebus
maxime naturahbus loquitur; cujus rei exempla aliquot jam
supra retuHmus. Quare credendum, cum Scriptura dicit, Deum
cor Pharaonis induravisse, nihil aUud tum significari^ quam
quod Pharao fuit contumax. Et cum dicitur, Deum fenestras
coeli aperire, nihil aliud significat, quam quod multa aqua
phierit; et sic alia. Ad haec igitur, et quod multa admodum
breviter^ sine uUis circumstantiis, et fere mutilate narrentur, si
quis probe attenderit, nihil fere in Scriptura reperiet, quod
possit demonstrari Lumini Naturae repugnare, et contra multa,
quae obscurissima visa sunt, mediocri meditatione intelligere
poterit et facile interpretari .

Atque his existimo, me id, quod intenderam, satis clare osten-
disse. Attamen, antequam huic Capiti finem dem, aUud adhuc
restat, quod hic monere volo ; nempe, me alia prorsus methodo
hic circa miracula processisse, quam circa Prophetiam. De pro-
phetia enim nihil affirmavi, nisi quod ex fundamentis in Sacris
Literis revelatis concludere potui, at hic praecipua ex solis prin-
cipiis Lumine Naturali notis elicui; quod etiam consulto feci,
quia de prophetia, quandoquidem ipsa captum humanum superat,
et quaestio mere Theologica est, nihil affirmare, neque etiam
scire poteram, in quo ipsa potissimum constiterit, nisi ex fun-
damentis revelatis; atque adeo coactus tum fui historiam pro-
phetiae concinnare, et ex ea quaedam dogmata formare, quae me
naturam prophetiae, ejusque proprietates, quoad fieri potest,
docerent. At hic circa miracula, quia id, quod inquirimus (nempe,
an concedere possumus, aliquid in Naturae contingere, quod ejus
legibus repugnet, aut quod ex iis non posset sequi) philosophi-
cum plane est, nullo simili indigebam ; imo consultius duxi, hanc
quaestionem ex fundamentis Lumine Naturali cognitis utpote
maxime notis enodare. Dico, me id consultius duxisse; nam
eam etiam ex solis Scripturae dogmatibus et fundamentis facile
solvere potueram; quod, ut unicuique pateat, hic paucis osten-
dam. Scriptura de Natura in genere quibusdam in locis affir-
mat, eam fixum atque immutabilem ordinem servare; ut in
Psal. 148. vers. 6. et Jerem. cap. 31. vers. 35, 36. Philosophus
praeterea in suo Eccl. cap. 1. vers. 10. clarissime docet, nihil
novi in Natura contingere; et vers. 11, 12. hoc idem illustrans
ait, quod, quamvis aliquaudo aliquid contingat, quod novum
videtur, id tamen novum non est, sed in secuUs, quae antea
fuerunt et quorum nuUa est memoria, contigit; nam, ut ipse

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. VII.

ait, antiquorum nuUa est apud hodiernos memoria^ nec uUa
etiam hodiernorum apud posteros erit. Deinde cap. 3. vers. 11.
dicit, Deum omnia probe in eorum tempus ordinavisse, et vers.
14. se novisse ait, quod, quicquid Deus facit, id in seternum*
permanebit, nec ei aliquid addi, nec de eo aliquid subtrahi posse.
Quae oinnia clarissime docent, Naturam fixum atque immutabi-
lem ordinem servare, Deum omnibus seculis nobis notis et ignotis
eundem fuisse, legesque Naturae adeo perfectas et fertiles esse,
ut iis nihil addi neque detrahi possit, et denique miracula non
nisi propter hominum ignorantiam ut aliquid novi videri. Hsee
igitur in Scriptura expresse docentur ; at nuUibi, quod in Natura
aliquid contingat, quod ipsius legibus repugnet, aut quod ex
iis nequeat sequi, adeoque neque etiam Scriptur» aflSngendum.
Ad haec accedit, quod miracula causas et circumstantias requi-
rant (ut jam ostendimus), et quod non sequantur ex nescio quo
imperio regio, quod vulgus Deo affingit, sed ex imperio et
decreto divino, hoc est (ut etiam ex ipsa Scriptura ostendimus)
ex legibus Naturae ejusque ordine, et quod denique miracula etiam
a seductoribus fieri possint, ut convincitur ex cap. 13. Deut.
et cap. 24. vers. 24. Matthaei. Ex quibus porro evidentissime
sequitur, miracula res naturales fuisse, atque adeo eadem ita
exphcanda, ut neque nova (ut Salomonis verbo utar) neque
Naturae repugnantia videantur, sed, si fieri potuit, ad res
naturales maxime accedentia; quod ut facilius ab unoquoque
possit fieri, quasdam regulas ex sola Scriptura petitas tradidi.
Attamen, quamvis dicam, Scripturam haec docere, non tamen
intelhgo, haec ab eadem doceri tanquam documenta ad salutem
necessaria, sed tantum quod Prophetae h*c eadem uti nos
amplexi sunt; quare de his unicuique, prout sibi melius esse
sentiet, ad Dei cultum et rehgionem integro animo suscipien-
dum, liberum est existimare. Quod etiam Josephus sentit; sic
enim in conclusione Libri 2. Antiquit. * scribit: Nullus vero
discredat verbo miracuU, si antiquis hominibus et malitia pri-
vatis via salutis liquet per mare facta, sive voluntate Dei, sive
sponte revelata; dum et eis, qui cum Alexandro rege MacedonicB
fuerint olim, et antiquitus a resistentibus Famphylicum mare
divisum sit, et cum aliud iter non esset, transitum prcebuit iis,
volente Deo per eum Persarum destruere principatum; et hoc

• Juxta versionem mendosam, quam olim Rufino vel Ambrosio vel
Cassiodoro tribuebant. Verbis a nostro repetitis omnino respondet ed.
Coloniensis anni 1524. ex sedibus Eucharii Cervicorni.

confitentur omnes, qui actus Alexandri scripserunt; de his itaque,
sicut placuerit cuilibet, existimet. Haec sunt verba Josephi,
ejusque de fide miraculorum judicium.

CAPUT VII.

De Interpretatione Scripturce.

Omnibus in ore quidem est, Sacram Scripturam verbum esse
Dei, quod homines veram beatitudinem vel salutis viam docet.
Verum re ipsa aUud plane indicant; vulgus enim nihil minus
curare videtur, quam ex documentis Sacrae Scripturse vivere;
et omnes fere sua commenta pro Dei verbo venditare videmus,
nec ahud studere, quam sub praetextu religionis caeteros cogere,'
ut secum sentiant. Videmus, inquam, Theologos sollicitos ple-
rumque fuisse, quomodo sua figmenta et placita ex sacris literis
extorquere possent, et didna authoritate munire, nec aliud
minore cum scrupulo majoreque cum temeritate agere, quam
Scripturas sive Spiritus Sancti mentem interpretari; et si tum
eos aliquid soUicitos habet, non est quod verentur, ne Spiritui
Sancto aliquem errorem affingant et a via salutis aberrent,
sed ne erroris ab aliis convincantur, atque ita propria eorum
sub pedibus jaceat authoritas, et ab aliis contemnantur. Quod
si homines id, quod verbis de Scriptura testantur, ex vero
animo dicerent, tum aliam prorsus vivendi rationem haberent,
neque tot discordiae eorum mentes agitarent neque tot odiis
certarent, nec tam coeca et temeraria cupiditate interpretandi
Scripturam, novaque in Religione excogitandi, tenerentur; sed
contra nihil tanquam Scripturae doctrinam amplecti auderent,
quod ab ipsa quam clarissime non edocerentur; et denique
sacrilegi illi, qui Scripturam pJurimis in locis adulterare non
sunt veriti, a tanto scelere maxime cavissent, manusque sacri-
legas ab iis abstinuissent. At ambitio et scelus tantum tandem
potuerunt, ut Rehgio non tam in obtemperandis Spiritus Sancti
documentis, quam in defendendis hominum commentis sita sit,
imo ut Religio non charitate, sed disseminandis discordiis inter
homines, et odio infensissimo, quod falso nomine zeU divini et
ardentis studii adumbrant, propagando contineatur. Ad haec
mala accessit superstitio, quae homines Rationem et Naturam
contemnere docet, et id tantum admirari ac venerari, quod
huic utrique repugnat: quare non mirum est, quod homines,

TRACTATUS

ut Scripturam magis admirentur et venerentur, eam ita expli-
care studeant, ut his, Rationi scilicet et Naturae, quam maxime
repugnare videatur; ideoque in Sacris Literis profundissima
mysteria latere somniant, et in iis, hoc est, in absurdis inves-
tigandis, cseteris utiKbus neglectis, defatigantur ; et quicquid
sic delirando fingunt, id omne Spiritui Sancto tribuunt, et
summa vi atque affectuum impetu defendere conantur. Ita enira
cum hominibus comparatum est, ut quicquid puro intellectu
concipiunt, solo intellectu et Ratione ; quicquid contra ex animi
Affectibus opinantur, iisdem etiam defendant. Ut autem ab his
turbis extricemur, et mentem a praejudiciis Theologicis liberemus^
nec temere hominum figmenta pro divinis documentis amplecta-
mur, nobis de vera methodo Scripturam interpretandi agendum
est, et de eadem disserendum: hac enim ignorata nihil certo
scire possumus, quid Scriptura, quidve Spiritus Sanctus docere
vult. Eam autem, ut hic paucis complectar, dico methodum
interpretandi Scripturam haud differre a methodo interpretandi
Naturam, sed cum ea prorsus convenire. Nam sicuti methodus
interpretandi Naturam in hoc potissimum consistit, in con-
cinnanda scilicet historia Naturae, ex qua, utpote ex certis
datis, rerum naturalium definitiones concludimus; sic etiam ad
Scripturam interpretandam necesse est ejus sinceram historiam
adomare, et ex ea tanquam ex certis datis et principiis mentera
authorum Scripturae legitimis consequentiis concludere. Sic enim
unusquisque (si nimirum nulla alia principia neque data, ad
interpretandam Scripturam et de rebus, quae in eadem con-
tinentur; disserendum, admiserit, nisi ea tantummodo, quae ex
ipsa Scriptura ejusque historia depromuntur) sine uUo periculo
errandi semper procedet, et de iis, quae nostrum captum supe-
rant, aeque secure disserere poterit, ac de iis, quae Lumine
Naturali cognoscimus. Sed, ut clare constet, hanc viam non
tantum certam, sed etiam unicam esse, eamque cum methoda
interpretandi Naturam convenire, notandum, quod Scriptura de
rebus ssepissime agit, qnae ex principiis Lumine Naturali notis
deduci nequeunt ; ejus enim maximam partem historiae et reve-
lationes componunt: at historiae miracula potissimum continent,
hoc est (ut in superiore Capite ostendimus) narrationes rerum
insolitarum Naturae, opinionibus et judiciis Historicorum, qui
eas scripserunt, accommodatas ; revelationes autem opinionibus
etiam Prophetarum accommodatae sunt, ut in secundo Cap.
ostendimus, et ipsae revera captum humanum superant. Quare
cognitio horum omnium, hoc est, omnium fere rerum, quae in

THEOLOGICO-POLITICI CAP. VII.

Scriptura continentur, ab ipsa Scriptura sola peti debet: sicuti
cognitio Naturae ab ipsa Natura. Quod ad documenta moralia,
quae etiam in Bibliis continentur, attinet, etsi ipsa ex notionibus
communibus demonstrari possunt, non potest tamen ex iisdem
demonstrari, Scripturam eadem docere, sed hoc ex sola ipsa
Scriptura constare potest. Imo si sine praejudicio Scripturae
divinitatem testari volumus, nobis ex eadem sola constare debet,
ipsam vera documenta moraha docere; ex hoc enim solo ejus
divinitas demonstrari potest : nam certitudinem Prophetarum
ex hoc praecipue constare ostendimus, quod Prophetae animum
ad aequum et bonum inclinatum habebant. Quare hoc idem
etiam nobis constare debet, ut fidem ipsis possimus habere.
Ex miraculis autem Dei divinitatem non posse convinci, jam
etiam demonstravimus ; ut jam taceam, quod etiam a Pseudo-
propheta fieri poterant, Quare Scripturae divinitas ex hoc solo.
constare debet, quod ipsa veram virtutem doceat. Atqui hoc
ex sola Scriptura constare potest. Quod si non posset fieri, non
sine magno praejudicio eandem amplecteremur, et de ejus divi-
nitate testaremur. Tota itaque Scripturae cognitio ab ipsa sola
peti debet. Denique Scriptura rerum, de quibus loquitur, defi-
nitiones non tradit, ut nec etiam Natura. Quare, quemadmodum
ex diversis Naturae actionibus definitiones rerum naturaUum
concludendae sunt, eodem modo hae ex diversis narrationibus,
quae de unaquaque re in Scriptis occurrunt, sunt eliciendae.
Regula igitur universalis interpretandi Scripturam est, nihil
Scripturae tanquam ejus documentum tribuere, quod ex ipsius
historia quam maxime perspectum non habeamus. Qualis autem ejus
historia debeat esse, et quae potissimum enarrare, hic jam dicendum.

Nempe I. continere debet naturam et proprietates Linguae,
qua libri Scripturae scripti fuerunt, et quam eorum Authores
loqui solebant. Sic enim omnes sensus, quos unaquseque oratio
ex communi loquendi usu admittere potest, investigare poteri-
mus. Et quia omnes, tam Veteris quam Novi Testamenti,
scriptores Hebraei fuerunt, certum est, Historiam linguae Hebraicae
prae omnibus necessariam esse, non tantum ad intelligentiam
hbrorum Veteris Testamenti, qui hac lingua scripti sunt, sed
etiam Novi; nam quamvis aliis linguis vulgati fuerint, hebrai-
zant tamen.

II. Sententias uniuscujusque libri coUigere debet, easque ad
summa capita redigere, ut sic omnes, quae de eadem re repe-
riuntur, in promptu habere possimus; deinde eas omnes, quae
ambiguae vel obscurae sunt, vel quae invicem repugnare viden-

[

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. VII.

tuT; notare. Atque eas sententias hic obscuras aut claras voco,
quaruin sensus ex contextu orationis facile vel diflficulter Ratione
percipitur ; de solo enim sensu orationum, non autem de earum
veritate laboramus. Quin imo apprime cavendum est, quamdiu
sensum Scripturae quaerimus, ne ratiocinio nostro, quatenus
principiis naturalis cognitionis fundatum est (ut jam taceam
praejudicia) praeoccupemur ; sed, ne verum sensum cum rerum
veritate confundamus, ille ex solo linguae usu erit investigandus,
vel ex ratiocinio, quod nuUum aliud fundamentum agnoscit
quam Scripturam. Quae omnia, ut clarius intelligantur, exemplo
illustrabo. Hae Mosis sententiae, quod Dms sit ignis et quod
Deus sit zelotypus, quam clarissimae sunt, quamdiu ad solam
verborum significationem attendimus; ideoque eas etiam inter
claras repono, tametsi respectu veritatis et Rationis obscurissi-
. mae sunt; imo, quamvis earum literalis sensus Lumini Naturali
repugnet, nisi etiam principiis et fundamentis ex Historia
Scripturae petitis clare opponatur, is sensus, nempe literalis,
erit tamen retinendus; et contra, si hae sententise ex hterali
earum interpretatione principiis ex Scriptura petitis reperirentur
repugnare, quanquam cum Ratione maxime convenirent, aliter
tamen (metaphorice scilicet) essent interpretandse. Ut itaque
sciamus, an Moses crediderit, Deum esse ignem, an secus, nullo
modo id concludendum est ex eo, quod haec opinio cum Ratione
conveniat, aut quod ei repugnet, sed tantum ex aliis ipsius
Mosis sententiis. Videlicet, quoniam Moses plurimis in locis
clare etiam docet, Deum nuUam habere similitudinem cum
rebus visibilibus, quae in coelis, in terra, aut in aqua sunt, hinc
concludendum, hanc sententiam, aut illas omnes, metaphorice
esse expKcandas. At, quia a literali sensu, quam minime fieri
potest, est recedendum, ideo prius quaerendum, num hsec unica
sententia, Deus est ignis, alium praeter literalem sensum
admittat, hoc est an nomen ignis aliud quam naturalem ignem
significet. Quod si non reperiatur ex usu hnguae aliud signifi-
care, nullo etiana alio modo interpretanda esset h«c sententia,
quantumvis Rationi repugnans; sed contra reliqu* omnes,
quamvis Rationi consentaneae, huic tamen essent accommo-
dandae. Quod si nec hoc etiam ex usu linguae posset fieri, tum
hae sententiae irreconciliabiles essent, ac proinde de iis judicium
erit suspendendum. Sed quia nomen ignis pro ira et zelotypia
etiam sumitur (vide Jobi cap. 31. vers. 12.), hinc facile Mosis
sententiae reconciliantur, atque legitime concludimus, duas has
sententias, Deus est ignis, et Deus est zelotypus, unam eandemque

esse sententiam. Porro, quoniam Moses clare docet, Deum esse
zelotypum, nec ulUbi docet, Deum carere passionibus sive animi
pathematis, hinc plane concludendum, Mosem hoc ipsum credi-
disse, aut saltem docere voluisse, quantumvis hanc sententiam
Rationi repugnare credamus. Nam, ut jam ostendimus, nobis
non hcet ad dictamina nostrae Rationis et ad nostras prsecon-
ceptas opiniones mentem Scripturae torquere, sed tota BibHorum
cognitio ab iisdem solis est petenda.

III. Denique enarrare debet haec historia casus omnium
librorum Prophetarum, quorum memoria apud nos est ; videlicet
vitam, mores, ac studia authoris uniuscujusque libri; quisnam
fuerit, qua occasione, quo tempore, cui, et denique qua lingua
scripserit. Deinde uniuscujusque libri fortunam : nempe quomodo
pnus acceptus fuerit, et in quorum manus inciderit, deinde
quot ejus variae lectiones fuerint, et quorum concilio inter
sacros acceptus fuerit, et denique quomodo omnes libri, quos
omnes jam sacros esse fatentur, in unum corpus coaluerint.
Haec omnia, inquam, historia Scripturae continere debet. Nam
ut sciamus, quaenam sententiae tanquam leges proferantui*, quse-
nam vero tanquam documenta moralia, refert scire vitam,
mores, ac studia authoris; adde quod eo faciUus verba alicujus
exphcare possumus, quo ejus genium et ingenium mehus nove-
runus. Deinde, ne documenta aeterna cum iis, quae ad tempus
tantura, vel paucis solummodo ex usu poterant esse, confunda-
mus, refert etiam scire, qua occasione, quo tempore, et cui
nationi aut saeculo, omnia documenta scripta fuerunt. Refert
denique reHqua, quae praeterea diximus, scire, ut prseter Hbri
cujusque authoritatem etiam sciamus, num ab adulterinis mani-
bus conspurcari potuerit, an minus; num errores irrepserint,
num a yiris satis peritis et fide dignis correcti fuerint. Qu«
omnia scitu admodum necessaria sunt, ut ne coeco impetu cor-
repti, quicquid nobis obtruditur, sed tantum id, quod certum
et indubitatum est, amplectamur.

Jam postquam hanc historiam Scripturae habuerimus, et
nrmiter decreverimus, nihil tanquam doctrinam Prophetarum
certo statuere, quod ex hac historia non sequatur, aut quam
clarissime eliciatur, tum tempus erit, ut ad mentem Propheta-
rum et Spiritus Sancti investigandam nos accingamus. Sed ad
hoc etiam methodus et ordo requiritur simiHs ei, quo ad inter-
pretationem Naturae ex ipsius historia utimur. Sicuti enim in
scrutandis rebus naturahbus ante omnia investigare conamur
res maxime universales et toti Natui-ie communes, videHcet

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. VII.

(

motum et quietem, eorumque leges et regulas, quas Natura
semper observat, et per quas continuo agit, et ex his gradatim
ad alia minus universalia procedimus; sic etiam ex historia
Scripturse id primum quaerendum, quod universalissimum, quod-
que totius Scripturae basis et fundamentum est, et quod denique
in ipsa tanquam seterna et omnibus mortalibus utilissima doc-
trina ab omnibus Prophetis commendatur. Exempli gratia, quod
Deus unicus et omnipotens existit, qui solus est adorandus, et
qui omnes curat, eosque supra omnes diligit, qui ipsum adorant,
et proximum tanquam semetipsos amant, etc. Haec et similia^
inquam, Scriptura ubique tam clare tamque expresse docet, ut
nullus unquam fuerit, qui de ejus sensu circa hsec ambegerit.
Quid autem Deus sit, et qua ratione res omnes videat, iisque
provideat, haec et similia Scriptura ex professo, et tanquam
aeternam doctrinam, non docet: sed contra, Prophetas ipsos
circa haec non convenisse, jam supra ostendimus; adeoque de
similibus nihil tanquam doctrinam Spiritus Sancti statuendum,
tametsi Lumine Naturali optime determinari possit. Hac igitur
universali Scripturae doctrina probe cognita, procedendum deinde
est ad alia minus universah*a, et quae tamen communem usum
vitae spectant, quaeque ex hac universali doctrina tanquam
rivuli derivantur; uti sunt omnes verae virtutis actiones parti-
culares extemae, quae non nisi data occasione exerceri possunt ;
et quicquid circa haec obscurum sive ambiguum in Scriptis
reperiatur, ex doctrina Scripturae universali explicandum et
determinandum est : si quae autem invicem contraria reperiantur,
videndum, qua occasione, quo tempore, vel cui scripta fuerint.
Ex. gr. cum Christus dicit, beati lugentes, quoniam consolationem
accipienty ex hoc Textu nescimus, quales lugentes intelligat;
sed quia postea docet, ut de nulla re simus solliciti, nisi de
solo regno Dei ejusque justitia, quod ut summum bonum com-
mendat (vide Matth. cap. 6. vs. 33.), hinc sequitur, eum per
lugentes eos tantum intelligere, qui lugent regnum Dei et
justitiam ab hominibus neglectam : hoc enim tantum lugere
possunt ii, qui nihil nisi regnum divinum, sive aequitatem,
amant et reliqua fortunse plane contemnunt. Sic etiam, cum
ait, Sed eij qui percutit te supra maxillam tuam dextramy
obverte illi etiam alteram, et quae deinde sequuntur. Si haec
Christus tanquam Legislator judices juberet, legem Mosis hoc
prjecepto destruxisset ; quod tamen contra aperte monet (vide
Matth. cap. 5. vs. 17.); quare videndum, quisnam htec dixit,
quibus et quo tempore. Nempe Christus dixit, qui non tanquam

Legislator leges instituebat, sed ut Doctor documenta docebat;
quia (ut supra ostendimus) non tam actiones externas quam
animum corrigere voluit. Deinde hsec hominibus oppressis dixit,.
qui vivebant in republica corrupta et ubi justitia prorsus
negligebatur et cujus ruinam prope instare videbat. Atqui hoe
idem ipsum, quod hic Christus instante Urbis ruina docet^
Jeremiam etiam in prima Urbis vastatione, simili nimirum
tempore, docuisse videmus (vide Lament. cap. 3. lit. Tet et
Jot)^ quare cum hoc non nisi tempore oppressionis docuerint
Prophetae, nec id ullibi tanquam lex prolatum sit, et contra
Moses (qui non tempore oppressionis scripsit, sed (et hoc nota)
de instituenda bona republica laboravit), quamvis etiam vin-
dictam et odium in proximum damnaverit, tamen jusserit oculum
pro oculo solvere ; hinc clarissime sequitur ex ipsis solis Scrip-
turae fundamentis, hoc Christi et Jeremise documentum de
toleranda injuria, et impiis in omnibus concedendo, locum tantum
habefe in locis ubi justitia negligitur et temporibus oppressionis,.
non autem in bona republica: quinimo in bona republica, ubi
justitia defenditur, tenetur unusquisque, si se vult perhiberi
justum, injurias coram judice exigere (vide Levit. cap. 15. vers. 1.)^
non propter vindictam (vide Levit. cap. 19. vs. 17, 18.), sed
animo justitiam legesque Patriae defendendi, et ut ne malis
expediat esse malos. Quae omnia etiam cum Ratione naturaii
plane conveniunt. Ad hunc modum alia plura possem adferre
exempla; sed haec sufficere arbitror ad meam mentem et utili-
tatem hujus methodi explicandam, quod imprsesentiarum tantura
curo. At hucusque eas tantum Scripturae sententias investigare
docuimus, quae usum vitae spectant, et quae propterea facilius-
investigari queunt; nam revera de iis nuUa inter Scriptores
BibUorum unquam fuit controversia. Reliqua autem, quae in
Scriptis occurrunt, quaeque solius sunt speculationis, non taro
facile indagari possunt; via enim ad haec angustior est; nam,.
quandoquidem in rebus speculativis (ut jam ostendimus) Pro-
phetae inter se dissentiebant, et rerum narrationes maxime
accommodatae sunt uniuscujusque aevi praejudiciis, minime nobi»
licet mentem unius Prophetae ex locis clarioribus alterius con-
cludere, neque explicare, nisi evidentissime constet, eos unam
eandemque fovisse sententiam.

Quomodo igitur mens Prophetarum in similibus sit ex historia
Scripturae eruenda, paucis jam exponam. Nempe circa haec etiam
a maxime universalibus incipiendum, inquirendo scilicet ante
omnia ex sententiis Scripturae maxime claris, quid sit Prophetia

TRACTATU8

THEOLOGICO-POLITICI CAP. VII.

.' I

«ive Revelatio, et qua in re potissimum consistat; deinde, quid
«it miraculum, et sic porro res maxime communes; dehinc ad
opiniones uniuscujusque Prophetae descendendum ; et ex his
tandem ad sensum uniuscujusque revelationis sive Prophetiae,
historiae, et miraculi procedendum. Qua autem cautione utendum'
€it, ne in his mentem Prophetarum et Historicorum cum mente
Spiritus Sancti et rei veritate confundamus, supra suis in locis
multis exemplis ostendimus; quare de his non necesse habeo
prolixius agere. Hoc tamen circa sensum Revelationum notandum,
•quod haec methodus tantum investigare docet id, quod revera
Prophetae viderint aut audiverint, non autem, quid illis hiero-
:glyphicis significare aut repraesentare voluerint ; hoc enim hario-
lari possumus, non autem ex Scripturae fundamentis certo dedu-
■cere. Ostendimus itaque rationem interpretandi Scripturam, et
«imul demonstravimus, hanc unicam et certiorem esse viam ad
-ejus verum sensum investigandum. Fateor quidem, eos de eodem
xjertiores esse, si qui sunt, qui certam ejus traditionem sive
veram explicationem ab ipsis Prophetis acceptam habent, ut
Pharisaei autumant, vel si qui Pontificem habent, qui circa
interpretationem Scripturae errare non potest, quod Catholici
Romani jactant. Attamen, quandoquidem nec de hac traditione,
Bec de Pontificis authoritate possumus esse certi, nihil etiam
-certi super his fundare possumus; hanc enim antiquissimi Chris-
tianorum, illam autem antiquissimae Judaeorum Sectge negave-
runt ; et si deinde ad feriem annorum attendamus (ut jam aha
taceam), quam Pharisaei acceperunt a suis Rabinis, qua hanc
traditionem ad Mosen usque proferunt, eam falsam esse repe-
nemus, quod alio in loco ostendo. Quare talis traditio nobis
admodum debet esse suspecta; et quanquam nos in nostra
methodo Judaeorum traditionem ahquam, ut incorruptam, cogimur
«upponere, nempe significationem verborum linguse Hebraicse,
^uam ab iisdem accepimus, de illa tamen dubitamus, de hac autem
minime. Nam nemini unquam ex usu esse potuit, alicujus verbi
«ignificationem mutare, at quidem non raro sensum alicujus
orationis. Quin et factu difficiUimum est ; nam qui verbi alicujus
«ignificationem conaretur mutare, cogeretur simul omnes autho-
res, qui iUa Hngua scripserunt, et illo verbo in recepta sua
significatione usi sunt, ex ingenio vel mente uniuscujusque
explicare, vel summa cum cautione depravare. Deinde vulgus
linguam cum doctis servat, sensus autem orationum et libros
docti tantum ; ac proinde facile possumus concipere, doctos
sensum orationis ahcujus libri rarissimi, quem in sua potestate

habuerunt, mutare vel corrumpere potuisse, non autem verbo-
rum significationem ; adde quod, si quis alicujus verbi significa-
tionem, cui consuevit, in aliam mutare velit, non poterit sina
difiicultate id imposterum et inter loquendum et scribendum
observare. Ex his itaque et aliis rationibus facile nobis persua-.
demus, nemini in mentem venire potuisse, linguam aliquam
corrumpere; at quidem saepe mentem alicujus Scriptoris, ejua
orationes mutando, vel easdem perperam interpretando.

Cum itaque haec nostra methodus (quae in eo fundatur, ut
cognitio Scripturae ab eadem sola petatur) unica et vera sit,.
quicquid ipsa praestare non poterit ad integram Scripturse cog-
nitionem acquirendam, de eo plane desperandum. Quid autem
ipsa difficultatis habeat, vel quid in ipsa desiderandum, ut ad
integram et certam sacrorum Codicum cognitionem nos ducere
possit, hic jam dicendum. Magna imprimis in hac methodo
oritur difficultas ex eo, quod hnguae Hebraicae integram cog-
nitionem exigit. At haec unde jam petenda? Antiqui linguse
Hebraicae cultores nihil posteritati de fundamentis et doctrina
hujus linguae reliquerunt; nos saltem ab iisdem nihil prorsu»
habemus: non uUum Dictionarium neque Grammaticam, nequ&
Rhetoricam ; Hebraea autem natio omnia ornamenta omneque
decus perdidit (nec mirum, postquam tot clades et persecutiones
passa est), nec nisi pauca quaedam fragmenta linguae et paucorum
librorum retinuit; omnia enim fere nomina fructuum, avium^
piscium, et permulta alia, temporum injuria periere. Significatio
deinde multorum nominum et verborum, quae in Bibliis occur-
runt, vel prorsus ignoratur, vel de eadem disputatur. Cum hsee
omnia, tum praecipue hujus linguae phraseologiam desideramus ;
ejus enim phrases et modos loquendi, Hebraeae nationi peculiares,
omnes fere tempus edax ex hominum memoria abolevit. Non
itaque semper poterimus, ut desideramus, omnes uniuscujusque
orationis sensus, quos ipsa ex linguae usu admittere potest,
investigare; et multae occurrent orationes, quamvis notissimis
vocibus expressae, quarum tamen sensus obscurissimus erit et
plane imperceptibilis. Ad hsec, quod scilicet linguae Hebrseae
perfectam historiam non possumus habere, accedit ipsa hujus
hnguae constitutio et natura ; ex qua tot oriuntur ambiguitates,
ut impossibile sit, talem invenire methodum *, quae verum sen-
sum omnium orationum Scripturae certo doceat investigare. Nam
praeter ambiguitatum causas omnibus linguis communes, quaedam

* Cf. Annot. VH.

' J

TRACTATUS

aliae in hac lingua dantur, ex quibus permultae nascuntur ambi-
guitates; eas hic notare operae pretium duco.

Prima oritur in Bibliis saepe ambiguitas et orationum obscu-
ritas ex eo, quod literae ejusdem organi unae pro aliis sumantur.
Dividunt scilicet Hebraei omnes Alphabeti literas in quinque
classes, propter quinque oris instrumenta, quae pronuntiationi
inserviunt ; nempe labia, lingua, dentes, palatum, et guttur. Ex.
gr. •n*!^"!!'^? Alpha, Ghet, Hgain, He gutturales vocantur, et
fiine ullo discrimine, nobis saltem noto, una pro alia usurpatur.

Nempe ^^? el, quod significat ad^ sutnitur saepe pro ^J? ligaly

quod significat super, et viceversa. Unde fit, ut omnes orationis
partes saepe vel ambiguae reddantur, vel tanquam voces, quae
nullam habent significationem.

Secunda deinde oritur orationum ambiguitas ex multipKci
conjunctonium et adverbiorum significatione. Ex. gr. 1 vau
promiscue inservit ad conjungendum et disjungendum, significat
et, sed, quia, autem, tiitn. O ki septem aut octo habet signifi-
cationes, nempe quia, quamvis, si, quando, quemadmodunij quod,
combustio^ etc. Et sic fere omnes particulae.

Tertia est, et quae multarum ambiguitatum fons est, quia
verba in Indicativo carent Praesenti, Praeterito Imperfecto, Plus-
quamperfecto, Futuro Perfecto, et aUis in aliis linguis usitatis-
simis ; in Imperativo autem et Infinitivo omnibus praeter Praesens,
et in Subjunctivo omnibus absolute carent. Et quamvis haec
omnia Temporum et Modorum defecta certis regufis ex funda-
mentis Unguae deductis facile, imo summa cum elegantia, sup-
pleri possent, Scriptores tamen antiquissimi eas plane negl exerunt
et promiscue tempus Futurum pro Praesenti et Praeterito, et
contra Praeteritum pro Futuro, et praeterea Indicativum pro
Imperativo et Subjunctivo usurpaverunt, idque non sine magna
amphiboUa orationum.

Praeter has tres ambiguitatum linguae Hebraicae causas, duae
adhuc aUae supersunt notandae, quarum unaquaeque longe majoris
€st momenti. Harum prima est, quod Hebraei Uteras vocales non
habent. Secunda, quod nulUs signis orationes distinguere sole-
bant, neque exprimere sive intendere: et quamvis haec duo,
vocales sciUcet et signa, punctis et accentibus suppleri soleant,
eis tamen acquiescere non possumus, quandoquidem a posterioris
aevi hominibus, quorum authoritas apud nos nihil debet valere,
inventa et instituta sunt. Antiqui autem sine punctis (hoc est
fiine vocaUbus et accentibus) scripserunt (ut ex multis testimo-

THEOLOGICO-POLITICI CAP. VII.

niis constat), posteri vero, prout iis BibUa interpretari visum
«st, haec duo addiderunt; quare accentus et puncta, quae jam
habemus, merae hodiernorum interpretationes sunt, nec plus fidei
neque authoritatis merentur, quam reUquae authorum expUca-
tiones. Qui autem hoc ignorant, nesciunt qua ratione author
qui Epistolam ad Hebraeos scripsit excusandus sit, quod cap.
11. vers. 21. interpretatus est textum Geneseos cap. 47. vers.
31. longe aUter, quam in punctato Hebraeo textu habetur;
quasi Apostolus sensum Scripturae a Punctistis discere debuerit.
Mihi sane punctistae potius culpandi videntur; quod ut unus-
quisque videat, et simul quod haec discrepantia a solo vocaHum
defectu orta est, utramque interpretationem hic ponam. Punc-
tistse, suis punctis scilicet, interpretati sunt, et incurvavit se
Israel supra, vel (mutando V Hgain in X Aleph, in Uteram
scilicet ejusdem organi) versus caput lecti; Author autem Epis-
tolae, et incurvavit se Israel supra caput bacilli, legendo nimi-
rum riDD mate, loco quod aUi niDD mita, quae differentia a soUs
vocaUbus oritur. Jam quandoquidem in illa narratione de sola
senectute Jacobi, non autem, ut in sequenti capite, de ipsius
morbo agitur, magis vero simile videtur, mentem historici fuisse,
quod Jacobus supra caput bacilU (quo nimirum senes provec-
tissimae aetatis ad se sustinendum indigent), non autem lecti, se
incurvaverit, praecipue cum hoc modo non necesse sit, uUam
Uterarum subalternationem supponere. Atque hoc exemplo non
tantum volui locum istum Epistolae ad Hebraeos cum textu
Geneseos reconciliare, sed praecipue ostendere, quam parum fidei
hodiernis punctis et accentibus sit habendum: atque adeo qui
Scripturam sine uUo praejudicio interpretari vult, de hisce dubi-
tare tenetur et de integro examinare.

Ex hac igitur (ut ad nostrum propositum revertamur) Unguae
Hebraeae constitutione et natura facile unusquisque conjicere
potest, tot debere oriri ambiguitates, ut nuUa possit dari me-
thodus, qua eae omnes determinari queant. Nam nihil est, quod
speramus, ex mutua orationum collatione (quam unicam esse
viam ostendimus ad verum sensum ex multis, quos unaquaeque
oratio ex usu Unguae admittere potest, eruendum) hoc posse
absolute fieri; cum quia haee orationum coUatio non nisi casu
orationem aUquam iUustrare potest, quandoquidem nuUus Pro-
pheta eo fine scripsit, ut verba alterius aut sua ipsa ex pro-
fesso expUcaret; tum etiam quia mentem unius Prophetae,
ApostoU, etc. ex mente alterius concludere non possumus, nisi
in rebus usum vitae spectantibus, ut jam evidenter ostendimus;

I i

TRACTATU8

THEOLOGICO-POLITICI CAP. VII.

at non, cum de rebus speculativis loquuntur, sive cum miracula
aut historias narrant. Possum hoc praeterea, nempe quod multse
orationes inexplicabiles in S. Scriptis occurrunt, quibusdam
exemplis ostendere; sed impraesentiarum iis lubentius super-
sedeo, et ad reliqua, quae supersunt, notanda, quid scilicet hsec
vera methodus Scripturam interpretandi difficultatis adhuc habeat,
vel quid in ipsa desideretur, pergam.

Oritur in hac methodo alia praeterea difficultas ex eo, quod
ipsa historiam casuum omnium librorum Scripturie exigit, cujus
maximam partem ignoramus; multorum enim librorum authores,
vel (si mavis) scriptores, vel prorsus ignoramus, vel de iisdem
dubitamus, ut in sequentibus fuse ostendam. Deinde neque
etiam scimus, qua occasione neque quo tempore hi libri, quorum
Scnptores ignoramus, scripti fuerunt. Nescimus prseterea, in
quorum manus libri omnes inciderint, neque in quorum exem-
plaribus tot variae lectiones repertae sint, nec denique an non
plures aliae fuerint apud alios lectiones. Quid autem h^ec omnia
scire referat, suo in loco breviter indicavi; qua?dam tamen
ibi consulto omisi, quae jam hic veniunt consideranda. Si quem
Iibrum res incredibiles aut imperceptibiles continentem, vel
terminis admodum obscuris scriptum, legimus, neque ejus autho-
rem novimus, neque etiam quo tempore et qua occasione scrip-
serit ; frustra de ejus vero sensu certiores fieri conabimur. His
enim omnibus ignoratis, minime scire possumus, quid author
mtenderit, aut intendere potuerit ; cum contra his probe cognitis
nostras cogitationes ita determinamus, ut nullo prsejudicia
praeoccupemur, ne scilicet authori, vel ei, in cujus gratiam
author scripsit, plus minusve justo tribuamus, et ne de ullis
alus rebus cogitemus, quam de iis, quas author in mente habere
potuent, vel quas tempus et occasio exegerit. Quod quidem
omnibus constare existimo. Saepissime enim contingit, ut con-
similes historias in diversis libris legamus, de quibus longe
diversum judicium facimus, pro diversitate scilicet opinionum,
quas de scriptoribus habemus. Scio, me olim in libro quodam
legisse, virum, cui nomen erat Orlandus furiosus, monstrum
quoddam alatum in aere agitare solere, et quascunque volebat
regiones supervolare, ingentem numerum hominum et gigantum
solum trucidare, et alia hujusmodi .phantasmata, qu^e ratione
Intellectus plane imperceptibilia sunt. Huic autem consimilem
histonam in Ovidio de Perseo legeram, et aliam denique in
libris Judicum et Regum de Samsone (qui solus et inerrai»
miUia hominum trucidavit) et de Elia, qui per a6ra volitabat.

et tandem igneis equis et curru coelum petiit. Hae, inquam,
consimiles plane historiae sunt, attamen longe dissimile judicium
de unaquaque facimus: nempe primum non nisi nugas scribere
voluisse, secundum autem res politicas, tertium denique sacras ;
hocque nulla alia de causa nobis persuademus, quani propter
opiniones, quas de earum scriptoribus habemus. Constat itaque,
notitiam authorum, qui res obscuras aut intellectu impercepti-
biles scripserunt, apprime necessariam esse, si eorum scripta
interpretari volumus; iisdem etiam de causis, ut ex variis
obscurarum historiarum lectionibus veras eligere possemus,
necesse est scire, in quorum exemplari variae h(e lectiones
repertae sint, et an non plures aliae apud alios majoris autho-
ritatis viros unquam fuerint inventae.

Alia denique difficultas quosdam libros Scriptura^ ex hac
methodo interpretandi in eo est, quod eos eadem lingua, qua
primum scripti fuerunt, non habeamus. Evangelium enim secun-
dum Matthaeum, et sine dubio etiam Epistola ad Hebraeos,
Hebraice ex communi opinione scripta sunt, quae tamen non
extant. De libro autem Jobi dubitatur, qua lingua scriptus
fuerit. Aben Hezra in suis commentariis affirmat, eum ex alia
lingua in Hebraeam translatum fuisse, et hanc esse ejus obscu-
ritatis causam. De libris apocryphis nihil dico, quandoquidem
longe dissimilis sunt authoritatis. Atque hae omnes hujus
methodi interpretandi Scripturam ex ipsius, quam habere pos-
sumus, historia difficultates sunt, quas enarrare suscepjram,
quasque ego adeo magnas existimo, ut affirmare non dubitem,
nos veruni Scripturae sensum plurimis in locis vel ignorare, vel
sine certitudine hariolari. Verum enimvero hoc iterum contra
notandum venit, has omnes difficultates impedire tantum posse,
quominus mentem Prophetarum assequamur circa res imper-
ceptibiles, et quas tantum imaginari, at non circa res, quas
et intellectu assequi et quarum clarum possumus facile formare
conceptum *: res enim, quae sua natura facile percipiuntur,
nunquam tam obscure dici possunt, quin facile intelligantur,
juxta illud proverbium, intelligenti dictum sat est. Euclides, qui
non nisi res admodum simplices et maxime intelligibiles scripsit,
facile ab unoquoque in quavis lingua explicatur; non enim, ut
ejus mentem assequamur, et de vero ejus sensu certi simus,
opus est integram linguae, qua scripsit, cognitionem habere,
sed tantum admodum communem et fere puerilem ; non vitam,

* Cf. Annot. VIII.

II. 4

ii-il

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICl CAP. VU.

studia, et mores authoris scire, neque qua lingua, cui, neque
quando scripserit, non libri fortunam neque varias ejus lectio-
nes, nec quomodo, nec denique quorum concilio acceptus fuerit.
Et quod hic de Euclide, id de omnibus, qui de rebus sua
natura perceptibilibus scripserunt, dicendum; adeoque concludi-
mus, nos mentem Scripturae circa documenta moralia ex ipsius,
quam habere possumus, historia facile posse assequi, et de vero
ejus sensu esse certos. Verae enim pietatis documenta verbis
usitatissimis exprimuntur, quandoquidem admodum communia,
nec minus simphcia et intellectu faciHa sunt; et quia vera
salus et beatitudo in vera animi acquiescentia consistit, et nos
in iis tantum vere acquiescimus, quae clarissime intelHgimus,
hinc evidentissime sequitur, nos mentem Scripturae circa res
salutares et ad beatitudinem necessarias certo posse assequi;
quare non est, cur de reliquis simus adeo solliciti: reliqua
enim, quandoquidem ea ut plurimum Ratione et intellectu com-
plecti non possumus, plus curiositatis quam utiHtatis habent.

His existimo me veram methodum Scripturam' interpretandi
ostendisse, meamque de eadem sententiam satis expHcasse.
Praeterea non dubito, quin unusquisque jam videat, hanc metho-
dum nuHum Lumen praeter ipsum Naturale exigere. Hujus
enim luminis natura et virtus in hoc potissimum consistit,
quod res sciHcet obscuras ex notis, aut tanquam notis datis,
legitimis , consequentiis deducat atque concludat ; nec aHud^ est
quod hsec nostra methodus exigit: et quamvis concedamus,
eandem non sufficere ad omnia, quae in BibHis occurrunt, certo
investigandnm, id tamen non ex ipsius defectu oritur, sed ex
eo, quod via, quam veram et rectam esse docet, nunquam fuerit
culta, nec ab hominibus trita, adeoque successu temporis admo-
dum ardua et fere invia facta sit; ut ex ipsis diiiicultatibus,
quas retuH, clarissime constare puto.

Superest jam, discrepantium a nobis sententias examinare.
Quae hic primum examinandci venit, eorum est sententia, qui
statuunt, Lumen Naturale non habere vim ad Scripturam inter-
pretandum, sed ad hoc maxime requiri Lumen Supernaturale ; quid
autem hoc lumen praeter naturale sit, ipsis expHcandum reHnquo.
Ego saltem nihil aHud possum conjicere, quam quod ipsi obscurio-
ribus terminis etiam voluerunt fateri, se de vero Scripturae sensu
ut phirimum dubitare: si enim ad eorum explicationes attendi-
mus, eas nihil supranaturale continere, imo nihil nisi meras
conjecturas esse reperiemus. Conferantur, si placet, cum expH-
cationibus eorum, qui ingenue fatentur, se nullum lumen praeter

naturale habere; et plane consimiles reperientur, humanse sciHcet,
diu cogitatae, et cum labore inventae. Quod autem ajunt, Lumen
Naturale ad hoc non sufficere, falsum esse constat, tum ex eo,
quod jam domonstravimus, quod difficultas interpretandi Scrip-
turam nuHa orta est defectu virium Luminis NaturaHs, sed
tantum ex hominum socordia (ne dicam maHtia), qui historiam
Scripturae, dum eam concinnare poterant, neglexerunt: tum
etiam ex hoc, quod (ut omnes, ni faUor, fatentur) hoc Lumen
Supranaturale donum sit divinum fideHbus tantum concessum.
At Prophetae et ApostoH non fidelibus tantum, sed maxime
infideHbus et impus praedicare solebant, quique adeo apti erant
ad mentem Prophetarum et Apostolorum inteHigendam. Alias
visi essent Prophetae et ApostoH pueruHs et infantibus prsedi-
care, non viris Ratione pra^ditis: et frustra Moses^ leges prse-
scripsisset, si ipsae non nisi a fideHbus, qui nuHa indigent lege,
inteUigi poterant. Quare qui Lumen Supranaturale quaerunt ad
mentem Prophetarum et Apostolorum inteHigendam, ii sane
Lumine NaturaH indigere videntm-; longe igitur abest, ut tales
donum divinuni supranaturale ha^re existimem.

Maimonidae alia plane fuit sententia: sensit enim, unum-
quemque Scripturae locum varios, imo contrarios sensus ad-
inittere, ne.c nos de vero uHius esse certos, nisi sciamus, locum
iHum, prout illum interpretamur, nihil continere, quod cum
Katione non conveniat, aut quod ei repugnet; si enim Ra-
tioni ex ipsius literaH sensu reperiatur repugnare, quantum-
vis ipse clarus videatur, locum tamen aHter interpretandum
ceuset. Atque hoc cap. 25. part. 2. Hbri More Nebuchim
quam clarissime indicat; ait enim, JO imnnD JW "'D ]n

nrnD niiDD \vd -irN' D'2mn '2^12 DSi;;n niDipD -idnw
nnr DSi;;n vrvi hv DniDn D^mDn jw ••3 mno DSim
nTan nj;r xSi di:'; Drn m^ "iv Dmsn D-^DViDn jo
nr; Sdn DSi;;n trnn j^^j^ ^h d^^jdj xSi ms2 D-^Dino
nr n^^n ^Swi mDt:*:n npnna wvp' lo^ DunsS ijS nirsjx
TDrnSi Dnn ^''piDan tidS nnr uh^y ir^^m nD-n Sp nnv
i:i Dc^j -jiDm imn i^pnnm * D-^piDan iJrTsjr idd DSii;n mDip

Scito quodnon fugimus dlcere, mundum fuisse ab wterno, propter
textus, qtd in Scriptura occurrunt de creatione mundi. Nam

* Alias: a^3TOn*

THEOLOGICO-POLITICI CAP. VII.

TRACTATUS

, 1

textiis, qui docent tnundum esse creatum, non plures sunt Hs,
qui docent Deum esse corporetim; nec aditus ad eos expUcandum^
qui in hac materia de mundi creatione reperiiintur, nobis inter-
clusi sunt, nec etiam inipediti, sed ipsos explicare potuisse^nuSy
sicut fecimus cum catporeitatem a Deo removimus ; et forte lioc
multo facilius factii essety et magis commode ptottiissemus eos
explicare et mundi ceternitatem statuminare, quam cum expU^
cuimus ScripturaSj ut removeremus, Deum henedictum esse cor*
poreum. At ut hoc non facerenij et ne hoc credam (mundum
scilicet esse aeternum), duce causce me movent. I. quia clara
demonstratione constat, Deum non esse corporeum, et necesse est,
omnia illa loca expUcare, quorum Uteralis sensus demonstrationi
repugnat; nam certum est^ ea necessario tum expUcatiotiem
(aliam praeter literalem) habere. At mundi ceternitas nulla demon"
stratione ostenditur ; adeoque non est necesse Scripturis vim facere
easque expUcare propter apparentem opinionetn, ad cujus con-
trariam incUnare, aliqua suadente ratione, j^ossemus. Secunda
causa, quia credere, Deum esse incorporeum, fundamentalihus
Legis non repugnat, etc, sed l^undi ceternitatem credere, eo modo
quo AristoteU visum fuit, Legem a suo fundamento destruit,
etc. Haec sunt verba Maimonidse; ex quibus evidenter sequi-
tur id, quod modo diximus; si enim ipsi constaret ex Ratione,
mundum esse aeternum, non dubitaret Scripturam torquere et
explicare, ut tandem hoc idem ipsum docere videretur. Imo
statim certus esset, Scripturam, quamquam ubique aperte
reclamantem, hanc tamen mundi aeternitatem docere voluisse;
adeoque de vero sensu Scripturae, quantumvis claro, non pote-
rit esse certus, quamdiu de rei veritate dubitare poterit, aut
quamdiu de eadem ipsi non constet. Nam quamdiu de rei
veritate non constat, tamdiu nescimus, an res cum Ratione
conveniat, an vero eidem repugnet ; et consequenter etiam tam-
diu nescimus, an literalis sensus verus sit an falsus. Quae qui-
dem sententia si vera esset, absolute concederem, nos alio praeter
Lumen Naturale indigere ad Scripturam interpretandam. Nam
fere omnia, quae in Scriptis reperiuntur, deduci nequeunt ex
principiis Lumine Naturali notis (ut jam ostendimus); adeoque
de eorum veritate ex vi Luminis Naturalis nihil nobis constare
potest, et consequenter neque etiam de vero sensu et mente
Scripturae, sed ad hoc aUo necessario lumine indigeremus.
Deinde, si haec sentcntia vera esset, sequeretur, quod vulgus,
qui ut plurimum demonstrationes ignorat, vel iis vacare nequit,
de Scriptura nihil nisi ex sola authoritate et testimoniis philo-

sophantum admittere poterit, et consequenter supponere debebit,
Philosophos circa Scripturae interpretationem errare non posse,
quae sane nova esset Ecclesiae authoritas, novumque sacerdotum
vel Pontificum genus, quod vulgus magis irrideret quam vene-
raretur. Et quamvis nostra methodus Unguae Hebraeae cognitio-
nem exigat, cujus etiam studio vulgus vacare non potest, nihil
lamen simile nobis objici potest; nam vulgus Judaeorum et
gentilium, quibus olim Prophetae et ApostoU praedicaverunt et
tscripserunt, Unguam Prophetarum et Apostolorum intelUgebant,
ex qua etiam mentem Prophetarum percipiebant ; at non ratio-
nes rerum quas praedicabant, quas ex sententia Maimonidae
etiam scire deberent, ut mentem Prophetarum capere possent
Ex ratione igitur nostrae methodi non sequitur, necessario
vulgus testimonio interpretum acquiescere : ostendo enim vulgus,
quod Unguam Prophetarum et Apostolorum caUebat; at Mai-
monides nuUum ostendet vulgus, quod rerum causas inteUigat,
ex quibus eorum mentem percipiat. Et quod at hodiernum
vulgus attinet, jam ostendimus, omnia ad salutem necessaria,
quamvis eorum rationes ignorentur, facile tamen in quavis
Ungua posse percipi, propterea quod adeo communia et usitata
sunt; et in hac perceptione, non quidem in testimonio inter-
pretum, vulgus acquiescit; et quod at reUqua attinet, eandem
in his cum doctis sequitur fortunam. Sed ad Maimonidae sen-
tentiam revertamur, atque ipsam accuratius examinemus. Primo
supponit, Prophetas in omnibus inter se convenisse, summosque
fuisse Philosophos et Theologos; ex rei enim veritate eos
conclusisse vult; atqui hoc falsum esse in Cap. 2. ostendimus.
Deinde supponit, sensum Scripturae ex ipsa Scriptura constare
non posse; rerum enim veritas ex ipsa Scriptura non constat
(utpote quae nihil demonstrat, nec res de quibus loquitur per
definitiones et primas suas causas docet); quare ex sententia
Maimonidae neque ejus verus sensus ex ipsa constare potest,
adeoque neque ab ipsa erit petendus. Atqui hoc etiam falsum
esse, ex hoc Capite constat; ostendimus enim et ratione et
exempUs, sensum Scripturae ex ipsa sola Scriptura constare,
et ab ipsa sola, etiam cum de rebus loquitur Lumine Naturali
notis, petendum. Supponit denique, nobis Ucere secundum nostras
praeconceptas opiniones Scripturae verba expUcare, torquere,
et Uteralem sensum, quamquam perspectissimum sive expressis-
simum, negare, et in aUum quemvis mutare. Quam quidem
Ucentiam, praeterquam quod ipsa ex diametro iis, quae in hoc
Capite et aUis demonstravimus, repugnat, nemo non videt

/•'1

f» 1"

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. VIII.

nimiam et temerariam esse. Sed magnam hanc libertatem ipsi
concedamus; quid tandem promovet? Nihil sane; quse enim
mdemonstrabiha sunt, et quae maximam Scripturje partem com-
ponunt, haec Ratione invesfcigare non poterimus, neque ex hac
norma exphcare neque interpretari ; cum contra, nostram me-
thodum insequendo, plurima hujus generis explicare et de iis
secure disserere possumus, ut jam et ratione, et ipso facto
ostendimus; quae autem sua natura perceptibiha sunt, eorum
sensus facile, ut jam etiam ostendimus, ex solo orationum
contextu ehcitur. Quare haec methodus plane inutihs est. Adde
quod omnem certitudinem, quam vulgus ex sincera lectione,
et quam omnes aliam methodum insequendo de sensu Scripturae
habere possunt, plane iis adimit. Quapropter hanc Maimonidse
sententiam ut noxiam, inutilem, et absurdam explodimus.

Quod porro Pharisaeorum traditionem attinet, jam supra
diximus, eam sibi non constare; Pontificum autem Romanorum
authoritatem luculentiori testimonio indigere; et nulla aha de
causa hanc reprobo. Nam si ex ipsa Scriptura eam nobis «que
certo ostendere *, ac Judaeorum Pontifices ohm poterant, nihil
me moyeret, quod inter Romanos Pontifices reperti fuerint
haeretici et impii ; cum ohm inter Hebraeorum Pontifices etiam
reperti fuennt haeretici et impii, qui sinistris mediis Pontifi-
catum adepti sunt, penes quos tamen ex Scriptura? mandato
summa erat potestas legem interpretandi. Vide Deut. *-^ cap. 17.
vers. 11, 12, et cap. 33. vers. 10. et Malach. cap. 2. vers. 8*
At quoniam nullum tale testimonium nobis ostendunt, eorum
authoritas admodum suspecta manet ; et ne quis, exemplo Pon-
tificis Hebraeorum deceptus, putet religionem Cathohcam etiara
indigere Pontifice, venit notandum, quod leges Mosis, quia
pubhca jura Patriae erant, indigebant necessario, ut conserva-
rentur, authoritate quadam pubhca; si enim unusquisque hber-
tatem haberet jura pubhca ex suo arbitrio interpretandi, nulla
respubhca subsistere posset, sed hoc ipso statim dissolveretur,
et jus pubhcum jus esset privatum. At Religionis longe alia est
ratio. Nam quandoquidem ipsa non tam in actionibus externis
quam in animi simplicitate et veracitate consistit, nullius juris
neque authoritatis pubhcae est. Animi enim simplicitas et vera-
cites non imperio legum, neque authoritate publica, hominibus
mfunditur, et absolute nemo vi aut legibus potest cogi ut fiat
beatus, sed ad hoc requiritur pia et fraterna monitio, bona

* Sc. possent. ** Bruder. — Pr.: Exod.

educatio, et supra omnia proprium et liberum judicium. Cum
igitur summum jus hbere sentiendi, etiam de Religione, penes
unumquemque sit, nec possit concipi, aliquem hoc jure decedere
posse, erit ergo etiam penes unumquemque summum jus sum-
maque authoritas de Religione libere judicandi, et consequenter
eandem sibi explicandi efc interpretandi ; nam nulla alia de
causa summa authoritas leges interpretandi, et summum de
rebus publicis judicium, penes magistratum est, quam quia
pubhci juris sunt: adeoque eadem de causa summa authoritas
Rehgionem explicandi, et de eadem judicandi, penes unum-
quemque erit, scihcet quia uniuscujusque juris est. Longe
igitur abest, ut ex authoritate Pontificis Hebraeorum ad leges
Patriae interpretandum posset concludi Romani Pontificisautho-
ritas ad interpretandum religionem; cum contra, hanc unumquem-
que maxime habere, facilius ex illa concludatur. Atque etiam
hinc ostendere possumus, nostram methodum Scripturam
interpretandi optimam esse. Nam, cum maxima authoritas
Scripturam interpretandi apud unumquemque sit, interpretandi
ergo norma nihil debet esse praeter Lumen Naturale omnibus
commune ; non ullum supra naturam lumen, neque ulla externa
authoritas; non etiam debet esse adeo difficilis, ut non nisi ab
acutissimis Philosophis dirigi pOssit, sed naturali et communi
horainum ingenio et capacitati accomraodata, ut nostram esse
ostendiraus. Vidiraus enim, eas, quas jara habet, difficultates
ortas fuisse ab horainura socordia, non autera ex natura methodi.

CAPUT vm.

In quo ostenditur, Pentateuchon et libros Josu(e, Judicum^

Eut, Samuelis, et Regum non esse autographa. Deinde

inquiritur, an eorum omnium Scriptores jAures

fuerint, an unus tantum^ et quinani.

In praecedenti Capite de fundamentis et principiis cognitionis
Scripturarum egiraus, eaque nulla aha esse ostendiraus, quara
harura sincerara historiam. Hanc autera^ quanquara apprime
necessariara, Veteres taraen neglexisse, vel, si quara scripserint
aut tradiderint, temporum injuria perusse, et consequenter
magnam partera fundaraentorum et principiorum hujus cogni-
tionis intercidisse. Quod adhuc tolerandura esset, si posteri intra
veros liraites se continuissent, et pauca, quae acceperant aut

TRACTATCS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. VIII.

invenerant, bona cum fide successoribus suis tradidissent, nec

nova ex proprio cerebro excussissent : quo factum est ut

Scripturre historia non tantum imperfecta, sed etiam mendosior

manserit, hoc est, ut * fundamenta cognitionis Scripturarum

non tantum pauciora, ut iis integra superstrui possit, sed etiam

vitiosa sint. Haec emendare, et communia Theologiae pr23Judicia

toUere, ad meum institutum spectat. At vereor, ne nimis sero

hoc tentare aggrediar; res enim eo jam ferme pervenit, ut

homines circa hoc non patiantur corrigi, sed id, quod sub specie

Religionis amplexi sunt, pertinaciter defendant ; nec uUus locus

Eationi, nisi apud paucissimos (si cum reliquis comparentur,)

relictus videtur, adeo late haec praejudicia hominum mentes

occupaverunt. Enitar tamen, remque experiri non desinam

tjuandoquidem • nihil est, cur de hac re prorsus sit desperandum.

Ut ea autem ordine ostendam, a praejudiciis circa veros Scrip-

tores Sacrorum Librorum incipiam; et primo de scriptore Pen-

tateuchi; quem fere omnes Mosen esse crediderunt, imo adeo

pertinaciter defenderunt Pharissei, ut eum hsereticum habuerint,

qui aliud visus est sentire. Et hac de causa Aben Hezra, libe-

rioris ingenii Vir, et non mediocris eruditionis, et qui primus

omnium, quos legi, hoc prsejudicium animadvertit, non ausus

est mentem suam aperte explicare, fed rem obscurioribus ver-

bis tantum indicare ; quae ego hic clariora reddere non verebor,

remque ipsam evidenter ostendere. Verba itaque Aben Hezrae,

qusd, habentur in suis commentariis supra Deuteronomium**,

haec sunt. 31^3^ DJ iriT D^Jrn IID y^D avi U1 piTl IDirD

nir lun;; nii d: hxt mn^ ini j-ixd w 'm:^r\) nvn

nOXn TDn 7?13 Ultra Jordanem, etc, modo intelligas myste-
rium diiodecim, etiatn et scripsit Moses legem, et Kenaha-
nita ttmc erat in terra, in Dei monte revelahitur, tum etiam
ecce lecftim suum lectum ferreum, tum coqnosces veritatem. His
autem paucis indicat simulque ostendit, non fuisse Mosen, qui
Pentateuchon scripsit, sed alium quempiam, qui longe post
vixit, et denique, quem Moses scripsit librum, alium fuisse. Ad
haec, inquam, ostendendum, notat I. ipsam Deuteronomii prae-
fationem, quae a Mose, qui Jordanem non transivit, scribi non
potuit. Notat II., quod totus Hber Mosis descriptus fuerit admo-

Dnobos versiculis jam in editione B permutatis, ab hoc inde loco
Qsqae ad verba H(ec emendare orationis ordo turbatus erat.
•• Cap. 1. vs. 5.

dum diserte in solo ambitu unius arae (vide Deuter. cap. 27.
et Josute cap. 8 vers. 37. etc), quae ex Rabbinorum relatione
duodecim tantum lapidibus constabat; ex quo sequitur, Hbrum,
Mosis longe minoris fuisse molis quam Pentateuchon. Hoc, in-
quam, puto authorem hunc significare voluisse per mijsterium
duodecim ; nisi forte intellexit duodecim illas maledictiones, quaj
in praedicto cap. Deut. habentur, quas fortasse credidit non
fuisse in libro legis descriptas, idque propterea, quod Moses
prjeter descriptionem legis Levitas insuper recitare illas male-
dictiones jubet, ut populum jurejurando ad leges descriptas ob-
servandum adstringerent. Vel forte ultimum caput Deuteronomii
de morte Mosis significare voluit, quod caput ducdecim versi-
bus constat. Sed hiec, et quae praeterea alii hariolantur, non
est opus curiosius hic examinare. Notat deinde III., dici in
Deuter. cap. 31. vers. 9. .TDnn DN nrO 2^Dy^ et scripsit Mo-
ses legem-, qufe quidem verba non possunt esse Mosis, sed al-
terius scriptoris, Mosis facta et scripta narrantis. Notat IV.
locum Genes. cap. 12. vers 6., ubi narrando, quod Abrahamus
terram Kanahanitarum lustrabat, addit Historicus, quod Kana-
hanita tum. temjyoris erat in illa terra ; quibus tempus, quo hiec
scripsit, clare secludit. Adeoque post mortem Mosis, et cum
Kanahanitae jam erant expulsi, illasque regiones non amplius
possidebant, hsec debuerunt scribi; quod idem Aben Hezra
super hunc locum commentando etiam his significat, ''j;7JDni

i^ r; p ijrx DiVi -inx i^d nz'^ ji^jd j-iNr piT j-ixd w

Dn^ TDC^Om IID et Kanahanita tuni erat in illa terra : videtur
quod Kanahan nepos Noae terram Kanahanitw ah alio possessam
cepit; quod si non verum est, inest huic rei mysterium, et qui id
intelligit, taceat. Hoc est, si Kanahan regiones illas invasit, tum
sensus erit, Kanahanitam jam tum fuissc in illa terra, exclu-
dendo scilicet tempus praeteritum, quo ab alia natione inhabi-
tabatur. At si Kanahan regiones illas primus coluit (ut ex cap.
10. Genes. sequitur), tum Textus tempus praesens, Scriptoris
sciHcet, secludit; adeoque non Mosis, cujus nimirum tempore
etiamdum iHas regiones possidebant; et hocestmysterium, quod
tacendum commendat, V. notat, quod Genes. cap. 22. vers. 14.
vocetur mons Morya * mons Dei; quod quidem nomen non ha-
buit, nisi postquam aedificationi tempH dicatus fuit ; at haec
montis electio nondum erat tempore Mosis facta, Moses enim

• Cf. Annot. IX.

TRACTATUS

nullum locum a Deo electum indicat, sed contra praedicit, Deum
locum aliquem olim electurum, cui nomen Dei imponetur. VI.
denique notat, quod cap. 3. Deuter. narrationi Og Regis Basan
haec interponantur, Soltis Og Rex Basan mansit ex reUquis ^
yigantibus, ecce qtwd lectus ejus erat lectus ferrens, is certelec-
tus qui est in Rahat filiorum Hamon novem cuhitos longus, etc.
Quie parenthesis clarissime indicat, horum librorum Scriptorem
longe vixisse post Mosen ; hic enim modus loquendi ejus tantum
est, qui res antiquissimas narrat, quique rerum reliquias ad
fidem faciendam indicat; et sine dubio hic lectus tempore
primum Davidis, qui hanc urbera subegit, ut in hbro 2. Samuel.
cap. 12. vs. 30. narratur, inventus est. At non hic tantum, sed
paulo etiam infra idem hic Historicus verbis Mosis inserit
Jair filius Manassis cepit totam jurisdictionem Argohi usque ad
temiinum Gesuritcp et Mahachatitce, vocavitque illa loca suo
nomine cum Bassan pagos Jairi usque in hunc diem. Hsec,
inquam, addit Historicus ad explicanda verba Mosis quae modo
retulerat, nempe et reliquum Gilhad, et totum Bassan regnum
Og, dedi dimidiw trihui Manassis, tota jurisdictio Argohi suh
toto Bassan, quw vocatur terra Gigantum. Noverant procul
dubio Hebriei tempore hujus Scriptoris, quinam essent pagi
Jairi tribulis Jehudae, at non nomine jurisdictionis Argobi, nec
terrse Gigantum; ideoque coactus est exphcare, quaenam essent
hiec loca, quae antiquitus sic vocabantur, et simul rationem
dare, cur suo tempore nomine Jairi, qui tribuUs Judie, non
vero Manassis erat (vid. ParaHp. 1. cap. 2. vers. 21. et 22.),
insignirentur. His Aben Hezrie sententiam exphcuimus, ut et
loca Pentateuchi, quae ad eandem confirmandam adfert. Verum
enimvero nec omnia, nec praecipua notavit; plura enim iu
hisce Hbris, et majoris momenti, notanda supersunt. Nempe I.,
quod horum librorum Scriptor de Mose non tantum in tertia
persona loquatur, sed quod insuper de eo multa testetur :
videHcet Deus cum Mose locutus est- Deus loquehatur cum
Mose de facie ad faciem; Moses omnium hominum erat humillimus
(Num. cap. 12. vs. 3); Moses ira captus est in duces exercitus
(Num. cap. 31. vs. 14.); Moses vir divinus (Deut. cap. 33.
vs. 1.); Moses servus Dei mortuus est ; Nunquam extitit Fropheta
in IsraPl sicut Moses; etc. At contra in Deuteronomio, ubilex.

' NB. Hel)r. D^^NS"! fephaim significare damnatos, et videtur etiam
esse nomen propriam ex Paralip. 1. cap. 20. Et ideo pato hic familiam
aliquam significare.

THEOLOGIOO-POLITICI CAP. VIII.

quam Moses populo expHcuerat quaraque scripserat, describitur,
loquitur suaque facta narrat Moses in prima persona; nempe
Deus mihi locutus est (Deuter. cap. 2. vers. 1, ll,eiQ.)', Deum
precalus sum; etc. Nisi quod postea Historicus in fine Hbri,
postquam verba Mosis retuHt, iterum in tertia persona loquendo
narrare pergit, quomodo Moses hanc legem (quara .seiHcet
expHcuerat) populo scripto tradidit, eumque novissirae iiionuit,
et quoraodo tandera vitara finierit. Quae oninia, nempe modus
loquendi, testiraonia, et ipse totius historiffi contextus, plane
suadent, hos libros ab alio, non ab ipso Mose fuisse conscriptos.
II. venit etiara • notandura, quod in hac historia non tantura*
narratur, quomodo Moses obierit, sepultus fuerit, et Hebrajos
triginta dies in luctura conjecerit, sed quod insuper, facta
comparatione ejus cura omnibus Prophetis, qui postea vixerunt,
dicitur, ipsura oranes excehuisse. Non extitit unqnam, inqmt]
Propheta in Israel sicut Moses, quem Deus noverit de facie
ad faciem. Quod sane testiraoniura non Moses ipsus * de se,
nec alius, qui eura iramediate secutus est, sed aHquis, qui
multis post saeculis vixit, dare potuit, prsesertim quia Historicus
de prieterito terapore loquitur, nempe nunquam extitit Propheta,
etc. Et de sepultura, quod nemo illam novit in hunc usque
diem. III. notandura, quod quaedara loca non iis indicentur
nominibus, quae vivente Mose obtinebant, sed aliis, quibus
dudura postea insignita sunt. Ut quod Abrahamus perserutus
est hostes usque ad Dan (vid. Gen. 14. vers. 14) ; quod nomen
haec urbs non obtinuit, nisi longe post mortem Josuse (vid.
Judic. cap. 18. vers. 29.). IV., quod Histori^e aliquando etiam
ultra tempus vitae Mosis producantur. Nara Exod. cap. 16.
vers. 34. narratur, quod fiHi Israelis coraederunt Man quadraginta
annos, donec venerunt ad terrara habitatara, donec venerunt
ad finem terrae Kanahan; nempe usque in terapus, de quo in
hbro Josuae cap. 5. vs. 12. In Hbro etiara Genes. cap. 36. vs.
31. dicitur, Hi sunt reges, qui regnaverunt in Edom, antequam
regnavit rex in filiis Israelis. Narrat sine dubio ibi Historicus,
quos reges Iduraaei habuerint, antequam David eos subegit **
et prajsides in ipsa Idumaea constituit (vid. Samuel. 2. cap. 8.
vers. 14.). ^

Ex his itaque oranibus luce meridiana clarius apparet, Pentateu-
chon non a Mose, sed ab aHo et qui a Mose multis post siecuHs

• Pro hac antiqaa vocis forma jam in ed. C ipse scriptiim est.
^ Oi. Annot. X.

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITIOI CAP. VIII.

■

vixit, scriptum fuisse. Sed si placet, attendamus insuper ad
libros, quos ipse Moses scripsit, et qui in Pentateucho citantur ;
ex iis ipsis enim constabit, eos alios quam Pentateuchon fuisse.
Primo itaque constat ex Exod. cap. 17. vs. 14., Mosen ex Dei
mandato bellum contra Hamalek scripsisse ; in quo autem libro,
non constat ex illo ipso capite, at Numer. cap. 21. vs. 12.
citatur quidam liber, qui heUoriun Dei vocabatur, et in hoc sine
dubio belhmi hoc contra Hamalek, et prseterea etiam castrame-
tationes omnes (quas etiam author Pentateuchi Numer. cap. 33.
vs. 2. testatur a Mose descriptas fuisse) narrabantur. Constat
praeterea de aho in Exod. cap. 24. vs. 4, 7., qui vocabatur
D^n ISD ^ liher pacti, quem coram Israelitis legit, quando
primum cum Deo pactum iniverant. At hic liber sive haec
epistola pauca admodum continebat; videlicet leges sive Dei
jussa, quie narrantur ex vers. 22. cap. 20. Exod. usque ad cap.
24. ejusdem libri, quod nemo inficias ibit, qui sano ahquo judicio
et sine partium studio prredictum caput legerit. Narratur enim
ibi, quod, simiil ac Moses sententiam populi intellexit de ineundo
cum Deo pacto, statim Dei eloquia et jura scripsit, et matutina
luce, quibusdam cseremoniis peractis, universae cdncioni pacti
ineundi conditiones praelegit ; quibus praelectis et sine dubio ab
universa plebe perceptis, populus se pleno consensu adstrinxit,
Quare tam ex temporis brevitate, qfto descriptus fuit, quam ex
ratione pacti ineundi, sequitur, hunc librum nihil prseter pauca
ea, qua3 modo dixi, continuisse. Constat denique, anno qua-
dragesimo ab exitu ^Egypti Mosen leges omnes, quas tulerat,
explicuisse (vid. Deuter. cap. 1. vs. 5.), populumque de novo
iisdem obligavisse (vide Deuter. cap. 29. vs. 14.), et tandeni
librum, qui has leges explicatas novumque hoc pactum con-
tinebat, scripsisse (vide Deuter. cap. 31. vers. 9,); et hic vocatus
est Uher legi^s Dei^ quem Josua postea auxit, narratione scilicet
pacti, quo suo tempore populus se de integro obligavit, quodque
cum Deo tertio inivit (vide Josuje cap. 24. vs. 25, 26.). At,
quoniam nuUum habemus librum, qui hoc pactum Mosis simul
et pactum Josuae contineat, necessario concedendum, hunc librum
periisse; vel cum Paraphraste Chaldaeo Jonatane insaniendum,
et verba Scripturse ad libitum torquenda : hic enim hac difficul-
tate motus maluit Scripturam corrumpere, quam ignorantiam
suam fateri. Nempe hsec hbri Josuae verba (vide cap. 24. vs. 26.)

• NB. "^SJD sepher Ilebraiee signilicare sa-pius epistolam 8i?e chart«in.

DTiSxn m\T\ >3D3 nSxn unyr\ nx tc^tv ^ny) scripsitqne

Josua hcec verha in lihro Legis Dei, Chaldaice sic transtuKt,

mnn xnnix -i3D3 nr;;3>\vi ^Swn irDjns n^ irmn'» 3nDi

et scripsit Josua Juec verha et custodivit ea cinn lihro Legis Dei.
Quid cum iUis agas, qui nihil vident, nisi quod lubet? quid,
inquam, hoc aliud est, quam ipsam Scripturam negare, et novam
ex proprio cerebro cudere ? Nos igitur concludinius, hunc hbrura
legis Dei, quem Moses scripsit, non fuisse Pentateuchon, sed
prorsus alium, quem autor Pentateuchi suo operi ordine inse-
ruit; quod cum ex modo dictis, tum ex jam dicendis eviden-
tissime sequitur. Nempe cum in Deuteronomii loco jam citato
narratur, quod Moses legis librum scripsit, addit Historicus,
quod Moses eum sacerdotibus tradidit, et quod proi^terea eos
jusserit, ut ipsum certo tempore omni populo prselegerent ; quod
ostendit, hunc librum longe minoris molis fuisse quam Penta-
teuchon, quandoquidem in una concione ita perlegi poterat, ut
ab omnibus intelHgeretur. Nec hic praetereunduni, quod ex
omnibus libris, quos Moses scripsit, hunc unum secundi pacti
et Canticum (quod postea etiam scripsit, ut id universus populus
edisceret) religiose servare et custodire jusserit. Nam, quia
primo pacto non nisi praesentes, qui aderant, obligaverat, at
secundo omnes etiam eorum posteros (vide Deut. cap. 29 vs.
14, 15.), ideo hujus secundi pacti hbrum futuris sa?culis rehgiose
servandum jussit, et praeterea etiam, ut diximus, Canticum, quod
futura saecula potissimum respicit. Cum itaque non constet,
Mosen aHos praeter hos libros scripsisse, et ipse nulkim alium
prseter Libellum legis cum Cantico posteritati reHgiose servan-
dum mandaverit, et denique plura in Pentateucho occurrant,
qua? a Mose scribi non potuerunt ; sequitur, neminem cum fun-
damento, sed omnino contra Rationem affirmare, Mosen autorem
esse Pentateuchi. At hic aHquis forsan rogabit, niim Moses
prieter ha^c non etiam scripserit leges, cum ipsi primum reve-
larentur? hoc est, an spatio quadraginta annorum nuHas legum,
quas tulerat, scripserit, praeter paucas iUas, quas in primi pacti
Hbro contentas fuisse dixi? Sed ad haec respondeo: quamvis
concederem, Rationi consentaneum videri, quod Moses eo ipso
tempore et loco, quo leges communicare contigit, eo etiani
easdem scripserit; nego tamen, nobis hac de causa Hcere hoc
affirmare: supra enim ostendimus, nobis de simiHbus nihil esse
statuendum, nisi id quod ex ipsa Scriptura constat, aut quod

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. VIIL

ex solis ipsius fundamentis legitima consequentia elicitur, at
non ex eo, quod Rationi consentaneum videtur. Adde, quod
nec ipsa Ratio nos cogat hoc statuere. Nam forsan Senatus
Mosis edicta populo scripto communicabat, quae postea Historicus
coUegit, et historia? vitae Mosis ordine inseruit. Atque hsec de
quinque libris Mosis: nunc tempus est, ut reliquos etiam
examinemus.

Josute librum, similibus etiam rationibus ostenditur, non esse
autograplion : alius enim est, qui de Josua testatur, quod ejus
fama fuerit per totam tellurem (vide cap. 6. vs. 27. *); quod
nihil eorum omiserit, quae Moses praeceperat (vide vs. ult. cap.
8. et cap. 11. vs. 15.); quod senuerit, omnesque in concionem
vocaverit, et quod tandem animam egerit. Deinde etiam quaedam
narrantur, quai post ipsius mortem contigerunt. Videlicet quod
post ejus mortem Israehtae Deum cohierunt, quamdiu senes, qui
ipsum noverant, vixerunt. Et cap. 16. vs. 10., quod (Ephraim
et Manasse) non expulenint Kanahanitani hahitantem in GazeVj
sed (addit) quod Kanahanita inter Ephraim habitavit usqtie in
hiinr diem^ et fuit trihutarius. Quod idem ipsum est, quod libro
Judicum cap. 1 narratur; et modus etiam loquendi in hunc
usque diem ostendit, Scriptorem rem antiquam narrare. Huic
etiam consimilis est Textus cap. 15. vs. ult. de filiis Jehudae,
et historia Kalebi ex vs. 14. ejusd. cap. Et casus ille etiam,
qui cap. 22. ex vs. 10. etc. narratur de duabus tribubus et
dimidia, quae aram ultra Jordanem aedificaverunt, post mortem
Josuae contigisse videtur: quandoquidem in tota illa historia
nuUa Josuje fit mentio, sed solus populus bellum gerere deliberat,
legatos mittit, eorumque responsum expectat et tandem approbat.
Denique ex cap. 10. vs. 14. evidenter sequitur, hunc librum
multis post Josuam saeculis scriptum fuisse : sic enim testatur,
nidlus alius sicuti ille dies fuit, nec antea neque postea, quo
Deus (ita) ohediret cuiquam, etc. Si quem igitur Hbrum Josua
unquam scripsit, fuit sane ille, qui cap. 10. vs. 13., in hac
eadem scihcet historia, citatur. Librum autem Judicum, neminem
sanae mentis sibi persuadere credo, ab ipsis Judicibus esse
scriptum: epilogus enim totius historiae, qui habetur cap 2.,
clare ostendit, eum totum ab uno solo Historico scriptum fuisse.
Deinde, quia ejus Scriptor saepe monet, quod illis temporibus
nuUus erat Rex in Israel, non dubiuin est, quin scriptus fuerit

* Eil. Pr. : cap. 7. irrs. 1.

postquam impevium Reges obtinuerant. Circa Samuch's libros
non etiam est, cur diu moremur, quandoquidem historia longe
post ejus vitam producitur. Hoc tamen tantum notari velim, hunc
librum etiam multis post Samuelem saeculis scriptum fuisse.
Nam libr. 1. cap. 9. vs. 9. Historicus per parenthesin monet aw/«-
quitus in Israel sic dicehat quisqiie quando ibat ad consulendum
Deiim, Age eamus ad videntem; nam qui hodie propheta anti-
qnitus ridens vocabatur. Libri denique Regum, ut ex iisdem
constat, decerpti sunt ex libris rerum Salomonis (vide Reg. I.
cap. 11. vs. 41. *), Chronicorum Regum Jehud« (vide cap.
14. vs. 19, 29. ejusdem), et Chronicorum Regum Israelis.
Concludimus itaque, omnes hos libros, quos huc usque recen-
suimus, esse apographa, resque in iis contentas ut antiquas
enarrari.

Si jam ad connexionem et argumentum horum omnium
librorum attendamus, facile coUigemus, eos omnes ab uno
eodemque Historico scriptos fuisse, qui Judaeorum antiquitates
ab eorum prima origine usque ad primam Urbis vastationem
scribere voluit. Hi enim libri ita invicem connectuntur, ut
ex hoc solo dignoscere possimus, eos nonnisi unam unius
Historici narrationem continere. Nam simulac Mosis vitam narrare
desinit, ad historiam Josuae sic transit, Ft contigit postquam
morfuus est Moses servus Dei, ut Deus diceret Josuw, etc. Et hac
morte Josuai finita, eadem transitione et conjunctione historiam
Judicum incipit, nempe, Et contigit postquam mortuus est Josua, ut
filii Israelis a Deo qucererent, etc. Et huic libro, tanquam appendi-
cem, librum Rut sic annectit, Et contigit iis diebus, quibus Ju-
dices judicahant, ut fames esset in illa terra. Cui etiam eodem
modo librum primum Samuelis annectit, quo finito solita sua
transitione ad secundum pergit; et huic, historia Davidis non-
dum finita, hbrum primum Regum jungit, et historiam Davidis
narrare pergens, tandem huic eadem conjunctione librum secun-
dum annectit. Contextus deinde et ordo historiarum etiam indi-
cat, unum tantum fuisse Historicum, qui certum sibi scopum
praefixit: incipit enim primam nationis Hebrjese originem nar-
rare, deinde ordine dicere, qua occasione et quibus temporibus
Moses leges tulerit, ipsisque multa praedixerit; deinde quomodo
secundum Mosis prsedictiones terram promissam (vide cap. 7.
Deuter.) invaserint ; ea vero possessa legibus valedixerant (Deu-
ter. cap. 31. vers. 16,). indeque ipsos multa mala consequuta

* Briiaer. — Ed. Pr.: vers. 5.

TRACTATUS

THEOLOGIOO-POLITICI CAP. VIII.

sunt (ejusd. vers. 17.). Quomodo deinde Reges eligere volue-
runt (Deut. cap. 17. vers. 14), qui etiam prout leges curave-
rant, ita res ipsis prospere vel infeliciter cesserunt * (Deut.
cap. 28. vers. 36. et vers. ult.), donec tandem inperii ruinam,
sicuti ipsam Moses praedixerat, narrat. Reliqua autem, quae ad
confirmandam Legem nihil faciunt, vel prorsus silentio manda-
vit, vel lectorem ad alios historicos ablegat. Omnes igitur hi
libri in unum conspirant, nempe dicta et edicta Mosis docere,
eaque per rerum eventus demonstrare.

Ex his igitur tribus simul consideratis, nempe simplicitate
argumenti horum omnium librorum, connexione, et quod sint
apograplia multis post saeculis a rebus gestis scripta, concludi-
raus, ut modo diximus, eos omnes ab uno solo Historico scrip-
tos fuisse. Quisnam autem is fuerit, non ita evidenter ostendere
possum ; suspicor tamen, ipsum Hesdram fuisse, et quaedam non
levia concurrunt, ex quibus conjecturam facio. Nam cum His-
toricus (quem jam scimus unum tantum fuisse) historiam pro-
ducat usque ad Jojachini libertatem, et insuper addat, ipsum
Regis mensa3 accubuisse tota ejus vita (hoc est vel Jojachini
vel filii Nebucadnesoris, nam sensus est plane ambiguus), hinc
Bequitur, eum nullum ante Hesdram fuisse, At Scriptura de
nullo, qui tum floruit, nisi de solo Hesdra testatur (vide Hes-
drae cap. 7. vers. 10.), quod ipse suum studium applicuerit ad
quserendam Legem Dei et adornandam, et quod erat Scriptor
(ejusdem cap. vs. 6.) promptus in Lege Mosis. Quare nullum
priBter Hesdram suspicari possum fuisse, qui hos Hbros scrip-
serit. Deinde in hoc de Hesdra testimonio videmus, quod ipse
non tantum studium adhibuerit ad quserendam legem Dei, sed
etiam ad eandem adornandam; et in Nehemiie cap. 8. vers. 9.
etiam dicitur, quod legerunt librum Ler/is Dni explicatum, et
adhibuerunt inteUectum et intellexerunt Scripturam. Cum autem
in Deuteronomii libro non tantura liber Legis Mosis, vel maxima
ejus pars, contineatur, sed insuper multa ad pleniorem expli-
cationera inserta reperiantur, hinc conjicio, librura Deuteronomii
iilum esse Hbrum Legis Dei ab Hesdra scriptura, adornatura et
explicatura, quera tura legerunt. Quod autera in hoc libro Deu-
teronomii multa per parenthesira ad pleniorem expUcationem
inserantur, duo de hac re exempla ostendimus, cum sententiaiii
Aben Hezra? expHcaremus; cujus notoe plura aHa reperiuntur,
ut ex. gr. in cap. 2. vers. 12. et in Sehir hnhitaverunt Horifjfi

• Ed. Pr. : cesserant.

antea; filii autem Hesau eos expulerunt et a suo conspectu de-
leverunt, et loco eorum liabitaverunt, sicuti Israel fecit in terra
suce hcereditatis, quam Deus ipsi dsdit. ExpHcat sciHcet vers.
3. et 4. ejusdem cap., nempe quod montem Sehir, qui fiHis
Hesau hsereditate venerat, ipsi eum non inhabitatum occupave-
runt, sed quod ipsum invaserunt, et Horitas, qui ipsura prius
inhabitabant, inde, sicuti IsraeHtae post mortem Mosis Kenaha-
nitas, deturbaverunt et deleverunt. Per parenthesim etiam in-
seruntur verbis Mosis vers. 6, 7, 8, et 9. cap. 10. ; nemo enim
non videt, quod vers. 8., qui incipit in illo tempore separavit
Deus tribum Levi, necessario debeat referri ad. vers. 5., non
a'item ad mortera Aharonis, quam nuUa aHa de causa Hezrns
hic inseruisse videtur, quam quia Moses in hac narratione vi-
tuH, quem populus adoraverat, dixerat (vide cap. 9. vers. 20.),
se Deura pro Aharone oravisse. ExpHcat deinde, quod Deus,
eo tempore, de quo Moses hic loquitur, tribum Levi sibi elegit,
ut causam electionis, et cur Levitae in partem haereditatis non
fuerint vocati, ostenderet; et hoc facto pergit verbis Mosis
filum historiae persequi. His adde 'Hbri praefationem, et omnia
loca quge de Mose in tertia persona loquuntur: et pneter
hsec aha multa, qua? jam a nobis dignosci nequeunt, sine du-
bio, ut faciHus ab hominibus sui aevi perciperentur, addidit,
vel aHis verbis expressit. Si, inquam, ipsum Mosis Hbrum Le-
gis habereraus, non dubito quin, tam in verbis quam inordine
et rationibus praeceptorum, magnam discrepantiam reperiremus.
Dum enim solum Decalogum hujus Hbri cum Decalogo Exodi
(ubi ejus historia ex professo narratur) confero, eum ab hoc
in his omnibus discrepare video : quartura enim praBceptum non
tantum aHo modo imperatur, sed insuper multo proHxius exten-
ditur: ejus autem ratio ab ea, quse in Decalogo Exodi adfer-
tur, toto coelo discrepat. Denique ordo, quo hic decimum prae-
ceptum expHcatur, etiam aHus est, quam in Exodo. Haec igitur,
cum hic tum in aHis locis, ut jam dixi, ab Hezra facta existi-
mo, quia is Legera Dei hominibus sui temporis expHcuit, atque
proinde hunc esse Librum Legis Dei ab ipso ornat^e et expli-
catae. Et hunc Hbrura oranium, quos ipsum scripsisse dixi, pri-
mum fuisse puto; quod hinc conjicio, quia Leges Patriae con-
tinet, quibus populus maxime indiget, et etiam quia hic liber
antecedenti nuUa conjunctione, ut reliqui omnes, annectitur, sed
soluta oratione incipit, IIcbc sunt verba Mosis, etc. At post-
quam hunc absolvit et populum leges edocuit, tum studium
adhibuisse credo ad integram historiam Hebrjeae nationis de-
II. 5

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. IX.

scribendam, a Mundo scilicet condito usque ad summam Urbis
vastationem, cui hunc Librum Deuteronomii suo loco inseruit.
Et forte ejus primos quinque libros nomine Mosis vocavit, quia
in iis praecipue ejus vita continetur, et nomen a potiore sump-
sit : et hac etiam de causa sextum nomine Josuse, septimum
Judicum, octavum Ruth, nonum et forte etiam decimum Samu-
elis, et denique undecimum et duodecimum Regum appellavit.
An vero Hezras huic operi ultimam manum imposuerit, idque,
ut desiderabat, perfecerit, de eo vide sequens Caput.

CAPUT IX.

De ilsdem Libris alia inquiriintur : nemj^e, an Hezras

iis ultimam manum imposuerit; et deinde, utrum

notce maryinales, quce in Hebneis codicibus

reperiuntur, varice fuerint lectiones.

Quantum superior disquisitio de vero horum librorum
Scriptore juvet ad eorundem perfectam intelligentiam, facile
coUigitur ex solis ipsis locis, quse ad nostram de hac re
sententiam confirmandam attulimus, quaeque absque ea unicuique
deberent obscurissima videri. Verum praeter Scriptorem alia
animadvertenda in ipsis Hbris supersunt, quse communis
superstitio vulgus deprehendere non sinit. Horum prsecipuum
est, quod Hezras (eum pro Scriptore praedictorum librorum
habebo, donec aliquis aUum certiorem ostendat) narrationibus
in hisce libris contentis ultimam manum non imposuit, nec
aliud fecit, quam historias ex diversis scriptoribus colhgere, et
quandoque non nisi simpUciter describere, atque eas nondum
examinatas neque ordinatas posteris reliquit. Quae autem causa'
impediverint (nisi forte intempestiva mors), quo minus hoc opus
omnibus suis numeris adimpleret, nequeo conjicere. At reipsa,
quamvis antiquis Hebraeorum historicis destituti simus, ex
paucissimis tamen eorum fragmentis, quae habemus, evidentissime
constat. Nam historia Hiskise ex vers. 17. cap. 18. lib. 2.
Regum, ex relatione Esaise, prout ipsa reperta est scripta in
Chronicis Regum Judse, descripta est: hanc namque totam in
libro Esaise, qui in Chronicis Regum Judae continebatur (vide
libr. 2. Paralip. cap. 32. vers. psenult.), iisdem, quibus hic.
verbis narratam legimus, exceptis * tantum paucissimis ; ex

quibus tamen nihil aliud concludi potest, quam quod hujus
Esaiae narrationis varice lectiones repertae fuerint; nisi quis
mallet in his etiam mysteria somniare. Deinde etiam caput
ultimum hujus libri in Jeremise cap. ultimo, 39, et 40. continetur.
Praeterea cap. 7. Samuel. 2. in libr. 1. Paralip. cap. 17. descriptum
reperimus: at verba variis in locis adeo mirifice mutata *
deprehenduntur, ut facillime dignoscatur, haec duo capita ex
duobus diversis exemplaribus historiae Natanis desumpta esse.
Denique genealogia Regum Idumeae, quae habetur Genes. cap.
36. ex. vs. 31.**, iisdem etiam verbisinlibr. 1. Paralip. cap. 1.
deducitur, cum tamen hujus libri authorem ea, quse narrat,
ex ahis historicis sumsif=pe constat, non vcro ex his duodecim
libris, quos Hezrse tribuimus. Quare non dubium est, quin, si
ipsos haberemus historicos, res ipsa directe constaret: sed quia
iisdem, ut dixi, destituti sumus, id nobis tantum restat, ut
ipsas historias examinemus ; nempe earum ordinem et connexionem,
variam repetitionem, et denique in annorum computatione
discrepantiam, ut de reliquis judicare possimus.

Eas itaque, vel saltem praecipuas, perpendamus ; et primo
illam Judse et Tamar, quam cap. 38. Genes. historicus sic
narrare incipit, Contigit autem in illo tempore, ut Judas a suis
fratribus discederet. Quod tempus necessario referendum est ad
aliud ***, de quo immediate loquutus est; at ad id, de quo in
Gen. immediate agitur, minime referri potest. Ab eo enim,
nempe a quo Josephus in ^Egyptum ductus fuit, usque quo
Jacobus Patriarcha cum tota familia eo etiam profectus est,
non plus quam viginti duos annos numerare possumus ; nam
Josephus, cum a fratribus venderetur, septendecim annos natus
erat, et cum a Pharaone e carceribus vocari juberetur, triginta :
quibus si addantur septem anni fertilitatis et duo famis, conficient
simul vigiuti duos annos. Atqui, hoc temporis intervallo, nemo
concipere poterit, tot res contingere potuisse. Nempe quod Juda
tres Hberos ex unica uxore, quam tum duxit, unum post alium
procreaverit ; quorum major natu, ubi per setatem licuit, Tamar
in uxorem duxit, eo vero mortuo secundus eam in matrimonium
recepit, qui etiam obiit; et quod dudum postquam h^ec acta
sunt, ipse Judas cum ipsa nuru Tamar ignarus rem habuerit,
ex qua iterum duos, uno tamen partu, Hberos acceperit; quorum
etiam unus intra prsedictum tempus factus est parens. Cum
igitur hsec omnia non possunt referri ad illud tempus, de quo

* Cf. Annot. XI.

Cf. Annot. XII.

Ed. Pr.: 30.

Cf. Annot. XIII.

•\

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. IX.

in Genesi, referendum necessario est ad aliud, de quo immediate
in alio libro agebatur ; ac proinde Hezras hanc etiam historiam
simpHciter descripsit, eamque nondum examinatam reliquis inseruit.
At non tantum hoc caput, sed totam Josephi et Jacobi historiam
ex diversis historicis decerptam et descriptam esse necessario
fatendum est, adeo parum sibi constare videmus. Cap. enim 47.
Genes. narrat, quod Jahacob, cum primum Pharahonem ducente
Josepho salutavit, annos 130. natus erat; a quibus si auferantur
viginti duo, quos propter Josephi absentiam in moerore transegit,
et prseterea septemdecim setatis Josephi cum venderetur, et
denique septem, quos propter Rachelem servivit, reperietur,
ipsum provectissimje jetatis fuisse, octoginta sciHcet et quatuor
annorum, cum Leam in uxorem duceret; et contra Dinam vix
septem fuisse annorum, * cum a Sechemo vim passa est ; Simeon
et Levi vix duodecim et undecim, cum totam illam civitatem
depraedati sunt, ejusque omnes cives gladio confecerunt. Nec
hic opus habeo omnia Pentateuchi recensere. Si quis modo ad
hoc attenderit, quod in hisce quinque libris omnia praecepta
scilicet et historise promiscue sine ordine narrentur, neque ratio
temporum habeatur, et quod una eademque historia ssepe, et
ahquando diversimode, repetatur; facile dignoscet, haec omnia
promiscue coUecta et coacervata fuisse, ut postea facilius examina-
rentur et in ordinem redigerentur. At non tantum hsec, quae in
quinque libris, sed etiam reh*qu8e historise usque ad vastationem
Urbis, qu?e in reh'quis septem Hbris continentur, eodem modo
coHectae sunt. Quis enim non videt, in cap. 2. Judicum ex. vers.
6. novum historicum adferri (qui res a Josua gestas etiam
scripserat), ejusque verba simpHciter describi. Nam postquam
historicus noster in ult. cap. Josuae narravit, quod ipse mortem
obierit, quodque sepultus fuerit, et in primo hujus Hbri narrare
ea promiserit, quae post ejusdem mortem contigerunt ; qua ratione,
si filum suae historiae sequi volebat, potuisset superioribus
annectere, quae hic de ipso Josua narrare incipit ? ** Sic etiam
capita 17, 18, etc. SamueHs 1. ex aHo historico desumta sunt,
qui aHam causam sentiebat fuisse, cur David aulam SauHs
frequentare inceperit, longe diversam ab iUa, quse in cap. 16.
Hbri ejusdem narratur : non enim sensit, quod David ex consiHo
servorum a Saulo vocatus ipsum adiit (ut in cap. 16. narratur),
sed quod, casu a patre ad fratres in castra missus, Saulo ex
occasione victorije, quam contra PhiHstaeum GoHat habuit, tum

Cf. Annot. XIV.

Cf. Annot. XV.

demum innotuit, et in aula detentus fuit. Idem de cap. 26.
ejusdem Hbri suspicor; quod nimirum historicus eandem ibi
historiam, quae cap. 24. habetur, secundum opinionem alterius
narrare videatur. Sed hoc missum facio, et ad annorum com-
putationem examinandam pergo. Cap. 6. Hbri 1 . Eegum dicitur,
quod Salomon templum aedificavit anno 480. ab ^Egypti exitu ;
at ex historiis ipsis longe majorem numerum concludimus. Nam

Annos

Moses populum in desertis gubernavit 40

Josuae, qui centum et decem annos vixit, non plus tribuuntur

ex Josephi et aHorum sententia quam 26

Kusan Rishgataim populum in ditione tenuit 8

Hotniel fiHus Kenaz judicavit * 40

Heglon Rex Moabi imperium in populum tenuit 18

Eud et Sangar eundem judicaverunt 80

Jachin Rex Kanahani populum iterum in ditione tenuit. . 20

Quievit postea populus 40

Fuit deinde in ditione Mediani 7

Tempore Gidehonis transegit in Hbertate 40

Sub imperio autem Abimelechi S

Tola fiHus Puae judicavit 23

Jair autem 22

Populus iterum in ditione PhiHstaeorum et Hamonitarum fuit 18

Jephta judicavit Q

Absan Betlehemita 7

Elon Sebulonita 10

Habdan Pirhatonita 8

Populus fuit iterum in ditione Philistaeorum . 40

Samson judicavit ** 20

HeH autem 40

Fuit iterum populus in ditione PhiHstaeorum, antequam a

Samuele liberaretur . 20

David regnavit 40

Salomon antequam templum sedificavit 4

Atque hi omnes additi numerum conficiunt annorum . . . 580

Quibus deinde addendi sunt anni iHius saecuH, quo post mortem
Josuae RespubHca Hebrseorum floruit, donec a Kusan Rishga-

* Cf. Annot. XVI.
•* Cf. Annot XVII.

TKACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. IX.

■ JtlMA
IPII

taim subacta fuit, quorum numerum magnum fuisse credo ; non
enim mihi persuadere possum, quod statim post mortem Josu^e
omnes, qui ejus portenta viderant, uno momento perierunt ; nec
quod eorum successores uno actu et ictu Jegibus valedixerunt,
et ex summa virtute in summam nequitiam et socordiam lapsi
sunt ; nec denique quod Kusan Rishgataim eos dictum factum
subegit. Sed cum horum singula aetatem fere requirant, non
dubium est quin Scriptura cap. 2. vers. 7, 9, 10. libri Judicum
historias multorum annorum comprehenderit, quas silentio trans-
misit. Sunt prseterea addendi anni, quibus Samu6l fuit Judex,
quoruni etiani numerus in Scriptura non habetur. Sunt deinde
addendi anni regni Sauhs, quos in superiore computatione
omisi, quia ex ejus historia non satis constat, quot annos reg-
naverit: dicitur quidem cap. 13. vs. 1. libr. 1. Samuehs, eundem
duos annos regnavisse, sed et ille textus truncatus est, et ex
ipsa historia majorem numerum colligimus. Quod textus trun-
catus sit, nemo, qui Hebraiam linguam vel a primo Umine

salutavit, dubitare potest. Sic enim incipit, 1D^3 ^WU* HJr p

^inC^^ i]^ "l^ DW W1 annum natiis erat Saul cum regnaret,

et duos annos regnavit supra Israelem. Quis, inquam, non videt,
numerum annorum aetatis Sauhs, cum regnum adeptus esset,
omissum esse? At quod ex ipsa historia major numerus
concluditur, credo neminem etiam dubitare. Nam cap. 27.
vers. 7. ejusdem libri habetur, quod David apud PhiUstaeos,
ad quos propter Saulum confugit, moratus fuit unum annum
et quatuor menses: quare ex hac computatione reliqua spatio
octo mensium contingere debuerunt, quod neminem credere
existimo. Josephus saltem in fine libri sexti Antiquitatum
textum sic correxit Regnavit itaque Saul Samuele vivente annos
decem et octo, moriente autem alios duos. Quin tota hsec
historia cap. 13. nullo modo cum antecedentibus convenit. In
fine cap. 7. narratur, quod PhiHstaji ab Hebrseis ita debellati
fuerunt, ut non fuerint ausi vivente Samuele terminos Israelis
ingredi ; at hic, quod Hebrsei (vivente Samuele) a Philistseis
invaduntur, a quibus ad tantam miseriam et paupertatem redacti
fuerant, ut armis, quibus se defendere possent, destituerentur,
et insuper mediis eadem conficiendi. Sudarem sane satis, si
omnes has historias, quae in hoc primo libro Samuelis habentur,
ita conarer conciliare, ut omnes ab uno historico descriptse et
ordinat^e viderentur. Sed ad meum propositum revertor. Anni

itaque regni Saulis superiori computationi sunt addendi. Denique
annos Anarchiae Hebrseorum etiam non numeravi, quia non
constant ex ipsa Scriptura. Non, inquam, mihi constat tempus,
quo illa contigerint, quse ex cap. 17. usque ad finem libri
Judicum narrantur. Ex his itaque clarissime sequitur, veram
annorum computationem neque ex ipsis historiis constare, neque
ipsas historias in una eademque convenire, sed valde diversas
supponere. Ac proinde fatendum, has historias ex diversis
scriptoribus coUectas esse, nec adhuc ordinatas neque exami-
natas fuisse. Nec minorvideturfuissecircaannorum computationem
discrepantia in Ubris Chronicorum Regum Judae et Ubris
Chronicorum Regum IsraeUs. In Chronicis enim Regum IsraeUs
habebatur, quod Jehoram fiUus Aghabi regnare incepit anno
secundo regni Jehorami fiUi Jehosaphat (vide Regum libr. 2.
cap. 1. vers. 17.); at in Chronicis Regum Judse, quod Jehoram
fiUus Jehosaphat regnare incepit anno quinto regni Jehorami
fiUi Aghabi (vide cap. 8. vers. 16. ejusd. Ubri). Et si quis
pra?terea historias Ubri ParaUp. conferre veUt cum historiis
librorum Regum, plures similes discrepantias inveniet, quas hic
non opus habeo recensere, et multo minus authorum commenta,
quibus has historias conciUare conantur. Rabini namque plane
deUrant. Commentatores autem, quos legi, somniant, fingunt, et
Unguam denique ipsam plane corrumpunt. E. g. cum in Ubr. 2.
ParaUp. * dicitur, annos quadraginta duos natus erat Aghazia
cum regnaret, fingunt quidam, hos annos initium capere a regno
Homri, non autem a nativitate Aghaziae; quod si possent
ostendere, intentum authoris Ubrorum ParaUp. hoc fuisse, non
dubitaverim affirmare, eundem loqui nescivisse. Et ad hunc
modum plura aUa fingunt, quae si vera essent, absolute dicerem,
antiquos Hebrseos et Unguam suam, et narrandi ordinem plane
ignoravisse, nec uUam rationem neque normam Scripturas
interpretandi agnoscerem, sed ad Ubitum omnia fingere Uceret.
Si quis tamen putat, me hic nimis generaUter nec satiscum
fundamento loqui, ipsum rogo, ut hoc agat, et nobis ostendat.
certum aUquem ordinem in hisce historiis, quem historici in
Chronologicis sine peccato imatari possent; et dum historias
interpretatur et concUiare conatur, phrases et modos loquendi,
et orationes disponendi et contexendi, adeo stricte observet,
atque ita expUcet, ut eos secundum suam expUcationem in
scribendo imitari etiam possimus ** ; quod si prsestiterit, manus

Cap. 22. vs. 2.

Cf. Annot. XVIII.

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. IX.

ipsi statim dabo et erit mihi magnus ApoUo; nam fateor,
quamvis diu quaesiverim, me nihil tamen unquam simile invenire
potuisse. Quin addo, me nihil hic scribere, quod dudum et diu
meditatum non habuerim; et quanquam a pueritia opinionibus
de Scriptura communibus imbutus fuerim, non tamen potui
tandem hsec non admittere. Sed non est cur circa haec lecto-
rem diu detineam et ad rem desperatam provocem; opus
tamen fuit rem ipsam proponere, ut meam mentem clarius
explicarem; ad reliqua igitur, quse circa fortunam horum
librorum notanda suscepi, pergo.

Nam venit praeter ea, quae modo ostendimus, notandum,
quod hi libri ea diligentia a posteris servati non fuerint, ut
nullae mendse irrepserint ; plures enim dubias lectiones
animadverterunt antiquiores Scribse, et praeterea ahquot loca
truncata, non tamen omnia. An autem mendse talis nota? sint,
ut lectori magnam moram injiciant, de eo jam non disputo;
credo tamen eas levioris esse momenti, iis saltem qui Scripturas
liberiore judicio legunt ; et hoc certo affirmare possum, me
nullam animadvertisse mendam. nec lectionum varietatem, circa
moralia documenta, quse ipsa obscura aut dubia reddere possent.
At plerique nec in reHquis aliquod vitium incidisse concedunt,
sed statuunt, Deum singulari quadam providentia omnia
Biblia incorrupta servasse: varias autem lectiones signa
profundissimorum mysteriorum esse dicunt ; idem de asterismis,
qui in medio paragrapho 28. habentur, contendunt ; imo in
ipsis apicibus literarum magna arcana contineri. Quod sane
an ex stultitia et anili devotione, an autem ex arrogantia
et malitia, ut Dei arcana soh habere crederentur, hiec
dixerint, nescio; hoc saltem scio, me nihil quod arcanum re-
doleat, sed tantum pueriles cogitationes apud istos legisse.
Legi etiam et insuper novi nugatores aliquos KabbaHstas,
quorum insaniam nunquam mirari satis potui. Quod auteni
mendae, uti diximus, irrepserint, neminem sani judicii dubitare
credo, qui textum illum Sauli (quem jam ex libr. 1. Samucl.
cap. 13. vs, 1. allegavimus) legit, et etiam vs. 2. cap. 6.
Samu6l. 2., nempe et surrexit et ivit David et omnis poptdiis.
qui ipsi aderat, ex Juda, ut inde auferrent arcam Dei. Nemo
hic etiam non videre potest locum, quo iverant, nempe Kirjat
Jeharim *, unde arcam auferrent, esse omissum. Nec etiam
negare possumus, quod vs. 37. cap. 13. Sam. 2. perturbatus

• Cf. Annot. XIX.

et truncatus sit, scilicet Et Ahsalom fugit ivitque ad Piolomceum
filium Hamikud Regem Gesur, et luxit filium suum omnihiis
diehus, et Ahsalom fugit ivitqtie Gesur, mansiique ihi tres annos *.
Et ad hunc modum scio me antehac aha notavisse, quse
imprsesentiarum non occurrunt.

Quod autem notae marginales, quae in Hebraeis Codicibus
passim inveniuntur, dubia? fuerint lectiones, nemo etiam dubi-
tare potest, qui attendit, quod pleraeque ex magna hterarum
Hebraicarum simihtudine inter se ortse sint. Nempe ex simili-
tudine, quam habet D Kaf cum 3 Bet, "• Jod cum 1 Vau, 1
Dalet cum 1 Res, etc. E. g., ubi lib, 2. Sam. cap. 5. vs. paenult.
scribitur ^I^DC*3 et in eo (tempore) quo audies, habetur in

margine "[IWD cum audies: et cap. 21. Jud. vs. 22. ''3 riTn

311? Dn^n^f l^f DilDJC Mi^y^ et quando earum patres vel fratres
in multitudine (h. e. saepe) ad nos venerint, eic, habetur

in margine yil ad litigandum. Et ad hunc modum permultae
deinde etiam ortae sunt ex usu literarum, quas Quiescentes
vocant, quarum nimirum pronunciatio saepissime nulla sentitur, et
promiscue una pro aha sumitur. Ex. gr. Levit. cap. 25. vs. 30. **

scribitur HDin ^"l lUW Ti;3 irN 4T3n Dpi et confirmahitur
dornus, qucB est in civitaie, cui non est murus; in margine

autem habetur nOin l^ iriV cui est murus; etc.

At quamvis haec per se satis clara sint, libet rationibus
quorundam Pharisaeorum respondere, quibus persuadere conantur,
notas marginales ad aliquod mysterium significandum ab ipsis
librorum sacrorum Scriptoribus appositas vel indicatas fuisse.
Harum primam, quie quidem me parum tangit, sumunt ex usu
legendi Scripturas: si, inquiunt, hae notae appositse sunt propter
lectionum varietatem, quas posteri decidere non potuerunt, cur
ergo usus invaluit, ut sensus marginaHs ubique retineatur ? cur
inquiunt, sensum, quem retinere volebant, in margine notave-
runt ? debuerant contra ipsa volumina scribere, prout legi vole-
bant, non autem sensum et lectionem, quam maxime probabant
m margine notare. Secunda vero ratio, et quae aHquam speciem
prae se ferre videtur, ex ipsa rei natura sumitur: nempe quod
mendae non data opera, sed casu in Codices irrepserunt, et

* Cf. Annot. XX
•• Ed. Pr.: 27.

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. IX.

quod ita fit, varie contingit. At in quinque libris semper
nonien miTJ jmeUa, uno tantum excepto loco, defectivum contra
regulam Grammatices sine litera H He scribitur, in margine
vero recte secundum regulam Grammatices universalem. An hoc
etiam ex eo, quod manus in describendo erravit, contigerit?
quo fato id tieri potuit, ut calamus semper, quotiescunque hoc
nomen occurrerit, festinaret, deinde hunc defectum facile et sine
scrupulo ex regulis Grammatices supplere et emendare potuissent.
Igitur, cum h» lectiones casu non contigerint, nec tam clara
vitia correxerint, hinc concludunt, haec certo consilio a primis
Scriptoribus facta fuisse, ut iis ahquid significarent. Verum his
facile respondere possumus; nam quod ex usu, qui apud eos
invaluit, argumentantur, nihil moror ; nescio quid superstitio
suadere potuit, et forte inde factum est, quia utramque lecti-
onem «eque bonam seu tolerabilem aestimabant, ideoque, ne
earum ahqua negligeretur, unam scribendam et aham legendam
voluerunt. Timebant sciHcet in re tanta judicium determinare,
ne incerti falsam pro vera ehgerent, ideoque neutram alterutri
prseponere vohierunt, quod absolute fecissent, si unam solani
scribere et legere jussissent, praesertim cum in sacris volu-
minibus notae marginales non scribantur: vel forte inde
factum est, quia quaedam, quamvis recte descripta, ahter
tamen legi, prout scihcet in margine notaverant, volebant.
Ideoque universahter instituerunt, ut Bibha secundum notas
marginales legerentur. Quae causa autem Scribas moverit,
quaedam expresse legenda in margine notare, jam dicam ; nani
non omnes marginales notie dubiae sunt lectiones, sed etiani
quae ab usu remota erant notaverunt. Nempe verba obsoleta, et
quae probati ilHus temporis mores non sinebant in publica
concione legi. Nam antiqui Scriptores malitia privati nulhs
auhcis ambagibus, sed res propriis suis nominibus indicabant.
At postquam mahtia et luxus regnavit, illa, quae sine obscoeni
tate ab antiquis dicta sunt, in obscoenis haberi inceperunt. Hac
autem de causa Scripturam ipsam mutare non erat opus; attamen.
ut plebis imbecilhtati subvenirent, introduxerunt, ut nomina
coitus et excrementorum honestius in pubhco legerentur, videhcet
sicuti ipsa in margine notaverunt. Denique quicquid fuerit, cur
usu factum fuerit, ut Scripturas secundura marginales lectiones
legant et interpretentur, id saltem non fuit, quod vera inter-
pretatio secundum ipsas debet fieri. Nam, praeterquam quod ipsi
Rabbini in Talmud saepe a Masoretis recedunt, el ahas habebant
lectiones, quas probabant, ut mox ostendam, quaedam insuper in mar-

gine reperiuntur, quae minus secundum usum hnguie probata viden-
tur. Ex. gr. in hbr. 2 Samuel. cap. 14. vers. 22. * scribitur llTiC

n3J/ "131 nx "*7Dn nz*}^ quia Rex ejfecit secundum sententiam

sui servi, quse constructio plane regularis est et convenit cum
illa vs. 15. ** ejusdem cap. ; at quae in margine habetur ni3I^

servi tui) non convenit cum persona verbi. Sic etiam vs. ult.

cap. 16. ejusdem hbri scribitur DM^kVn "1313 SiVC*'' IITNO ut
cani consultat (id est consultatur) verhum Dei; ubi in margine
additur rW quis pro verbi nominativo. Quod non satis accurate
factum videtur, nam communis hujus linguae usus est, verba
impersonaha in tertia persona singularis Verbi activi usurpare,
ut Grammaticis notissimum. Et ad hunc modum plures inveni-
untur notae, quae nuHo modo scriptae lectioni prseponi possunt.
Quod autem ad secundam rationem Pharisaeorum attinet, ei
etiam ex modo dictis facile respondetur; nempe quod Scriba?
prreter dubias lectiones verba etiam obsoleta notaverunt, Nam
non dubium est, quin in Hngua Hebrsea, sicuti in rehquis,
multa obsoleta et antiquata posterior usus fecerit, et reperta
fuerint ab ultimis Scribis in BibHis, quae, uti diximus, omnia
notaverunt, ut coram populo secundum tum receptum usum
legerentur. Hac igitur de causa nomen i;;j nahgar ubique
notatum reperitur, quia antiquitus communis erat generis, et
idem significabat, quod apud Latinos Juvenis. Sic etiam Hebrse-

orum metropoHs vocari apud antiquos solebat dSi:1T Jerusa-

•

lem, non autem D''^i:il'' Jerusalaim, De pronomine Mn ipse
et ipsa idem sentio, quod scihcet recentiores 1 Vau in *» Jod
mutaverunt (quae mutatio in Hebraea Hngua frequens est,) cum
genus foemininum significare volebant; at quod antiqui non
nisi vocahbus hujus pronominis foemininum a mascuHno solebant
distinguere. Sic prseterea quorundam verborum anomaha aha
apud priores aha apud posteros fuit ; et denique antiqui hteris
paragogicis Vil^ONM singulari sui temporis elegantia utebantur.
Quie omnia hic multis exemphs ihustrare possem, sed nolo
tiediosa lectione lectorem detinere. At si quis roget, unde iisec
noverim ? respondeo, quia ipsa apud antiquissimos Scriptores.
nempe in Bibhis saepe reperi, nec tamen eos posteri imitari
voluerunt ; quae unicaestcausa,undeinreHquishnguis, quamvis jam
etiam mortuis, tamen verba obsoleta noscuntur.

• Ed. Pr.: cap. 4. vers. 23. ** Ed. Pr.: 16.

iiai

•ifc?

TRACTATUS

Sed forte adhuc aliquis instabit, cum ego maximam haruni
notarum partem dubias esse lectiones statuerim, cur nunquam
unius loci plures quam duse lectiones repertse sint ? cur aliquando
non tres vel plures ? Deinde quod quaedam in Scriptis adeo
manifeste Grammatica? repugnant, quse in margine recte, notan-
tur, ut minime credendum sit, scribas haerere potuisse et, utra
esset vera, dubitare. Sed ad hsec etiam facile respondetur; et
quidem ad prinmm dico, plures fuisse electiones, quam quasin
nostris codicibus notatas reperimus. In Tahnude enim plures
notantur, quae a Masoretis neglectse sunt; et tam aperte multis
in locis ab iisdem recedunt, ut superstitiosus ille corrector BibH-
orum Bombergianorum tandem coactus fuerit fateri, in sua prse-

fationi, se eos reconciliare nescire: JC^N ^2JTV)7 NJJH^ JC^I

miDDH hv ^yhh n-idji nm\n S^S iV::inrnD et, inquit hic,

nescimus respondere, nisi quod suprarespondimus, nem-pequodusus
Talmudis est Masoretiscontradicere. Quarenon satiscumfundamento
statuere possumus, unius loci non plures quam duas lectiones
unquam fuisse. Attamen facile concedo, imo credo, unius loci
nunquam plures quam duas lectiones repertas fuisse ; idque ob
duas rationes. Nempe I. quia causa, unde harum lectionum va-
rietatem ortam esse ostendimus, non plures quam duas concedere
potest: ostendimus enim, eas potissimum ex similitudine qua-
rundam Hterarum ortas fuisse. Quare dubium fere semper huc
tandem redibat, videhcet utra ex duabus literis esset scribenda,
3 Beth an D Kaf, ^ Jod an 1 Vau, 1 Dalet an "1 Res, etc,
quarum usus frequentissimus est; et ideo ssepe contingere po-
terat, ut utraque sensum tolerabilem pareret. Deinde, utrum
syllaba longa aut brevis esset, quarum quantitas iis Hteris,
quas Quiescentes vocavimus, determinatur. His adde, quod non
omnes nota^ dubise sunt lectiones; muUas enim appositas esse
diximus honestatis causa, ut etiam ut verba obsoleta et anti-
quata expHcarent. II. ratio, cur mihi persuadeo, uniuslocinon
plures quam duas lectiones reperiri, est quia credo, Scribas pauca
admodum exemplaria reperisse, forte non plura quam duo vel
tria. In tractatu Scribarum DHSID cap. 6. non nisi de tribus
fit mentio, quse fingunt tempore Hezrse iventa fuisse, quia ven-
ditant, has notas ab ipso Hezra appositas fuisse. Quicquid sit,
si tria habuerunt, facile concipere possumus, duo semper in
eodem loco convenisse, quin imo unusquisque mirari sane po-
tuisset, si in tribus tantum exemplaribus tres diversae unius
ejusdemque loci lectiones reperirentur. Quo autem fato factum

THEOLOGICO-POLITICI CAP. IX.

est, ut post Hezram tanta exemplarium penuria fuerit, is mirari
desinet, qui^vel solura cap. 1. Hbr. 1. Machabaeorum legerit, vel
cap. 5.* ]ibr. 12. Antiquit. Josephi. Imo prodigio simile vide-
tur, quod post tantam tamque diuturnam persecutionem pauca
illa retinere potuerint; de quo neminem dubitare opinor, qui
iHam historiam mediocri cum attentione legerit. Causas itaque
videmus, cur nuHibi plures quam duae dubiae lectiones occur-
runt. Quapropter longe abest, ut ex eo, quod non plures dua-
bus ubique dentur, concludi possit, BibHa in locis notatis data
opera perperam scripta fuisse ad significanda mysteria. Quod
autem ad secundum ** attinet, quod qusedam reperiantur adeo
perperam scripta, ut nuUo modo dubitare potuerint, quin om-
nium temporum scribendi usui repugnarent, quaeque adeo ab-
solute corrigere, non autem in margine notare debuerant, me
parum tangit; neque enim scire teneor, quae reHgio ipsos mo-
verit, ut id non facerent. Et forte id ex animi sinceritate fece-
runt, quod posteris BibHa, ut ut ab ipsis in paucis originaH-
bus inventa fuerint, tradere voluerunt, atque originaHum dis-
crepantias notare, non quidem ut dubias, sed ut varias lectio-
nes; nec ego easdem dubias vocavi, nisi quia revera fere om-
nes tales reperio, ut minime sciam, quaenam prae aHa sit pro-
banda. Denique prseter dubias has lectiones notaverunt insuper
Scribse (vacuum spatium in mediis paragraphis interponendo)
plura loca truncata, quorum numerum Masoretse tradunt; nu-
merant sciHcet viginti octo loca, ubi in medio paraprapho spa-
tium yacuum interponitur ; nescio an etiam in numero aHquod
mysterium latere credunt. Spatu autem certam quantitatem re-
Hgiose observant Pharisaei. Horum exemplum (ut unum adfe-
ram) habetur in Genes. cap. 4. vs. 8., qui sic scribitur, Et di-

xit Kain Habeli fratri suo et contigit, dum erant in campo,

ut Kain, etc. ubi spatium reHnquitur vacuum, ubi scire expecta-
bamus, quid id fuerit, quod Kain fratri dixerat. Et at hunc
modum (prseter iHa quse jam notavimus) a Scribis reHcta vigin-
tiocto reperiuntur. Quorum tamen multa non apparerent trun-
cata, nisi spatium interjectum esset. Sed de his satis.

*^ Ed. Pr. : 7.

** Ed. Pr. : secundam.

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. X.

CAPUT X.

Reliqui Veteris Testamenti Lihri eodem modo quo siq)eriores

examinantur,

Trariseo ad reliquos Veteris Testamenti libros. At de duobus
Paralipomenon nihil certi et quod operie pretium sit notandum
habeo, nisi (juod dudum post Hezram, et forte postquam Judas
Machaba^us templum restauravit *, scripti fuerunt. Nam cap. 9.
libri 1. narrat Historicus, qucenam familice primum (tempore
scilicet Hezrje) Hierosolimce hahitaverint; et deinde vers. 17.
Janitores, quorum duo etiam in Nehem. cap. 11. vs. 19.
narrantur, indicat. Quod ostendit, hos libros dudum post urbis
resedificationem scriptos fuisse. Cseterum de vero eorundeni
Scriptore, deque eorum authoritate, utiHtate, et doctrina. nihil
mihi constat. Imo non satis mirari possum, cur inter sacros
recepti fuerunt ab iis, qui librum Sapientiae, Tobiae, et reliquos,
qui Apocryphi dicuntur, ex canone Sacrorum deleverunt : intentuiii
tamen non est eorum authoritatem elevare, sed, quandoquidern
ab omnibus sunt recepti, eos etiam ut ut sunt relinquo.

Psalmi coUecti etiam fuerunt et in quinque libros dispartiti
in secundo templo; nam Ps. 88. ex Philonis Judaei testimonio
editus fuit, dum Rex Jehojachin Babilonise in carcere detentus
adhuc erat, et Ps. 89. cum idem Rex libertatem adeptus est;
nec credo, quod Philo hoc unquam dixisset, nisi vel sui
temporis recepta opinio fuisset, vel ab aliis fide dignis accepisset.
Proverbia Salomonis eodem etiam tempore collecta fuisse credo,
vel ad minimum tempore Josine Regis, idque quia cap. 24. vs.
ult. dicitur, Hcec etiam sunt Salomonis Proverhia, quce transtuh-
runt viri Hiskice Begis Judce. At hic tacere nequeo Rabinorum
audaciam, qui hunc librum cum Ecclesiaste ex canone Sacroruin
exclusos volebant, et cum reliquis, quos jam desideramus.
custodire. Quod absolute fecissent, nisi quajdam reperissent
loca, ubi lex Mosis commendatur. Dolendum sane, quod res
sacrae et optimie ab horum electione dependerint. Ipsis tameii
gratidor, quod hos etiam nobis communicare voluerunt ; verum
non possum non dubitare, num eos bona cum fide tradiderint,
quod hic ad severum examen revocare nolo.

Pergo igitur ad libros Prophetarum. Cum ad hos attendo,

* Cf. Annot. XXI.

video, Prophetias, quse in iis continentur, ex aliis libris collectas
fuisse; neque in hisce eodem ordine semper describi, quo ab
ipsis Prophetis dictae vel scriptae fuerunt; neque etiam omnes
contineri, sed eas tantum, quas hinc illinc invenire potuerunt;
quare hi Hbri non nisi fragmenta Prophetarum sunt. Nam
Esaias regnante Huzia prophetare incepit, ut descriptor ipse
primo versu testatur. At non tantum tum temporis prophetavit,
sed insuper omnes res ab hoc Rege gestas descripsit (vide
Paral. lib. 2. cap. 26. vs. 22.), quem librum jam desideramus.
Quae autem habemus, ex Chronicis Regum Judse et Israelis
descripta esse ostendimus. His adde, quod Rabini statuunt,
hunc Prophetara etiam regnante Manasse, a quo tandem peremtus
est, prophetavisse ; et quamvis fabulam narrare videantur,
videntur tamen credidisse, omnes ejus Prophetias non extare.
Jeremiffi deinde Prophetiae, quae historice narrantur, ex variis
Chronologis decerptae et collectae sunt. Nam, praeterquam quod
perturbate accumulentur, nulla temporum ratione habita, eadem
insuper historia diversis modis repetitur. Nam cap. 21. causam
apprehensionis Jeremise exponit, quod scilicet urbis vastationem
Zedechiae ipsum consulenti prjedixerit ; et hac historia interrupta
transit cap. 22. ad ejus in Jehojachinum, qui ante Zedechiam
regnavit, declamationem narrandum, et quod Regis captivitatem
praedixerit, et deinde cap. 25. ea describit, quse ante hsec,
anno scilicet quarto Jehojakimi, Prophetae revelata sunt. Deinde
qu« anno primo hujus Regis; et sic porro, nullo temporum
ordine servato, prophetias accumulare pergit, donec tandem
cap. 38. (quasi haec 15. capita per parenthesin dicta essent)
ad id, quod cap. 21. narrare incepit, revertitur. Nam conjunctio,
qua illud caput incipit, ad vs. 8, 9, et 10. hujus refertur,
atque tum longe aliter ultimam Jeremiae apprehensionem describit,
et causam diuturnae ejus detentionis in atrio custodise longe
aliam tradit, quam quae in cap. 37. narratur. Ut clare videas,
haec omnia ex diversis historicis esse collecta, nec ulla alia
ratione excusari posse. At reliquse Propheti^, quae in reliquis
capitibus continentur, ubi Jeremias in prima persona loquitur,
ex yolumine, quod Baruch, ipso Jeremia dictante, scripsit,
descriptae videntur. Id enim (ut ex cap. 36. vs. 2. constat) ea
tantum continebat, quae huic Prophetae revelata fuerant a
tempore Josiae usque ad annum quartum Jehojakimi; a quo
etiam tempore hic liber incipit. Deinde ex eodem volumine etiam
descripta videntur, quse habentur ex cap. 45. vers. 2. usque ad cap.
51. vs. 59. Quod autem Ezechiglis liber fragmentum etiam tantum

TRACTATUS

sit, id primi ejus versus clarissime indicant : quis enim non videt,
conjunctionem, qua liber incipit, ad alia jam dicta referri, et cuni
iis dicenda connectere? at non tantum conjunctio, sed totus etiani
orationis contextus alia scripta supponit : annus enim trigesimus,
a quo hic liber incipit, ostendit, Prophetam in narrando pergere,
non autem incipere ; quod etiam Scriptor ipse per parenthesin
vs. 3. sic notat, fiierat scepe verhutn Dei Ezechieli filio Buzl
sacerdoti in terra Chaldceoriim, etc; quasi diceret, verba Eze-
chielis, qua) huc usque descripserat, ad alia referri, quae ipsi
ante hunc annum trigesimum revelata erant. Deinde Josephus
lib. 10. Antiq. cap. 7. * narrat, Ezechielem prsedixisse, quod
Tsedechias Babiloniam non videret; quod in nostro, quem ejus
habemus, libro non legitur, sed contra, cap. scilicet 17. quod
Babiloniam captus duceretur **. De Hosea non certo dicero
possumus, quod plura scripserit, quam quae in libro, qui ejus
dicitur, continentur. Attamen miror, nos ejus plura non habere,
qui ex testimonio Scriptoris plus quam octoginta quatuor annos
prophetavit. Hoc saltem in genere scimus, horum libroruni
Scriptores neque omnium Prophetarum, neque horum, quos habe-
mus, omnes prophetias collegisse. Nam eorum Prophetarum, qui
regnante Manasse prophetaverunt, et de quibus in lib. 2. Paral.
cap. 33. vs. 10, 18, 19, in genere fit mentio, nullas plane
prophetias habemus; nec etiam oranes horum duodecim Prophe-
tarum. Nam Jonae non nisi Propheti^e ije Ninivitis describuntur,
cum tamen etiam Israelitis prophetaverit, qua de re vide lib.
2. Reg, cap. 14. vs. 25.

De libro Jobi, et de ipso Jobo, multa inter Scriptores fuit
controversia. Quidara putant, Mosen eundem scripsisse, et totam
historiam non nisi parabolara esse; quod quidara Rabinorum
in Talraude tradunt, quibus Mairaonides etiara favet in suo
libro More Nebuchira. Alii historiam veram esse crediderunt:
quorum quidara sunt, qui putaverunt, hunc Jobura terapore
Jacobi vixisse, ejusque filiara Dinara in uxorura duxisse. At
Aben Hezra, ut jara supra dixi, in suis coraraentariis supra hunc
librum affirraat, eura ex alia lingua in Hebrseara fuisse trans-
latura ; quod quidera vellem ut nobis evidentius ostendisset,
nam inde possemus concludere, gentiles etiam libros sacros
habuisse. Rera itaque in dubio relinquo; hoc tamen conjicio.
Jobura gentilera aliquera fuisse virura et anirai constantissimi
cui prirao res prosperse, deinde adversissiraae, et tandera felicis-

Ed. Pr. : 9.

'* Cf. Annot. XXII.

THEOLOGICO-POLITICI CAP. X.

simne fuerunt. Nam Ezechiel cap. 14. vs. 14. * eum inter alios
nominat: atque hanc Jobi variam fortunara et animi constan-
tiam multis occasionem dedisse credo de Dei providentia dispu-
tandi, vel saltem authori hujus libri Dialogum componendi:
nam quae in eo continentur, ut etiam stylus, non viri inter
cineres misere segrotantis, sed otiose in musaeo meditantis
videntur. Et hic cum Aben Hezra crederem, hunc librum ex
alia lingua translatum fuisse, quia Gentihum poesin aflfectare
videtur: Deorum namque Pater bis conciliura convocat, et
Momus, qui hic Satan vocatur, Dei dicta summa cum
libertate carpit, etc, sed haec raerae conjecturtie sunt, nec satis
tirmie.

Transeo ad Daniehs librum; hic sine dubio ex cap. 8. ipsius
DanieHs scripta continet. Undenam autem priora septem capita
descripta fuerint, nescio. Possumus suspicari, quandoquidem
praeter priraum Chaldaice scripta sunt, ex Chalda^orum Chrono-
logiis. Quod si clare constaret, luculentissimura esset testiraonium,
unde evinceretur, Scripturam eatenus tantum esse sacram!
«luatenus per ipsam intelligimus res in eadem signiticatas, at
non quatenus verba sive linguara et orationes, quibus res
significantur, intelligiraus : et praeterea libros, qui res optimas
docent et narrant, quacunque demura lingua et a quacunque
natione scripti fuerint, a?que sacros esse. Hoc tamen notare
salteni possumus, haic capita Chaldaice scripta esse, et nihilo-
niinus yeque sacra esse ac reliqua Bibliorum.

Huic autem DanieHs libro primus Hezrte ita annectitur, ut
facile dignoscatur, eundem Scriptorem esse, qui res Judseorum
a prima captivitate successive narrare pergit. Atque huic
non dubito annecti librum Ester; nam cunjunctio, qua is
hber incipit, ad nuUura aliura referri potest. Nec credendum
est, eum eundem esse, quem Mardochaeus scripsit ; nam cap. 9.
vers. 20, 21, 22. narrat alter de ipso Mardochfeo, quod
epistolas scripserit, et quid illa) continuerint : deinde vers. 31.
ejusdem cap., quod regina Ester edicto firmaverit res ad
festum Sortiura (Purim) pertinentes, et quod scriptura fuerit
m libro, hoc est (ut Hebraice sonat) in libro omnibus tum
temporis (quo hsec scilicet scripta sunt) noto: atque hunc
tatetur Aben Hezra, et oranes fateritenentur, cura aliisperiisse.
Oenique reh'qua Mardochaei refert Historicus ad Chronica
K«gum Persarum. Quare non dubitandura est, quin hic liber

/ ^

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. X.

1«

I " 'I

ab eodem Historico, qui res Dani^lis et Hezrae narravit, etiani
ecriptus fuerit; et insuper etiam liber Nehemise *, quia Hezrae
secundus dicitur. Quatuor igitur hos libros, nempe Danielis, Hezrae,
Esteris, et Nehemiae, ab uno eodemque Historico scriptos esse
affirmamus: quisnam autem is fuerit, nec suspicari quideni
possum. Ut autem sciamus, undenam ipse, quisquis tandem
fuerit, notitiam harum historiarum acceperit, et forte etiam
maximam earum partem descripserit, notandum, quod praefecti
sive principes Judseorum in secundo templo, ut eorum Reges
in primo^ scribas sive historiographos habuerunt, qui aimales
sive eorum Chronologiam successive scribebant. Chronologiae
enim Regum sive annalea in hbris Regum passim citantur; at
Principum et sacerdotum secundi tempH citantur primo in lib.
Nehemiae cap. 12. vers. 23., deinde in Mach. lib. 1. cap. 16.
vers. 24. Et sine dubio hic ille est hber (vide Est. cap. 9.
vers. 32. **), de quo modo locuti sumus, ubi edictum Esteris
et illa Mardochaei scripta erant, quemque cum Aben Hezra
periisse diximus. Ex hoc igitur libro omnia, quae in hisce
continentur, desumta vel descripta videntur; nullus enim aUus
ab eorum Scriptore citatur, neque ulhim alium public* authoritatis
novimus. Quod autem hi libri nec ab Hezra, nec a Nehemia
scripti fuerint, patet ex eo, quod Nehem. cap. 12. vs. 10.
11. **''^ producitur genealogia summi pontificis Jesuhgit' usque
ad Jaduah, sextum scilicet pontificem, et qui Alexandro Magno,
jam fere Persarum imperio subacto, obviam ivit (vide Josephi
Antiq. Ub. 11. cap. 8.), vel, ut Philo Judaeus in hbro Temporum
ait, sextum et ultimum sub Persis pontificem. Imo in eodem
hoc Nehemiae cap., vers. sciHcet 22., hoc ipsum clare indicatur,
Levitcpy inquit Historicus, temporis Eljasibi, Jojadce, Jonatanis,
d' JaduJue stipra ^ regmim Darii Persce scripti sunt, nempe in
Chronologiis : atque neminem existimare credo, quod Hezras ****
aut Nehemias adeo longaevi fuerint, ut quatuordecim Reges
Persarum supervixerint; nam Cyrus omnium primus Judaeis
veniam largitus est templum reaedificandi, et ab eo tempore
usque ad Darium, decimum quartum et ultimum Persarum
Regem, ultra 230 anni numerantur. Quare non dubito, quin
hi Hbri dudum postquam Judas Machabaeus tempH cultum

♦ Cf. Annot. XXIII. ** Ed. Pr.: 31. *** Ed. Pr.: vs. 9, 10.

» NB. Nisi significat ultra, error describentis fuit. qui 7j; stipra pi
"Ij; ttsque scripsit.
**** Cf. Annot. XXIV.

■(»

restauravit scripti fuerint, idque quia tum temporis falsi
DanieHs, Hezrae et Esteris Hbri edebantur a malevoHs quibusdam,
qui sine dubio Sectae Tsaducaeorum erant; nam Pharisaei
nunquam iUos Hbros, quod sciam, receperunt. Et quamvis in
Hbro, qui Hezrae quartus dicitur, fabulae qugedam reperiantur,
quas etiam in Talmude legimus, non tamen ideo Pharisaeis
sunt tribuendi; nam, si stupidissimos demas, nuUus eorum est,
qui non credat, iUas fabulas ab aUquo nugatore adjectas fuisse ;
quod etiam credo aUquos fecisse, ut eorum traditiones omnibus
ridendas praeberent. Vel forte ea de causa tum temporis
descripti atque editi sunt, ut populo ostenderent, DanieHs
Prophetias adimpletas esse, atque eum hac ratione in reUgione
confirraarent, ne de melioribus et futura salute in tantis
calamitatibus desperaret. Verumenimvero, quamvis hi Hbri adeo
recentes et novi sint, multae tamen mendae ex festinatione, ni
fal]or, describentium in eosdem irrepserunt. In hisce enim, ut
in reliquis, notae marginales, de quibus in praecedenti cap. egi-
nuis^ plures etiam reperiuntur, et praeterea etiam loca quaedam,
(luai nuUa aha ratione excusari possunt, ut jam ostendam : sed
prius circa horum marginales lectiones notari volo, quod si
Pharisieis concedendum^ eas aeque antiquas esse ac ipsos
Iiorum librorum Scriptores, tum necessario dicendum erit,
8criptores ipsos, si forte plures fuerunt, eas ea de causa
iiotavisse, quia ipsas Chronologias, unde eas descripserunt, non
satis accurate scriptas invenerunt ; et quamvis quaedam mendse
clarae essent, non tamen ausos fuisse antiquorum et majorum
scripta emendare. Nec opus jam habeo, ut de his prolixius hic
iterum agam. Transeo igitur ad eas indicandum, qu£e in margine
non notantur. Atque I. nescio, quot dicam irrepsisse in cap. 2.
Hezne; nam vs. 64. traditur summa totalis eorum omnium, qui
distributive in toto capite numerantur, atque ndem dicuntur
simul fmsse 42360., et tamen, si summas partiales addas, non
plures mvenies quam 29818. Error igitur hic est vel in totaH,
vel m partiaHbus summis. At totalis credenda videtur recte
tradi, quia sine dubio eam unusquisque memoriter retinuit, ut
rem memorabilem ; partiales autem non item. Adeoque, si error
m totalem summam laberetur, statim unicuique pateret, et facile
corrigeretur. Atque hoc ex eo plane confirmatur, quod in Nehem.
cap. 7., ubi hoc caput Hezrae (quod Epistola Genealogiai dicitur)
(escnbitur, sicuti expresse vers. 5. ejusdem cap. Nehemise
dicitur, summa totalis cum hac Hbri Hezrse plane convenit,
partiales autem valde discrepant: quasdam enim majores, quas-

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. X.

dam porro minores, quam in Hezra reperies, easque omnes simiil
conficere 31089. ; quare non dubium est, quin in solas summas
partiales, tam libri Hezrae quam Nehemiae, plures mendse irrepse-
rint. Commentatorum autem, qui has evidentes contradictiones
reconciliare conantur, unusquisque pro viribus sui ingenii, quicquid
pot^st, iingit; et interea, dum scilicet literas et verba Scri-
pturae adorant, nihil aliud faciunt, ut jam supra monuimus,
quam Bibliorum Scriptores contemtui exponere, adeo ut vide-
rentur nescivisse loqui, neque res dicendas ordinare. Imo nihil
aliud faciunt, quam Scripturse perspicuitatem plane obscurare:
nam si ubique liceret Scripturas ad eorum modum interpretari,
nulla esset sane oratio, de cujus vero sensu non possemus
dubitare. Sed non est cur circa haec diu detinear : mihi enim
persuadeo, quod si aliquis Historicus ea omnia imitari vellet,
quse ipsi Scriptoribus Bibliorum devote concedunt, eum ipsi
multis modis irriderent. Et si putant, eum blasphemum esse,
qui Scripturam alicubi mendosam esse dicit, quseso quo nomine
tum ipsos appellabo, qui Scripturis quicquid lubet affingunt?
qui Sacros Historicos ita prostituunt, ut balbutire et omnia
confundere credantur? qui denique sensus Scripturae perspicnos
et evidentissimos negant ? Quid enim in Scriptura clarius, quam
quod Hezras cum sociis in Epistola Genealogise, in cap. 2. libri.
qui ejus dicitur descripta, numerum eorom omnium, qui
Hierosolymam profecti sunt, per partes comprehenderit ; quando-
quidem in iis non tantum eorum numerus traditur, qui suam
Genealogiam, sed etiam eorum, qui eam non potuerunt indicare.
Quid, inquam, clarius, ex vers. 5. cap. 7. Nehemiae, quam quod
ipse hanc eandem Epistolam simphciter descripserit ? li igitiir,
qui haec aliter explicant, nihil aUud faciunt, quam verum Scrip-
turae sensum, et consequenter Scripturam ipsam. negare; quod
autem putant pium esse, una loca Scriptura? aliis accommodare,
ridicula sane pietas, quod loca clara obscuris^ et recta mendosis
accommodent, et sana putridis corrumpant. Absit tamen ut eos
blasphemos appellem, qui nuUum animum maledicendi habent;
nam errare humanum quidem est. Sed ad propositum revertor.
Praeter mendas, quae in summis Epostolae Genealogi^e tam Hezrae
quam Nehemise sunt concedendae, plures etiam notantur in ipsis
nominibus famiharum ; plures insuper in ipsis genealogiis, in his-
toriis, et vereor ne etiam in ipsis prophetiis. Nam sane Prophetia
Jeremiae cap. 22, de Jechonia nullo modo cum ejus historia (vide
finem libri 2. Regum, et Jerem., et Hbr. 1. Paral. cap. 3. vs. 17,
18, 19.) convenire videtur, et praecipue verba versus ultimi illiiis

capitis: nec etiam video, qua ratione de Tsidchia, cujus oculi,
simul ac hlios necare vidit, effossi sunt, dicere potuit pacifice
niorieris, etc. (vide Jerem. cap. 34. vs. 5.). Si ex eventu
Proplietiae interpretandae sunt, haec nomina mutanda essent, et
pro Tsidchia Jechonias, et contra pro hoc ille sumendus vide-
retur : sed hoc nimis paradoxum, adeoque rem ut imperceptibilem
relinquere malo, praecipue quia, si hic aliquis est error, is His-
torico, non vitio exemplarium, tribuendus est. Quod ad reliquos
attinet, quos dixi, eos hic notare non puto, quandoquidem id
non sine magno lectoris taedio efflcere possim ; praesertim quia
ab aliis jam animadversa sunt. Nam R. Selomo ob manifestissi-
mas contradictiones, quas in relatis genealogiis observavit,
coactus est in h^ec verba erumpere, nempe (vide ejus
commentaria in lib. 1. cap. 8 Paralip.) qtiod Hezras (quem
libros Paral. scripsisse putat) fillos Benjaminis aliis nomi-
nibus ajrpellat, ejusque genealogiam aliter, quam eam habemus
in libr. Geneseos, diducit, et quod denique maximam parteni
civitatmn Levitarum aliter quam Josua indicat, inde evenit,
quod discrepantia originalia invenit; et paulo mirs. quod Genea-
logia Giheonis et alioruyn bis et varie describitur, quia Hezras
phrres et varias nniuscujusque Genealogice Epistolas invenit, et
in his describendis maximum mmierum exemplarium secutus est;
ut quando numerus discrepantium Genealogoruni cequalis erat.
twH utrorumque exemplaria descripsit. Atque hoc modo absolute
concedit, hos libros ex originalibus non satis correctis nec satis
certis descriptos fuisse ; imo commentatores ipsi saepissime, duni
loca conciliare student, nihil plus agunt quam errorum causas
indicare; denique neminem sani judicii credere existimo, quod
Sacri Historici cousulto ita scribere voluerint, ut sibi passim
coiitradicere viderentur. At forte aliquis dicet, me hac ratione
iScripturam plane evertere, nam hac ratione, eam ubique men-
dosam esse, suspicari omnes possunt. Sed ego contra ostendi,
me hac ratione Scripturae consulere, ne ejus loca clara etpura
niendosis accommodentur et cori-umpantur ; nec, quia qusedam
loca corrupta sunt, idem de omnibus suspicarilicet: nullusenim
liber unquam sine mendis repertus est. An, quseso, ea de causa
ubique mendosos aliquis unquam suspicatus est? nemo sane,
pra^sertim quando oratio est perspicua, et mens authoris clare
percipitur.

His ea, quae circa historiam Librorum Veteris Testamenti
notare volueram, absolvi, Ex quibus facile colligimus, ante
tenipus Machabaeorum nullum canonem Sacrorum Librorum

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XI.

fuisse *, sed hos, quos jam habemus, a Pharisseis secundi
templi, qui etiam formulas precandi instituerunt, prae raultis
aliis selectos esse, et ex solo eorum decreto receptos. Qui itaque
authoritatem Sacrae Scripturse demonstrare volunt, ii authori-
tatem uniuscujusque libri ostendere tenentur; nec sufficit,
divinitatem unius probare, ad eandem de omnibus concludendam ;
alias statuendum, concilium Pharisaeorum in hac lectione librorum
errare non potuisse, quod nemo unquam demonstrabit. Ratio
autem, quae me cogit statuere, solos Pharisaeos libros Veteris
Testamenti elegisse, et in canonem Sacrorum posuisse, est,
quia in libro Danielis cap. ult. vs. 2. resurrectio mortuorum
praedicitur, quam Tsaducaei negabant ; deinde quia ipsi Pharisaei
in Talmude hoc clare indicant. Nempe Tractatus Sabbathi cap.
2. fol. 30. pag. 2. dicitur 1irp3 211 i-T^DrD min^ '21 IDX

no ^jaoi min n^i inniD vidib^ ^J30 rhip i3D mjS d^ddh
rmn nDi i3idi nTin '•-ai inSnnr '^a^^ imm n'S dixn e.

Jehuda nomine Rahi, qucesiverunt periti abscondere librum
Ecclesiastis, quia ejus verba verbis Legis (NB. libro legis Mosis)
repugnant. Cur autem ipsum non absconderunt? quia secundum
Legem incipit et secundum Legem desinit. Et paulo infra ^N'1

ni37 lirpD vC^Q 12D et etiam librum Proverbiorum quamverunt
abscondere, etc. Et denique ejusdem Tractatus cap. 1. fol. 13.

pag. 2. ivSDSxr iDr n^prn p n^jn: 2'd^ rwn inw iidt did
rmn 121 inniD inDi rnr "^i^pin' isd n:: N'in profecto nium

virum benignitatis causa nomina, cui nomen Neghunja filius
Hiskice; nam ni ipse fuisset, absconditus fuisset liber Eze-
chielis, quia ejus verba verbis legis repugnabant, etc. Ex quibus
clarissime sequitur, legis peritos concilium adhibuisse quales
libri ut sacri essent recipiendi, et quales excludendi. Qui
igitur de omnium authoritate certus esse vult, consilium de
integro ineat, et rationem cujusque exigat.

Jam autem tempus esset, hbros etiam Novi Testamenti eodem
modo examinare. Sed quia id a Viris cum scientiarum tum
maxime Knguarum peritissimis factum esse audio; et etiam
quia tam exactam linguse Graecae cognitonem non habeo, ut
hanc provinciam suscipere audeam, et denique quia librorum,
qui Hebraea hngua scripti fuerunt, exemplaribus destituimur,

• Cf. Annot. XXV.

ideo huic negotio supersedere malo. Attamen ea notare puto,
quse ad meum institutum maxime faciunt, de quibus insequen-
tibus.

CAPUT XI.

Inquiritur, an Apostoli Epistolas suas tanquam Apostoli et

Prophetw, an vero tanquam Doctores scripserint. Deinde

Apostolorum officium ostenditur.

Nemo, qui Novum Testamentum legit, dubitare potest,
Apostolos Prophetas fuisse. Verum, quia Prophetae non semper
ex revelatione loquebantur, sed contra admodum raro, ut in
fine Cap. 1. ostendimus, dubitare possumus, num Apostoli
tanquam Prophetae ex revelatione et. expresso mandato, ut
Moses, Jeremias, et alii, an vero tanquam privati vel doctores
Epistolas scripserint; praesertim quia in Epist. ad Corinth. 1.
cap. 14. vers. 6. Paulus duo praedicandi genera indicat, ex
revelatione unum, ex cognitione alterum ; atque ideo, inquam,
dubitandum, an in EpistoHs prophetent, an vero doceant. Verura
si ad earum stylum attendere volumus, eum a stylo prophetiae
alienissimum inveniemus. Nam Prophetis usitatissimura erat,
ubique testari, se ex Dei edicto loqui, nerape, sic dicit Deus,
ait Deus exercituwn, edictum Dei, etc. ; atque hoc non tantum
videtur locum habuisse in publicis Prophetarum concionibus,
sed etiara in EpistoHs, quae revelationes continebant, ut ex illa
EHse Jehorarao scripta patet (vide Hbr. 2. Paral. cap. 21. vers.
12.), quae etiam incipit TW7V 1DX HD sic dicit Deus. At in
EpistoHs Apostolorum nihil siraile legiraus, sed contra in 1 . ad
Corinth. cap. 7. vers. 40. Paulus secundum suam sententiara
loquitur. Irao perplurirais in locis animi arabigui et perplexi
modi loquendi occurrunt; ut (Epist. ad Rora. cap. 3. vs. 28.)
(irbitramur * igitur, et (cap. 8. vs. 18.) arbitror enim ego, et
ad hunc raodura plura. Praeter hiec aHi inveniuntur modi
loquendi, ab authoritate prophetica plane reraoti, nempe, hoc
autem dico ego, tanquam infirmus, non autem ex manda^o
(vide Epistol. ad Corinth. 1. cap. 7. vers. 6.); consilium da
tanquam vir, quia Dei gratia fidelis est (vide ejusdem cap. 7.
vers. 25.), et sic aHa multa; et notandura, quod, cum in
praedicto cap. ait, se praeceptura Dei vel raandatura habere

* Cf. Annot. XXVI.

TRACTATUS

vel non liabere, non intelligit praeceptum vel mandatum sibi
a Deo revelatum, sed tantum Christi documenta, quae disci-
pulos in monte docuit. Praeterea, si ad modum etiam atten-
damus, quo in his Epistolis Apostoli doctrinam Euangelicam
tradunt, eum etiam a modo Prophetarum valde discedere
videbimus. Apostoli namque ubique ratiocinantur, ita ut non
prophetare sed disputare videantur; Prophetia? vero contra
mera tantum dogmata et decreta continent, quia in iis Deus
quasi loquens introducitur, qui non ratiocinatur, sed ex absoluto
suae naturae imperio decernit. Et etiam quia Prophetse autho-
ritas ratiocinari non patitur; quisquis enim vult sua dogmata
ratione confirmare, eo ipso ea arbitrali uniuscujusque judicio
submittit. Quod etiam Paulus, quia ratiocinatur, fecisse videtur ;
qui in Epist. ad Corinth. 1. cap. 10. vers. 15. ait, tamquam
sapieutihus loqiwr, judicaie vos id quod dico. Et denique quia
Prophetae res revelatas non ex virtute Luminis Naturalis, hoc
est, non ratioeinando percipiebant, ut in Cap. 1. ostendimus.
Et quamvis in quinque libris etiam quaedam per illationem
concludi videantur; si quis tamen ad ea attenderit, eadem nullo
modo tanquam peremtoria argumenta sumi posse videbit. Ex.
gr. cum Moses Deuter. cap. 31. vers. 27. Israelitis dixit, si,
dum ego vohiscum vixi rehelles fuistis contra iJeum, multo magis
postquam mortuus ero. Nullo modo inteUigendum est, quod
Moses ratione convincere vult, Israelitas post ejus mortem a
vero Dei cultu necessario deflexuros ; argumentum enim falsum
esset, quod etiam ex ipsa Scriptura ostendi posset : nam Israelitse
constanter perseverarunt vivente Josua et Senibus, et postea
etiam vivente Samuele, Davide, Salomone, etc. Quare verba
illa Mosis moralis locutio tantum sunt, qua rethorice, et prout
futuram populi defectionem vividius imaginari potuerat, praedicit.
Ratio autem, cur non dico, Mosen ex se ipso, ut populo suam
praedictionem verisimilem faceret, et non tanquam Prophetam
ex revelatione haec dixisse, est, quia vers. 21. ejusdem cap.
narratur, Deum hoc ipsum Mosi aliis verbis revelavisse; quem
sane non opus erat, verisimilibus rationibus certiorem de hac Dei
praedictione et decreto reddere, at necesse erat, ipsam in ipsius
imaginatione vivide reprasentari, ut in Cap. 1. ostendimus;
quod nullo meliori modo fieri poterat, quam praesentem populi
contumaciam, quam saepe expertus fuerat, tanquam futurani
imaginando. Et ad hunc modum omnia argumenta Mosis, qua^
in quinque libris reperiuntur, intelligenda sunt; quod scilicet
non sunt ex scriniis Rationis desumpta, sed tantum dicendi

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XI.

modi, qiiibus Dei decreta efiicacius exprimebat, et vivide ima-
ginabatur. Nolo tamen absolute negare, Prophetas ex revela-
tione argumentari potuisse, sed hoc tantum affirmo, quo Pro-
phet?e magis legitime argumentantur, eo eorum cognitio^ quam
rei revelat?e habent, ad naturalem magis accedit; atque ex
hoc maxime dignosci, Prophetas cognitionem supra naturalem
habere, quod scilicet pura dogmata sive decreta sive sententias
loquantur ; et ideo summum Prophetam Mosen nuUum legitimum
argumentum fecisse; et contra longas Pauli deductiones et
argumentationes, quales in Epist. ad Romanos reperiuntur, nullo
modo ex revelatione supernaturali scriptas fuisse concedo.
Itaque tam modi loquendi quam disserendi Apostolorum in
EpistoHs clarissime indicant, easdem non ex revelatione et
divino mandato, sed tantum ex ipsorum naturali judicio scrip-
tas fuisse, et nihil continere praeter fraternas monitiones mix-
tas urbanitate (a qua sane prophetica authoritas plane abhorret),
qiialis est illa Pauli excusatio in Epist. ad Rom. cap. 15. vs.
15., paulo audacius scripsi vobis, fratres. Possumus praeterea
hoc ipsum ex eo concludere, quod nuUibi legimus, quod
Apostoli jussi sint scribere, sed tantum praedicare quocunque
irent, et dicta signis confirmare. Nam eorum praesentia et signa
absolute requirebantur ad gentes ad Religionem convertendas,
easque in eadem confirmandas, ut ipse Paulus in Epist, ad
Rom. cap. 1. vs. 11. expresse indicat; quia valde, inquit,
desidero ut videam vos, ut impertiar vohis donmn Spiritus ut
confrmemini. At hic objici posset, quod eodem modo possemus
concludere, Apostolos nec etiam tanquam Prophetas praedicavisse :
nam cum huc aut illuc prsedicatum ibant, id non ex expresso
mandato, sicuti olim Prophetae, faciebant. Legimus in Veteri
Testamento, quod Jonas Niniven praedicatum ivit, ac simul
quod eo expresse missus est, et quod ei revelatum fuerit id,
qnod ibi prjedicare debebat. Sic etiam de Mose prolixe narratur,
quod in vEgyptum tanquam Dei legatus profectus est, et simul,
quid populo Israelitico et Regi Pharahoni dicere, et quaenam
signa ad fidem faciendam coram ipsis facere tenebatur. Esaias,
Jeremias, Ezechiel, expresse jubentur Israelitis praedicare. Et
(lenique nihil Prophetae praedicaverunt, quod Scriptura non
testetur, eos id a Deo accepisse. At de Apostolis nihil simile,
ciim huc aut illuc ibant praedicatum, in Novo Testamento,
nisi admodum raro, legimus. Sed contra quaedam reperiemus,
quae expresse indicant, Apostolos ex proprio consilio loca ad
proedicandum elegisse: ut contentio illa ad dissidium usque,

TRACTATUS

Pauli et Barnabae, de qua vide Act. cap. 15. vs. 37, 38*, etc.
Et quod saepe etiam frustra aliquo ire tentaverint, ut idem
Pciulus in Epist. ad Rom. cap. 1. vs. 13. testatur, nempe his
temporibus multis volui venire ad vos et prohibitus sutn ; et
cap. 15. vs. 22., propter hoc impeditus sum temporibus multis,
quominus venirem ad vos; et cap. denique ult. Epist. ad
Corinth. 1. vs. 12., de Apollo autem fratre meo multum petii
ah eo, ut proficisceretur ad vos cum fratribus, et omnino nulla
e.rat ei voluntas, ut veniret ad vos; cum autem ei erit oppor-
tunitas, etc. Quare tam ex his modis loquendi, et contentione
Apostolorum, quam ex eo quod nec, cum ad praedicandura
aliquo irent, testetur Scriptura, sicut de antiquis Prophetis,
quod ex Dei mandato iverint, concludere debueram, Apostolos
tanquam Doctores, et non tanquam Prophetas etiam praedicavisse.
Verum hanc quaestionem facile solvemus, modo attendamus ad
ditferentiam vocationis Apostolorum et Prophetarum Veteris
Testamenti. Nam hi non vocati sunt ut omnibus nationibus
praedicarent et prophetarent, sed quibusdam tantum pecu-
liaribus; et propterea expressum et singulare mandatum ad
unamquamque requirebant. At Apostoli vocati sunt, ut omnibus
absolute pra^dicarent, oranesque ad Religionem converterent.
Quocunque igitur ibant, Christi mandatum exequebantur ; nec
ipsis opus erat ut, antequam irent, res praedicandae iisdem
revelarentur, discipulis scilicet Christi, quibus ipse dixerat,
(jtmm autem tradiderint vos, ne sitis soUiciti, quomodo aut quid
loquamini; dabitur enim vobis in illa hora, quid loqueminiy etc
(vide Matth. cap. 10. vs. 19, 20.). Concludimusitaque, Apostolos
ea tantum ex singulari revelatione habuisse, quae viva voce
praedicaverunt, et simul signis confirmaverunt (vide qu* in
initio 2. Cap. ostendimus) ; quae autem simpliciter, nullis adhibitis,
tanquam testibus, signis, scripto vel viva voce docuerunt, ea ex
cognitione (naturali scilicet) locuti sunt vel scripserunt ; qua de re
vide Epist. ad Corinth. 1. cap. 14. vs. 6. Nec hic nobis inoraiu
injicit, quod omnes Epistola? exordiantur ab Apostolatusapprobati-
one ; nam Apostolis, ut mox ostendam, non tantum virtus ad pro-
phetandum, sed etiam authoritas ad docendum concessa est. Et hac
ratione concedimus, eos tanquam Apostolos suas Epistolasscripsisse,
et hac de causa exordium a sui Apostolatus approbatione unum-
quemque sunisisse; vel forte, ut animum lectorisfaciHus sibi coii-
ciliarent, et ad attentionem excitarent, voluerunt ante omnia

• Ed. Pr.: 17, 18.

THEOLOGICO-POLinCI CAP. XI.

testari, se illos esse, qui omnibus fidelibus ex suis pnedicati-
onibus innotuerant, et qui tum claris testimoniis ostenderant,
se veram docere Religionem et salutis viam. Nam qua?cunque
ego in hisce Epistolis dici video de Apostolorum vocatione, et
Spiritu Sancto et divino quem habebant, ad eorum, quas habuerant,
praedicationes referri video, iis tantum locis exceptis, in quibus
Spriritus Dei et Spiritus Sanctus pro mente sana, beata, ot
Deo dicata, etc. (de quibus in primo Cap. diximus) sumitur.
Ex. gr. in Epist. ad Corinth. 1. cap. 7. vs. 40. ait Paulus,
beata autem est si ita maneat secundum sententiam meam ; puto
autem etiam ego, quod Spiritus Dei sit in me. Ubi per Spintmn
J)ei ipsam suam mentem intelligit, ut ipse orationis contextus
indicat; hoc enim vult: viduam, quse secundo non vult nubere
niarito, beatam judico secundum meam sententiam, qui ccelebs
vivere decrevi, et me beatiim puto. Et ad hunc modum alia
reperiuntur, quae hic adferre supervacaneum judico. Cum itaque
statuendum sit, Epistolas Apostolorum a solo Lumine Naturali
dictatas fuisse, videndum jam est, quomodo Apostoli ex sola
naturaU cognitione res, quae sub eandem non cadunt, docere
poterant. Verum si ad illa, quae circa Scripturai interpretationem
Cap. 7. hujus Tractatus diximus, attendamus, nulla hic nobis
erit difficultas. Nam quamvis ea, quae in Bibliis continentur, ut
plurimum nostrum captum superent, possumus tamen secure de
iisdem disserere, modo nulla alia principia admittamus quam
ea, quae ex ipsa Scriptura petuntur; atque hoc eodem etiam
modo Apostoli ex rebus, quas viderant, quasque audiverant, et
^|uas denique ex revelatione habuerant, multa concludere et
elicere, eaque homines, si libitum iis esset, docere poterant.
Deinde, quamvis Religio, prout ab Apostolis praedicabatur, nempe
simplicem Christi historiam narrando, sub Rationem non cadat,
ejus tamen summam, quae potissimum documentis moralibus
constat, ut tota Christi doctrina *, potest unusquisque Lumine
Naturali facile assequi. Denique Apostoli non indigebant lumine
supernaturali ad Religionem, quam antea signis confirmaverant,
communi hominum captui ita accommodandam, ut facile ab
unoquoque ex animo acciperetur ; neque etiam eodem indigebant
ad homines de eadem monendos; atque hic finis Epistolarum
est, homines scilicet ea via docere et monere, quam unusquisque
Apostolorum optimam judicavit ad eosdem in Religione confir-
mandos. Et hic notandum id, quod paulo ante diximus, nempe

* Cf. Annor, XXVII.

TRACTATUS

quod Apostoli non tantum virtuteni acceperant ad historiani
Christi tanquam Prophetse praedicandam, eandem scilicet signis
confirmando, sed praeterea etiam authoritatem docendi et monendi
ea via, quam unusquisque optimam esse judicaret ; quod utrumque
donum Paulus in Epist. ad Timoth. 2. cap. 1. vs. 11. clare
his indicat, in quo eyo constitutus sum prceco et Apostolus et
dodor gentium. Et in 1. ad eund. cap. 2. vs. 7., cujus consli-
tutns sum ego prceco et Apostolus (veritatem dico per Christum,
non mentior) doctor gentium cum fide NB. ac veritate. His,
inquam, clare utramque approbationem, nempe Apostolatus et
Doctoratiis, indicat; at authoritatem monendi quemcunque et
quandocunque voluerit in Epist. ad Philem. vs. 8. his significat,
quamvis multam in Christo Uhertatem habeam j^rcecipiendi tibi,
quod ronvenit, tamen^ etc. Ubi notandum; quod, si ea, qua^
Philemoni prsecipere oportebat, Paulus ut Propheta a Deo
acceperat, et tanquam Propheta praecipere debebat, tum profecto
ipsi non licuisset Dei prseceptum in preces mutare. Quare
necessario intelligendum, eum loqui de libertate monendi, qua*
ipsi tanquam Doctori, et non tanquam Prophetse erat..

Attamen nondum satis clare sequitur, Apostolos viam docendi.
quam unusquisque meliorem judicasset, eligere potuisse, sed
tantum, eos ex officio Apostolatus non sohmi Prophetas, sed
etiam Doctores fuisse ; nisi Rationem in auxilium vocare vehmus,
quse plane docet, eum, qui authoritatem docendi habet, habere
etiam authoritatem eligendi, quam velit, viam. Sed satius erit,
rem omnem ex sola Scriptura demonstrare ; ex ipsa enim claro
constat, unumquemque Apostolorum singularem viam elegisse.
nempe ex his verbis PauH Epist, ad Rom. cap. 15. vers. 20..
sollicite curans, ut pnedicarem non ubi invocatum erat nomen
Christi, ne (edificarem supra alienum fundamentum. Sane, si
omnes eandem docendi viam habebant, et omnes supra ideni
fundamentum Christianam rehgionem aedificaverant, nulla rationo
Paulus alterius ApostoH fundamenta aHena vocare poterat, utpote
quae et ipsius eadem erant. Sed quandoquidem ipsa aHena vocat.
necessario concludendum, unumquemque ReHgionem diverso
fundamento supersedificasse, et ApostoHs in suo doctoratu ideni
contigisse quod reHquis doctoribus, qui singularem docendi
methodum habent; ut semper magis eos docere cupiant, qui
plane rudes sunt, et Hnguas vel scientias, etiam mathematicas.
de quarum veritate nemo dubitat, ex nuUo aHo discere inceperunt.
Deinde, si ipsas Epistolas aHqua cum attentione percurramns,
videbimus, Apostolos in ipsa ReHgione quidem convenire, in

THEOLOGIOO-POLITICI CAP. XII.

fundamentis autem admodum discrepare. Nam Paulus, ut homines
in ReHgione confirmaret, et iis ostenderet salutem a sola Dei
gratia pendere, docuit, neminem ex operibus, sed sola fide
t^loriari posse, neminemque ex operibus justificari (vide Epist.
ad Rom. cap. 3. vers. 27, 28.), et porro totam iUam doctrinam
de priedestinatione. Jacobus autem contra in sua Epistola,
hominem ex operibus justificari, et non ex fide tantum (vide
ejus Epist. cap. 2. vers. 24.); et totam doctrinam ReHgionis,
missis omnibus iUis PauH disputationibus, paucis admoduni
comprehendit. Denique non dubium est, quin ex hoc, quod
scilicet ApostoH diversis fundamentis ReHgionem superaedificave-
rint, ortae sint multae contentiones et schismata, quibus Ecclesia
jam inde ab Apostolorum temporibus indesinenter vexata fuit,
et profecto in aeternum vexabitur, donec tandem aHquando
ReHgio a speculationibus philosophicis separetur, et ad paucis-
8ima et simpHcissima dogmata, quae Christus suos docuit,
redigatur; quod ApostoHs impossibile fuit, quia EuangeHum
ignotum erat hominibus. Adeoque ejus ne doctrinae novitas
eorum aures multum Isederet, eam, quoad fieri poterat, hominum
sui temporis ingenio accommodaverunt (vide Epist. ad Cor. 1.
cap. 9. vs. 19, 20, etc), et fundamentis tum temporis maxime
notis et acceptis superstruxerunt ; et ideo nemo Apostolorum
inagis philosophatus est, quam Paulus, qui ad gentibus prsedi-
candum vocatus fuit. ReHqui autem, qui Judaeis praedicaverunt,
philosophiae sciHcet contemtoribus, eorum etiam ingenio sese
accommodaverunt (de hoc vide Epist. ad Galat. cap. 2. vs. 11,
etc.) et ReHgionem nudam*a speculationibus philosophicis do-
cuerunt. Jam autem feHx profecto nostra esset tetas, si ipsani
etiam ab omni superstitione Hberam videremus.

CAPUT XII.

De vero Legis divince syngrapho, et qua ratione Scriptura Sacra

vocatur, et qua ratione Verbum Dei; et denique, ostenditur

ipsam, quatenus Verbum I)ei continet, incorruptam

ad nos pervenisse.

Qui BibHa, ut ut sunt, tanquam Epistolam Dei e coelo homi-
nibus missam considerant, clamabunt sine dubio, me peccatum
in Spiritum Sanctum commisisse ; qui scilicet Dei verbum men-
dosum, truncatum, adulteratum, et sibi non constans statuerim,

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XIJ.

nosque ejus non nisi fragmenta habere, et denique syngraphum
pacti Dei, quod cum Judaeis pepigit, periisse. Verum non dubito,
si rem ipsam perpendere velint, quin statim clamare desinent.
Nam tam ipsa Ratio, quam Prophetarum et Apostolorum sententia',
aperte clamant, Dei aeternum verbum et pactum, veramque
ReJigionem, hominum cordibus, hoc est humanae menti, divinitus
inscriptam esse, eamque verum esse Dei syngraphum, quod ipse
sno sigillo, nempe sui idea, tanquam imagine suae divinitatis
consignavit. Primis Judteis Religio tanquam lex scripto tradita
est, nimirum quia tum temporis veluti infantes habebantur.
Verum imposterum Moses (Deuter. cap. 30. vers. 6.) et Jere-
mias (cap. 31. vers. 33.) tempus futurum ipsis praedicant, quo
Deus suam legem eorum cordibus inscribet. Adeoque solis Judseih;,
et praecipue Tsaducseis, competebat olim pro lege in tabuhs
scripta pugnare at iis minime, qui ipsam mentibus inscriptam
habent; qui igitur ad haec attendere velit, nihil in supradictis
reperiet, quod Dei verbo, sive verae Religioni et fidei, repugnet,
vel quod eam infirmare possit, sed contra, nos eandem confirmare;
ut etiam circa finem Cap. 10. ostendimus. Et ni hoc esset.
plane de his tacere decrevissem, imo hbenter concessissem ad
eifugiendas omnes difficultates, in Scripturis profundissima latere
mysteria ; sed quia inde intolerabiHs orta est superstitio, et alia
perniciosissima incommoda, de quibus in prjefatione Cap. 7.
locutus sum, his minime supersedendum esse duxi; prsesertim
quia Religio nullis superstitiosis ornamentis indiget, sed coiitra
de ipsius splendore adimitur, quando similibus figmentis adornatur.
At dicent, quamvis lex divina cordibus inscripta sit, Scripturani
nihilominus Dei esse verbum, adeoque non magis de Scriptura
quam de Dei Verbo dicere licet, eandem truncatam et depravatani
esse. Verum ego contra vereor, ne nimis studeant esse sancti,
et Religionem in superstitionem convertant; imo ne simulacra
et imagines, hoc est chartam et atramentum, pro Dei Verbo
adorare incipiant. Hoc scio, me nihil indignum Scriptura aut
Dei verbo dixisse, qui nihil statuerim, quod non evidentissimis
rationibus verum esse demonstraverim ; et hac de causa etiam
certo affirmare possim, me nihil dixisse, quod impium sit, vel
quod impietatem redoleat. Fateor, profanos quosdam homines,
quibus Religio onus est, ex liis licentiam peccandi sumere posse,
et sine ulla ratione, sed tantum ut voluptati concedant, hinc
concludere, Scripturam ubique esse mendosam et falsificatam,
et consequenter nuUius etiam authoritatis. Verum similibus
subvenire impossibile est, secundum ilhid tritum, quod nihil adeo

recte dici potest, quin male interpretando possit depravari. Qui
voluptatibus indulgere volunt, facile causam quamcumque invenire
possunt; nec oHm ii, qui ipsa originalia, arcam foederis, imo
ipsos Prophetas et Apostolos habebant, raeliores fuerunt, nec
magis obtemperantes ; sed omnes, tam Judaei quam Gentiles,
iidem semper fuerunt, et in omni ievo virtus admodum rara
fuit. Attamen, ut omnem amoveam scrupulum, ostendendum hie
est, qua ratione Scriptura, et quiecunque res muta, sacra et
divina dici debeat : deinde, quid sit revera Verbum Dei, et quod
id non contineatur in certo numero librorum : et denique,
Scripturam, quatenus ea docet, quae ad obedientiam et salutem
necessaria sunt, non potuisse corrumpi. Nam ex his facile
unusquisque judicare poterit, nos nihil contra Dei verbum dixisse,
nec ullum locum impietati dedisse.

Id sacrum et divinum vocatur, quod pietati et religioni
exercendse destinatum est ; et tamdiu tantum sacrum erit, quamdiu
homines eo religiose utuntur; quod si pii esse desinant, et id
etiam simul sacrum esse desinet; at si idem ad res impias
patrandas dedicent, tum id ipsum, quod antea sacrum erat,
immundum et profanura reddetur. Ex. gr. locus quidam a Jacobo

Patriarcha vocatus fuit ^N* D^D domus IJei, quia ibi Deum ei
revelatum coluit; sed a Prophetis ille ipse locus vocatus fuit
px iT3 domus iniquitatis (vide Hamos cap. 5. vs. 5. etHoseaj

cap. 10. vs. 5.), quia Israelita? ex instituto Jerobohami ibi
idolis sacrificare solebant. AHud exemplum, quod rem clarissime
indicat. Verba ex solo usu certam habent significationem ; et
si secundum hunc eorum usum ita disponantur, ut homines
eadem legentes ad devotionera moveant, tuni illa verba sacra
erunt, et etiara liber tali verborura dispositione scriptus. Sed si
postea usus ita pereat, ut verba nuUam habeant significationem,
vel quod liber prorsus negligatur, sive ex raalitia, sive quia
eodem non indigent, tum et verba et liber nullius usus neque
sanctitatis erunt. Denicjue si eadem verba aliter disponantur,
vel quod usus praevaluerit ad eadera in contrariam significationem
^umenda, tura et verba et Hber, qui antea sacri, impuri et
profani erunt. Ex quo sequitur, niJiil extra mentera absolute,
sed tantum respective ad ipsam, sacrura aut profanum aut
iiupurum esse. Quod etiam ex multis Scripturse locis evidentissime
constat. Jeremias (ut unum aut alterum adferam) cap. 7. vs.
4. ait, Judseos sui teraporis falso vocavisse templum Salomonis,
templum Dei : nara, ut ipse in eodera capite pergit, Dei nomen

TRACTATUS

I
i

illi templo tantum inesse poterat *, quamdiu ab hominibus, qui
ipsum colunt, et justitiam defendunt, frequentatur ; quod si ab
homicidis, furibus, idololatris, aliisque nefariis hominibus fre-
quentetur, tum foveam potius esse transgressorum. Quid de arca
ftederis factum sit, nihil Scriptura narrat; quod saepe miratus
sum; hoc tamen certum est, eandem periisse, vel cum templo
combustam fuisse, etsi nihil magis sacrum nec majoris reverentiie
apud Hebraeos fuit. Hac itaque ratione Scriptura etiam tamdiii
sacra est, et ejus orationes divinae, quamdiu homines ad devo-
tionem erga Deum movet ; sed si ab iisdem prorsus negligatur,
ut olim a Judteis, nihil est prseter chartam et atramentum, et
ab iisdem absolute profanatur, et corruptioni obnoxia rehnquitur :
ideoque si tum corrumpitur aut perit, falso tum dicitur, verbum
M corrumpi aut perire: sicuti etiam tempore Jeremiie falso
«liceretur, templum, quod tum temporis templum Dei esset,
ilammis periisse. Quod ipse Jeremias ** etiam de ipsa Lege ait :
sic naraque impios sui temporis increpat, D^Dn TlOXn HDW

unsi\D ipv }2V nri; ipirS j<Sn ii"in» m,T n-nni m:^

qua ratione dicitis, j!>e;'i7i sunius, et lex Dei nobisciim est? certc
frustra adornata fiiit ; calamiis scriharnm friistra factus est:
hoc est, falso dicitis, vos, etsi Scriptura penes vos est, legein
Dei habere, postquam ipsam irritam fecistis. Sic etiam, cuiu
Moses primas tabulas fregit, ille minime verbum Dei prae ira e
manibus ejecit atque fregit (nam quis hoc de Mose et verlx»
Dei suspicari posset), sed tantum lapides, qui quamvis antea
sacri essent, quia iis inscriptum erat foedus, sub quo Judiii
Deo obedire se obligaverant, tamen, quia postea vituluni
adorando pactum illud irritum fecerant, nuUius prorsus tuni
erant sanctitatis ; et eadem etiam de causa secundte cum area
perire potuerunt. Non itaque mirum, si jam etiam priraa originalia
Mosis non extent, neque quod ea, quae in superioribus diximus,
libris, quos habemus, contigerint, quando verum originale
fflederis divini, et omnium sanctissimum, totaliter perire potuerit.
Desinant ergo nos impietatis accusare, qui nihil contra verbuni
Dei locuti sumus, nec idem contaminavimus ; sed iram, si quam
justam habere possint, in antiquos vertant, quorum raalitia

YidetTir hoc poterat per imprudentiam perfect* sententia* additum

esse.

•* Cap. 8. vs. 8, e memoria laudatus ; in libro legitur n^j? IptD^S 7MT\ pN**

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XII.

Dei arcara, templura, legera, et omnia sacra profanavit, et cor-
ruptioni subjecit. Deinde, si secundum illud Apostoli in 2. Epist.
ad Corinth. cap. 3. vers. 3. Dei Epistolara in se habent, non
atramento sed Dei Spiritu, neque in tabulis lapideis sed in
tabulis carneis cordis scriptam, desinant literara adorare et de
eadera adeo esse solliciti.

His puto rae satis explicuisse, qua ratione Scriptura sacra et
divina habenda sit. Videndura jara est, quid proprie intelligendura
sit per 7KV 131 debar Jehova (Verbura Dei). 131 dabar quidem
significat verbum, orationem, edictum, et rem. Quibus autera de
causis res aliqua Hebraice dicitur Dei esse, et ad Deum refertur,
in Cap. 1 . ostendiraus ; atque ex iis facile intelligitur, quid
Scriptura significare velit per verbum Dei, orationem, edictura,
et rera. Orania itaque hic repetere non est opus, nec etiara
quae in Cap. 6. de rairaculis tertio loco ostendimus. Sufficit
rem tantura indicare, ut, quae de his hic dicere volumus, melius
intelligantur. Nerape quod verbum Dei, quando de subjecto
aliquo praedicatur, quod non sit ipse Deus, proprie significat
legem illam Divinam, de qua in 4. Cap. egimus: hoc est,
Religionera toti huraano generi universalera sive catholicara ;
([ua de re vide Esaiae cap. 1. vs. 10. etc, ubi verura vivendi
modura docet, qui scilicet non in caereraoniis, sed in charitate
et vero anirao consistit, euraque Legera, et Verbum Dei, pro-
miscue vocat. Suraitur deinde raetaphorice pro ipso Naturae
ordine, et fato (quia revera ab aeterno divinae natiirae docreto
pendet et sequitur) ; et praecipue pro eo, quod hujus ordinis
Prophetae praeviderant, idque quia ipsi res futuras per causas
naturales non percipiebant, sed tanquara Dei placita vel decreta.
Deinde etiam sumitur pro omni cujuscunque Prophetae edicto,
quatenus id singulari sua virtute vel dono prophetico, et non
ex communi Naturali Lumine perceperat, idque potissiraum
([uia revera Deura tanquam legislatorera percipere solebant
Prophetae, ut Cap. 4. ostendiraus. Tribus itaque his de causis
Scriptura Verbura Dei appellatur; nerape quia verara docet
religionera, cujus Deus aeternus est author ; deinde quia prae-
dictiones rerura futurarura tanquara Dei decreta narrat; et
denique quia ii, qui revera fuerunt ejus authores, ut pluriraura
non ex communi Naturali Luraine, sed quodara sibi peculiari
docuerunt, et Deura eadera loquentera introduxerunt. Et quani-
vis praeter haec plura in Scriptura contineantur, quae raere
historica sunt, et ex Lumine Naturali percepta, noraen tamen
a potiore sumitur. Atque hinc facile percipimus, qua ratioHe

n. 7

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XII.

'. !

Deus author Bibliorum sit intelligendus ; nempe propter veram
Religionem, quae in iis docetur: at non quod voluerit certuni
numerum librorum hominibus communicare. Deinde hinc etiani
scire possumus, cur Biblia in libros Veteris et Novi Testamenti
dividantur : videlicet quia ante adventum Christi Prophetse
Religionem prsedicare solebant tanquam legem Patriae, et ex vi
pacti tempore Mosis initi ; post adventura autem Christi eandem
tanquam legem Catholicam, et ex sola vi passionis Christi,
omnibus prsedicaverunt Apostoli ; at non quod doctrina diversisint,
nec quod tanquam syngrapha foederis scripti fuerint, nec denique
quod religio cathohca. quae maxime naturalis est, nova esset,
nisi respectu hominum, qui eam non noverant; in mundo erat,
ait Johannes Euangehsta cap. 1. vs. 10., et miindus non novit
eum. Quamvis itaque pauciores libros, tam Veteris quam Novi
Testamenti, haberemus, non tamen Dei Verbo (per quod proprie,
ut jam diximus, vera Rehgio intelligitur) destitueremur ; sicut
non putamus nos eodem jam destitutos esse, etsi multis ahis
prsestantissimis scriptis caremus, ut libro Legis, qui tanquam
fcederis syngraphum religiose in templo custodiebatur, et praeterea
libris Bellorum, Chronologiarum, et aliis plurimis, exquibushi.
quos Veteris Testaraenti haberaus^ decerpti et collecti sunt.
Atque hoc multis praeterea rationibus confirmatur. Nempe 1.
quia libri utriusque Testamenti non fuerunt expresso mandato
uno eodemque tempore omnibus saeculis scripti, sed casu quibus-
dam hominibus, idque prout tempus et eorum singularis con-
stitutio exigebat, ut aperte indicant Prophetarum vocationes
(qui, ut impios sui temporis monerent, vocati sunt), et etiani
Apostolorura Epistola?. II. quia aliud est, Scripturam et menteni
Prophetaruui, aliud autem, mentem Dei, hoc est ipsam rei
veritatem; intelligere; ut ex eo, quod in Cap. 2. de Prophetis
ostendiraus, sequitur. Quod etiara in Historiis et rairaculis locum
habere ostendiraus Cap. 6. Atqui hoc de locis, in quibus de
vera Religione et vera virtute agitur, rainirae dici potest. III.
quia Libri Veteris Testaraenti ex raultis electi fuerunt, et a
concilio tandera Pharisseorura collecti et probati, ut in Cap. 10.
ostendiraus ; hbri autera Novi Testamenti decretis etiara ConciKo-
rum quorundara in Canonera assurati sunt ; quorura etiara decretis
plures ahi, qui sacri a multis habebantur, ut spurii rejecti sunt.
At horum Conciliorum (tam Pharisaeorum quam Christianorum)
membra non constabant ex Prophetis, sed tantum ex Doctoribus
et peritis ; et tamen fatendum necessario est, eos in hac electione
verbum Dei pro norma habuisse; adeoque, antequam omnes

hbros probaverant, debuerunt necessario notitiam Verbi Dei
habere. IV. quia Apostoli non tanquam Prophetae, sed (ut in
praecedente Capite diximus) tanquam Doctores scripserunt, et
viam ad docendum elegerunt, quam faciliorem judicaverunt fore
discipuHs, quos tum docere volebant; ex quo sequitur, in iis
(ut etiam in fine praedicti Capitis conclusimus) multa contineri,
quibus jam ratione Rehgionis carere possumus. V. denique, quia
quatuor habentur in Novo Testamento Euangelistse ; et quis
credet, quod Deus quater Historiam Christi narrare voluerit, et
scripto horainibus communicare? Et quamvis quaedam in uno
contineantur, qua? in alio non habentur, et quod unus ad ahum
intelligendum saepe juvat, inde tamen non concludendum (st,
omnia, quae in hisce quatuor narrantur, cognitu necessaria
fuisse. et Deura eos elegisse ad scribendura, ut Christi historia
melius intelligeretur ; nara unusquisque suura Evangelium diverso
loco pr?edicavit, et unusquisque id, quod praedicaverat, scripsit.
id(]ue simpHciter, ut historiam Christi dihicide narraret, et non
ad rehquos explicandum. Si jam ex eorum mutua coUatione
facilius et mehus quandoque intelliguntur, id casu contingit et
paucis tantuni in locis, quse quaravis ignorarentur, historia
tamen leque perspicua esset, et horaines non minus beati.

His ostendimus, Scripturam ratione Rehgionis tantum, sive
ratione Legis Divinae universaHs, proprie vocari Verbum Dei.
{!^uperest jam ostenderO; eandem, quatenus proprie sic vocatur,
non esse mendosam, depravalam, neque truncatara. Atqui id
liic mendosura, depravatum atque truncatum voco, quod adeo
perperam scriptum et constructum est, ut sensus orationis
ex usu Hnguae investigari, vel ex sola Scriptura depromi,
nequeat; nam affirmare nolo, quod Scriptura, quatenus Legem
Divinam continet, semper eosdera apices, easdem Hteras, et
denique eadem verba servavit (hoc enim Masoretis, et qui
Hteram superstitiose adorant, demonstrandum reHnquo), sed
tantum quod sensus, ratione cujus tantum oratio aliqua divina
vocari potest, incorruptus ad nos pervenit, tametsi verba, quibus
primo significatus fuit, ssepius mutata fuisse supponantur. Nam
hoc, ut diximus, nihil Scripturae divinitati detrahit; nam Scriptura
a^que divina esset, etsi aliis verbis aut aJialinguascriptafuisset.
Quod itaque legem divinam hac ratione incorruptam accepimus,
nemo dubitare potest. Nam ex ipsa Scriptura absque ulla
difficultate et ambiguitate percipimus, ejus summam esse,
Deum supra omnia amare, et proxiraum tanquam se ipsum :
atqui hoc adulterium esse non potest, neo a festinante et

100

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XIII.

101

TRACTATUS

eirante calamo scriptum ; nam si Scriptura unquam aliud docuit,
necessario etiam reliqua omnia docere aliter debuit, quandoquidem
hoc totius Religionis fundamentum est, quo sublato tota fabrica
uno lapsu ruit. Adeoque talis Scriptura illa eadem nou esset,
de qua bic loquimur, sed alius prorsus liber. Manet igitur
inconcussum, Scripturam hoc semper docuisse, et consequenter
hic nullum errorem, qui sensum corrumpere possit, incidisse,
qui statim ab unoquoque non animadverteretur, nec aliquem
hoc depravare potuisse, cujus malitia non illico pateret. Cum
itaque hoc fundamentum statuendum sit incorruptum, idem
necessario fatendum est de reliquis, quae ex eo absque ulla
controversia sequuntur, et quse etiam fundamentalia sunt: ut,
quod Deus existit, quod omnibus provideat, quod sit omnipo-
tens, et quod piis ex ipsius decreto bene sit, improbis vero
male, et quod nostra salus a sola ejus gratia pendeat. Hac
enim omnia Scriptura perspicue ubique docet, et semper docere
debuit; alias reliqua omnia vana essent et sine fundamento:
nec minus incorrupta statuenda reliqua moralia, quandoquidem
ab hoc universaH fundamento evidentissime sequuntur. Yidelicet,
justitiam defendere, inopi auxilio esse, neminem occidere, nihil
alterius concupiscere, etc. Horum, inquam, nihil nec hominum
maUtia depravare, nec vetustas delere potuit. Quicquid enim ex
his deletum esset, id statim iterum horum universale fundamen-
tum dictavisset, et praecipue documentum charitatis, quie ubique
in utroque Testamento summe commendatur. Adde quod, quamvis
nullum facinus execrandum excogitari possit, quod non sit ab
aUquo commissum, tamen nemo est, qui ad facinora sua excu-
sanda leges delere tentet, aut ahquid, quod impium sit, tanquam
documentum aeternum et salutare introducere : ita enim hominum
naturam constitutam videmus, ut unusquisque (sive Rex sive sub-
ditus sit), si quid turpe commisit, factum suum taHbus circum-
stantiis adomare studeat, ut nihil contra justum et decorum
commisisse credatur. Concludimus itaque, absolute totam Legem
Divinam universalem, quam Scriptura docet, incorruptam ad
nostras manus pervenisse. At prseter hsec aha adhuc sunt, de
quibus non possumus dubitare, quin bona fide nobis sint tradita.
Nempe summse Historiarum Scripturae, quia notissima? omnibus
fuerunt. Vulgus Judaeorum solebat ohm nationis antiquitates
Psahnis cantare. Summa etiam rerum a Christo gestarum et
ejus passio statim per totum Romanum Imperium vulgata fuit.
Quare minime credendum est, nisi maxima hominmn pars in
eo conveniret, quod incredibile est, id, quod harum historiarum

praecipuum est, posteros ahter tradidisse, quam a primis acce-
perant. Quicquid igitur adulteratum est aut mendosum, id tantum
m reliquis contingere potuit; videlicet in una aut altera Historise
aut Prophetise circumstantia, ut populus ad devotionem magis
commoveretur ; vel in uno aut alterc miraculo, ut philosophos
torquerent; vel denique in rebus speculativis, postquam a
schismaticis in Rehgionem introduci inceperunt; ut sic unus-
quisque sua figmenta authoritate divina abutendo statuminaret.
Sed ad salutem parum refert, sive taha depravata sint sive
minus : quod in sequenti Cap. ex professo ostendam, etsi ex
jam dictis, et praecipue ex Cap. 2., jam constare puto.

CAPUT xm.

Osfendiiur, Scripturam non nisi simplicissima docere, nec aliud

prwter ohedieniiam intendere; nec de divina natura aliud

docere, quam quod homines certa vivendi ratione

imitari possunt.

In Cap. 2. hujus Tractatus ostendimus, Prophetas singularem
tantum potentiam imaginandi, sed non inteUigendi habuisse,
Deumque nulla philosophise arcana, sed res simphcissimas tan-
tum iisdem revelavisse, seseque eorum prseconceptis opinionibus
accommodavisse. Ostendimus deinde in Cap. 5., Scripturam res
eo modo tradere et docere, quo facillmie ab unoquoque percipi
possunt; qu* scihcet non ex axiomatis et definitionibus res
deducit et concatenat, sed tantum simphciter dicit, et ad
lidem faciendam sola experientia, miracuhs scihcet et historiis,
dicta confirmat, quaeque etiam tah stylo et phrasibus nar-
rantur, quibus maxime plebis animus commoveri potest: qua
de re vide Cap. 6. circa ea, quae loco III. demonstrantur.
Ostendimus denique in Cap. 7., difficultatem intelUgendi Scrip-
turam in sola Ungua, et non in subUmitate argumenti sitam esse.
His accedit, quod Prophetae non peritis, sed omnibus absolute
Judseis pr^dicaverunt, ApostoU autem doctrinam EuangeUcam
in Ecclesiis, ubi communis omnium erat conventus, docere
solebant : ex quibus omnibus sequitur, Scripturae doctrinam non
subUmes speculationes neque res philosophicas continere, sed
res tantum simpUcissimas, quse vel a quovis tardissimo possunt
percipi. Non satis itaque mirari possum eorum, de quibus supra
locutus sum, ingenia, qui scilicet tam profunda in Scriptura

102

TRACTATUS

THEOLOftlCO-POLITICI. CAP. XIII.

103

vKlent mysteria ut nulla humana lingua possint explicari. et
qui deinde m Religionem tot res philosophicie speculationis
introduxerunt ut Ecclesia Academia, et Religio scientia vd
potaus altercatio videatur. Verum quid miror, si homines L
hmien supra naturale habere jactant, philosophis, qui ni hi
praeter naturale habent, noHnt cognitione cedere. Id sane miraT
81 qmd novi quod soHus esset speculationis, docerent, et quod
fl!^./^"^ ^'''^'^'' Philosophos non fuerit tritissimum (quo
tamen coecu iisse ajunt); nam si inquiras, qusenam mysterl in
Scnptura latere vident, nihil profecto reperies, pr^ter Aristotel
aut Platoms, aut altenus similis commenta, qua. s.x^pe facili b
possit qums Idiota somniare, quam literatissimus ex Scrip u"a
invesigare. E emm absolute statuere nolumus, ad doctrkam
Scnptur^ mhil pertinere quod solius sit speculationis ; nam ^
supenon Cap. qu^dam hujus generis attulimus tanquam Scriptur^

atque admodum simphcia esse. Qu^nam autem ea sint, et qua
ratione determinentur, hic ostendere constitui; quod nobis im
facile erit, postquam novimus, Scriptur^ int^ntum non fu ^6
^ientias docere ; hinc enim facile judiLre possumus, niln prX

2n autrir^'".'' ^™"^'"^ ^"^^^^^' «'^^™^- contumacfam
DpLI g^^^^antiam damnare. Deinde, quia obedi^ntia erga
Deum m solo amore proximi consistit (nam qui proximum dihJt
eo scilicet fine ut Deo obsequatur, is, ut piulus ait in Epi tola
ad Rom. cap. 13 vs. 8., Legem implevit), hinc sequitur, t

h^Sn ° ^^'^™ '"'^'^*^^"^ commendari, quam qu^ omnibus

hommibus necessaria est, ut Deo secundum hoc pra^scriptum
obedire possint et qua ignorata, homines necessario debent e^e

s^^itTo'^^^^ ""^'r r f ^^P^^^^^^^^^^^^^i^^-^li^-^^-utem

speculationes, quae huc directe non tendunt, sive e^ circa Dei
s.ve circa rerum naturaHum cognitionem versentur, Scripturam
non tangere, atque adeo a Religione revelata sepakndas.
nnw f "' unusquisque, uti diximus, jam facile videre

to^m' ..r"";- ^""'^^T *'*^^ R^ligionis decisio pendet, rem
totam accuratms ostendere et clarius explicare volo. Ad quod

r!?.Tn'- ^r ^ ^'"''^^ ostendamus, intellectualem, sive accu-
W?' ^«1 ^.ognitionem non esse donum omnibus fidelibus commune,
PrnnLL T^™1 ^^'"^.^' cognitionem illam, quam Deus pe^
teneW n.?]] '"''''^"' «n^versaliter petiit, et unusquisque scire
Irrl.;-. .• A ^''^ r^^' cognitionem Divin^ ejus Justitic^
et Charitatis^ Quae ambo ex ipsa Scriptura facile demonstrantur.
iNam 1. evidentissime seqmtur ex Exodi cap. 6. vs. 2. ubi

Deus Mosi, ad singularem gratiam ipsi largitam indicandam,

ait nS mn"' ''Qiri nir Sn^d ap;;^ Sxi pn^ Sx DmsN Sx NnkVi

aiS M;ni3 et revelatus sum Abrahamo, Isaaco, et Jacoho
Deo Sadai, sed nomine meo Jehova non sum cognitus ipsis :
ubi ad meliorem explicationem notandum, El Sadai significare
Hebraice Deum, qui sufficit, quia unicuique, quod ei sufficit,
dat; et quamvis saepe Sadai absolute pro Deo sumatur, non
dubitandum tamen est, quin ubique nomen El Deus subintelli-
gendum sit. Deinde notandum, in Scriptura nullum nomen
pneter Jehova reperiri, quod Dei absolutam essentiam, sine
relatione ad res creatas, indicet. Atque ideo Hebraei hocsolum
nomen Dei esse proprium contendunt, reliqua autem appellativa
esse ; et revera reliqua Dei nomina, sive ea substantiva sint
sive ' adjectiva, attributa sunt, quae Deo competunt quatenus
cum relatione ad res creatas consideratur, vel per ipsas

manifestatur. Ut Sx El, vel cum litera H Ile paragogica H^X
Eloah *, quod nihil aliud significat quam potentem, ut notum,
nec Deo competit nisi per excellentiam, sicuti cum Paulum
Apostolum appellamus; alias virtutes ejus potentise explicantur,
ut El (potens), magnus, tremendus, justus, misericors, etc.,
vel ad omnes comprehendendas simul hoc nomen in plurali numero
usurpatur et significatione singulari, quodin Scriptura frequentissi-
mum. Jam quandoquidem Deus Mosi dicit, se nomine Jehova non
fuisse patribus cognitum, sequitur, eos nuUum Dei attributum
novisse, quod ejus absolutam essentiam explicat, sed tantum
ejus effecta et promissa, hoc est ejus potentiam, quatenus per
res visibiles manifestatur. Atqui hoc Deus Mosi non dicit ad
eosdem infidelitatis accusandum, sed contra ad eorura creduli-
tatem et fidem extollendam ; qua, quamvis non aeque singularem
Dei cognitionem ac Moses habuerint, Dei tamen promissa fixa
rataque crediderunt; non ut Moses, qui, quamvis sublimiores de
Deo cogitationes habuerit, de divinis tamen promissis dubitavit,
Deoque objecit, quod, loco promissae salutis, Judseorum res in
pejus mutaverit. Cum itaque Patres Dei singulare nomen igno-
raverint, hocque Deus Mosi dicat factum, ad eorum animi
simplicitatem et fidem laudandam, simulque ad commemorandam
singularem gratiam Mosi concessam; hinc evidentissime sequi-
tur, id quod primo loco statuimus, homines ex mandato non
teneri Dei attributa cognoscere, sed hoc peculiare esse donum

* Ed. Pr. : Eloha; at vide Auctoris Comp. Gramm. L. H. cp. 3.

104

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI. CAP. XIII.

105

qiubusdam fcantum fidelibus concessum; nec operae pretium est
hoc pluribus Scripturae testimoniis ostendere; quis enim non
videt, divmam cognitionem non fuisse omnibus fidelibus «qualem ^
et nemmem posse ex mandato sapientem esse, non magis quam
vivere et esse? Viri, mulieres, pueri, et omnes, ex mandato
obtemperare quidem aeque possunt, non autem sapere. Quod si
quis dicat, non esse quidem opus Dei attributa intelligere, at
omnmo simpliciter, absque demonstratione, credere- is sane
nugabitur. Nam res invisibiles, et quse solius mentis sunt objecta
nulhs aliis ocuhs videri possunt, quam per demonstrationes-
qm itaque eas non habent, nihil harum rerum plane vident-
atque adeo quicquid de simihbus auditum referunt, non magis
eorum mentem tangit sive indicat, quam verba psittaci vel
' automati, quae sme mente et sensu loquuntur. Verum, antequam
ultenus pergam, rationem dicere teneor, cur in Genesi s«pe
dicitur, quod Patriarchae nomine Jehova prtedicaverint, quod
plane jam dictis repugnare videtur. Sed si ad illa, qu« Cap.
8. ostendimus, attendamus, facile haec conciliare poterimus; m
praedicto enim Cap. ostendimus, scriptorem Pentateuchi res et
loca non iisdem praecise nominibus indicare, qua eodem tempore
de quo loquitur, obtinebant, sed iis, quibus tempore scriptoris
mehus mnotueraat. Deus igitur in Genesi Patriarchis pr^dicatus
nomine Jehova mdicatur, non quia Patribus hoc nomine inno-
tuerat, sed quia hoc nomen apud Judaeos summje erat reverenti^e •
hoc inquam, necessario dicendum, quandoquidem in hoc nostro
textu Exodi expresse dicitur, Deum hoc nomine non fuisse
cognitum Patriarchis, et etiam quod Exodi cap. 3. 13. Moses
Dei nomen scire cupit: quod si antea notum ftiisset, fuisset
, saltem et ipsi etiam notum. Concludendum igitur ut volebamus-
nempe, fideles Patriarchas hoc Dei nomen ignoravisse, Deique
cogmtionem donum Dei, non autem mandatum esse.

Tempus igitur est, ut ad secundum transeamus, nempe ad
ostendendum, Deum nullam aliam sui cognitionem ab hominibus
^fn^^^-P *^^ P^*®^®' quani cognitionem divin^ su» Justitiaj
et Ohantatis, hoc est taha Dei attributa, quc^ homines certa
vivendi ratione imitari possunt: quod quidem Jeremias expres-
sissimis verbis docet. Nam cap. 22. vs. 15, 16. de Eege Josia

loquens hjec ait, ?iV * ;ipT:i) DSITO nri/l nnn S^iV N*Sn -|^3iV
* Ed. Pr. addit: ]*^2»

1J1 mrP Pater tmis quidem comedit et bibit, et fecit judicium
ef jiistitiam, tum ei bene fuit ; judicavit Jus pauperis et indigentis,
tmn ipsi bene fuit ; nam NB. hoc est me cognoscere, dixit Jehova.
Nec minus clara sunt^ quae habentur cap. 9. vs. 28. *, nempe

nrj; mn^ •'K ''d ^mN' j;n''i SDcrn SSnnon SSnn*' nxD ♦* yi
m av: ^ni*an nSxa ••3 pND npi^i Dau^o lon sed in hoc

tantum glorietur imusquisque, me intelligere et cognoscere, quod
ego Jehova facio charitatem, judicium, et justitiam in terra,
nam his delector, ait Jehova. Colligitur hoc etiam praeterea ex
Exodi cap. 34. vs. 6, 7., ubi Deus Mosi, cupienti ipsum videre et
noscere, nulla alia attributa revelat, quam quae divinam Justitiam
et Charitatem expUcant. Denique illud Johannis, de quo etiam in
sequentibus, apprime hic notandum venit ; qui scilicet, quia nemo
Deum vidit, Deum per solam charitatem explicat, concluditque, emn
revera Deum habere et noscere, qui charitatem habet. Videmus
itaque, Jeremiam, Mosen, Johannem Dei cognitionem, quam
unusquisque scire tenetur, paucis comprehendere, eamque in
hoc solo, ut volebamus, ponere; quod scilicet Deus sit summe
justus et summe misericors, sive unicum verae vitae exemplar.
His accedit, quod Scriptura nullam Dei definitionem expresse
tradit, nec alia Dei attributa amplectenda prseter modo dicta
priescribat, nec ex professo, ut haec, commendet. Ex quibus
omnibus concludimus, intellectualem Dei cognitionem, quae ejus
naturam prout in se est considerat, et quam naturam homines
certa vivendi ratione imitari non possunt, neque tanquam exemplum
sumere ad veram vivendi rationem instituendam, ad fidem et
religionem revelatam nullo modo pertinere, et consequenter
homines circa hanc sine scelere toto coelo errare posse. Minime
itaque mirum, quod Deus sese imaginationibus et praeconceptis
Prophetarum opinionibus accommodaverit, quodque fideles diversas
de Deo foverint sententias, ut in Cap. 2. multis exemplig
ostendimus. Deinde minime etiam mirum, quod sacra volumina
ubique adeo improprie de Deo loquantur, eique manus, pedes,
oculos, aures, mentem, et motum localem tribuant, et praeterea
etiam animi commotiones, ut quod sit zelotypus, misericors, etc.,
et quod denique ipsum depingant tanquam Judicem, et in coelis
tanquam in solio regio sedentem, et Christum ad ipsius dextram.
Loquuntur nimirum secundum captum vulgi, quem Scriptura

Ed. Pr.: 21.
•• Sic pro D2C ^D.

106

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XIV.

107

non doctuni, sed obedientem reddere studet. Communes tamen
Theologi quicquid horum Lumine Naturah videre potuerunt,
cum divina natura non convenire, metaphorice * interpretandum'
et quicquid eorum captum effugit, secundum literam accipiendum,
contenderunt. Sed, si omnia, quse in Scriptura hujus generis
reperiuntur, essent necessario metaphorice interpretanda et
intelhgenda, tum Scriptura non plebi et rudi vulgo, sed peritissimis
tantum, et maxime Philosophis scripta esset. Quinimo, si impium
esset, pie et simphcitate animi haec, quie modo retuHmus, de
Deo credere; profecto maxime cavere debuissent Prophetie,
saltem propter vulgi imbecillitatem, a simiHbus phrasibus, et
contra Dei attributa, prout unusquisque eadem amplecti tenetur,
ante omnia ex professo et clare docere, quod nuUibi factum est!
Adeoque minime credendum, opiniones absolute consideratas,
absque respectu ad opera, aliquid pietatis aut impietatis habere
sed ea tandum de causa hominem aHquid pie aut impie credere
dicendum, quatenus ex suis opinionibus ad obedientiam movetur,
yel ex iisdem Hcentiam ad peccandum aut rebeUandum sumit;
ita ut, si quis vera credendo fiat contumax, is revera impiaiii,
et si contra falsa credendo obediens, piam habet fidem. Veram
enim Dei cognitionem non mandatum, sed donum divinum esse
ostendimus, Deumque nuUam aHam ab hominibus petiisse, quam
cognitionem divinse sute Justitiae et Charitatis; qut« cognitio
non ad scicntias, sed tantum ad obedientiam necessaria est.

CAPUT XIV.

Quid sit Fides, quinam fideles; Fidei fundamenta detenninantur,
et ipsa a Philosophia tandem separatur.

Ad veram Fidei cognitionem apprime necessarium esse, scire,
quod Scriptura accommodata sit non tantum captui Prophetarum,
sed etiam varii et inconstantis Judfeorum vulgi, nemo, qui vel
leviter attendit, ignorare potest : qui enim omnia, qute in Scrip-
tura habentur, promiscue amplectitur, tanquam universalem et
absolutam de Deo doctrinam, nec accurate cognovit, quidnam
captui vulgi accommodatum sit, non poterit vulgi opiniones cura
divina doctrina non confundere, et hominum commenta et placita
pro divinis documentis non venditare, Scripturieque authoritate

• Ed Pr. : methaphorico. Cf. antem jam proxima sententia.

non abuti. Quis, inquam, non videt, hanc maximam esse causam,
cur sectarii tot, tamque contrarias, opiniones tanquam fidei
documenta doceant, multisque Scripturie exempHs confirment,
unde apud Belgas dudum in usum Proverbii ohiQvii, geen ketter
ionder letter. Libri namque sacri non ab uno solo, nec unius
letatis vulgo scripti fuerunt, sed a plurimis diversi ingenii
diversique aevi viris ; quorum si omnium tempus computare
veHmus^ fere bis miUe annorum, et forte multo longius inve-
nietur. Sectarios tamen istos nolumus ea de causa impietatis
uccusare, quod sciHcet verba Scriptura3 suis opinionibus accom-
modant; sicuti enim oHm ipsa captui vulgi accommodata fuit,
sic etiam unicuique eandem suis opinionibus accommodare Hcot,
si videt, se ea ratione Deo, in iis, qua? justitiam et charitatem
spectant, pleniore animi consensu obedire posse; sed ideo
eosdem accusamus, quod hanc eandem Hbertatem reHquis nokint
concedere, sed omnes, qui cum iisden non sentiunt, quanquam
honestissimi et verse virtuti obtemperantes sint, tanquam Dei
hostes tamen persequuntur, et contra eos, qui iis assentantur,
quamvis impotentissimi animi sint, tamen tanquam Dei electos
diHgunt; quo nihil profecto scelestius, et Reipubhca? magis
perniciosum, excogitari potest. Ut igitur constet, quousque,
ratione Fidei, uniuscujusque Hbertas sentiendi, qu^ vult, se
extendit, et quosnam, quamvis diversa sentientes, tanquam fideles
taraen aspicere tenemur; Fides ejusque fundamentaHa deter-
minanda sunt; quod quidem in hoc Capite facere constitui,
simulque Fidem a Philosophia separare, quod totius operis
praecipuum intentum fuit. Ut hsec igitur ordine ostendam, sum-
mum totius Scripturge intentum repetamus ; id enim nobis veram
normam Fidei determinanda^ indicabit. Diximus in superiori
(^apite, intentum Scripturae esse tantum, obedientiam docere.
Quod quidem nemo inficias ire potest. Quis enim non videt,
utrumque Testamentum nihil esse praeter obedientise discipHnam?
nec aHud utrumque intendere, quam quod homines ex vero animo
obtemperent? Nam, ut jam omittam, qua? in superiori Capite
ostendi, Moses non studuit IsraeHtas Ratione convincere, sed
pacto, juramentis, et beneficiis obHgare; deinde populo legibus
obtemperare sub poena interminatus est, et prsemiis eundem ad
il hortatus*; qua? omnia media non ad scientias, sed ad solam
obedientiam sunt. EuangeHca autem doctrina nihil praiter sim-
pHcem fidem continet : nempe Deo credere eumque revereri, sivo

• Ed. Pr.: hortatur.

108

TKACTATU8

quod ideni est, Deo obedire. Non opus igitur habeo, ad reni
manifestissimam demonstrandam, textus Scripturae, quiobedien-
tiam commendant, et quorum perplures in utroque Testamento
reperiuntur, coacervare. Deinde, quidnam unusquisque exequi
debeat, ut Deo obsequatur, ipsa etiam Scriptura plurimis iii
locis quam clarissime docet: nempe totam legem in hoc solo
consistere, in amore scilicet erga proximum ; quare nemo etiani
negare potest, quod is, qui ex Dei mandato proximum tanquam
se ipsum diligit, revera est obediens et secundum legem beatus,
et qui contra odio habet, vel negligit, rebellis est et contumax.
Denique apud omnes in confesso est, Scripturam non solis peritis.
sed omnibus cujuscunque retatis et generis hominibus, scriptam
et vulgatam fuisse; atque ex his solis evidentissime sequitur,
nos ex Scriptura? jussu nihil aliud teneri credere, quam id, quod
ad hoc mandatum exequendum absolute necessarium sit. Quare
boc ipsum raandatum unica est totius fidei catholicse norma, et
per id solum omnia fidei dogmata, quse scilicet unusquisque
amplecti tenetur, determinanda sunt. Quod cum manifestissimum
sit, et tjuod ex hoc solo fundamento vel sola Ratione omnia
legitime possunt deduci, judicet unusquisque, qui fieri potuit,
ut tot dissensiones in Ecclesia ortae sint? et an ahae potuerint
esse causa?, quam quae in initio Cap. 7. dictae sunt ? Eae itaque
ipsae me cogunt, hic ostendere modum et rationem determinandi
ex hoc invento fundamento Fidei dogmata; nam ni hoc fecero,
remque certis regulis determinavero, merito credar, me hue
usque parum promovisse, quandoquidem unusquisque quicquid
velit sub hoc etiam praetextu, quod sciHcet medium necessarium
sit ad obedientiam, introducere poterit; praesertim quando de
divinis attributis fuerit quaestio.

Ut itaque rem totam ordine ostendam, a Pidei definitione
incipiam, quae ex hoc dato fundamento sic definiri debet, nempe
quod nihil aliud sit, quam de Deo talia sentire, quibus ignoratis
tollitur erga Deum obedientia, et *, hac obedientia posita.
necessario ponuntur. Quae definitio adeo clara est, et adeo
manifeste ex modo demonstratis sequitur, ut nulla explicationt
indigeat. Qua^ autem ex eadem sequuntur, paucis jam ostendam.
Videlicet I., Fidem non per se, sed tantum ratione obedientia
salutiferam esse, vel, ut ait Jacob. cap. 2. vs. 17., fidem per
se absque operibus mortuam esse ; qua de re vide totum huju?^

Desideratur hie pronomen qme; cflf. antem supra pp. 33. vs. 1., 59.
ann., 116. vs. 33 34, et infra Cap. 16. versus finem.

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XIV.

109

Apostoli praedictum caput. 11. sequitur, quod is, qui vere est
obediens, necessario veram et salutiferam habet fidem ; obedientia
enim posita, et fidem necessario poni diximus ; quod etiam idem
Apostolus cap. 2. vs. 18. expresse ait, nempe his, ostendemihi
pdeni tuam absque operlbus, et ego ostendam tibi ex operibus
meis fidem meam. Et Johannes in Epist. 1. cap. 4. vers. 7, 8.,
quisquis diligit (scilicet proximmn), ex Deo natiis est, et novit
Deum; qui non diligit, non novit Deum;nam Deus est Charitas,
Ex quibus iterum sequitur, nos neminem judicare posse fidelem
aut infidelem esse, nisi ex operibus. Nempe si opera bona sunt,
quamvis dogmatibus ab ahis fidelibus dissentiat, fidelis tamen
est ; et contra, si mala sunt, quamvis verbis conveniat, infidelis
tamen est. Obedientia enim posita fides necessario ponitur, et
fides absque operibus mortua est. Quod etiam idem Johannes
vers. 13. ejusdem cap. expresse docet. Per hoc, inquit, cognos-
rimus, quod in eo manemus, et ipse manet in nobis, quod de
Spirito suo dedit nobis, nempe Charitatem. Dixerat enim antea,
Deum esse Charitatem, unde (ex suis scilicet tum receptis
principiis) concludit, eum revera Spiritmn Dei habere, qui
Charitatem habet. Imo, quia nemo Deum vidit, inde concludit,
neminem Deum sentire vel animadvertere, nisi ex sola Charitate
erga proximum ; atque adeo neminem etiam aliud Dei attributum
noscere posse, praeter hanc Charitatem, quatenus de eadem
participamus. Quae quidem rationes si non peremtoriae sunt,
satis tamen clare Johannis mentem explicant; ocd Jo:;g:: clarius,
quae habentur cap. 2. vers. 3, 4. ejusdem Epist., ubi expressis-
simis verbis id, quod hic volumus, docet. Et per hoc, inquit,
scimus, quod ipsum novimus, si prwcepta ipsius observamus. Qui
dicit, novi eum, et prmcepta ejus non observat, mendax est, et in
eo non est veritas. Atque ex his iterum sequitur, eos revera
Antichristos esse, qui viros honestos, et qui Jiistitiam amant,
persequuntur, propterea quod ab ipsis dissentiunt, et cmn ipsis
eadem fid^i dogmata non defendunt. Qui enim Justitiam et
Charitatem amant, eos per hoc solum fideles esse scimus ; et qui
fideles persequitur, Antichristus est. Sequitur denique, Fidem non
tam requirere vera quam pia dogmata, hoc est talia, qua3 animum
ad obedientiam movent, tametsi inter ea plurima sint, quae nec
umbram veritatis habent; dummodo tamen is, qui eadem am-
plectitur, eadem falsa esse ignoret, alias rebellis necessario
esset. Quomodo enim fieri posset, ut aliquis, qui Justitiam
amare et Deo obsequi studet, tanquam divinum adoret, quod a
divina natura alienum scit esse : at animi simplicitate errare

110

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XIV.

111

[V^

possunt hommes, et Scriptura non ignorantiam, sed solaiu
contumaciam, ut jam ostendimus, damnat ; imo ex sola Fidei
definitione lioc necessario sequitur, cujus omnes partes ex
imiversali jam ostenso fundamento, et unico totius Scripturae
mtento, nisi nostra placita admiscere lubet, peti debent; atqui
haec non expresse exigit vera, sed talia dogmata, quse ad
obedientiam necessaria sunt; quae scilicet animum in amore
erga proximum confirment, cujus tantum ratione unusquisque
m Deo (ut cum Johanne loquar), et Deus in unoquoque est.
tum itaque uniuscujusque fides ratione obedientiaj vel contu-
macise tantum, et non ratione veritatis aut falsitatis, pia vel
mipia sit habenda, et nemo dubitet, commune hominum ingeniuni
varium admodum esse, nec omnes in omnibus seque acquiescere,
sed opiniones diverso modo homines regere, quippe quse hunc
ad devotionem, eae ipsae alterum ad risum et contemtum movent •
hmc sequitur, ad Fidem Catholicam sive universalem nulla
dogmata pertinere, de quibus inter honestos potest dari con-
troversia. Qu^ enim ejus naturae sunt, respectu unius pia, et
respectu alterius impia esse possunt; quandoquidem ex sohs
operibus sunt judicanda. Ad Fidem ergo Catholicam ea solum-
modo dogmata pertinent, quae erga Deum obedientia absolute
pomt, et quibus ignoratis, obedientia est absolute impossibilis ;
de rehquis autem, prout unusquisque, quia se ipsum mehus
iro7:t^sibi, ad se in amore Justitiae confirmandum, melius esse
viderit, senfire debet. Et hac ratione puto nullum locum con-
troversiis in Ecclesia relinqui.

Nec jani verebor Fidei Universalis dogmata, sive universa^
Scnptune intenti fundamentalia, enumerare, quse (ut ex iis, qua'
m his duobus Capitibus ostendimus, evidentissime sequitur) onmia
huc tendere debent, nempe dari Ens supremum, quod Justitiani
et Charitatem amat, cuique omnes, ut salvi sint, obedire tenentur.
eumque cultu Justitiae et Charitate erga proximum adorare ; atque
hmc facile omnia determinantur, quaeque adeo nulla prseter haec
sunt. Videlicet I. Deum, hoc est ens supremum, summe justum
et misencordem, sive vera; vitae exemplar, existere; qui enim
nescit, vel non credit, ipsum existere, ei obedire nequit, neque
eum Judicem noscere. II. eum esse unicum : hoc enim etiam
ad supremam devotionem, admirationem, et amorem erga Deum
absolute requiri. nemo dubitare potest. Devotio namque, ad-
miratio, et amor, ex sola excellentia unius supra reliquos
orientur. III. eum ubique esse praesentem, vel omnia ipsi patere.
bi res ipsum latere crederentur, vel ipsum omnia videre igno-

raretur, de aequitate ejus Justitiae, qua onmia dirigit, dubitaretur,
vel ipsa ignoraretur. IV. ipsum in omnia supremum habere jus
et dominium, nec aliquid jure coactum, sed ex absoluto bene-
placito et singulari gratia facere. Omnes enim ipsi absolute
obedire tenentur, ipse autem nemini. V. cultum Dei, ejusque
obedientiam, in sola Justitia et Charitate, sive amore erga
proximum, consistere. VI. omnes, qui hac vivendi ratione Deo
obediunt, saWos tantum esse; reliquos autem, qui sub imperio
voluptatum vivunt, perditos. Si homines hoc firmiter non cre-
derent, nihil causae esset, cur Deo potius quam voluptatibus
obtemperare mallent. VII. denique, Deum poenitentibus peccata
condonare. NuIIus enim est, qui non peccet; si igitiir hoc non
statueretur, omnes de sua salute desperarent, nec ulla essct
ratio, cur Deum misericordera crederent ; qui autem hoc firmiter
credit, videlicet Deum ex misericordia et gratia, qua omnia
dirigit, hominum peccata condonare, et hac de causa in Dei
amore magis incenditur, is revera Christum secundum Spiritmn
novit, et Christus in eo est. Atque haec omnia nemo ignorarc
potest, apprime cognitu necessaria esse, ut homines, nullo ex-
cepto, ex praescripto Legis supra explicato, Deo obedire possint ;
nani horum aliquo sublato, tollitur etiam obedientia. Caeterum,
quid Deus, sive illud verae vita? exemplar, sit: an scilicet sit
ignis, spiritus, lux, cogitatio, etc, id nihil ad Fidem; ut nec
etiam, qua ratione sit verae vitae exemplar, an scilicet pro-
pterea, quod animum justum et misericordem habet, vel quia
res omnes per ipsum sunt et agunt, et consequenter nos etiam
per ipsum intelligimus, et per ipsum id, quod verum, aequuni,
et bonum est, videmus? Perinde est, quicquid de his unusquisque
statuerit. Deinde nihil etiam ad Fidem, si quis credat, quod
Deus secundum essentiam- vel secundum potentiam ubique sit ;
quod res dirigit ex libertate vel necessitate naturae ; quod leges
tanquam princeps praescribat, vel tanquam aeternas veritates
doceat ; quod homo ex arbitrii libertate vel ex necessitate divini
decreti Deo obediat; quodque denique praemium bonorum et
poena malorum naturalis vel supranaturalis sit. Haec, et similia,
inquam, nihil refert in respectu Fidei, qua ratione unusquisque
intelHgat; dummodo nihil eum in finem concludat, ut majorum
licentiam ad peccandum sumat, vel ut minus fiat Deo obtem-
perans; quinimo unusquisque, ut jam supra diximus, haec Fidei
dogmata ad suum captum accommodare tenetur, eaque sibi eo
modo interpretari, quo sibi videtur eadem facilius, sine ulla
haesitatione, sed integro animi consensu, amplecti posse, ut

112

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XV.

113

cbnsequenter Deo pleno animi consensu obediat. Nam, ut jam
otiam monuimus, sicuti olim Fides secundum captum et opini-
ones Prophetarum et vulgi illius temporis revelata scriptaque
fuit, sic etiam jam unusquisque tenetur eandem suis opinionib us
accomodare, ut sic ipsam absque ulla mentis repugnantia sineq ue
ulla haesitatione amplectatur; ostendimus enim, Fidem nontam
veritatem quam pietatem exigere, et non nisi ratione obedientiae
piam et salutiferam esse; et consequenter neminem nisi ratione
obedientiae fidelem esse. Quare non ille, qui optimas ostendit
rationes, optimam necessario ostendit fidem, sed ille, qui optinia
ostendit opera Justitiae et Charitatis. Quae doctrina quam
salutaris quamque necessaria sit in RepubHca, ut homines paci-
fice et concorditer vivant, quotque, inquam, quantasque pertur-
bationum et scelerum causas praescindat, omnibus judicandum
rehnquo. Atque hic, antequam ulterius pergam, notandum venit,
nos ex modo ostensis facile respondere posse ad objectiones,
quas Cap. 1. movimus, quando de Deo cum Israelitis ex Monte
Sinai loquente verba fecimus. Nam quamvis vox illa, quam
Israelitae audiverunt, illis hominibus nullam philosophicam seu
mathematicam certitudinem de Dei existentia dare potuerat,
sufiiciebat tamen ad eosdem in admirationem Dei, prout ipsum
antea noverant, rapiendos, et ad obedientiam instigandos; qui
finis ilHus spectaculi fuit. Nam Deus non volebat Israehtas su«
essentiae absoluta attributa docere (nuUa enim tum temporis
revelavit), sed eorum animum contumacem frangere et ad obe-
dientiam trahere ; ideoque non rationibus, sed tubarum strepitu,
tonitru, et fulminibus eosdem adorsus est (vide Exodi cap. 20.
V8. 20.).

Superest jam, ut tandem ostendam, inter Fidem, sive Theolo-
giam, et Philosophiam nullum esse commercium nullamve
affinitatem ; quod jam nemo potest ignorare, qui harum duarum
facultatum et scopum et fundamentum novit, qua? sane toto
coelo discrepant. Pliilosophiae enim scopus nihil est praeter
veritatem; Fidei autem, ut abunde ostendimus, nihil praeter
obedientiam et pietatem. Deinde Philosophiae fundamenta notiones
communes sunt, et ipsa ex sola Natura peti debet; Fidei autem
historiae et lingua, et ex sola Scriptura et revelatione petenda,
ut in 7. Cap. ostendimus. Fides igitur summam unicuique
libertatem ad philosophandum concedit; ut quicquid veHt, de
rebus quibuscumque, sine scelere sentire possit, et eos tantum
tanquam haereticos et scismaticos damnat, qui opiniones docent
ad contumaciam, odia, contentiones, et iram suadendum : et eos

contra fideles tantum habet, qui Justitiam et Charitatem, pro
viribus suae Rationis et facultatibus, suadent. Denique, quoniam
h«c, quae hic ostendimus, praecipua sunt, quae in hoc tractatu
intendo, volo, antequam ulterius pergam, lectorem enixissime
rogare, ut haec duo Capita attentius legere, et iterum atque
iterum perpendere dignetur ; et sibi persuasum habeat, nos non
eo scripsisse animo, ut nova introduceremus, sed ut depravata
corrigeremus, quae tandem aHquando correcta videre speramus.

CAPUT XV.

Nec Theologiam Bafioni, nec Bationem Theologice ancillariy
ostenditur; et ratio, qua nohis S. Scripturce authoritatem

persuademus.

Qui Philosophiam a Theologia separare nesciunt, disputant,
num Scriptura Rationi, an contra Ratio Scripturse debeat
anciHari ; hoc est, an sensus Scripturae Rationi, an vero Ratio
Scripturse accommodari debeat: atque hoc a Scepticis, qui
Rationis certitudinem negant, iHud autem a Dogmaticis defenditur.
Sed, tam hos quam iUos toto coelo errare, ex jam dictis constat.
iSam utram sequamur sententiam, vel Rationem vel Scripturam
corrumpere necesse est. Ostendimus enim, Scripturam non res
philosophicas, sed solam pietatem docere, et omnia, quae in
eadem continentur, ad captum et praeconceptas opiniones vulgi
fuisse accommodata. Qui igitur ipsam ad Philosophiam accommo-
dare vult, is sane Prophetis multa, quae ne per somnium *
cogitarunt, affinget, et perperam eorum mentem interpretabitur ;
tjui autem contra Rationem et Philosophiam Theologiae anciUam
facit, is antiqui vulgi praejudicia tanquam res divinas tenetur
admittere, et iisdem mentem occupare et obcoecare. Adeoque
uterque, hic sciHcet sine Ratione, iHe vero cum Ratione, insaniet.
Primus, qui inter 1'harisaeos aperte statuit, Scripturam Rationi
esse accommodandam, fuit Maimonides (cujus quidem sententiam
Cap. 7. recensuimus, multisque argumentis refutavimus) ; et
;;!amvis hic author magnae inter eos fuerit authoritatis, eorum
t.imen maxima pars hac in re ab eo recedit, et pedibus it in
sententiam cujusdam R. Jehudse Alpakhar, qui errorem Mai-
uionidis vitare cupiens in alteruni ei contrarium incidit. Statuit

* Cf. supra p. 70. ann.
II.

114

TRACTATUS

THEOLOGICO POLITICI CAP. XV.

115

■H
; 1

scilicet \ Rationem Scripturse ancillari debere, eique prorsus
submitti; nec aliquid in Scriptura propterea metaphorice expli-
candum sensit, quod literalis sensus Rationi, sed tantum quia
ipsi Scripturae, hoc est claris ejus dogmatibus, repugnat. Atque
hmc hanc universalem regulam format, videlicet, quicquid
Scnptura dogmatice docet * et expressis verbis affirmat, id ex
sola ejus authoritate tanquam verum absolute admittendum;
nec ullum aliud dogma in Bibliis reperietur, quod ei directe
repugnet, sed tantum per consequentiam ; quia scilicet modi
loquendi Scripturse saepe videntur supponere aliquid contrarium
61, quod expresse docuit : et propterea tantum eadem loca
metaphorice explicanda. Ex. gr. Scriptura clare docet,
Deum esse unicum (vide Deut. cap. 6. vs. 4.), nec uUibi
ahus locus reperitur directe affirmans, dari plures Deos; at
quidem plura ubi Deus de se, et Trophetge de Deo, in plurali
numero loquuntur ; qui modus tantum loquendi supponit, noii
autem ipsius orationis intentum indicat, plures esse Deos; et
ideo ipsa omnia metaphorice explicanda, scilicet non quia
Rationi repugnat, plures dari, sed quia ipsa Scriptura directe
affirmat, unicum esse Deum. Sic etiam, quia Scriptura Deut.
cap. 4. vers. 15. directe (ut putat) affirmat, Deum esse incor-
poreum, ideo, ex sola sciHcet hujus loci, et non Rationis
authoritate, tenemur credere, Deum non habere corpus ; et
consequenter, ex sola Scripturae authoritate omnia loca meta-
phorice explicare tenemur, quae Deo manus, pedes, etc. tri-
buunt, quorumque solus modus loquendi videtur Deum corporeum
supponere. Haec est hujus authoris sententia ; quem, quatenus
Scnpturas per Scripturas explicare vult, laudo, at miror, quo<l
vir Ratione praeditus ipsam destruere studeat. Verum quideni
est, Scripturam per Scripturam explicandam esse, quamdiu de
solo orationum sensu et mente Prophetarum laboramus; sed
postquam verum sensum eruimus, necessario judicio et Rationr
utendum, ut ipsi assensum praebeamus. Quod si Ratio, quamvis
reclamet Scripturae, tamen plane submittenda est, quseso an id
cum, vel sine ratione, ut coeci facere debemus? Si hoc, stulte
sane et sme judicio agimus; si illud, ex solo igitur Rationis
imperio Scripturam amplectimur, quam igitur, si eidem repu-
gnaret, non amplecteremur. Et, quaeso, quis mente aliquid
amplecti potest reclamante Ratione? quid enim aliud est. mente

» NB. Memini me liajc olim legisse in Epistola contra Maimonideni,
quse mter Epistolas. qusB Maimonidis dicnntur, habetur.
♦ Cf. Annot. XXVIII.

aliquid negare, quam quod Ratio reclamat? Et profecto non
satis mirari possum, quod Rationem, donum maximum et
lucem divinara, mortuis literis, et quae humana malitia depravari
potuerunt, submittere velint ; et quod nullum existimetur scelus,
contra Mentem, verum Dei verbi syngraphum, indigne loqui,
eamque corruptam, coecam, et perditam statuere, at maximum
habeatur scelus, talia de litera et verbi Dei idolo cogitare.
Pium esse putant, Rationi et proprio judicio nihil fidere, at
impiuni, de fide eorum dubitare, qui nobis Libros Sacros tra-
diderunt; quod quidem mera stultitia est, non pietas. Sed,
quaeso, quid eos solhcitat? quid timent? an Religio et Fides
defendi non possunt, nisi homines data opera omnia ignorent
et Rationi prorsus valedicant? profecto, si hoc credunt, Scri-
pturai magis timent quam fidunt. Sed longe absit, quod Religio
et pietas Rationem, aut quod Ratio Religionem sibi ancillari
velit, et quod utraque suum regnum summa cum concordia
obtinere nequeat; qua de re statira, nam hic ante omnia istius
Kabini Regulara exarainare libel. Is, uti dixiraus, vult. nos id
omne, quod Scriptura affirmat aut negat, tanquam verum
amplecti, vel tanquam falsum rejicere, teneri: deinde, Scriptu-
ram nunquam aliquid expressis verbis affirraare vel negare,
contrariura ei, quod in alio loco affirraavit vel negavit. Quse
duo quara teraere dicta sint, nerao ignorare potest. Nara (ut
jam omittam quod non aniraadverterit, Scripturara diversis
liljris constare, diversis temporibus, diversis hominibus, et
denique a diversis authoribus scriptam esse; tum hoc alterum,
quod haec ex propria authoritate, et Ratione et Scriptura nihil
tale dicentibus, statuat) debuisset enim ostendere, omnia loca,
(luie non nisi per consequentiam aliis repugnant, posse ex
iiatura linguae et ratione loci coramode metaphorice explicari ;
deinde, Scripturam ad nostras manus incorruptam venisse. Sed
itm ordine examinemus; et quidera circa priraum rogo, quid,
si Ratio reclamet? an nihilominus tenemur id, quod Scriptura
Jiilirmat vel negat, tanquam verum amplecti, vel tanquam
falsum rejicere? At forte addet, nihil in Scriptura reperiri,
quod Rationi repugnet. Veruni ego insto, ipsam expresse affir-
iiuire et docere, Deura esse zelotypura (nerape in ipso Decalogo
tt Exod. 34. vs. 14. et Deut. 4. vs. 24. et pluribus aliis locis) ;
iirqui hoc Rationi repugnat. Ergo nihilominus tanquam verum
ivmendura; irao, si quaedam in Scriptura reperiantur, quae
supponant, Deum non esse zelotypum, ea necessario metaphorice
essent explicanda, ut nihil tale supponere videantur. Sic etiam

116

THEOLUGICO-POLITICI CAP. XV.

117

TRACTATUS

Scriptura expresse dicit, Deum in montem Sinai descendisse
(7ide Exod. cap. 19. vs. 20., etc), ipsique alios motus locales
tribuit, nec uUibi docet expresse, Deum non moveri ; adeoque
hoc etiam omnibus tanquam verum admittendum ; et quod
Salomon dicit, Deum nullo loco comprehendi (vide 1 Reg. cap.
8. vs. 27.), quandoquidem non expresse statuit, sed tantuni
iiide sequitur, Deum non moveri, id necessario ita explicanduin,
ne videatur Deo motum localem detrahere. Sic etiam coeh pio
Dei habitaculo et soho sumendi essent, quia Scriptura id expresse
affirmat. Et ad hunc modum plurima secundum opiniones Proplie-
tarum et vulgi dicta, et quae sola Ratio et Philosophia, non
autem Scriptura, docet falsa esse ; quae tamen omnia ex opinione
istius authoris, quia nulla in his Rationi consultatio est, tanquam
vera essent supponenda. Deinde falso affirmat, unum locum
alteri per consequentiam tantum repugnare, non autem directe;
nam Moses directe affirmat, Deum esse ignmi (vide Deut. 4.
vers. 24.), et directe negat, Deum ullam habere simihtudinem
cum rebus visibihbus (vide Deut. 4. vers. 12.). Et, si regerat.
hoc non directe, sed tantum per consequentiam negare, Deum
esse ignem, adeoque illi accommodandura, ne id negare videatur ;
age concedamus, Deum esse ignem, vel potius, ne cum ipso
insaniamus, haec missa faciamus, et aliud exemplum in medium
proferamus. Nempe Samuel * directe negat, Deum sententia?
poenitere (vide 1. Samuel. cap. 15. vers. 29 ), et Jeremias contra
affirmat, Deum poenitere boni et mah, quod decreverat (vitle
Jerem. cap. 18. vers. 8, 10.): quid? an ne hsec quidem sihi
mvicem directe opponuntur? quem igitur ex istis duobus meta-
phorice explicare vult? Utraque sententia universalis est et
utrique contraria; quod una directe affirmat, id altera directe
negat. Adeoque ipse, ex ipsius regula, hoc ipsum tanquam
verum amplecti et simul tanquam falsum rejicere tenetur. Deinde
quid refert, quod locus aliquis non directe, sed tantuni por
consequentiam alteri repugnet, si consequentia clara sit, etloci
circumstantia et natura metaphoricas explicationes non patiantur:
quorum plurima in Bibliis reperiuntur, de quibus vide Cap.
Secundum (ubi ostendimus, Prophetas diversas et contrarins
habuisse opiniones, et praecipue omnes illas contradictiones, quas
in Historiis esse ostendimus (nempe Capitibus 9. et 10.). N(C
opus habeo hic omnia recensere, nam dicta sufficiunt ad absurda.
quae ex hac sententia et regula sequuntur, ejusque falsitateiu

• Ct. Annot. XXIX.

et authoris prsecipitantiam ostendendum. Quare tam hanc, quam
illam Maimonidis sententiam explodimus, et pro inconcusso
statuimus. quod nec Theologia Rationi, nec Ratio Theologiae
ancillari teneatur, sed unaquaeque suum regnum obtineat. Nempe,
Iiti diximus, Ratio regnum veritatis et sapientiae, Theologia
autem pietatis et obedientiae. Nam Rationis potentia, ut jam
ostendimus, non eo usque se extendit, ut determinare possit,
(luod homines sola obedientia absque rerum intelligentia possint
esse beati. Theologia vero nihil praeter hoc dictat, nihilque praeter
obedientiam imperat, et contra Rationem nihil vult, neque
potest: Fidei enim dogmata (ut in pr^cedente Capite ostendi-
mus) eatenus tantum doterminat, quatenus obedientiae sufficit;
quomodo autem praecise ratione veritatis intelhgenda sint, Rationi
(leterminandum relinquit, quae revera Mentis lux est, sine qua
iiihil videt prseter insomnia et figmenta. Atque hic per Theo-
logiam praecise intelligo revelationem, quatenus indicat scopum,
qu^em diximus Scripturara intendere (nempe rationem et modum
obediendi, sive verae pietatis et fidei dogmata), hoc est id,
quod proprie vocatur Dei verbum ; quod in certo numero hbrorum
non consistit (qua de re vide Cap. 12.). Theologiam enim sic
acceptam, si ejus praecepta sive documenta vitae spectes, cum
Katione convenire, et si ejus intentum et finem, nulla in re
cidem repugnare comperies; et propterea omnibus umversahs
est. Quod at totam Scripturam in genere attinet, jam etiam
Cap. 7. ostendimus, ejus sensum ex sola ejus historia, et non
ex universali historia Naturae, quae sohus Philosophiae funda-
mentum est, determinandum esse ; nec nobis morara injicero
(lebet, si, postquam ejus verum sensum sic investigavimus, ipsam
hic illic Rationi repiignare comperiaraus. Nam quicquid hujus
generis in Bibliis reperitur, vel quod homines salva charitate
ignorare possunt, id certo scimus Theologiam sive yerbum Dei
non tangere, et consequenter unumquemque de iis, quicquid
velit, sentire posse absque scelere. Absolute igitur concludimus,
quod nec Scriptura Rationi, nec Ratio Scripturae accommo-

danda sit.

Verum enim vero, quandoquidem Theologiae fundamentura,
quod scihcet horaines vel sola obedientia salvantur, Ratione
II on possuraus deraonstrare, verura sit an falsura, potest ergo
nobis etiara objici, cur igitur id crediraus? Si sine ratione,
tanquara coeci, id ipsura amplectimur, ergo nos etiara stulte et
sine judicio agiraus. Quod si contra statuere velimus, hoc fun-
d.imentum Ratione demonstrari posse, erit ergo Theologia Phi-

118

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XV.

119

r.l

losophiae pars, nec ab eadeni esset separanda Sed ad l,«.
respondeo, ,„e absolute statuere. hoc Theologi» funda^ ,, t«l!
dog,„a „o„ posse Lnmine Naturali investfrri vefs L !
nemmem fuisse, qui ipsum demonstraverit et deo Reve att n!
max.,„e necessariam tuisse; at nihilominus nostdSoutiJC

Dico mdiS.";" '""'■''" ««J*^'"««rtitudi„eamplect,n,t:
Lflco morali certitudine; nam non est quod spectemus n.,« ,U

revlTl^Lt ":t ^"" ""? ■>- ''-Phetas.^Ss i„:
revelatum fuit et quorum tamon certitudo non nisi morali!

iant Z r'.''"^™": Cap, 2. hujus Tractatus. li igiC J

nempe i. distincta et vivida imag,natio„e, II. signo III denin>,A
et pr*c.puo ammo ad «quum et bonum incfinato „ec X
a^us rat,ombus fundabantur ; adeoque neque ettiT popl
ohm viva voce, nec nobis, quibus scripto loquuntur ulHs ahi«
rat,on,bus suam authoritatem' demonstrare poterunt At primi

H.,!,K \^. *" ""**'■» «"e revelatone certitudo in rel,nni«

dXl n ".*'™-. """"'^ ^'g'"' «* r^octrina, fundari pote t e
2 18 "tb'^^''"" f "^^ ^*''*'" ^''P^^^^^ docet. Nam Deutcr

"eLi''sig „m' dS^^Ld^^f t '''T'T '"" ""'"■■- "^^^
praedixerit mnrtlv ' /"'^'', ''''"5i"'*'' «'«' "om'"e Dei,

qui popujum a vera ,ehgione seducere voluerit tametsi sua„.

£ cat^l^T^Undf """"^r"^ confirmaverit (^^1^ re"::
no^i ex docfriL . «equ>tur, verum Prophetam a falso dig-

eie declfr«t "f "''"'*' ""'"'= ^'''«'" «nim Moses verum

esse declarat, e,que absque ullo fraudis timore credere iubet
a^ue eos falsos esse ait et reos mortis, qui f^Iso etsi nS

£c i^lc':"''^"''^- "'' ^'"' ^^'«"« ^'-- et- vera mSa
Suri •'hn "" • • ^•"^'if ""' ^*'""" '■^«^ tant™ de causa
p^Zpr -j * *"* •'•'"' P^-ophetis, credere tenemur, nimirlt
pZw ''''1""«'" «'g">« coniirmatam. Nam quoniam v"d™

n.h,l ahud intendere, hinc concludimus, eos non dolo malo:

sed ex vero anirao docuisse, homines obedientia et fide beatos
Jieri; et quia hoc insuper signis confirmaverunt, hinc nobis
persuademus, eos non teraere id dixisse, neque deHravisse dura
prophetabant ; in quo etiam magis confirraamur, dum attendimus,
niiod nihil morale docuerunt, quod cura Ratione planissirae non
conveniat; nam non temere est, quod verbum Dei in Prophetis
cnm ipso verbo Dei in nobis loquente oranino conveniat. Atque
hcec, inquara, nos aeque certi ex Bibliis, ac oHm Judsei ex viva
vuce Prophetarum haec eadem concludebant. Nara supra in fine
Cap. 12? ostendiraus, Scripturara ratione doctrinaeetprsecipuarum
historiarum incorruptara ad nostras raanus pervenisse. Quare
hoc totius Theologiae et Scripturae fundaraentura, quamvis
mathematica demonstratione ostendi nequeat, sano taraen judicio
amplectiraur. Nara inscitia quidera est, id, quod tot Prophetarura
testinioniis confirmatum est, et ex quo raagnura solamen iis,
(jui Ratione non ita poUent, oritur, et ReipubHcse non mediocris
utiHtas sequitur, et quod absolute sine periculo aut darano
credere possuraus, noUe taraen araplecti, idque ea sola de causa»
quia mathematice domonstrari nequit: quasi vero ad vitam
sapienter instituendani nihil tanquara verura adraittaihus, quod
iiUa dubitandi ratione in dubiura revocari queat, aut quod
plerieque nostrse actiones non adraodura incertae sint, et alea
plenje. Equidera fateor, qui putant Philosophiara et Theologiara
sibi invicem contradicere, et propterea alterutram e suo regna
deturbandam existiraant, et huic aut iHi valedicendura, eos non
absque ratione studere, Theologiae firma fundanienta jacere,
eamque mathematice deraonstrare conari. Quis enim, nisi desperatus
et insanus, Rationi temere valedicere vellet, vel artes et scientias
conteranere, et Rationis certitudinera negare? At interira eos
absolute excusare non possuraus, quandoquidera Rationem in
auxiliura vocare volunt ad eandem repeUendam, et certa ratione
eandem incertam reddere conantur. Irao dum student, mathema-
ticis deraonstrationibus Theologiae veritatera et authoritatem
ostendere, et Rationi et Luraini NuturaH authoritatera adimere,
nihil aHud faciunt, quam ipsara Theologiani sub Rationis iraperium
trahere, et plane videntur supponere, Theologiae authoritatem
nuHura habere splendorera, nisi luraine naturaH Rationis illustre-
tur. Et, si contra jactant, se interno Spiritus Sancti testimonio
omnino acquiescere, et nulla aHa de causa Rationera in auxiHum
vocare, quam propter infideles, ad eosdera sciHcet convincendos :
nil taraen fidei eorura dictis habendura, nara jara facile ostendere
possumus, eos vel ex affectibus, vel vana gloria id dicere.

y^M

•«.,

120

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XVI.

121

,8
4

h
ki

Ex praecedente enim Capite evidentissime sequitur, Spirituin
hanctum non msi de bonis operibus testimonium dare ; qua'
etiam Paulus ideo in Epist. ad Galat. cap. 5. vers. 22. fructus
bpintus Sancti vocat, et ipse revera nihiJ aliud est prseter
ammi acquiescentiam, quae ex bonis actionibus in mente oritur
Ve yentate autem et certitudine rerum, qu^e solius sunt spe-
culationis, nullus Spiritus testimonium dat, prseter Rationem
quae sola, ut jam ostendimus, veritatis regnum sibi vindi-
cayit. bi quem ergo praeter hunc Spiritum contendunt habere
qm ipsos de veritate certos reddit, id falso jactant,* et non
msi ex affectuum praejudicio loquuntur, vel prje magno
timore, ne a Philosophis vincantur et publice risui expo-
nantur. ad sacra confugiunt; sed frustra, nam quam aram
sibi parare potest, qui Rationis majestatem Isedit? Verum eos
missos tacio, quandoquidem me meae caus» satisfecisse puto
quod ostenderim, qua ratione Philosophia a Theologia separanda
sit, et in quo utraque potissimum consistat ; et quod neutra
neutri ancilletur, sed quod unaquaeque suum regnum sine
ulla alterms repugnantia obtineat; et quod denique, ubi data
tmt occasio, etiam ostenderim absurda, incommoda et damna
qu^ secuta sunt ex eo, quod homines has duas facultates miris
modis mter se confuderint, nec accurate inter ipsas destinguere
unamque ab alia separare sciverint. Jam, antequam ad aha
pergam, hic expresse monere volo * (tametsi jam dictum sit) circa
utilitatem et necessitatem Sacrae Scriptur^, sive Revelationis
quod ipsam permagnam statuo. Nam, quandoquidem non possumus
Lumine Naturali percipere, quod simplex obedientia via ad salutem
8it , sed sola Revelatio doceat, id ex singulari Dei gratia
quam Katione assequi non possumus, fieri ; hinc sequitur,
bcripturam magnum admodum solamen mortalibus attulisse
guippe omnes absolute obedire possunt, et non nisi paucissimi
sunt si cum toto humano genere comparentur, qui virtutis
habitum ex solo Rationis ductu acquirunt; adeoque, nisi hoc
fecripturae testimonmm haberemus, de omnium fere salute dubi-
taremus.

* Cf. Annot. XXX. ** Cf. Annot. XXXI.

CAPUT XVI.

J)e Reipuhlicce Fundamends; de Jure uniuscujusque Naturali
et Civili; deque Summarum Potesiatum Jure.

Huc usque Philosophiam a Theologia separare curavimus, et
libertatem philosophandi ostendere, quam haec unicuique concedit.
Quare tempus est ut inquiramus quo usque ha^c libertas sentiendi,
et quse unusquisque sentit dicendi, in optima Republica se
extendat. Hoc ut ordine examinemus, de fundamentis Reipublicae
disserendum, et prius de Jure Naturali uniuscujusque, ad Rem-
pubHcam et Religionem nondum attendentes.

Per Jus et Institutum Naturae nihil aliud intelligo, quam
regulas naturae uniuscujusque individui, secundum quas unum-
quodque naturaliter determinatum concipimus ad certo modo
existendum et operandum. Ex. gr. pisces a Natura determinati
sunt ad natandum, magni ad minores comedendum ; adeoque
pisces summo naturali jure aqua potiuntur. et magni minores
comedunt. Nam certum est, Naturam absolute consideratam jus
summum habere ad omnia, quae potest, hoc est, Jus Naturae eo
usque se extendere, quo usque ejus potentia se extendit. Naturae
enim potentia ipsa Dei potentia est, qui summum jus ad omnia
habet; sed, quia universalis potentia totius Naturae nihil est
praeter potentiam omnium individuorum simul, hinc sequitur,
unumquodque individuum jus summum habere ad omnia, quae
potest, sive, jus uniuscujusque eo usque se extendere. quo usque
ejus determinata potentia se extendit. Et quia lex summa Na-
turae est, ut unaquaeque res in suo statu, quantum in se est,
conetur perseverare, idque nuUa alterius, sed tantum sui habita
ratione; hinc sequitur, unumquodque individuum jus summum
ad hoc habere, hoc est (uti dixi) ad existendum et operandum
prout naturaliter determinatum est. Nec hic ullam agnoscimus
ditferentiam inter homines et reliqua Naturae individua ; neque
inter homines Ratione praeditos et inter alios, qui veram Rationem
iguorant ; neque inter fatuos, delirantes, et sanos. Quicquid enim
unaquaeque res ex legibus suae naturae agit, id summo jure
agit, nimirum quia agit, prout ex Natura determinata est, nec
aliud potest. Quare inter homines, quamdiu sub imperio solius
iVaturae vivere considerantur, tain ille, qui Rationem nondum
novit, vel qui virtutis habitum nondum habet, ex solis legibus

i^i

-;;i

122

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICl CAP. XVI.

128

(€ '

W '

ti?

Appetitus summo jure vivit, quam ille, qui ex legibus Rationis
vitam suam dirigit. Hoc est, sicuti sapiens jus summum habet
ad omnia, quse Ratio dictat, sive ex legibus Rationis vivendi-
sic etiam ignarus et animi impotens summum jus habet ad
omnia, quae Appetitus suadet, sive ex legibus Appetitus vivendi
Atque hoc idem est, quod Paulus docet, qui ante legem. hoe
est, quamdiu hommes ex Naturae imperio vivere considerantur
nullum peccatum agnoscit. '

Jus itaque Naturale uniuscujusque hominis non sana Ratione
sed cupiditate et potentia determinatur. Non enim omnes natii-
rahter determmati sunt ad operandum secundum regulas et leges
Rationis ; sed contra omnes ignari omnium rerum nascuntur, et
antequam veram vivendi rationem noscere possunt et virtutis
habitum acquire, magna aetatis pars, etsi bene educati fuerint
transit ; et nihilominus interim vivere tenentur, seque, quantmn
in se est, conservare, nempe ex solo Appetitus impulsu ; quaii-
doquidem Natura iis nihil aliud dedit, et actualem potentiam ex
sana ratione vivendi denegavit ; et propterea non magis ex
Jegibus sanae mentis vivere tenentur, quam felis ex legibus na-
turse leonmae. Quicquid itaque unusquisque, qui sub solo Natune
impeno consideratur, sibi utile, vel ductu san* Rationis vel ex
Affectuum impetu, judicat, id summo Naturge Jure appetere et
quacunque ratione, sive vi, sive dolo, sive precibus, sive quo-
cunque demum modo facilius poterit, ipsi capere licet; et con-
sequenter pro hoste habere eum, qui impedire vult, quominus
animum expleat suum.

Ex quibus sequitur, Jus et Institutum Natur», sub quo omnes
nascuntur, et maxima ex parte vivunt, nihil, nisi quod nemo
cupit et quod nemo potest, prohibere; non contentiones, non
odia non iram, non dolos, nec absolute aliquid quod Appetitus
suadet aversari. Nec mirum, nam Natura non legibus human*
Kationis, quae non nisi hominum verum utile et conservationem
intendunt, mtercluditur, sed infinitis aliis, qu« totius Natura,
cujus homo particula est, aeternum ordinem respiciunt ; ex cujus
sola necessitate omnia individua certo modo determinantur ad
existendum et operandum. Quicquid ergo nobis in Natura ridi-
culum, ubsurdum, aut malum videtur, id inde venit, quod res
tantum ex parte novimus, totiusque Natur» ordinem et coha-
rentiam maxima ex parte ignoramus. et quod omnia ex usu
nostrae Ratioms dirigi volumus ; cum tamen id. quod Ratio malum
esse dictat, non malum sit respectu ordinis et legum universie
Naturae, sed tantum solius nostrae natur» legum respectu

Verum enim vero, quanto sit hominibus utilius, secundum
leges et certa nostrae Rationis dictamina vivere, quae, uti diximus,^
non nisi verum hominum utile intendunt, nemo potest dubitare.
l^rieterea nullus est, qui non cupiat secure extra metum, quoad
lieri potest, vivere; quod tamen minime potest contingere,
(|uanidiu unicuique ad lubitum omnia facere licet, nec plus juris
Rationi, quam odio et irae conceditur ; nam nullus est, qui inter
inimicitias, odia, iram, et dolos non anxie vivat, quaeque adeo,
quantum in se est, non conetur vitare. Quod si etiam conside-
remus, homines absque mutuo auxilio miserrime et absque Rati-
onis cultu necassario vivere, ut in Cap. 5. ostendimus, clarissime
videbimus, homines ad secure et optime vivendum necessario in
unum conspirare debuisse, ac proinde eifecisse, ut jus, quod
unusquisque ex Natura ad omnia habebat, collectiye haberent,
neque amplius ex vi et appetitu uniuscujusque, sed ex omnium
sinml potentia et voluntate determinaretur. Quod tamen frustra
tentassent, si, nisi quod appetitus suadet, sequi vellent (ex le-
gihus enim appetitus unusquisque diverse trahitur); adeoque
tirmissime statuere et pacisci debuerunt, ex solo Rationis dictamine
(cui nemo aperte repugnare audet, ne mente carere videatur) omnia
dirigere, et appetitum, quatenus in damnum alterius aliquid suadet,
fra^nare, neminique facere, quod sibi fieri non vult,jusquedenique
alterius tanquam suum defendere. Qua autem rationepactum h<»c
iniri debeat, ut ratum fixumque sit, hic jam videndum. Nam
lex humanae naturae universalis est, ut nemo aliquid, quod
bonum esse judicat, negligat, nisi spe majoris boni, vel ex metu
majoris damni ; nec aliquod malum perferat, nisi ad majus
evitandum, vel spo majoris boni. Hoc est, unusquisque de duobus
bonis, quod ipse majus esse judicat, et de duobus malis, quod
minus sibi videtur, eliget. Dico expresse, quod sibi eligenti
majus aut minus videtur ; non, quod res necessario ita se habebat,
ut ipse judicat. Atque haec lex adeo firiniter naturae humanae
inscripta est, ut inter aeternas veritates sit ponenda, quas nemo
ignorare potest. At ex ea necessario sequitur, neminem absque
dolo * promissurum, se jure, quod in omnia habet, cessurum, et
absolute neminem promissis staturum, nisi ex metumajorismali vel
spe majoris boni. Quod ut melius intelligatur, ponatur, Latronem
iiie cogere, ut ei promittam, me mea bona, ubi velit, ipsi daturum.
'am, quandoquidem, ut jam ostendi, meum jus naturale sola mea
l)otentia determinatur, certum est quod, si possum dolo me ab

Cf. Annot. XXXI f

124

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XVI.

125

(

hoc Latrone liberare, ipsi quicquid velit promittendo, mihi id
Niiturae Jure facere licere, dolo scilicet quicquid velit pacisci.
Vel ponatur, me absque fraude alicui promisisse, me spatio
viginti dierum non gustaturum cibum neque ullum alimentum,
et postea vidisse, me stulte promisisse, nec sine damno maximo
promisso stare posse ; quando quidem ex Jure Naturali de duobus
malis minus eligere teneor, possum ergo summo jure fidem talis
pncti rumpere. et dictum indictum ut sit facere. Atque hoc
inquam Jure Naturali licere, sive vera et certa ratione videani,
sive ex opinione videre videar, me male promisisse : sive eniiii
id vere sive falso videam, maximura timeho malum, quodque
adeo ex Naturae instituto omni raodo vitare conabor. Ex quibus
concludimus, pactum nullam vira habere posse, nisi ratione
utilitatis, qua sublata pactum simul tollitur et irritum raanet;
ac propterea stulte alterius fidem in aeternum sibi aliqueni
expostulare, si simul non conatur efficere, ut ex ruptione pacti
ineundi plus damni quam utilitatis ruptorem sequatur: quod
quidem in Republica instituenda raaxime locum habere debet.
At, si omnes homines facile solo ductu Rationis duci possent.
summamque Reipublic* utilitatera et necessitatera noscere, nullus
esset, qui dolos prorsus non detestaretur, sed omnes summa
cum fide ox cupiditate sumrai hujus boni, nempe Reipublica?
conseryandse, pactis omnino starent, et fidera, suraraum Reipublica?
praesidiura, supra orania servarent. Sed longe abest, ut oranes
ex solo ductu Rationis facile semper duci possint: nam unus-
quisque a sua voluptate trahitur, et avaritia, gloria, invidia.
ira, etc. saepissime Mens ita occupatur, ut nullus locus Rationi
relinquatur : quapropter, quamvis homines certis signis simplicis
animi promittant et paciscantur, se fidem servaturos, nemo
tamen, nisi promisso aiiud accedat, de fide alterius potest esse
certus: quandoquidem unusquisque Naturae Jure dolo agere
potest, nec pactis stare tenetur, nisi spe majoris honi vel metu
raajoris raali. Verura, quia jara ostendiraus, Jus Naturale sola
potentia uniuscujusque determinari, sequitur, quod quantuni
unusquisque potentiae, quam habet, in alterura vel vi vel sponte
transfert, tantum etiam de suo jure alteri necessario cedat *,
et illum summura jus in oranes habere, qui suramam habet
potestatem. qua onines vi cogere, et raetu surarai supplicii, quod
omnes universaliter timent, retinere potest : quod quidem jus
taradiu tantum retinebit, quamdiu hanc potentiara, quicquid

Ed. Pr. : cedere.

velit exequendi, conservabit; alias precario imperabit, et nemo
fortior, nisi velit, ei obtemperare tenebitur.

Hac itaque ratione sine ulla Naturalis Juris repugnantia
societas formari potest, pactumque omne sumraa cura fide
semper servari; si nimirum unusquisque omnem, quam habet,
potentiam in societatera transferat ; quae adeo summura Naturae
jus in omnia, hoc est summum imperium, sola retinebit, cui
unusquisque, vel ex libero animo vel metu surami supplicii,
parere tenebitur. Talis vero societatis jus Democratia vocatur, quae
proinde definitur coetus universus hominura, qui collegialiter sum-
mum jus ad omnia, quae potest, habet. Ex quo sequitur. summam
potestatem nulla lege teneri, sed omnes ad orania ei parere
debere: hoc enira tacite vel expresse pacisci debuerunt oranes,
cum omnem suam potentiara se defendendi, hoc est omne
suum jus, in eam transtulerunt. Quippe, si aliquid sibi servatum
volebant, debuerant simul sibi cavere, quo id tuto defendere
possent; cum autem id non fecerint, nec absque imperii divi-
sione, et consequenter destructione, facere potuerint, eo ipso se
arbitrio summae potestatis absolute subraiserunt. Quod cum ab-
solute fecerint, idque (ut jam ostendimus) et necessitate cogente,
et ipsa Ratione suadente; hinc sequitur, quod, nisi hosteslmperii
esse velimus, et contra Rationera, Imperium summis viribus
defendere suadentem, agere, omnia absolute summae potestatis
mandata exequi tenemur, taraetsi absurdissima imperet; talia
enim Ratio exequi etiam jubet, ut de duobus malis minus eli-
gamus. Adde, quod hoc periculum, se scilicet alterius iraperio
et arbitrio absolute subraittendi, facile unusquisque adire poterat ;
nam, ut ostendimus, summis potestatibus hoc jus, quicquid velint
imperandi, taradiu tantum competit, quamdiu revera sumraam
habent potestatem : quod si eandem amiserint, simul etiam jus
omnia imperandi amittunt, et in eum vel eos cadit, qui ipsum
acquisiverunt et retinere possunt. Quapropter raro adraodum
contingere potest, ut summae potestates absurdissima imperent ;
ipsis enim maxime incumbit, ut sibi prospiciant et imperium
retineant, communi bono consulere, et omnia ex Rationis dicta-
mine dirigere : violenta enim imperia, ut ait Seneca *, nemo
continuit diu. Quibus accedit, quod in Democratico imperio minus
timenda sunt absurda. Nam fere irapossibile est, ut major unius
coetus pars, si magnus est, in uno absurdo conveniat; deinde
propter ejus fundaraentum et finem, qui, ut etiam ostendimus,

.'!l

* Vide snpra pag.

126

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XVI.

127

nuUus ahus est quam absurda Appetitus vitare, et homines sub
Katioms hmites, quoad ejus fieri potest, continere, ut concorditer
et pacifice vivant; quod fundamentum si toUatur, facile tota
tabnca ruet His ergo providere, summ» tantum potestati in'-
cumbit ; subditis autem, uti diximus, ejus mandata exequi, nec
aliud jus agnoscere, quam quod summa potestas jus esse declarat
At torsan ahquis putabit, nos hac ratione subditos servos facero
quia putant servum esse eum, qui ex mandato agit, et hberuni '
qiu animo suo morem gerit; quod quidem non absolute veruni
est nam reyera is, qui a sua voluptate ita trahitur, et nihil
quod sibi utile est, videre neque agere potest, maxime servu.
est, et solus ille hber, qui integro animo ex solo ductu Rationis
viyit. Actio autem ex mandato, hoc est obedientia, hbertaten.
quidem ahquo modo toHit, at non ilhco servum facit, sed acti-
onis ratio. Si finis actionis non est ipsius agentis, sed imperantis
utihtas, tum agens servus est, et sibi inutihs ; at in Repubhca
et Imperio, ubi salus totius popuh, non imperantis, summa lex
est, qui m omnibus summae potestati obtemperat, non sibi inu-
tihs servus, sed subditus dicendus; et ideo iha Respubhca
maxime hbera est, cujus leges sana Ratione fundatic sunt: ibi
enim unusquisque, ubi veht, liber esse potest, hoc est, inteer..
ammo ex ductu Rationis vivere. Sic etiam hberi, tametsi omni
bus parentum mandatis obedire tenentur, non tamen servi sunt •
nam parentum mandata hberorum utilitatem maxime spectant'
Magnam ergo differentiam inter servum, fihum, et subdituni
agnoscimus, qui propterea sic definiuntur: nempe servus est
qm mandatis domini, qu^ utihtatem imperantis tantum spectant,'
obtemperare tenetur; filius autem, qui id, quod sibi utile est,
ex mandato parentis agit; subditus denique, qui id, quod com-
mum et consequenter quoque sibi utile est, ex mandato summa^
potestatis agit. Atque his imperii Democratici fundamenta satis
clare ostendisse puto ; de quo prae omnibus agere malui, quia
maxime naturale videbatur, et maxime ad libertatem, quam Natura
unicuique concedit, accedere. Nam in eo nemo jus suum naturale
ita m alterum transfert, ut nulla sibi imposterum consultatio
8it, sed in majorem totius Societatis partem, cujus iUe unam facit.
Atque hac ratione omnes manent, ut antea in statu naturali. sequales.
ueinde de hoc solo imperio ex pofesso agere volui, quia ad meum
intentum maxime facit. qui de utilitate libertatis in Republica agere
constitueram. Rehquarum ergo potestatum fundamentis supersedeo,

• Of. Annot. XXXIII.

iiec nobis, ut earum jus noscamus, scire jam opus est, unde ortum
habuerint, et saepe habeant ; id enim ex modo ostensis satis superque
constat. Nam quisquis summam habet potestatem, sive unus sit, sive
pauci, sive denique omnes, certum est, ei summum jus quicquid
velit imperandi competere; et praeterea, quisquis potestatem se
defendendi, sive sponte sive vi coactus, in ahum transtulit. eura
suo jure naturali plane cessisse, et consequenter eidem ad omnia
absoiute parere decrevisse ; quod omnia praestare tenetur, quamdiu
Rex, sive Nobiles, sive Populus, summam quam acceperunt
potestatem, quae juris transferendi fundamentum fuit, conservant.
Nec his plura addere opus est.

Imperii fundamentis et jure ostensis, facile erit determinare,
quid jus civile privatum, quid injuria, quid justitia et injustitia,
in statu civili sit : deinde quis confoederatus, quis hostis, et quid
denique crimen Isesae majestatis sit. Per jus enim civile privatum
nihil aliud intelhgere possumus, quam uniuscujusque libertatem
ad .sese in suo statu conservandum, quae edictis summae potestatis
(leterminatur, solaque ejusdem authoritate defenditur. Nam post-
quam unusquisque jus suum ex proprio beneplacito vivendi,
quo sola sua potestate determinabatur, hoc est suam libertatem
et potentiam se defendendi, in alium transtulit, ex sola illius
ratione jam vivere tenetur, et solo ejusdem praesidio se defendere.
Injuria est, cum civis vel subditus ab alio ahquod damnum
contra jus civile, sive edictum summae potestatis, pati cogitur.
Injuria enim non nisi in statu civili potest concipi; sed neque
a summis potestatibus, quibus jure omnia licent, ulla fieri potest
subditis; ergo in privatis tantum, qui jure tenentur invicem
non laedere, locum habere potest. Justitia est animi constantia
tribuendi unicuique quod ei ex jure civili competit; Injustitia
autem est, specie juris alicui detnihere, quod ei ex veralegum
interpretatione competit. Vocantur etiam ^Equitas et Iniquitas,
(juia qui constituti sunt ad lites dirimendas, nullum respectum
personarum, sed omnes aequales habere tenentur, et jus unius-
cujusque aeque defendere ; non diviti invidere, neque pauperem
contemnere. Confoederati sunt homines duarum civitatem, qui,
ne belli discrimine in periculum veniant, vel ob aliam quamcumque
utilitatem, inter se contrahunt invicem non laedere, sed contra
necessitate cogente opitulari, idque unoquoque suum imperium
retinente. Hic contractus tamdiu erit validus, quamdiu ejus
iundamentum, nempe ratio periculi sive utilitatis, in medio erit :
•luippe nemo contrahit, nec pactis stare tenetur, nisi spe alicujus
boni, vel sohicitudine alicujus mali; quod fundamentum si

^i
1

128

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XVI.

129

|Ii

toUatur, pactum ex sese tollitur; quod etiam experientia satis
superque docet. Nam, quamvis diversa imperia inter se contra-
hant mvicem non Ijedere, conantur tamen quantum possunt
impedire, quo minus alterutrum potentius evadat, nec fidem
dictis habent, nisi utriusque ad contrahendum finem et utilitatem
satis perspectam habuerint. Alias dolum timent, nec injuria-
quis enim dictis et promissis ejus, qui summam potestatem et
jus retmet ad quidlibet faciendum, et cui sui imperii salus et
utilitas summa lex debet esse, acquiescet, nisi stultus, qui
summarum potestatum jus ignorat? Et si pr^terea ad pietatem
efc rehgionem attendamus, videbimus insuper, neminem, qui
impenum tenet, absque sceiere promissis stare posse cum damno
sui impeni : quicquid enim promisit, quod in damnum sui imperii
cadere videt, id praestare non potest, nisi fidem subditis datam
solvendo, qua tamen maxime tenetur, et quam etiam servare
sanctissime promittere solent. Porro hostis est quicunque extra
civitatem ita vivit, ut neque ut confoederatus, neque ut subditus
irapenum civitatis agnoscit: hostem enim imperii non odium
sed jus facit, et jus civitatis in eum, qui ejus imperium nullo
contrahendi genere agnoscit, idem est ac in eum, qui damnum
intuht : quippe quacunque ratione poterit, eundem vel ad deditionem,
vel ad confcederationem jure potest cogere. Denique crinien
iaesa? majestatis m subditis sive civibus tantum, qui pacto tacito
vel expresso omne suum jus in civitatem transtulerunt, locum
habet ; atque is subditus tale crimen commisisse dicitur, qui jus
summae potestatis aliqua ratione arripere, seu in alium transferre,
conatus est. Dico conatus est; nam si non essent condemnandi,
nisi post factum commissum, sero plerumque post jus acceptum,
aut translatum in alium, id conaretur civitas. Dico deinde absolute
qui altqua ratiom jus summce potestatis arripere conatur, nullam
scilicet agnoscendo dilferentiam, sive inde damnum sive in-
crementum totuis Reipublicae quam clarissime sequeretur. Qua-
cunque enim ratione id conatus est, majestatem I^esit, et jure
damnatur; quod quidem in bello omnes fatentur jure optimofieri:
nempe, si quis stationem suam non servat, sed inscio imperatore
hostem adit, quamvis bono consilio, sed suo, rem aggressus
tuerit, hostemque expugnaverit, capitis tamen jure damnatur,
quia juramentum jusque imperatoris violavit. At quod omnes
absolute cives hoc jure semper teneantur, non jeque clare omnes
vident; ratio tamen eadem prorsus est. Nam, quandoquidem
Kespubhca solo summae potestatis consilio debet conservari et
dirigi, hocque jus ei soli competere absolute pacti sunt : si quis

er,i?o solo suo arbitrio, et inscio supremo consilio, negotium
aliquod publicum aggressus est exequi, quamvis inde incre-
nientum civitatis, uti diximus, certo sequeretur, jus tamen
summae potestatis violavit, et majestatem laesit, atque jure merito
danmatur.

Superest jam, ut omnem scrupulum amoveamus, respondere,
an id, quod supra affirmavimus, quod scilicet unusquisque, qui
Rationis usum non habet, in statu naturali ex legibus appetitus
summo jure Naturae vivit, non aperte Juri Divino revelato
repugnet? Nam cum omnes absolute (sive Rationis usum habe-
ant sive minus) aeque tenerentur, ex mandato divino, proximum
tanquam se ipsum amare, non ergo sine injuria alteri damnum
inferre possumus, et solis legibus appetitus vivere. Verum huic
objectioni, si tantum ad statum naturalem attendimus, facile
respondere possumus; nam is et natura et tempore prior est
Keligione. Nemo enim * ex Natura scit, se ulla erga Deum
teneri obedientia, imo nec uUa ratione hoc assequi, sed tantum
ex Revelatione signis confirmata unusquisque id habere potest.
Quare ante revelationem nemo jure divino, quod non potest non
ignorare, tenetur. Et ideo statis naturalis cum statu religionis
niinime confundendus, sed absque religione et lege, et conse-
(juenter absque peccato et injuria. concipiendus ; ut jam fecimus,
et Pauli authoritate confirmavimus. Nec tantum ratione ignorantiae
statum naturalem ante jus divinum revelatum et absque eodem
concipimus, sed etiam ratione libertatis, qua omnes nascuntur.
Si enim homines ex Natura jure divino tenerentur, vel si jus
divinum ex Natura jus esset, superfluum erat, ut Deus cum
hominibus contractum iniret, et pacto et juramento eosdem
ol)Iigaret. Quare absolute concedendum, jus divinum ab eo tem-
pore incepisse, a quo homines expresso pacto Deo promiserunt
in omnibus obedire, quo sua libertate naturali quasi cesserunt,
jusque suum in Deum transtulerunt, sicuti in statu civili fieri
diximus. Sed de his in sequentibus prolixius agam. Verum in-
stari adhuc potest, quod summae potestates aeque ac subditi hoc
jure divino tenentur ; quas tamen diximus jus naturale retinere,
et iis omnia jure licere. Quare ad hanc integram amovendam
difficultatem, qu^e non tam ex ratione status quam juris natu-
ralis oritur, dico, quod unusquisque in statu naturali eadem
ratione tenetur jure Revelato, ac tenetur ex dictamine sanae
Rationis vivere; nempe quia ipsi utilius est et ad salutem ne-

■L

* Cf. Annot. XXXIV.
II.

• /<

130

TRACTATUS

THEOLOaiCO-POLITICI CAP. XVII.

131

cessarium; quod si nollet, cum suo periculo licet. Atque adeo
ex solo proprio, non autem ex alterius decreto vivere, nequc
ahquem mortalem judicem, nec jure Religionis vindicem, a^no-
scere tenetur. Atque hoc jus summam potestatem retinuis^.^
athrmo; quae qmdem homines consulere potest, at neminem
judicem agnoscere tenetur, nec ullum mortalem pra^ter se alicuju^
juris vmdicem, nisi Prophetam, qui expresse a Deo missus
tuerit, qmque id mdubitatis signis ostenderit. At nec tunc quidem
hominem, sed Deum ipsum judicem agnoscere cogitur. Quod bi
summa potestas noUet Deo in jure suo revelato obedire, id ip^i
cum suo periculo et damno licet, nullo scilicet jure civih vel
naturah lepugnante. Jus enim Civile ab ejus decreto tantuni
pendet ; Jus autem Naturale pendet a legibus Natur.^, qu» non
Kehgiom, huraanum tantum utile intendenti, sed ordini universio
Naturae, hoc est seterno Dei decreto nobis incognito, accommo-
- datie sunt. Quod quidem Ahi obscurius concepisse videntur, qui
scihcet statuunt, hominem contra voluntatem Dei revelatani
quidem, sed non contra ejus aeternum decretum, quo omnia
prfedetermmavit, posse peccare. Si quis autem jam roget, Quid
si summa potestas ahquid contra rehgionem, et obedientiam
quam Deo expresso pacto promisunus, imperet? divino an
humano impeno obtemperandum ? Sed quia de his in sequenti-
bus prohxius agam, hic breviter tantum dico, Deo supra omnia
obediendum, quando certam et indubitatam habemus revelati-
onem. Sed quia circa rehgionem maxime errare solent homines, et
pro ingeniorum diversitate multa magno certamine fingere, ut ex-
penentia plus quam satis testatur ; certum est , quod, si nemo summa'
potestati jure teneretur obtemperare in iis, quc^ ipse ad reli-
gionem pertmere putat, tum jus civitatis a diverso uniuscujusque
judicio et affectu penderet. Nam nemo eodem teneretur, qui id
contra suam fidem et superstitionem statutum judicaret, atque adeo
imusquisque sub hoc praetextu hcentiam ad omnia sumere posset.
M quandoquidem hac ratione jus civitatis prorsus violatur,
hinc seqmtur, summse potestati, cui soh jura unperii conservare
et tutari tam jure divino quam naturali incumbit, jus summuni
competere de rehgione statuendi, quicquid judicat, et omnes ad
ejusdem de eadem decreta et mandata, ex fide ipsi data, quam
Deus omnmo servari jubet, obtemperare teneri. Quod si ii, qui
sunimum tenent imperium, sint Ethnici, vel cum us nihil con-
trahendum, sed, potius quam jus suum in eos transferant, extrema
pati dehberandum ; vel, si contraxerint, jusque suum in eos
transtulermt, quandoquidem eo ipso se religionemque defendendi

privaverunt, iis obtemperare tenentur, fidemque servare, vel
ad id cogi; excepto eo, cui Deus certa revelatione singulare
contra Tyrannum promiserit auxilium, vel * nominatim exceptum
voluit. Sic videmus, ex tot Judaeis, qui in Babylone erant, tres
tantum juvenes, qui de Dei auxilio non dubitabant, Nabucadonozori
obteniperare noluisse; reliqui autem sine dubio, excepto etiam
Daniele, quem Rex ipse adoraverat, jure coacti obtemperaverunt,
animo forte reputantes, se ex Dei decreto Regi deditos, Regemque
summum obtinere imperium et divina directione conservare.
Contra Eleazarus, stante adhuc utcunque Patria, exemplum
constantiae suis dare voluit, ut eum secuti omnia potius tolerarent,
(|uam paterentur jus suura et potestatem in Graecos transferri,
ot onmia experirentur, ne in Ethnicorum fidem jurare cogerentur ;
quod etiara quotidiana experientia confirraatur. Qui enira Chris-
tianuni iraperium obtinent, ad majorera ejus securitatem non
dubitant, foedus cura Turcis et Ethnicis pangere, subditosque
suos, qui eo habitatunl eunt, jubere, ne raajorem libertatem ad
aliquid huraanuin aut divinum exercendura sumant, quam expresse
contraxerunt, vel illud iraperium concedit. Ut patet ex contractu
lielgarum cum Japonensibus, de quo supra diximus.

CAPUT XVII.

OsfeniUftir, nemincin omnta in Snmmam Potestatem transferre

posse, nec esse necesse. De Repuhlica Hebrceorum, qnalis

ftterit vivente Mose, qualis post ejus mortem, antequam

Reges elegerinf^ deque ejus prcestantia; et denique de

causis cur Respublica divina interire, et vix absque

seditionibus subsistere potuerit.

Contemplatio praecedentis Capitis de jure summarum potes-
tatum in omnia, deque jure naturali uniuscujusque in easdem
translato, quamvis cum praxi non parum conveniat, et praxis
ita institui possit, ut ad eandem magis ac magis accedat, nun-
<|uam tamen fiet, quin in multis mere theoretica maneat, Nam
nemo unquam suam potentiara, et consequenter neque suura
jus, ita in alium transferre poterit, ut horao esse desinat ; nec
talis ulla suraraa potestas unquam dabitur, quae omnia, ita ut
vult, exequi possit. Frustra enim subdito imperaret, ut illura
odio habeat, qui eura sibi beneficio junxit; ut amet, qui ei

■r.i

^d-u

~Wi

«.•t>i

Oniissum est proiiomen quem ; cf. autem supra pag. 126. ann.

132

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XVII.

133

i. i

damnum mtulit; ut contumeliis non offendatur; ut a metu
iberari non cupiat ; et alia perplurima hujusmodi, quse ex
legibus humanae naturse necessario sequuntur. Atque hoc ipsani
etiam experientiam clarissime docere existimo; nam nunquam
hommes suo jure ita cesserunt, suamque potentiam in alium ita
transtulerunt, ut ab iis ipsis, qui eorum jus et potentiam acce-
perunt, non timerentur, et imperium non magis propter cives
quanquam suo jure privatos, quam propter hostes periclitaretur'
lit sane, si homines jure suo naturali ita privari possent ut
mhil m posterum possent *, nisi volentibus iis, qui supreniuin
Jus retinuerunt, tum profecto impune violentissime in subditos
regnare hceret; quod nemini in mentem venire posse credo
Quare concedendum, unumquemquc multa sibi sui juris reservare
quse propterea a nnlUus decreto, sed a suo solo pendent. Attamen'
ut recte intelhgatur, quousque imperii jiis et potestas se extendat'
notandum, impeni potestatem non in eo prjecise contineri, quod
homines metu cogere potest, sed absolute in omnibus, quibus
ethcere potest, ut homines ejus mandatis obsequantur : non enim
ratio obtemperandi, sed obtemperantia subditum facit. Nam,
quacunque ratione homo dehberet summse potestatis mandata
exequi, sive ideo sit, quod poenam timet, sive quod aJiquid inde
sperat, sive quod patriam amat, sive alio quocunque affectu
impulsus, tamen ex proprio suo consiHo deliberat, et nihilominus
ex summ* potestatis imperio agit. Non igitur ex eo, quod homo
proprio consilio aliquid facit, ilHco conchidendum, eum id ex
suo, et non imperii jure agere; nam, quandoquidem tam cum
ex amore obhgatus, quam cum metu coactus ad malum evitanduni
semper ex proprio consiHo et decreto agit ; vel imperium nununi
esset, nec ullum jus in subditos, vel id necessario ad omnia se
extendit, quibus eflfici potest, ut homines ipsi cedere deHberent •
et consequenter quicquid subditus facit, quod mandatis simmia'
potestatis respondet, sive id amore obHgatus, sive metu co^rcitus,
sive (quod quidem magis frequens) ex spe et metu simul, sive
ex reverentia, quae passio est ex metu et admiratione composita,
sive quacunque ratione ductus, ex jure imperii, non autem suo
agit. Quod etiam hinc quam clarissime constat, quod obedientia
non tam extemam, quam animi internam actionem respiciat;
adeoque ille maxime sub alterius imperio est, qui alteri integro
animo ad omnia ejus mandata obtemperare deHberat, et con-
sequitur, ** eum maximum tenere imperium, qui in subditoruni

• Cf. Annot. XXXV. ** Ed Pr. : et conseguenter eum.

aninios regnat. Quod si, qui maxime timentur, maximum tenerent
imperium, tum profecto id Tyrannorum subditi tenerent, qui a
suis Tyrannis maxime timentur. Deinde, quamvis non perinde
animis ac Hnguis imperari possit, sunt tamen animi aHqua
ratione sub imperio summae potestatis, quae multis modis efficere
potest, ut permagna hominum pars, quicquid vult, credat, amet,
odio habeat, etc. Adeoque, etsi haec non directo mandato summie
potestatis fiant, fiunt tamen s?epe, ut experientia abunde testatur,
ex authoritate ipsius potentiae, et ipsius directione, id est ex
ipsius jure; quare sine uUa inteUectus repugnantia concipere
possumus homines, qui ex solo imperii jure credunt, amant,
odio habent, contemnunt, et absolute nuUo non affectu corripiuntur.

At, quanquam hac ratione jus et potestatem imperii satis
amplam concipimus, nunquam tamen fiet, ut uUum adeo magnum
detur, ut ii, qui id tenent, potentiam absolute ad omnia, quae
veHnt, habeant; quod me jam satis clare ostendisse puto. Qua
autem ratione imperium formari posset, ut nihUominus secure
semper conservetur, jam dixi meum intentum non esse, id
ostendere; attamen, ut ad id quod volo perveniam, ea notabo,
quie in hunc finem divina Revelatio Mosen oHm docuit, et deinde
Hebrseorum historias et successus perpendemus ; ex quibus
tandem videbimus, quaenam praecipue subditis, ad majorem
imperii securitatem et incrementum, concedenda sunt a summis
potestatibus.

Quod imperu conservatio praecipue pendeat a subditorum fide,
eorumque virtute et animi constantia in exequendis mandatis,
Ratio et experientia quam clarissime docent : qua autem ratione
iidem duci debeant, ut fidem et virtutem constanter servent,
non aeque facUe est videre. Omnes namque, tam qui regunt
(luam qui reguntur, homines sunt, ex labore sciHcet procHves
ad Hbidinem. Imo qui tantum varium multidudinis ingenium
experti sunt, de eo fere desperant : quia non Ratione, sed soHs
atfectibus gubernatur ; praeceps ad omnia, et faciUime vel avaritia
vel luxu corrumpitur; unusquisque solus omnia se scire putat,
et omnia ex suo ingenio moderari vult, et eatenus aUquid
{lequum vel iniquum, fasque nefasque existimat, quatenus in
suum hicrum vel damnum cadere judicat; prae gloria aequales
contemnit, nec ab iis dirigi patitur ; prae invidia meHoris laudis,
vel fortunae, quse nunquam sequaHs est, malum alterius cupit,
eoque delectatur. Nec opus est omnia recensere ; norunt quippe
omnes, quid sceleris fastidium praesentium et rerum novandarum
f upiditas, quid praeceps ira, qiiid contemta paupertas frequenter

134

TRACTATU»

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XVII.

135

: I

I' '1

suadeant hommibus, quantumque eorum animos occuDent
agitentque. His ergo omnibus praevenire, et imperium itn
constituere, ut nuUus locus fraudi relinquatur; imo omnia
ita mstituere, ut omnes, cujuscunque ingenii sint, m
pubhcum pnvatis commodis praeferant; hoc opus, hic labor
est. Kei qmdem necessitas multa excogitare coegit; attamen
nunquam eo perventum est, ut iraperium non magis propter
cives quam hostes periclitaretur, et qui id tenent, non mads
illos quam his timerent. Testis invictissima ab hostibus Roma-
norum Respubhca, toties a suis civibus victa et miserrinie
oppressa, ac praecipue in bello civili Vespasiani contra Vitelli-
um ; qua de re vide Tacitum in initio libr. 4. Histor., i,bi
miserrimam urbis faciem depingit. Alexander simpHcius (ut ait
Curtius in fine Iibr. 8.) famam in hoste quam in cive .Tstimabat
quippe a sms credebat magnitudinem suam posse destrui, etc'
U tatum suum timens amicos h«c precatur : Vos tnodo me ah
inteshna fraude et domesticorum insidm prcestate securum,belli
Martisque discrimen impavidus suhibo. Philippus in acie tutior
qmm m theatro fuit, hostium nianum scepe vitavit, suoruw
effugere non valuU, Aliorum quoque Regiim exitus si reputave-
n^js^/^^re^ a suis quam ab hoste interemptos mmerabitis (vide
Q. Curtii hb. 9. §. 6.). Hac igitur de causa Reges, qui olim
imperium usurpaverant, ad se scihcet securos pr^standos, per-
suadere conati sunt, se genus suum a Diis imortahbus ducere
i^imirum qma putabant, si modo subditi et omnes eosdem non
ut iequales aspicerent, sed Deos esse crederent, libenter se ab
iisdem regi paterentur, seseque facile ipsis dederent. Sic Augus-
tus Romanis persuasit, se ab ^nea, qui Veneris tilius et inter
Deos credebatur, originem suam ducere : se templis et effiQie
numnum per flamines et sacerdotes coli voluit (Tac. Annal lib
I. ). Alexander ut Jovis fihus salutari voluit ; quod quideni

sio ad Hermolai invectivam indicat. 7///.r/, inquit, V^.,, W,.
dignum fuit quod Hermolaus postulabat me, ut aversarer Jovew
rujus oraculo cognoscor **. An etiam, quid Dii respondeant ii>
mea potestate eM? Ohtidit nomen filii mihi; recipere NB imi<
rebus, quas agimus, haud alienmn fuit. Utinam Indi mwqu
Deum esseme credant. Fama enim belJa constant, et scepe, qLl
talso creditum est, veri vicem obtinuit (Curtii 8 hb § 8 -
Cjmbus paucis acute rem simulatam ignaris persuadere' pergit.'

et simul causam simulationis innuit. Quod etiam Cleo in sua
oratione, qua Macedonibus conabatur persuadere ut Regi assen-
tnrentur, fecit ; postquam enim laudes Alexandri cum admiratione
narrando, ejusdemque merita recensendo, simulationi speciem
veri dedit, ad rei utilitatem sic transit : Persas quidem non pie
Hohimj sed etiam j^rudenter Eeges suos inter Deos colere : Majes-
fafis * enim salutis esse tutelam; et tandem concludit, semet
ijj.ium, cum Rex inisset conviviuni, prostraturum humi corpus.
l)ehere idem facere cceteros, et imprimis sapientia prceditos {VidiQ
ejusd. lib. 8. §. 5.). Sed prudentiores erant Macedones; nec
homines, nisi prorsus barbari sint, tam aperte falh, et ex sub-
(litis inutiles sibi servi fieri patiuntur. Alii autem facilius persua-
dere potuerunt, Majestatem sacram esse et vicem Dei in terra
i^erere, et a Deo, non autem ab hominum suffragio et consensu
oonstitui, singularique providentia et auxilio divino conservari
atque defendi. Et ad hunc modum Monarchse ad sui imperii
securitatem alia excogitaverunt ; quae omnia missa facio, et,
ut ad ea, qua) volo, perveniam, ea tantum, uti dixi, notabo
et perpendam, quse in hunc finem olim divina revelatio Mosen
docuit.

Diximus jam supra Cap. 5., quod, postquam Hebraei ^Egypto
exiverunt, nullo alterius nationis jure amplius tenebantur, sed
iis ad libitum nova jura instituere, et quas volebant terras
occupare, Hcebat. Nam, postquam ab intoleranda iEgyptiorum
oppressione liberati, et nuUi mortalium ullo pacto addicti erant,
jus suum naturale ad omnia quae possent iterum adepti sunt^
et unusquisque de integro deliberare poterat, num id retinere,
an vero eodem cedere, idque in aliura transferre volebat. Igitur
in hoc statu naturali constituti, ex consilio Mosis, cui omnes
niaximara fidem habebant, suum jus in neminem mcrtalium, sed
tantura in Deum transferre deliberaverunt ; nec diu cunctati,
omnes oeque uno clamore promiserunt, Deo ad omnia ejus man-
data absolute obtemperare, nec aliud jus agnoscere, nisi quod
ipse revelatione prophetica ut jus statueret. Atque hjsc promis-
sio, sive juris in Deum translatio, eodem modo facta est, ac in
communi societate supra concepimus fieri, quando hominesjure
suo naturah cedere deliberant. Expresse enim pacto (vide Exod.
cap. 24. vs. 7.) et juramento jure suo naturali libere, non autem vi
coacti neque minis territi, cesserunt, et ** in Deum transtulerunt.

Cap. 10.

*•

Rectins : agnoscoi'.

* Apnd Curtium sic legitur: majestatem enim imperii salufii^, cte.
** Omissum est objectum ut supra pag. 131. ann.

136

TRACTATUS

THEOLOUICO-POLITIOI CAP. XVII.

187

Deinde, ut pactum ratum fixumque esset et absque fraudis
su8p.c.one, nih.l Deus cum ipsis pepigit, nisi postquL. e^S
• sunt ejus adm.randam potentiam, qua sola servati fuerant et
qua sola .n posterum servari poterant (vide Exod. cap. 19 'vs

' A-i . "^ '1'^°' •1"*"' ^® *«>'» Dei potentia servari posse
cred.derunt, omnem suam naturalem potentiam se conservandi
quam ex se habere antea forte putaverant, in Deum transtulerunt'
et consequenter, omne suum jus. Imperium ergo Hebr»orun.'
Deus solus tenmt, quodque adeo solum ex vi pacti Rrg.m
De. jure vocabatur, et Deus jure etiam Rex Hebrsoru^.- e
consequenter hujus .mperii hostes, hostes Dei, et cives, qu id
usurpare vellent, rei l^es» divin* Majestatis et jura de„"qu
m.per.,, jura et mandata Dei. Quare in hoc iiperio Jus Civile
et Bel.g.o, quse, ut ostendimus, in sola obedientia eraa Deun,
co„s.st,t unum et .dem erant. Videlicet ReUgionis dogmata no

crimeT" t' i"f ir '' T''^''' ''''''' P'«'«« J-«t- in-Pie""
cnmen et .„j,^st.ha «st.mabatur. Qui a Rehgiono deficiebat

c.v^s esse des.nebat, et eo solo hostis habebatur; et qui 2

^i^Zh^Tlr'- P""",,^'*"" ""^" reputabatur,'et alsokte
Jus Omle et Rehg.o nullo prorsus discrimine habebantur. Et
hac de causa hoc impenum Theocratia vocari potuit; quando-

V~n'^"' "r """''• ••"'•^ "'^' « Deo revelato tenebantu .
Jam HTJr ''*' °™'"««P™'>ne"'asi«.q«amreco,.stabant;
r/r ^^ T '■^^«'f\.J"« «nperii absolute retinuerunt, ut ex
^am d,cend.s constabit; nempe ex modo et ratione uua hoc
,mpenum adn..ms^abatur, et quam hic explicare constitu."

Quandoqu.dem Hebr». suum jus in nullum aUum transtulerunt
sed omnes a.que ut in Democratia suo jure cesserunt unoque

raaemi,». hmc sequ.tur, omnes ab hoc pacto «quales prorsus
.^LTretknH'""'"' k'''""" ?'""'«"'''' '««««1"« accipiendT e

omnes tn r • °""''- *ft"* '"""''*"• "»'= ^'^o de causa
vSlet aXnr*"". "■"' u^'"""- "•"^«'•""*' "* 'J"» i™P«'-«''^
fuen,nt r r^ ^^ ,'" ''^'^ ?'"""'' «alutatione adeo perterriti
snnrZ^m Ih ?" loquentem adeo attoniti audiverunt, ut
Mosen de nln •'"''f '!''"''" Putaverint. Pleni igitur metn

Tu MtTll f •""'.'"'^'■l*-''-^ ^*"' <^'dienda est, certe nwrieL:

mhis L.t jf' """"" ^*' ""•'"■'■ '''■^"'' '' '«(nonDeus,
mlns loqnem: Ad omne, qmd Dens tihi loqnetur, obediemm

klqHe exequemur. His clare primum pactum aboleverunt,

suumque jus Deum consulendi ejusque edicta interpretandi in

Mosen absolute transtulerunt : Non enim hic, ut antea, ad

omnia quae Deus ipsis, sed quse Deus Mosi loqueretur, obedire

promiserunt (vide Deut. cap. 5. post Decalog. et cap. 18. vs.

15, 16.). Moses ergo solus legum divinarum lator et interpres

mansit, er consequenter etiam supremus Judex, quem nenio

judicare poterat, et qui solus apud Hebrseos vicem Dei, hoc

est supremam majestatem, habuit: quandoquidem solus jus

habebat Deum consulendi, et populo divina responsa dandi,

ipsumque ad ea exequenda cogendi. Solus, inquam ; nam si

quis, vivente Mose, nomine Dei praedicare aliquid volebat,

quamvis verus Propheta esset, reus tamen erat, et supremi

juris usurpator (vide Numer. cap. 11. vs. 28.*). Et liic

notandum, quod, etsi Mosen populus elegerit, successorum

tamen loco Mosis eligere jure non potuit: Nam simul ac jus

suum Deum consulendi in Mosen transtulerunt, et absolute

promiserunt ipsum loco divini oraculi habere, omne jus plane

amiserunt, et, quem Moses successorum ehgeret, tanquam a

])eo electum admittere debebant. Quod si talem elegisset, qui

ut ipse totam imperii administrationem haberet, nempe jus

Deum in suo tentorio solus consulendi, et consequenter autho-

ritatem leges instituendi et abrogandi, de bello et pace decernendi,

legatos mittendi, judices constituendi, successorem ehgendi, et

absohite summae potestatis omnia officia administrandi,

imperium mere Monarchicum fuisset, nec ulla aUa esset

differentia, nisi quod communiter monarchicum imperium ex

Dei decreto, ipsi etiam Monarchse occulto, Hebraeorum autem a

Dei decreto Monarchse tantum revelato certa ratione regatur,

vel regi debuerit. Quae quidem differentia Monarchse dominium

et jus in omnes non minuit, sed contra auget. Caeterum, quod

ad populum utriusque imperii, seque uterque subjectus est, et

ignarus divini decreti. Nam uterque ab ore Monarchae pendet,

et. quid fas nefasque sit, ab eo solo intelligit; nec propterea.

quod populus credit, Monarcham nihil nisi ex Dei decreto ipsi

rovelato imperare, eidem minus, sed contra magis revera sub-

jectus est. At Moses nuUum talem successorem elegit, sed im-

perium ita administrandum successoribus reliquit, ut nec Populare

KGc Aristocraticum, nec Monarchicum, sed Theocraticum vocari

potuerit. Nam jus leges interpretandi, et Dei responsa commu-

'" Cf. Anuot. XXXVI.

1 V _

011

'(t'i

"t .

138

TRAtTATUS

THEOLOGICO-POLITIOI OAP. XVII.

139

lucandi, penes unimi, et jus et potestas imperium administrandi
secundum leges jam explicatas, et jam communicata responsa
penes alium erat. Qua de re vide Num. cap. 27. vs. 21. * '
Et, ut haec melius intelligantur, administrationem totius
imperii ordme exponam. Primo jussus est populus domum
iedificare, quae quasi Dei, hoc est supremie iUius imperii Maies
tatis aula esset. Atque haec non sumtibus unius, sed totius
popuh sedificanda fuit, ut domus, ubi Deus consulendus erat
commums esset juris. Kegise hujus divin^e auHci et administm-
tores Levitae electi sunt ; horum autem supremus, et quasi a Rec^e
Deo secundus, electus est Aharon frater Mosis, in cuju.« locuni
ejus fihi legitime succedebant. Hic ergo, ut Deo proximus
summus legum divinarum interpres erat, et qui populo divini
oracuh responsa dabat, et qui denique pro populo Deo siip
phcabat. Quod si cum his jus eadem imperandi haberet, niliil
restabat, ut absolutus esset monarcha ; sed eo privatus erat et
absolute tota tribus Levi communi imperio ita destituta fuit 'nt
ne quidem partem cum rehquis tribubus habuerit, quam jure pos-
sideret, unde saltem vivere posset ; sed ut a reliquo populo alere-
tur, instituit, at ita, ut semper maximo honore a communi plebe
haberetur, utpote sola Deo dicata. Deinde, militia ex rehquis
duodecim tribubus formata, jussi sunt Canahanitarum imperiuni
mvadere, idque in duodecim partes dividere, et tribubus per
sortes distnbuere. Ad hoc ministerium electi sunt duodecim
prmcipes, ex unaquaque tribu unus, quibus, simul cum Josua
et summo pontifice Eleazaro, jus datum est, terras in «quales
duodecim partes dividere, et per sortes distribuere. Mihti»
autem summus imperator Josua electus est, qui solus in rebus
novis jus habebat Deum consulendi; at non, ut Moses, sohis
m suo tentorio, vel in tabernaculo, sed per summum Pontifi-
cem, cui sph responsa Dei dabantur; deinde Dei mandata per
pontificem communicata statuendi, et populum ad ea cogendi;
media ad eadem exequenda excogitandi et adhibendi ; ex militia
quot velit et quos veht ehgendi ; legatos suo nomine mittendi;
et absolute omne jus belh a solo ejus decreto pendebat. In ejus
autem locum nemo legitime succedebat, nec ab aliquo nisi a
l)eo immediate ehgebatur, idque cogente universi populi neces-
sitate ; ahas omnia belh et pacis a principibus Tribuum admi-
mstrabantur, ut mox ostendam. Denique omnes ab anno vigesiiT:o
fetatis usque ad sexagesimum arma ad militandum capere

• Cf. Annot. XXXVI F.

jussit, et ex solo populo exercitus formare, qui non in fidem
imperatoris, nec summi pontificis, sed Religionis sive Dei
jurabant; qui adeo exercitus, sive ordines Dei vocabantur, et
beus contra apud Hebraeos Deus exercituum; et hac de causa
arca fcederis in magnis proeliis, a quorum discrimine totius
popuH vel victoria vel clades pendebat, in medio exercitu ibat,
ut populus, Regem suum quasi praesentem videns, extremis
viribus pugnaret. Ex his a Mose successoribus mandatis facile
colligimus, ipsum administratores, non autem dominatores imperii
elegisse. Nam nemini jus dedit, Deum solus et ubi vellet con-
sulendi ; et consequenter nemini authoritatem dedit, quam ipse
habebat, leges statuendi et abrogandi, de bello et pace discer-
nendi, administratores tam templi quam civitatum eligendi ; quae
onmia summi imperii tenentis ofticia sunt. Summus enim
Pontifex jus quidem habebat leges interpretandi, et res-
ponsa Dei dandi, at non ut Moses, quandocunque yolebat,
sed tantum ab imperatore vel summo concilio vel similibus
rogatus; et contra summus exercitus Imperator et concilia,
Deum quando volebant consulere, poterant, at non nisi a
summo Pontifice Dei responsa accipere. Quare Dei dicta in
ore Pontificis non decreta, ut in ore Mosis, sed tantum res-
ponsa erant ; a Josua autem et conciliis accepta, tum demum vim
mandati et decreti habebant. Deinde hic summus Pontifex, qui
Dei responsa a Deo accipiebat, militiam non habebat, nec im-
periiim jure possidebat: et contra, qui terras jure possidebant,
leges statuere jure non poterant. Summus deinde Pontifex, tam
Aharon quam fihus ejus Eleazarus, uterque a Mose quidem elec-
tiis fuit, mortuo autem Mose nemo jus eligendi pontificem ha-
buit, sed filius patri legitime succedebat. Imperator exercitus a
Mose etiam electus fuit, et non ex jure summi Pontificis, sed
jure Mosis ipsi dato, personam Imperatoris induit; etideomor-
tuo Josua pontifex neminem ejus loco elegit, nec principes de
novo Imperatore Deum consuluerunt, sed unusquisque in mili-
tiam suse tribus, et omnes simul in universam militiam jus Jo-
sure retinuerunt. Et videtur non opus fuisse summo Imperatore,
iiisi quando conjunctis viribus contra communem hostem pug-
nare debebant; quod quidem maxime locum habuit tempore Jo-
suae, quo locum fixum nondum omnes habebant, et omnia com-
munis juris erant; at postquam omnes tribus terras jure belH
possessas, et quas adhuc possidere in mandatis erat, inter se
diviserunt, nec amplius omnia omnium erant, eo ipso ratio com-
nninis imperatoris cessavit, quandoquidem tribus diversae non

4 rl

n A

140

TBACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XVII.

141

tam concives quam confoederatje ab ea divisione reputari debu-
erunt. Respectu Dei et Religionis concives quidem festimari de-
buerunt; at respectu Juris, quod una in aliam habebat, non
nisi confcederatae : eodem fere raodo (si templum commune de-
nias) ac Praepotentes Confoederati Belgarum Ordines. Nam di-
visio rei coramunis in partes nihil aliud est, quam quod uniis-
quisque suara partera solus jara possideat, ct reliqui jure, quod
in illam partem habebant, cedant. Hac igitur de causa Moses
Principes tribuum elegit, ut post divisura iraperium unusquis-
que curam suae partis haberet ; nerape Deum per summum Pon-
tificem de rebus suae tribus consulendi, suse militiaj imperandi.
urbes condendi et rauniendi, judices in unaquaque urbe consti
tuendi, hostem sui singularis imperii invadendi, et absolute
orania belli et pacis administrandi. Nec alium judicem pnvter
Deum noscere tenebatur *, vel quera Deus prophetara expresse
raisisset; ahas si a Deo defecisset, reliquee tribus ipsura non
tanquam subditum judicare, sed tanquam hostera, qui fideiii
contractus solverat, invadere debebant. Quorura exempla in
Scriptura habemus. Mortuo enim Josua filii Israelis, non sum-
mus noyus Imperator, Deum consuluerunt ; intellecto autem,
quod tribus Judge omniura priraa hostera suura invadere debe-
bat, ipsa solo cura Siraeone contrahit, ut junctis viribus utrius-
que hosteni invaderent; in quo contractu reliquaj tribus nou
fuerunt coraprehensc^ (vide Judic. cap. 1. vs. 1, 2, 3.), sed
unaquseque separatira (ut in praedicto cap. narratur) belhmi
contra suura hostera gerit, et quera vult in ditionera et fideni
accipit, etsi in raandatis esset, nulli ulla pacti conditione par-
cere, sed oranes exterminare; propter quod peccatum reprehen-
duntur quidera, a neraine autera in judiciura vocantur. Nec erat
quod propterea bella contra invicera raovere inciperent, et rebus
alterius ahi se iraraiscerent; contra Benjaminitas, qui reliquos
oflfenderant, et pacis vinculum ita solverant, ut nuUus ex con-
foederatis secure apud ipsos hospitiura habere posset, hostihter
invadunt, et^ ter prcelio coraraisso, tandera victores, oranes no-
centes et innocentes jure belli seque trucidant, quod postea sera
poenitentia laraentati sunt.

His exeraplis, qu?e de jure uniuscujusque tribus raodo dixi-
mus, plane confirmantur. At forsan aliquis rogabit, quisnani
successorem principis cujusque tribus eligebat; verum de hac
re nihil certi ex ipsa Scriptura possum colligere ; hoc tamen

* Cf. Annot. XXXVIII.

conjicio, quod, quandoquidem unaquseque tribus in farailias erat
divisa, quarura capita ex senioribus familise eligebantur, ex his
qui senior erat, loco principis jure succedebat. Ex Senioribus
enim Moses septuaginta coadjutores, qui cum ipso supremum
conciHum forraabant, elegit; qui post raortem Josuse imperii
administrationera habuerunt, Senes in Scriptura vocantur ; et
denique apud Hebrseos nihil frequentius, quara per Senes judi-
ces intelligere, quod omnibus notum existimo. Sed ad nostrum
propositum parum refert hoc certo scire ; sufiicit quod osten-
(lerim, neminem post mortem Mosis omnia sumrai iraperatoris
oificia habuisse: nam, quandoquidera orania non ab unius viri,
neque unius concilii, neque populi decreto pendebant, sed quae-
dam ab una tribu, alia a reliquis sequali utriusque jure admi-
nistrabantur, sequitur evidentissirae, iraperium ab obitu Mosis
neque monarchicum neque aristocraticum neque populare raan-
sisse, sed, uti diximus, Theocraticum. I. quia imperii domus
' regia templura erat, et sola ejus ratione, ut ostendimus, oranes
tribus concives erant. II. quia oranes cives in fidem Dei
supremi sui judicis jurare debebant, cui soli in omnibus abso-
hite obedire promiserant. Et denique quia sunimus om»ium
iniperator, quando eo opus erat, a nemine nisi a solo Deo
eHgebatur. Quod Moses nomine Dei populo expresse prjedicit
Deuter. cap. 18. * vers. 15., et re ipsa electio Gideonis, Sam-
sonis, et SamueHs testatur; quare non dubitandum, quin re-
Hqui fideles duces simiH etiam modo electi fuerint, etsi id ex
eorum historia non constet.

His positis, tempus est ut videamus, quantum haec ratio
iniperu constituendi aniraos moderari poterat, et tam eos qui
regebant quam qui regebaniur ita continere, ut neque hi
rebeHes, neque iUi Tyranni fierent.

Qui iraperium administrant, vel qui id tenent, quicquid
facinoris comraittunt, id seraper specie juris adurabrare, et
popido id a se honeste factura persuadere student; quod facile
etiam obtinent, quando tota juris interpretatio ab iis solis
pendet. Nara non dubiura est, quin eo ipso raaximam ad omnia
quse volunt, et eorum appetitus suadet, Hbertatem sumant, et
contra magnam iisdem adimi, si jus leges interpretandi apud
aHum sit, et siraul si vera earundem interpretatio omnibus ita
pateat, ut nemo de eadem dubitare possit. Ex quo manifestum
fit, magnam Hebraorum principibus causam facinorura sublatam

Ed. Pr.: 19.

142

TRACTATUS

THEOLOGlCO-POLmci CAP. XVll.

143

' (

fuisse eo quod jus onine leges interpretandi Levitis datum
fuerit (vide Deuteron. cap. 21. vers. 5.), qui nuUam imperii
administrationem nec partem cum cieteris habebant, et quorum
tota iortuna et honor a vera legum interpretatione pendebat
Demde, quod universus popukis jussus est singuhs septeni
anms certo in loco congregari, ubi a Pontifice leges edoceretur
et praeterea ut unusquisque solus continuo, et summa cum atter^
tione Iibruni Legis legeret et perlegeret (vide Deuteron. cap. 31
vers. 9. etc. et cap 6 vers. 7.). Principes igitur raaxime, sui salteni
causa, curare debebant, ut omnia secundum leges pr^scriptas
et omnibus satis perspectas, administrarent, si a populo maximci
honore coli volebant, qui tum eos utpote Dei imperii ministros
et vicem Dei gerentes veneraretur ; alias summum subditoruii,
odmm, quale Theologicum esse solet, fugere non poterant. Ad
ha3c nempe ad eifrjenatam Principum libidinem coercendam
ahud permagni momenti accessit; videhcet quod mihtia ex
ommbus civibus (nullo a vigesimo usque ad sexagesimum setatis
annum excepto) formabatur, et quod Principes nullum extra-
neum militem mercede conducere poterant. Hoc, inquam, per-
magni fuit momenti; nam certum est, Principes sola militia
cui stipendia solvunt, populum opprimere posse. Deinde, eos
nihil magis timere quam Hbertatem mihtum concivium, quoruiii
virtute, labore, et magno sui sanguinis impendio, imperii Uber-
tas et glona parta est. Ideo Alexander, cum secundo contra
Darium dimicandum erat, audito Parmenionis consilio, noii
ipsum qm consilium dedit, sed Polyperconta, qui cum eodeni
stabat, increpuit. Nam, ut ait Curtius lib 4 § 13 * Par
menionem, nuper acrius quam vellet increpitum, rursus castigaro
non sustmmt; nec Macedonum libertatem, quam maxime ut
jam diximus, timebat, opprimere potuit, nisi postquam numerum
militum ex captivis longe supra Macedonas auxit ; tum enini
animo suo impotenti, et diu civium optimorum libertate coer-
cito, morem gerere potuit. Si ha^c itaque militum concivium
hbertas humam imperii principes, qui soli totam laudeni
victoriarum usurpare solent, retinet, multo magis Hebrjeoruni
Pnncipes coercere debmt, quorum milites non pro Principis.
sed pro Dei g oria pugnabant, et solo Dei responso accepto
prcehum committebant. ^

Accessit deinde, quod omnes Hebrffiorum Principes solo Reli-
gionis vinculo associati erant: quare, si aliquis ab eadem

• Ed. Pr.: fib. 4. ;l 13.

(letecisset, jusque divinum uniuscujusque violare incepisset, eo
hostis a reliquis haberi potuerat, et jure opprimi.

Accessit in. timor novi alicujus Prophetee: modo enim pro-
batie vitai aliquis receptis quibusdam signis ostenderet, se
Prophetam esse, eo ipso jus summum imperandi habebat, nempe,
sicuti Moses, Dei nomine ei soli revelati, et non tantum, ut
Principes, per Pontificem qonsulti. Et non dubium est, quin tales
populum oppressum facile ad se trahere poterant, et levibus
signis quicquid vellent persuadere; cum contra, si res recte
adniinistrabantur, Princeps in tempore providere poterat, ut
Propheta prius ejus judicio stare deberet ; ut ab eo examinaretur,
num probatae vitse esset, num certa et indubitata signa sua?
legationis haberet, et denique num id, quod nomine Dei dicere
volebat, cuni recepta doctrina et communibus legibus patria?
conveniret. Quod si nec signa satis responderent, vel doctrina
nova esset, eum jure mortis damnare poterat, alias sola principis
authoritate et testimonio recipiebatur.

Accessit IV., quod Princeps reliquos nobilitate non excellebat,
nee jure sanguinis, sed tantum ratione aetatis et virtutis admini-
stratio imperii ei competebat.

Accessit denique, quod Principes, et universa militia, non
magis desiderio belli quam pacis teneri poterant. Nam militia,
uti diximus, ex solis civibus constabat; quare tam res belH
quam pacis ab iisdem hominibus administrabantur. Qui igitur
in castris miles, is in foro civis erat, et qui in castris dux, is
in curia judex, et qui denique in castris imperator, princeps in
civitate erat. Quare nemo bellum propter bellum, sed propter
paeem et ad tuendam libertatem desiderare poterat, et forte
Princeps, ne summum Pontificem adire teneretur, et coram ipso
prcvter dignitatem stare, a rebus novis quantum poterat ab-
stiiiebat.

H^ec de rationibus, quae Principes intra suos hmites contine-
bant. Videndum jam, qua ratione populus retinebatur ; sed hanc
etiam imperii fundamenta clarissime indicant: si quis enim ad
ea vel leviter attendere velit, videbit statim, haec amorem adeo
singularem in civium animis parere debuisse, ut nihil ditficilius
aliquis in mentem inducere potuerit, quam patriam prodere, vel
ab ea deficere; sed contra omnes ita affecti esse debuerint, ut
extrema potius quam alienum imperium paterentur. Nam, post-
quam suum jus in Deum transtulerunt, suumque regnum Dei
regnum esse, seque solos filios Dei, reliquas autem nationes Dei
liostes esse crediderunt, in quas propterea odio infensissimo

144

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XVII.

145

atrecti erant (nam et hoc pium esse credebant, vide Psalni
139. vers. 21, 22.); nihil magis abhorrere potuerunt, quam in
tidem ahcujus extranei jurare, eique obedientiam promittere-
nec majus flagitium, nec quid magis execrandum, excogitari
apud ipsos poterat, quam patriam, hoc est ipsum regnum Dei
quem adorabant, prodere. Imo aliquo extra patriam tantiim
habitatum ire pro flagitio habebatur, quia Dei cultus cmo
semper tenebantur, non nisi in patrio solo exerceri concedebatur •
utpote qua) sola tellus sancta, rehqua autem immunda et profana
haberetur. Ideo David, quia exulare cogebatur, sic coram Saiilo
conqueritur : St qui te contra 7ne instigant, Jwmines sunt, maledHi
■^nnt, quia me secludunt, ne spatier in Dei hfereditate, sed dicmit •
cide etDeos alienos cole. * Et hac etiam de causa nulluscivis
quod hic apprmie notandum, exihi damnabatur: nam qui peceat'
supphcio quidem dignus est, non autem flagitio. Amor ergo
Hebraeorum erga patriam non simplex amor, sed pietas erat
quse simul et odium in rehquas nationes ita quotidiano cultil
tovebantur et alebantur, ut in naturam verti debuerint: quoti-
dianus enim cultus non tantum diversus omnino erat (quo flebat
ut omnino smgulares, et a rehquis prorsus essent separati) sed
etiam absolute contrarius. Quare ex quotidiana quadam expro-
bratione continuum odium oriri debuit, quo nullum firmius animis
ha?rere potuit: utpote odium ex magna devotione seu pietate
ortum, quodque pium credebatur; quo sane nuUum majus nec
pertinacius dan potest. Nec causa communis deerat, qua odium
semper magis ac magis incenditur, nempe ejus reciprocatio ;
nam nationes eos contra odio infensissimo habere debueruiit.
Quantum autem hfec omnia, videhcet humani imperii libertas;
erga patriam devotio ; in omnes reHquos jus absolutum ; et
odmm non tantum hcitum, sed etiam pium, omnes infensos habere •
morum et rituum singularitas ; quantum, inquam, hsec Hebr^ornni
animos firmare valuerint ad omnia singulari constantia et
yirtute pro Patria tolerandum, Ratio quam clarissime docet, et
ipsa experientia testata est. Nunquam enim, stante Urbe, siib
alt^erius impeno durare potuerunt, et ideo Hierosolymam
rebellem civitatem vocitabant (vide Hezrje cap. 4. vers 12 15)
Secundum imperium (quod primi vix umbra fuit, postquam
Fontihces jus etiam principatus usurpaverunt) difiicinime a
Komanis destrui potuit: quod ipse Tacitus lib. 2. Histor. ** his
testatur : Proflir/averat bellumJudaicum Vespasianus, oppugnatione

* Lib. 1. Sam. c. 2«. vs. 19.

Cap. 4.

Hierosolymorum reliqua, duro magis et arduo opere oh ingenium
gentls ^ et pervicaciam superstitionis, quam quod satis virium
obsessis ad t-olerandas necessitates superesset. Verum pra^ter ha3c,
quorum sestimatio a sola opinione pendet, ahud in hoc imperio'
quod sohdissimum est, singulare fuit, quo cives maxime retineri
debuerunt, ne de defectione cogitarent, et ne unquam desiderio
tenerentur deserendai patria) ; nimirum ratio utihtatis, quse
omnium humanarum actionum robur et vita est. Atque ha^c,
inquam, in hoc imperio singularis erat: nam cives nulhbi
majore jure bona sua possidebant, quam hujus imperii subditi,
qui cum principe sequalem partem terrarum et agrorum habebant,
et unusquisque suae partis seternus dominus erat; nam si quis
paupertate coactus fundum suum vel agrum vendiderat,
adventante jubiloeo ei de integro restitui debebat ; et ad hunc
modum aha instituta erant, ut nemo a fixis suis bonis ahenari
posset. Deinde paupertas nulhbi tolerabihor esse poterat, quara
ubi charitas erga proximum, hoc est erga concivem, summa
pietate coli debebat, ut Deum suum Regem propitium haberent.
Civibus igitur Hebraeis non nisi in sua patria bene esse poterat,
extra eandem autem damnum maximum et dedecus. Deinde ad
eosdem non tantum in patrio solo retinendum, sed ad beha
etiam civiha vitandum, et causas contentionum tollendum, h^ec
apprime conducebant ; nempe quod nemo suo ^quah, sed soli
Deo serviebat, et quod charitas et amor erga concivem summa
aestimabatur pietas; qui non parum fovebatur communi odio,
quo rehquas nationes, et hae eos contra, habebant. Prseterea
apprime conducebat summa obedientiie disciphna, qua educabantur ;
quod scihcet omnia ex determinato legis prjescripto facere
debebant: non enim ad Kbitum arare hcebat, sed certis
temporibus et annis, et non nisi uno bestiarum genere simul ;
sic etiam non nisi certa ratione certoque tempore seminare et
metere hcebat, et absolute eorum vita continuus obedientia?
cultus erat (qua de re vide Cap. 5. circa usum C^eremoniarum) ;
quare eidem omnino assuefactis ipsa non amphus servitus sed
nbertas videri debuit, unde sequi etiam debuit, ut nemo negata,
^ed mandata cuperet. Ad quod etiam non parum conduxisse
videtur, quod certis anni temporibus otio et l^titia? se dare
tenebantur, non ut animo, sed ut Deo ex animo obtemperarent.
ler m anno Dei convivse erant (vide Deut. cap. 16.);septimo
>>optmian3e die ab omni opere cessare, seseque otio dare
jlebebant; et praeter haec aha tempora signata erant, quibus
i<etitiae actus honesti et convivia non quidem concedebantur,

H- 10

'H\

146

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XVII.

147

sed mandabantur. Nec puto, quod aliquid hoc efficacius ad
hominum animos flectendos excogitari potest; nam nulla re
magis capiuntur animi, quam Isetitia, quse ex devotione, hoc
est ex amore et admiratione simul, oritur. Nec facile fastidio
rerum usitatarum capi poterant, nam cultus diebus festis
destinatus rarus et varius erat. His accessit summa templi
reverentiu, quam propter singularem ejus cultum, et res, quas
tenebantur observare antequam alicui eo ire liceret, reHgiosissime
semper servaverunt; atque adeo ut hodierni adhuc non sine
magno horrore illud Manassse flagitium legant, quod scilicet
idolum in ipso templo ponere sustinuerit. Erga leges etiain,
quae in intimo sacrario religiosissime custodiebantur, non minor
erat populo reverentia. Quare populi rumores et praejudicia hic
minime timenda erant: nemo enim de rebus divinis judicium
ferre audebat *, sed ad omnia, quae ipsis imperabantur ex
authoritate divini responsi in templo accepti, vel legis a Deo
conditfe, sine ulla Rationis consultatione obtemperare debebant.
Atque his me summam rationem hujus imperii, etsibreviter.satis
tamen clare exposuisse puto. Superest jam, ut causas etiam inqui-
ramus, quare factum sit, ut Hebraei toties a Lege defecerint ; ciir
toties subacti fuerint ; et cur tandem imperium omnino vastari potue-
rit. At forsan hic ahquis dicet, id evenisse ex gentis cotumacia;
verum hoc puerile est, nam cur haecnatio reliquis contumacior fuit?
an Natura? haec sane nationes non creat, sed individua, qua) qui-
dem in nationes non distinguuntur nisi ex diversitate hnguse, legum,
et morum receptorum; et ex his duobus, legibus scilicet et
moribus, tantum oriri potest, quod unaquaeque natio singulare
habeat ingenium, singularem conditionem, et denique singularia
pr^judicia. Si igitur concedendum esset, quod Hebraei supra
reliquos mortales contumaces fuerint, id vitio legum vel recep-
torum morum imputari deberet. Et sane hoc verum est, quod,
si Deus eorum imperium constantius vohiisset, aliter etiam
jura et leges condidisset, aliamque rationem id administrandi
instituisset ; quare quid aHud dicere possumus, nisi quod Deum
suum iratum habuerint, non tantum, ut Jeremias cap. 32. vs.
31. ait, ab urbe condita, sed jam inde a legibus conditis.
Quod Ezechiel cap. 20. vs. 25. etiam testatur, inquiens: Fajo
etiam dedi ipsis stattUa non hona, et jiira quibus non viverent,
€0 quod impuravi ipsos muneribus suiSy remittendo omnem

aperturam vulvce (id est primogenitum), nt eos vastarem, ut
scirent quod ego sum Jehova. Quae verba, et causa vastationis
imperii, ut recte intelligantur, notandum, quod primum inten-
tum fuit, totum sacrum ministerium primogenitis tradere, non
Levitis (vide Numer. cap. 8. vs. 17.); sed postquam omnes
prseter Levitas vitulum adoraverunt, repudiati et impurati
sunt primogeniti, et Levitae eorum loco electi (Deuteron. cap.
10. vs. 8.); quae mutatio, quo eam magis ac magis considero,
in verba Taciti * me cogit erumpere, illo tempore non fuisse
Deo curse securitatem illorum, fuisse ultionem. Nec satis mirari
possum, tantam animo coelesti fuisse iram, ut ipsas leges, quae
semper solum universi populi honorem, salutem et securitatem
intendunt, animo se vindicandi, et ad populum puniendum
condiderit, ita ut leges non leges, hoc est populi salus, sed
potius poenae et suppHcia visse sint. Omnia enim munera, quae
Levitis et sacerdotibus dare tenebantur, ut etiam quod pri-
mogeniti redimi debebant, et argentum pro capite Levitis dare,
et denique quod Levitis soHs ad sacra accedere concedebatur,
eos continuo suae impuritatis et repudiationis arguebant.
Habebant deinde Levitae, quod Hs continuo exprobrarent. Nam
non dubium est, quin inter tot milHa multi importuni Theolo-
gastri reperti fuerint ; unde populo desiderium, facta Levitarum,
qui absque dubio homines erant, observandi, et, ut fit, omnes
ob unius deHctum accusandi. Hinc continuo rumores, deinde
fastidium homines otiosos et invisos, nec sanguine iis conjunctos,
alendi, praecipue si annona cara erat. Quid igitur mirum, si in
otio, quando manifesta miracula cessabant, nec homines
exquisitissimae authoritatis dabantur, populi animus irritatus et
avarus languescere inciperet, et tandem a cultu, quamvis divino,
sibi tamen ignominioso et etiam suspecto, deficeret, et novum
cuperet ; et quod Principes, qui semper, ut jus summum imperii
soH obtineant, viam affectant, ut populum sibi aUigarent, et a
Pontifice averterent, omnia ei concederent, novosque cultus
introducerent. Quod si ex prima intentione RespubHca
constituta fuisset, jus omnibus tribubus et honor aequalis semper
fuisset, et omnia securissime sese habuissent; nam quis jus
sacrum suorum consanguineorum violare veUet? quid aHud
maHent quam suos consanguineos, fratres, et parentes, ex
pietate ReHgionis alere? quam iisdem legum interpretationem
edoceri? et quam denique ab iisdem divinaresponsaexpectare?

Ed. Pr. : audet.

• Hist 1. i. cap. 8.

148

TRACTATDS

Demde hac ratione omnes tribus longe arctius invicem unitse
mansissent, si nimirum omnibus aequale jus fuisset sacra
administrandi ; quin imo nihil timendum esset, si ipsa Levitarum
electio aliam causam quam iram et vindictam habuisset. Sed
sicuti dixmius, Deum suum iratum habuerunt; qui ipsos * ut
verba Ezechiehs iterum repetam, suis muneribus impuravit
remittendo omnem aperturam vulvae, ut eosdem vastaret Con-
farmantur hsec prseterea ipsis historiis. Simul ac populus in
desertis otio abundare coepit, multi, et non de plebe viri, hanc
eiectionem aegre ferre inceperunt; et hinc occasionem ceperunt
credendi, Mosen nihil ex mandato divino, sed ad hbitum omnia
mstituere; quia scilicet suam tribum pr« omnibus elegerit et
jus pontificatus in aeternum suo fratri dederit; quapropter
ipsum tumultu concitato adeunt, clamantes, omnes jeque sanctos
esse, ipsumque supra omnes contra jus extoUi. Nec eos ulla
ratione sedare potuit, sed adhibito in signum fidei miraculo
omnes extmcti sunt; unde nova et universaHs populi
totius seditio orta est, credentis scilicet. eos non Deo
judice, sed arte Mosis extinctos esse ; qui tandem post magnam
cladem vel pestilentiam fessus sedavit, ast ita ut omnes mori
mallent quam vivere ; Quare tunc temporis seditio magis desierat
quam concordia coeperat. Quod ita Scriptura testatur Deut. cap'
^l. vs. 21., ubi Deus Mosi, postquam ei prsedixit, populum
post ejus mortem a divino cultu defecturum, hsec ait: Novi
enim tpsms appetitiim, et quid Jiodie machinatur, dum nondmn
eundem duxero ad terram, qiiam juravi. Et paulo post Moses
ipsi populo: Nam ego novi rehellionem tuam et contumaciam
tuam. ^i, dum ego vobiscum vixi, rehelles fuistis contra Deum
multo magts eritis post mortem meam. Et revera sic etiani
contigit ut notum. Unde magnae mutationes, magnaque ad
omnia hcentia, luxus et socordia, quibus omnia in deterius ire
cceperunt, donec saepe subacti jus divinum plane ruperunt, et
regem mortalem voluerunt, ut imperii regia non templum, sed
aula esset, et ut omnes tribus non amplius juris divini et
l^ontihcatus, sed Regum respectu concives manerent. At hinc
ingens materia novis seditionibus ; ex quibus etiam tandem
impern totms ruma sequuta est. Nam quid aliud Reges minus
terre possunt, quam precario regnare, et imperium in imperio
pati.'' Qm primi ex privatis electi sunt, gradu dignitatis, ad
quem ascenderant, contenti fuerunt; at postquam filii jure

Ed. Pr.: ipsis.

Ed. Pr.: 33.

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XVII.

149

successionis regno potiti sunt, omnia paulatim mutare coeperunt,
ut omne jus imperii soli tenerent ; quo maxima ex parte carebant,
quamdiu jus legum ab iisdem non pendebat, sed a Pontifice,
qui eas in sacrario custodiebat easque populo interpretabatur.
Adeoque tanquam subditi legibus tenebantur, nec jure eas
abrogare poterant, vel novas aequali authoritate condere. Deinde
quia jus Levitarum Reges seque ac subditos, ut profanos, sacra
administrare prohibebat ; et denique quia tota sui imperii securitas
a sola voluntate unius, qui Propheta videbatur, pendebat, cujus
rei exempla viderant: nimirum quanta cum hbertate Samuel
Saulo omnia imperabat, et quam facile unam ob noxam jus
regnandi in Davidem transferre potuerit : quare et imperium in
imperio habebant, et precario regnabant. Ad hsec ergo superanda,
alia templa Diis dicare concesserunt, ut nulla Levitis amplius
consultatio esset; deinde plures, qui nomine Dei prophetarent,
quaesiverunt, ut Prophetas haberent, quos veris opponerent.
Sed quicquid conati sunt, numquam voti compotes esse potuerunt.
Prophetfe enim, ad omnia parati, tempus opportunum expectabant,
nempe imperium successoris, quod semper, dum memoria
praecedentis viget, precarium est ; tum facile authoritate divina
aliquem Regem infensum et virtute clarum inducere poterant
ad jus divinum vindicandum, et imperium vel ejus partemjure
possidendum. Verum nec Prophetae aliquid hac ratione promo-
vere poterant ; nam, etsi Tyrannum e medio tollerent, manebant
tamen causae, quare nihil ahud faciebant, quam novum Tyrannum
multo civium sanguine emere. Discordiis igitur bellisque civilibus
finis nullus, causae autem jus divinum violandi semper eaedem,
quae etiam non nisi simul cum toto imperio e medio tolli
potuerunt.

His videmus, quomodo ReHgio in Hebraeorum Rempublicam
introducta fuerit, et qua ratione imperium aeternum esse potuerit,
si justa legislatoris ira in eodem persistere concessisset. Sed
quia id fieri non potuit, tandem interire debuit. Atque hic de
solo primo imperio locutus sum ; nam secundum vix umbra fuit
primi, quandoquidem jure Persarum, quorum subditi erant,
tenebantur, et postquam libertatem adepti sunt, Pontifices jus
principatus usurpaverunt, quo imperium absolutum obtinuerunt.
Unde Sacerdotibus regnandi et pontificatum simul adipiscendi
ingens libido ; quare de hoc secundo minime opus fuit plura
dicere.' An vero primum, prout ipsum durabile concepimus,
iniitabile sit, > el pium, id quoad ejus fieri potest imitari, id ex
sequentibus patebit. Hic tantum coronidis loco notari veHm id,

h-^.

•5j

150

TfiACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XVIII.

151

quod jam supra innuiraus; nempe ex his, quse in hoc Capite
ostendimus, constare, jus divinum sive religionis ex pacto oriri
sine quo nuUum est nisi naturale : et ideo Hebr^i nulla pietate
erga gentes, quae pacto non interfuerunt, ex jussu religionis
tenebantur, sed tantum in concives.

CAPUT XVIII.

Ex Hebrceorum Bepublica et historiis qimdani
dogmata Politiea concludunttir.

Quamvis Hebrseorum imperium, quale ipsum in praicedenti
Capite concepimus, aeternum esse potuerit, idem tamen nenio
jam imitari potest, nec etiam consultum est. Nam si qui suum
jus in Deum transferre vellent, id cum Deo, sicuti Hebr«i
fecerunt, expresse pacisci deberent; adeoque non tantum volun-
tas jus transferentium, sed etiam Dei, in quem esset transferen-
dum, requireretur. At Deus contra per Apostolos revelavit, Dei
pactum non amplius atramento, nec in tabulis lapideis, sed Dei
spiritu in corde scribi. Deinde talis imperii forma iis forsan
tantum utilis esse posset, qui sibi solis absque externo com-
mercio vivere, seseque intra suos hmites claudere, et a reUquo
orbe segregari vehnt, at minime iis, quibus necesse est cum
ahis commercium habere; quapropter talis imperii forma pau-
cissmiis tantum ex usu esse potest. Verumenimvero, tametsi
in omnibus imitabile non sit, multa tamen habuit dignissima,
saltem ut notarentur, et qu« forsan imitari consultissimuni
esset. Attamen, quia mea intentio, ut jam monui, non est, de
Kepublica ex professo agere, eorum pleraque missa faciam, et
tantum ea, quse ad meum scopum faciunt, notabo. Nempe quod
contra Dei Regnum non pugnet, summam majestatem eligere,
quse summum imperii jus habeat. Nam postquam Hebriei suum
jus m Deum transtulerunt, jus summum imperandi Mosi tradi-
derunt, quique adeo solus authoritatem habuit leges Dei nomine
condendi et abrogandi, sacrorum ministros eligendi, judicandi,
docendi, et castigandi, et omnibus denique omnia absolute
imperandi. Deinde quod, quamvis sacrorum ministri legum
interpretes fuerint, eorum tamen non erat cives judicare, nec
ahqueni excommunicare ; hoc enim tantum judicibus, et princi-
pibus ex populo electis, competebat (vide Josute cap. 6. vs. 26.,
Judicum cap. 21. vs. 18., et 1. Samuelis cap. 14. vs. 24.).

Pr^eter hgec, si etiam ad Hebraiorum successus et historias
attendere velimus, alia, digna etiam ut notentur, reperiemus.
Videlicet I., quod nullse in Religione sectae fuerint, nisi post-
quam Pontifices in secundo imperio authoritatem habuerunt
decretandi, et negotia imperii tractandi; qune authoritas ut
teterna esset, jus sibi principatus usurpaverunt, et tandem
Reges appellari voluerunt. Ratio in promptu est; in primo
namque imperio nulla decretalia nomen a Pontifice habere
poterant, quandoquidem nullum jus decretandi habebant, sed
tantum Dei responsa, a principibus vel conciliis rogati, dandi;
ac propterea nulla tum iis libido esse potuit nova decretandi,
sed tantum assueta et recepta administrandi et defendendi;
Nam nulla aUa ratione libertatem suam invitis principibus
conservare tuto poterant, nisi leges incorruptas servando. At,
postquam potestatem etiam ad imperii negotia tractandum,
jusque principatus, juxta pontiticatum adepti sunt, unusquisque,
tam in religione quam in reliquis, sui nominis gloriam incepit
qu^erere, omnia scilicet pontificali authoritate determinando, et
quotidie nova de cseremoniis, de fide, et omnibus decretando,
qu^e non minus sacra nec minoris authoritatis esse voluerunt,
quam leges Mosis; ex quo factum, ut religio in exitiabilem
superstitionem declinaret, et legum verus sensus et interpre-
tatio corrumperetur. Ad quod etiam accessit, quod, dum
Pontifices viam ad Principatum in initio restaurationis affecta-
bant, omnia, ut plebem ad se traherent, assentabantur ; plebis
scilicet facta, etsi impia, approbando, et Scripturam pessiniis
ejus moribus accommodando. Quod quidem Malachias de iis
conceptissimis verbis testatur; is enim, postquam sacerdotes
sui temporis increpuit, eos Dei nominis contemptores appel-
lando, sic eos castigare pergit : Labla Pontificis custodiunt scien-
fiam, et lex ex ipsius ore qmeritur, quia Deitnissarius est: At vos
recessistis a via, fecistis, ut lex multis esset offendiculo. Pactum
Levi corrwpistis, ait Dew5 e.rem7«<//y«; * et sic porro eos accusare
pergit, quod leges ad libitum interpretabantur, et nullam Dei rati-
onem, sed tantum personarum habebant. At certum est, Pontifices
hc^c nunquam tam caute facere potuisse, ut a prudentioribus non
animadverterentur ; qui proinde, crescente audacia, contenderunt,
nullas aUas leges teneri debere, quam qu£e scriptse erant ; caeterum
decreta, quse decepti Pharisaei (qui, ut Josephus in Antiquitati-
bus habet, ex communi plebe maxime constabant) traditiones

* Malach. cap. 2. vs. 7, 8.

^■»'i

■A
t

152

TRACTATUS

patrum vocabant, minime custodienda esse Ouiconfd f». v

gionis et legum corruptio, harumque incredibiJis ani^mflnt,*-
inagnam admodum et frequentem occasionem dederintl™? '"'
t.ombus et altercationibus, qu» nunquam comS Ituetnr

II. notatu dignum est, quod ProphetEe, viri scilicet nvi^ruii
hbertate sua monendi, increpandi, et exp^obrandT hominirr '

S»T,nJ' " ■ ^ '.'"''"" '"™ '^f *'•'••'*• (iiel™. e

iiTS?<"'.f"^™-='^^

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XVIII.

153

iimlieres et liberos eorum usque ad ducenta millia captivos du-
cunt, magnamque pra^dam iterum rapiunt ; atque his, et aliis
praliis, quse in historiis obiter narrantur, consumpti, prseda
tandem hostibus fuerunt. Deinde si etiam tempora reputare ve-
limus, quibus absoluta pace frui hcuit, magnam reperiemus dis-
crepantiam; saepe enim ante reges quadraginta, et semel (quod
omni opinione majus) octoginta annos sine bello externo vel
interno concorditer transegerunt. At postquam Reges imperium
adepti sunt, quia non amplius, ut antea, pro pace et libertate,
sed pro gloria certandum erat, omnes praeter unum Salomonem
(cujus virtus, sapientia scilicet, nielius in pace quam in bello
constare poterat) beJla gessisse legimus ; accessit deinde exitia-
bilis regnandi libido, quie plerisque iter ad regnum admodum
cruentum fecit. Denique leges durante populi regno incorruptse
manserunt, et constantius observata3 fuerunt. Nam ante Reges
paucissimi fuerunt Prophetie, qui populum monerent ; post elec-
tum autem Regem permulti simul fuerunt; Hobadias namque
centum a caede liberavit, eosque abscondidit, ne cum reliquis
occiderentur. Nec videmus quod populus uUis falsis Prophetis
deceptus fuit, nisi postquam imperium regibus cessit, quibus
plerique assentari student. Adde quod populus, cujus plerumque
ammus, pro re nata, magnus vel humilis est, facile se in cala-
mitatibus corrigebat, et ad Deum convertebat, legesque resti-
tuebat, et hoc modo sese etiam omni periculo expediebat : con-
tra Reges, quorum animi semper seque elati sunt, nec flecti
absque ignominia possunt, pertinaciter vitiis adh^eserunt, usque
ad supremum Urbis excidium.

Ex his clarissirae videmus, I. quam perniciosum et Religioni
et Reipublicae sit, sacrorum ministris jus aUquod decretandi,
vel imperii negotia tractandi, concedere ; et contra omnia multa
constantius sese habere, si hi ita contineantur, ut de nuUa
re msi rogati respondeant, et ut interim recepta tantum et
maxime usitata doceant exerceantque. II. quam periculosum sit
ad jus divinum referre res mere speculativas, legesque de
opmionibus condere, de quibus homines disputare solent vel
possunt; ibi enim vi($lentissime regnatur, ubi opiniones, quse
umuscujusque juris sunt, quo nemo cedere potest, pro crimine
nabentur; imo plebis ira, ubi hoc fit, maxime regnare solet.
filatus namque, ut Pharisaeorum irae concederet, Christum, quem
innocentem noverat, crucifigere jussit. Deinde, ut Pharisaei
nitiores a suis dignitatibus deturbarent, qu^stiones de ReUgione
movere cceperunt, et Tsaducseos impietatis accusare; et ad hoc

154

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XVIU.

155

Pharisaeorum exemplum pessimi quique hypocritje, eadem rabie
agitati, quam zelum juris divini vocant, viros probitate insignes
et virtute claros, et ob id plebi invisos, ubique persecuti sunt-
eorum scilicet opiniones publice detestando, et ssevam multitudinem
ira in eosdem incendendo. Atque h?ec procax licentia, quia specie
Religionis adumbratur, non faciie coerceri potest, prsecipue ubi
summse potestates sectam aliquam introduxerunt, cujus ipsi^
authores non sunt ; quia tum non ut juris divini interpretes,
sed ut sectarii habentur, hoc est ut qui sectce doctores juris
divini interpretes agnoscunt; et ideo magistratuum authoritas
circa haec apud plebem parum valere solet, at plurimum doctorum
authoritas, quorum interpretationibus vel Reges submitti debere
putant. Ad hsec ergo mala vitanda nihil ReipubHc^ tutius
excogitari potest, quam pietatem et ReHgionis cultum in solis
openbus, hoc est in solo exercitio charitatis et justitise, ponere,
et de reHquis Hberum unicuique judicium reHnquere; sed de
his postea fusius. III. videmus, quam necesse sit, tam ReipubHcie
quam Rehgioni, summis potestatibus jus, de eo, quod fas nefasque
sit, discernendi, concedere. Nam si hoc jus, de factis discernendi,
ipsis divmis Prophetis concedi non potuit, nisi cum magno
Reipubhcse et ReHgionis damno, multo minus iis concedendum
erit, qui nec futura prsedicere sciunt, nec miracula possunt
facere. Verum de hoc in sequenti ex professo agam. IV. denique
videmus, quam exitiale sit populo, qui sub regibus non consuevit
vivere, quique jam leges conditas habet, Monarcham eHgere.
Aam nec ipse tantum imperium sustinere, nec regia authoritas
pati poterit leges et jura popuH ab aHo minoris authoritatis
mstituta, et multo minus animum inducere ad easdem defenden-
dum, praesertim quia in iis instituendis nuHa ratio Regis, sed
tantum popuH vel conciHi, qui regnum tenere putabat, haberi
potuit; atque adeo Rex, jura popuH antiqua defendendo, ejus
potius servus quam dominus videretur. Novus ergo Monarclia
summo studio novas leges statuere conabitur, et jura imperii
in suum usum reformare, et populum eo redigere, ut non tam
facile Regibus dignitatem adimere possit quam dare.

At hic prseterire nequaquam possum,*non minus periculosum
etiam esse Monarcham a medio toHere, tametsi omnibus modis
constet, eundem tyrannum esse. Nam populus regije authoritati
assuetus, eaque sola retentus, minorem contemnet et ludibrio
habebit; ac proinde, si unum e medio toHat, necesse ipsi erit,
ut ohm Prophetis, aHum loco prioris eHgere, qui non sponte,
sed necessario tyrannus erit. Nam qua ratione videre poterit

civium manus csede regia cruentatas, eosque parricidio, tanquam
re bene gesta, gloriari? quod non, nisi ad exemplum in ipsum
solum statuendum, commiserunt. Sane, si Rex esse vult, nec
popuhim Regum judicem suumque dominum agnoscere, nec
precario regnare, prioris mortem vindicare debet, et contra sui
causa exemplum statuere, ne populus iterum tale facinus com-
mittere audeat. At mortem tyranni civium nece non facile
vindicare poterit, nisi simul ejusdem prioris tyranni causam
defendat, ejusque facta approbet, et consequenter omnia prioris
tyranni vestigia sequatur. Hinc igitur factum, ut populus saepe
quidem tyrannum mutare, at nunquam toHere, nec imperium
monarchicum in aHud alterius formse mutare potuerit. Hujus
rei fatale exemplum popuhis AngHcanus dedit, qui causas
quaesivit, quibus specie juris monarcham e medio toHeret; at,
eo sublato, nihil minus facere potuit, quam formam imperii
mutare, sed post multum sanguinem effusum huc perventum
est, ut novus monarcha aHo nomine salutaretur (quasi tota
qufiestio de solo nomine fuisset); qui nuHa ratione persistere
poterat, nisi stirpem regiam penitus delendo, regis amicos vel
amicitia suspectos necando, et otium pacis, rumoribus aptum, beUo
disturbando, ut plebs, novis rebus occupata et intenta, cogitationes
de caede regia aHo diverteret. Sero igitur animadvertit popukis, se
pro salute patriae nihil aHud fecisse, quam jus legitimi Regis
violare, resque omnes in pejorem statum mutare. Ergo gradum,
ubi Hcuit, revocare decrevit, nec quievit, donec omnia in pristinum
suum statum restaurata vidit. At forsan aHquis exemplo popuH
Romani objiciet, populum facile posse tyrannum e medio toHere ;
sed ego eodem nostram sententiam omnino confirmari existimo.
Nam quamvis populus Romanus longe faciHus tyrannum e medio
toUere, et formam impeni mutare potuerit, propterea quod jus
regem ejusque successorem eUgendi penes ipsum popuhim erat,
et quod ipse (utpote ex seditiosis et flagitiosis hominibus con-
llatus) nondum regibus obedire consueverat ; nam ex sex, quos
antea habuerat, tres interfecerat ; tanien nihil aHud fecit, quam
loco unius plures tyrannos ehgere, qui ipsum extern-^ et interno
beUo misere conflictum semper habuerunt, donec tandem impe-
riuni iterum in monarcham, mutato etiam tantum, utin AngHa,
nomine, cessit. Quod autem ad Ordines HoUandiae attinet, hi
nunquam, quod scimus, Reges habuerunt, sed Comites, in quos
nunquam jus imperii translatum fuit. Nam, ut ipsi Pr?epotentes
Ordines HoUandiai in inductione, tempore comitis Leycestriae
ab ipsis edita, palam faciunt, sibi authoritatem semper reser-

!•(!

156

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XIX.

157

TKACTATUS

vaverunt ad eosdem comites sui officii monendum, et Dotest.

Srtatm '177"^ "' ^^"•' «"«'" authoritatem et'cS '
^bertatem defendendum, seseque de iisdem si in tv.anT

degenerarent, vindicandum, et' eos ita retbendum ut ^hii
ms, concedent.bus et approbantibus Ordinibus Se possS'
Ex quibus sequitur, jus supremse majestats semper penes
qua e"To„r«h T' ifT "'«">- Con-eiconatuserusurje
?mperii™p !' '^"°''- ^** "^ defecerint, cum pristinum suu«
mperium papne jam amissum restauraverunt. His igitur exemX

£p erii formr'' *"""'"" «-fi^atur; quod scilicet fniuscS '
impern forma necessano retinenda est, nec absaue JrioT

SLroTarrdTx.-.'"'''^'^ '''-'■' «' »•- -* Wc^iS

CAPUT XIX.

Ostenditur, jus circa sacra penes summas potestates

omnino esse, et Religionis cultum externum

lieipubliccB paci accommodari dehere,

si recte Deo ohtemperare velimus,

solos^harrr ef J' .T' '^"' ?'"'"'""• *^"«"*' J"^ '^ °™»a
soios naDere, et a solo eorum decreto jus omne nenderp nn.,

tentum c.v,le intelligere volui, sed etiim saZm"^ nam huTu

etiam et mterpretes esse debent et vindices ?tQue^oc W

expresse notare volo, et de eo ex professo in h'oc clplte agel'

summis potestatibus competere, neque eos internretes inri,
d.v.m agnoscere volunt; unde etiam licentiam ^bi '^^2

ImtrosiurThrf '' '^'''""'''''' ^" «^ BcSes a (ut o£
Ambros.us Theodos.um Caesarem) excommunicandi Sed eos hac

^eiigioms cultu; non autem de ipsa pietate, et Dei interno

cultu, sive mediis, quibus mens interne disponitur ad Deura
integritate animi colendum; internus enim Dei cultus, et ipsa
pietas, uniuscujusque juris est (ut in fine Cap. 7. ostendimus),
quod in alium transferri non potest.^Porro, quid hic per Dei
Regnum intelligam, ex Cap. 14. satis constare existimo ; in eo
enim ostendimus, eum legem Dei adimplere, qui justitiam et cha-
ritatem ex Dei mandato colit ; unde sequitur, illud Regnum esse
Dei, in quo justitia et charitas vim juris et mandati habent.
Atque hic nullam agnosco diiferentiam, sive Deus verum justi-
t\x et charitatis cultum Lumine Naturali, sive Revelatione doceat
imperetque ; nihil enim refert, quomodo ille cultus revelatus sit,
niodo summum jus obtineat, summaque lex hominibus sit. Si
igitur jam ostendam, justitiam et charitatem vim juris et mandati
non posse accipere, nisi ex jure Imperii, facile inde concludam
(quandoquidem jus imperii penes summas potestates tantum est),
Religionem vim juris accipere ex solo eorum decreto, qui jus
imperandi habent, et Deum nullum singulare regnum in homines
habere, nisi per eos qui imperium tenent. At quod cultus
justitiie et charitatis vim juris non accipit, nisi ex jure imperii,
ex antecedentibus patet; ostendimus enim Cap. 16., in statu
naturah non plus juris Rationi quam Appetitui esse, sed tam
eos qui secundum leges Appetitus, quam eos qui secundum
leges Rationis vivunt, jus ad omnia, quae possunt, habere. Hac
de causa in statu naturali peccatum concipere non potuimus,
nec Deum tanquam judicem homines propter peccata punientem,
sed omnia secundum leges universae Naturse communes ferri, et
eundem casum (ut cum Salomone loquar) justo ac impio, puro
ac impuro, etc. contingere, et nullum locum justitiae nec charitati
esse. At, ut verae Rationis documenta, hoc est (ut in Cap. 4.
circa legem divinam ostendimus) ipsa divina documenta, vim
juris absohite haberent, necesse fuisse, ut unusquisque jure suo
naturah cederet, et omnes idem in omnes, vel in aliquot, vel
in unum transferrent ; et tum demum nobis primum innotuit,
qnid justitia, quid injustitia, quid aequitaS; quidque iniquitas
esset. Justitia igitur, et absolute omnia verae Rationis documenta,
et consequenter erga proximum charitas, a solo imperii jure,
lioc est (per ea quae in eodem Cap. ostendimus) a solo eorum
decreto, qui jus imperandi habent, vim juris et mandati accipiunt.
Et quia (ut jam ostendi) in solo justitise et charitatis, sive verse
ReHgionis, jure Dei Regnum consistit, sequitur, ut volebamus,
poum nullum regnum in homines habere, nisi per eos, qui
iinperium tenent; et perinde, inquam, est, sive Religionem

^ d

158

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XIX.

159

lumme naturali sive prophetico revelatam concipiamus ; demon-
stratio enim universalis est, quandoquidem Religio eadem est
et a Deo seque revelata, sive hoc sive illo modo hominibus
mnotuisse supponatur. Et ideo, ut etiam Religio prophetice
revelata vim Juris apud Hebraeos haberet, necesse fuit ut
unusquisque eorum jure suo naturali prius cederet, et om'nes
ex communi consensu statuerent, iis tantum obedire, quse ipsis
a Deo prophetice revelarentur ; eodem prorsus modo, ac in imperio
democratico fieri ostendimus, ubi omnes communi consensu
deliberant, ex solo Rationis dictamine vivere. Et quamvis Hehrm
suum jus praeterea in Deum transtulerint, hoc magis mente
quam opera facere potuerunt: nam re ipsa (ut supra vidimus)
jus imperii absolute retinuerunt, donec ipsum in Mosen trans-
tulerunt, qui etiam deinceps rex absolute mansit, et per eum
solum Deus Hebraeos regnavit. Porro hac etiam de causa (quod
scilicet rehgio ex solo jure imperii vim juris accipit) Moses
nullo eos supplicio afficere potuit, qui ante pactum, et qui *
consequenter sui adhuc juris erant, Sabbatum violaverunt (vide
Lxodi cap. 16. vs. 27.**); sicuti post pactum (vide Num. cap.
15. vs. 3t>.), postquam scilicet unusquisque jure suo naturali
cessit, et Sabbatum ex jure imperii vim mandati accepit. Denique
hac etiam de causa, destructo Hebrseorum imperio, Rehgio
revelata vim Juris habere desiit; nequaquam enim dubitare
possumus, quin, simul ac Hebraei jus suum in Babilonium Regera
transtulerunt, continuo Regnum Dei Jusque Divinum cessaverit.
JNam eo ipso pactum, quo promiserant, omnibus, qu£e Deus
loqueretur, obedire, quodque Dei Regni fundamentum fuerat,
omnino sublatum est; nec eo amplius stare poterant, quando-
quidem ab eo tempore non amplius sui juris (ut cum in desertis
vel in patna essent), sed Regis Babilonise erant, cui in omnibus
(ut Cap. 16. ostendimus) obedire tenebantur ; quod etiara Jeremias
eosdem cap. 29. vs. 7. expresse monet. Consulite, inquit, paci
civitatis, ad qiiam vos captivos dtixi; nam ipsius incolumitute
vobis erit incohimitas. At incolumitati illius civitatis consulere
non poterant tanquam imperii ministri (captivi enim erant), sed
tanquam servi; se scilicet, ad vitandas seditiones, in omnibus
obedientes praestando, imperii jura et leges, tametsi a legibus,
quibus m patna consueverant, admodum diversa, observando, etc.
±iX quibus omnibus evidentissime sequitur, Religionem apud

*.^^'"^''* P- ^^\ ^^' ^- ^*'***'* ^'*<^*>w7/, qui viri scilicet privati,
Ed. Pr. : cap. 15. vers. 30.

HebriBos vim Juris a solo Imperii jure accepisse, et eo destructo,
non amplius tanquam jussum singularis Imperii, sed catho-
licum Rationis documentum haberi potuisse; Rationis, inquam,
nam Catholica Religio nondum ex revelatione innotuerat. Abso-
lute igitur concludimus, Religionem, sive ea Lumine Naturali
sive Prophetico revelata sit, vim mandati accipere ex solo eorum
decreto, qui jus imperandi habent; et Deum nullum singulare
regnum in homines habere, nisi per eos, qui imperium tenent.
Sequitur hoc etiam, et clarius etiam intelligitur, ex dictis in
Cap. 4.; ibi enim ostendimus, Dei decreta aeternam veritatem
et necessitatem omnia involvere, nec posse concipi Deum tan-
quam principem vel legislatorem leges hominibus ferentem.
Quapropter divina documenta, lumine naturali vel prophetico
revelata, vim raandati a Deo imraediate non accipiunt, sed ne-
cespario ab iis, vel raediantibus iis, qui jus iraperandi et decre-
tandi habent; adeoque non, nisi raediantibus iisdem, concipere
possumus, Deura in horaines regnare, resque huraanas secun-
dum justitiara et sequitatera dirigere. Quod ipsa etiara experien-
tia coraprobatur; nam nulla divinse justitise vestigia reperiuntur,
nisi ubi justi regnant ; alias (ut Salomonis verba iterura repe-
tam) eundera casura justo ac injusto, puro ac irapuro contingere
videraus; quod quidera pluriraos, qui Deura in horaines irarae-
diate regnare, et totara Naturara in eorura usura dirigere puta-
bant, de divina providentia dubitare fecit. Cura itaque tara expe-
rientia quara Ratione constet, jus divinura a solo decreto sura-
marum potestatura pendere, sequitur, easdera etiara ejusdera esse
interpretes. Qua autera ratione jara videbiraus; nara tempus
est, ut ostendamus, cultura religionis externura, et orane pie-
tatis exercitiura, reipublicae paci et conservationi debere accora-
modari, si recte Deo obteraperare veliraus. Hoc autera deraon-
strato facile intelligeraus, qua ratione surarase potestates inter-
pretes religionis et pietatis sint.

Certura est, quod pietas erga Patriara suraraa sit, quam ali-
quis prgestare potest ; nam, sublato imperio, nihil boni potest
consisterc; sed orania in discriraen veniunt, et sola ira et irapie-
tas niaxirao oraniura raetu regnat; unde sequitur, nihil proximo
pium praestari posse, quod non impiura sit, si inde damnum
totius reipublicae sequatur, et contra nihil in eundera irapium
committi, quod pietati non tribuatur, si propter reipublicae con-
servationera fiat. Ex. gr. piura est, ei, qui raecura contendit, et
meam tunicam vult capere, palliura etiam dare; at ubi judica-
tur, hoc reipublicse conservationi perniciosum esse, pium con-

'ij

'51

160

TRACTATU8

I
I

tra est, eundem m judiciura vocare, tametsi mortis damnandn,
ndi 1. .TT ^""""^, '^"■'■1"-'»« «elebratur, quod salus t

hoc itl .ifT 'f™ w"'"*' '3"^'» «^S* filiun/pietas. cSra
hoc ita sit, seqmtur, salutem populi summam esse legem ci^

cl ^^r ■" '""""""'' '!""'" ''■^'"»' accommodari deS A
cum solms suram» potestatis officium sit, determinare, n"dst
luti totms popuh, et imperii securitau, necesse sit, et qu id „!
cesse esse judicavent imperare ; hinc sequitur, solius etiamrmC
potestatis officium esse, determinare, qua ratione unusqS
debet proxiraum p.etaJe colere, hoc est, qua ratione unusqZme
Deo obedire tenetur. Ex his clare intelligiraus, qua ^2!
suram* potestates interpretes Religionis sint *deinde,\uod n mo

tanetur, puWic» utilitat. non accoramodet, et consenuenter si
ommbus suram» potestatis decretis non obediat. Nam quan
doqmdem ex De. raandato oranes (nullo excepto) pietat" colere
tenemur, nem.n.que daranura inferre, hinc sequi ur nemine

'aicTlmt"V "•" 1^""^' et'rauIto min\t";ura"S
«K ?M ^7^' ^'^^'"1"« neminera posse proximum

s onem «1^ '"T^JvT ^"' "'andatum, nisi pietatem et eT
fotest r,l *• "k •*''*' «''.^''"""«'let. At nuUus privatus scirc
potest;t,r n '■"'P"'''f » »t''e sit, nisi ex decrefe summarum

nemo nltr""'" ^"*'"? "'*' "^S"*''' P"Wica tractare; ergo
nemo p.etatem recte colere, nec Deo obedire potest n.si
ommbus suramae potestatis decretis obtemperet. Atque hoc ip^

n eum StuT^T^'''' ^ ''"^'" .«"™' «^ eivem' sL 1^
^eumraor^LtThnlf '"'P.^."»"! '" ahos tenentera, summa potestas
ferre k°'/' o]''*','?'*^'» ^"''■''''.^'t.neminisubditorum eidem auxilium

que soch,t t«nn? ' ''■'"""^" ""'"■*'' ''''=*•"» f"erit, ut unusquis-
que socum tanquam se .psura amaret (vide Levit. cap. 19. vers 1 7

seri ri;'" •"':,*""'^"/.T't<"^ """^^^ «'"<=t^ legisaHquid comm :
ve^ silT^^T <^!''' ^'^"- '^^- 5' ^«^-^- 1 et Deut. cap. 13.
Sc^p 17 ^n "7 f''r."'T''*'' •'"''''''*''**"••' '''terficere(vide
possent coni!:^ ll- ^""''*' "* Hebr^i libertatem adeptam

retTnerent "'!^ir'/*, ^T^n' ''"f '"""'P'«-ent, imperio absoluto
sol Tranerio !.! ".*' "*.^*P- ^^" «^tendiraus, rehgionemsuo

rarenrerid.n •^"'^"•''r"*; ?''*1"'' ^ rehquis nationibus sepa-

autem Z "^! "• ^^"'! '^""'•- '=''?■ ^- ^«- 43.); postquam
JerOnias erZ 7'^"" ' • "* B«biloniam captivi ducti sunt,
in quam cantt . r"'*' " "neolumitati (etiam) illius civitatis
m quam capt.v, duct. erant, consulerent; et postquam Christus

THEOLOGICO-POLITICl CAP. XIX.

161

eos per totum orbem dispersum iri vidit, docuit, ut omnes abso-

lute pietate colerent; quae omnia evidentissime ostendunt, reli-

gionem reipublicae utilitati accommodatam semper fuisse. Si quis

autem jam quaerat, quo ergo jure Christi discipuli, qui viri scili-

cet privati, religionem praedicare poterant? eosdem id fecisse

dico jure potestatis, quam a Christo acceperant, adversus Spi-

ritus impuros (vide Matth. cap. 10. vers. 1.). Supra enim in

fine Cap. 16. expresse monui, omnes fidem Tyranno etiam ser-

vare teneri, excepto eo, cui Deus certa revelatione singulare

*contra Tyrannum auxilium promiserit ; quare nemini inde exem-

plum sumere licet, nisi etiam potestatem habeat ad facienda

miracula; quod hinc etiam conspicuum fit, quod Christus dis-

cipulis etiam dixerit, ne metuerent eos, qui occidunt corpora (vido

Matth. cap. 10. vers. 28.). Quod si hoc unicuique dictum fuisset,

frustra imperium statueretur, et illud Salomonis (Prov. cap. 24.

vers. 21.), fili tni, time Deum et regeui, impie dictum fuisset, quod

longe a vero abest; atque adeo necessario fatendum, authori-

tatem illam, quam Christus discipulis dedit, iis tantum singu-

lariter datam fuisse, nec inde exemplum aliis sumi posse. Cae-

terum adversariorum rationes, quibus jus sacrum a jure civili

separare volunt, et hoc tantum penes summas potestates, illud

autem penes universam ecclesiam esse contendunt, nihilmoror;

adeo namque frivolae sunt, ut nec refutari mereantur. Hoc unum

silentio prseterire nequeo, quam misere ipsi decipiantur, quod

ad hanc seditiosam opinionem (veniam verbo duriori precor)

confirmandam exemplum sumant a summo Hebrseorum Ponti-

fice, penes quem olim jus sacra administrandi fuit: quasi Pon-

tifices illud jus a Mose non acceperint (qui, ut supra ostendi-

mus, summum solus imperium retinuit), ex cujus etiam decreto

eodem privari poterant; ipse enim non tantum Aharonem, sed

etiam filium ejus Eleazarum et nepotem Pineham elegit, et

aiithoritatem pontificatum administrandi dedit, quam postea Pon-

tifices ita retinuerunt, ut nihilominus Mosis, id est summae potes-

tatis, substituti viderentur. Nam, ut jam ostendimus, Moses

nullum imperii successorem elegit, sed ejus omnia officia ita

distribuit, ut posteri ejus vicarii visi fuerint, qui imperiura,

quasi rex absens esset, non mortuus, administrabant. In secundo

deinde imperio hoc jus absolute tenuerunt Pontifices, postquam

cum pontificatu jus principatus etiam adepti sunt. Quare jus

pontificatus ex edicto summsc potestatis semper dependit, nec

Pontifices id unquam nisi cum principatu tenuerunt, Imo jus

circa sacra penes Reges absolute fuit (ut ex mox dicendis in

II. 11

0'ii

!i!l

(

r •

162

TRACTATUS

fine hujus Capitis patebit), prseter hoc unum, quod nianus sacris
in templo administrandis admovere non Hcebat, quia omnes qui
suam genealogiam ex Aharone non ducebant, profani habeban-
tur ; quod sane in Christiano imperio locum nullum habet. Atque
ideo dubitare non possumus, quin hodierna sacra (quorum ad-
ministratio singulares mores, non autem familiam requirit, unde
nec n, qui imperium tenent, tanquam profani ab eadem seclu-
duntur) sohus juris summarum potestatum sint; et nemo, nisi
ex eorum authoritate vel concessu, jus potestatemque ekdem
admimstrandi, eorum mmistros ehgendi, Ecclesi» fundamenta ejus-
que doctrinam determinandi et stabiHendi, de moribus et pie-
tatis actionibus judicandi, aliquem excommunicandi vel in Eccle-
siam recipiendi, nec denique pauperibus providendi habet. Atque
hsec non tantum demonstrantur (ut jam fecimus) vera, sed etiam
apprime necessaria, tam ipsi Religioni quam ReipubHca? conser-
vationi, esse ; norunt enim omnes, quantum jus et authoritas
circa sacra apud populum valeat, et quantum unusquisque ab
ejus ore pendeat, qui eandem habet; ita ut affirmare Hceat
eum maxime in animos regnare, cui haec authoritas competit'
bi quis ergo hanc summis potestatibus adimere vult, is imperium
dmdere studet; ex quo necessario, ut oHm inter Hebr^orum
Keges et Pontifices, contentiones et discordise oriri debebunt
quae nunquam sedari possunt. Imo, qui hanc authoritatem sum-
mis potestatibus adimere studet, is viam (ut jam diximus) ad
imperium aifectat. Nam quid ipsae decernere possunt, si hoc iisdem
jus denegatur? nihil profecto nec de beUo nec de ullo quocunque
negotio, si sententiam alterius expectare tenentur, qui ipsas
doceat, num id, quod utile judicant, pium sit an impium; sed
contra omnia potms ex iHius decreto fient, qui jus habet
judicandi et decretandi, quid pium vel impium, fas nefasque sit.
tujus rei exempla omnia viderunt secula ; quorum unum tantum.
quod instar ommum est, adferam. Quia Romano Pontifici hoc
jus absolute concessum fuit, tandem omnes paulatim Reges sub
potestate habere incepit, donec etiam ad summum imperii
fostigmm ascenderit ; et quicquid postea monarchse, et prsecipue
Orermaniae Caesares, conati sunt, ejus authoritatem vel tantillum
diminuere, nihil promoverunt, sed contra eandem eo ipso multis
numeris auxerunt. Verum enim vero hoc idem, quod nullus
Monarcha nec ferro nec igne, Ecclesiastici solo tantum calamo
tacere potuerunt: ut vel hinc tantum ejusdem vis et potentia
tacile dignoscatur, et prieterea, quam necesse sit summis potes-
tatibus, hanc sibi authoritatem reservare. Quod si etiam ea.

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XIX.

163

qiia^ in superiore Capite notavimus, considerare veHmus, vide-
binuis, hoc ipsum reHgionis et pietatis incremento non parum
etiam conducere : vidimus enim supra, ipsos Prophetas, quamvis
divina virtute prseditos, tamen, quia privati viri erant, Hbertate
sua monendi, increpandi, et exprobandi, homines magis irritavisse
quam correxisse, qui tamen a Regibus moniti vel castigati
facile flectebantur. Deinde, ipsos Reges ob hoc tantum, quod
ipsis hoc jus non absolute competebat, ssepissime a Religione
descivisse, et cum ipsis fere totum populum; quod etiam in
Christianis imperus ob eandem causam ssepissime contigisse
constat. At hic forsan me aHquis rogabit, Quisnam ergo, si n,
qui imperium tenent, impn esse veliut, pietatem jure vindicabit?
an tum etiam udem ejus interpretes habendi sunt? Verum ego
contra ipsum rogo, Quid, si Ecclesiastici (qui etiam homines
sunt et privati, quibus sua tantum negotia curare incumbit),
vel aHi, penes quos jus circa siacra esse vult, impii esse veHnt ;
an tum etiam ejusdem interpretes habendi sunt? Certum quidem
est, quod, si H, qui imperium tenent, qua juvat, ire veHnt, sive
jus circa sacra habeant sive minus, omnia tam sacra quam
profana in deterius ruent; et longe citius, si qui viri privati
seditiose jus divinum vindicare veHnt. Quapropter hoc iisdem
jus denegando nihil absolute promovetur, sed contra malum
magis augetur ; nam hoc ipso fit, ut necessario (sicuti Hebraeorum
Reges, quibus hoc jus non absolute concessum fuit) impu sint,
et consequenter, ut totius Reipublicse damnum et malum, ex
incerto et contingente, certum et necessarium reddatur. Sive
igitur rei veritatem, sive imperii securitatem, sive denique
pietatis increnientum spectemus, statuere cogimur, jus etiam
divinum, sive jus circa sacra, a decreto summarum potestatum
absolute pendere, easque ejusdem interpretes esse et vindices;
ex quibus sequitur, illos Dei verbi ministros esse, qui populum
ex authoritate summarum potestatum pietatem docent, prout
ipsa ex earum decreto publicae utilitati accommodata est.

Superest jam, causam eliam indicare, cur semper in Christiano
imperio de hoc jure disceptatum fuit, cum tamen Hebrsei
mmquam, quod sciam, de eodem ambegerint. Sane monstro
smiile videri posset, quod de re tam manifesta tamque necessaria
quaestio semper fuerit, et quod summae potestates hoc jus
nunquam absque controversia, imo nunquam nisi magno
seditionum periculo et religionis detrimento, habuerint. Profecto,
si hujus rei nuUam certam causam assignare possemus, facile
mihi persuaderem, omnia, quge in hoc Capite ostendi, non

1* '

164

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XX.

165

nisi theoretica esse, sive. ex earum speculationum genere, quie
nunquam ex usu esse possunt. Etenim ipsa primordia Christian»
rehgionis consideranti hujus rei causa sese omnino manifestat:
Christianam namque rcligionem non reges primi docuerunt, sed
viri privati, qui, invitis iis, qui imperium tenebant, et quoruni
subditi erant, privatis Ecclesiis concionari, sacra officia instituere,
adrninistrare, et soli omnia ordinare et decretare, nuUa imperii
ratione habita, diu consueverunt, Cum autem multis jam elapsis
annis rehgio in imperium introduci incepit, Ecclesiastici eandem,
sicuti ipsam determinaverant, ipsos Imperatores docere debuerunt-
ex quo facile obtinere potuerunt, ut ejus doctores et inter-
pretes, et pr^terea Ecclesiae pastores, quasi Dei vicarii agno-
scerentur; et, ne postea Reges Christiani hanc sibi autoritatem
capere possent, optime sibi caverunt Ecclesiastici, prohibendo
scilicet matrimonium supremis Ecclesiae ministris, summoque
religionis interpreti. Ad quod prseterea accessit, quod
Religionis dogmata ad tam magnum numerum auxerant, et
cum Philosophia ita confuderant, ut summus ejus interpres
summus Philosophus et Theologus esse, et plurimis inutilibus
speculationibus vacare deberet; quod tantum viris privatis, et
otio abundantibus, contingere potest. At apud Hebra)os longe
aliter res sese habuit : nam eorum Ecclesia simul cum imperio
incepit, et Moses, qui id absolute tenebat, populum reUgionem
docuit, sacra ministeria ordinavit, eorumque ministros elegit.
Hinc igitur contra factum est, ut autoritas regia apud populum
maxime valuerit, et ut jus circa sacra Reges maxime tenuerint.
Nam, quamvis post mortem Mosis nemo imperium absolute
tenuerit, jus tamen decretandi, tam circa sacra quam circa
rehqua, penes Principem (ut jam ostendimus) erat; deinde, ut
populus religionem et pietatem edoceretur, non magis Pontifi-
cem quam supremum Judicem adire tenebatur (vide Deut. cap.
17. vs. 9, 11.). Reges denique quamvis non aequale ac Moses
jus habuerint, omnis tamen fere sacri ministerii ordo et electio
ab eorum decreto pendebat : David enim fabricam templi totam
concinnavit (vide Paralip. 1. cap. 28. vs. 11, 12, etc); ex
omnibus deinde Levitis viginti quatuor millia elegit ad psallen-
dum, et sex millia, ex quibus judices et praetores eligerentur,
quatuor deinde millia janitorum, et quatuor denique millia. qui
organis canerent (vide ejusdem libri cap. 23. vs. 4, 5.). Porro
eosdem in cohortes (quarum etiam primarios elegit) divisit, ut
unaquaeque suo tempore, seryatis vicibus, administraret (vide
vs. 5. ejusdem cap.). Sacerdotes itidem in tot cohortes divisit;

sed ne omnia singulatim recensere tenear, lectorem refero ad
lib. 2. Paralip cap. 8., ubi vs. scil. 13. dicitur: cuHum Dei
tsieutl eundem Moses msiituerat, fuisse ex mandato Salomonis
hi templo administratum, et vs. 14. :' qiiod ipse (Salomon) co-
hortes sacerdoium in suis ministeriis et Levitarum, etc. consti-
tiierit, secundum jussum viri divini Davidis. Et versu denique
15. testatur Historicus^ quod non recesserunt a prcecepto Regis
imposito sacerdotibus et Levitis in nulla re, neque in cerariis
adininistrandis; ex quibus omnibus, et aliis Regum historiis,
sequitur evidentissime, totura religionis excercitium sacrumque
ministerium a solo Regum mandato dependisse. Cum autem
supra dixi, eosdem jus non habuisse, ut Moses, summum Pon-
tificem eligendi, Deum immediate consulendi, et Prophetas, qui
ipsis viventibus prophetarent, damnandi; nulla alia de causa
id dixi, quam quia Prophetae ex autoritate, quam habebant,
novum Regem eligere poterant, et veniam parricidio dare, at
non quod Regem, si quid contra leges audebat, in judicium
vocare liceret, et jure * contra eundem agere. Quapropter, si
nulli fuissent Prophetpe, qui singulari revelatione veniam parri-
cidio tuto possent concedere, jus ad omnia absolute, tam sacra
quara civilia, oranino habuissent; quare hodiernse suramae pote-
states, quse nec Prophetas habent, nec recipere jure tenentur
(Hebraeorum enira legibus addicti non sunt), hoc jus, taraetsi
cnelibes non sint, absolute habent, et seraper retinebunt, raodo
tantum Religionis dograata in magnum nuraerum augeri, neque
cum scientiis confundi sinant.

CAPUT XX.

Ostenditur, in Libera Bepublica uniciiique et sentire qim velit,

et quce sentiat dicere licere.

Si aeque facile esset animis ac linguis imperare, tuto unus-
quisque regnaret, et nullura iraperiura violentura foret: nam
unusquisque ex iraperantiura ingenio viveret, et ex solo eorum
decreto, quid verum vel falsura, bonum vel raalura, aequura vel
iniquum esset, judicaret. Sed hoc, ut jara in initio Cap. 17.
notaviraus, fieri nequit, ut scilicet animus alterius juris absolute
sit ; quippe nemo jus suura naturale, sive facultatera suara libere
ratiocinandi, et de rebus quibuscunque judicandi, in alium

iv/{

\rM

* Cf. Annot. XXXIX.

166

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XX.

167

I ^

ft !

transferre neque ad ,d cogi potest. Hinc ergo flt, ut illud im„e
num v.olentum habeatur, quod in animos est, et ut summt
majestas injnnam subditis facere, eorumque jus usurpare vid
atur quando umcuique praescribere vult, quid tanquam verum
amplecti, et tanquam falsum rejicere, et quibus porro opTn o-
mbus umuscujusque animus erga Deum devotione moveri debeat
tec emm umuscujusque juris sunt, quo nemo, etsi velit, cedere
potest. Fateor, judicium multis et p«ne incredibilibu niodU
pr^occupan posse atque ita ut, quamvis sub alterius imperio directe
non sit, tamen ab ore alterius ita pendeat, ut merito eatenus e us
juris dici possit; verum quicquid ars hac in re pr«stare potueri
nunquam tamen eo perventum est, ut homines unquam n „
experirentur, unumquemque suo sensu abundare, totque ca,^"
tum quam palatorum esse discrimina. Moses, qui non dolo sed

■ f Zt "^*."*'- •'""^•''T. ^"' P^P"" '»«''™« pr^occupavmT
utpote qu. divinus credebatm-, et divino afflatu dicere et facere
omnia, ejus tamen rumores et sinistras interpretationes fugere non
potmt; et raulto mmus reliqui Monarch»; et si hoc aliqua
ratione posset conc.pi, conciperetur saltem in monarchico imperio
at minime in democratico quod omnes, vel magna populi pa s'
coUegialiter tenet ; cujus rei causam omnibus ^atere 'TxLtlmo'
Ptiri«r!^% '5 "'/""""* Potestates jus ad omnia habere;
noWnnt ^f '? interpretes credantur, nunquam tamen facere
poterunt, ;,e homines jud.cium de rebus quibuscunque ex proprio
suo mgemo ferant, et ne eatenus hoc aut illo affectu afficfan-
tur. Verum qmdem est, eas jure posse omnes, qui cum iisdem

de "S.™ '^"'"'' """ '^"*rt- Pro hostibusUere;sedn"
de ipsarum jure jam non disputamus, sed de eo, quod utile
est Concedo enim, easdem jure posse violentissime regnare, et
cives Iev.S8imis de causis ad necem ducere; at omnes nlgabunt
sS: LtnoTn ^«"°"-.J»dicio fieri posse.' Imo, quia hlc non

ItZZ' ^^"" ''*'«°1"^"' potentiam ad h«.c et similia habere,

rum potestatum ab earum potentia determinari ostendimus.
ceder^ nnt "«'"° ''''«'■tate sua judicandi, et sentiendi qu» vult,
s™ ^l'f V- '"^ """/««'«qio fflaximo Natur« jure doniinus
admoirf f ^° • """ "'*' '"l"""'"' '" ««P"Wioa n^quam, nisi

_1,1 ? f? sentientes, nihil tamen nisi ex priscripto

^IZ^J -^T t^^^T^"'' "^^" nec peritissimi- ne dicam
plebem, tacere sc.unt. Hoc hominura coramune vitium est, con-

silia sua, etsi tacito opus est, aliis credere : illud ergo imperium
violentissimum erit, ubi unicuique libertas dicendi et docendi
(luee sentit negatur, et contra id moderatum, ubi haec eadem
libertas unicuique conceditur. Verum enim vero nequaquam
etiam negare possumus, quin majestas tam verbis quam re laedi
potest ; atque adeo, si impossibile est, hanc libertatem prorsus
adimere subditis, perniciosissimum contra erit, eandem omnino
concedere; qua propter nobis hic inquirere incumbit, quousque
unicuique hsec libertas, salva Reipublicse pace, salvoque sum-
marum potestatum jure, potest et debet concedi; quod hic, ut
in initio Cap. 16. monui, prsecipuum meum intentum fuit.

Ex fundamentis ReipubHcae supra explicatis evidentissime
sequitur, finem ejus ultimum non esse dominari, nec homines
metu retinere, et alterius juris facere, sed contra, unumquemque
metu Hberare, ut secure quoad ejus fieri potest, vivat, hoc est,
ut jus suum naturale, ad existendum et operandum absque suo
et alterius danmo, optime retineat. Non, inquam, finis Reipu-
blicae est, homines ex rationahbus bestias vel automata facere,
sed contra, ut eorum mens et corpus tuto suis functionibus
fungantur, et ipsi libera Ratione utantur^ et ne odio, ira, vel
dolo certent, nec animo iniquo invicem ferantur. Finis ergo
ReipubHcae revera libertas est. Porro ad formandam Rempublicam
hoc unum necesse fuisse vidimus, nempe ut omnis decretandi
potestas penes omnes, vel aliquot, vel penes unum esset. Nam,
quandoquidem liberum hominum judicium varium admodum est,
et unusquisque solus omnia scire putat, nec fieri potest, ut
omnes aeque eadem sentiant, et uno ore loquantur; pacifice
vivere non poterant, nisi unusquisque jure agendi ex solo de-
creto suoe mentis cederet. Jure igitur agendi ex proprio decreto
unusquisque tantum cessit, non autem ratiocinandi et judicandi ;
adeoque salvo summarum potestatum jure nemo quidem contra
earum decretum agere potest, at omnino sentire et judicare, et
consequenter etiam dicere, modo simphciter tantum dicat vel
doceat, et sola Ratione, non autem dolo, ira, odio, nec animo
aHquid in RempubHcam ex authoritate sui decreti introducendi,
defendat. Ex. gr. si quis legem aHquam san^e Rationi repugnare
ostendit, et propterea eandem abrogandam esse censet, si simul
suam sententiam judicio summse potestatis (cujus tantum est,
leges condere et abrogare) submittit, et nihil interim contra
iHius legis prsescriptum agit, behe sane de RepubHca mere-
tur, ut optimus quisque civis; sed si contra id faciat ad
magistratum iniquitatis accusandum, et vulgo odiosum redden-

168

/ 1

TRACTATUS

THEOLOGICO POLITICI CAP. XX.

169

lil

dum, vel seditiose studeat invito raagistratu legem illam abro

gai-e, omnino perturbator est et rebellis. Videmus itaque, qua

ratione unusquisque, salvo jure et authoritate summarum potes-

tatum, hoc est salva Reipublic£e pace, ea, qua^ sentit, dicere et

docere potest ; nempe si decretum omnium rerum agendarum

nsdem re mquat, et nihil contra earum decretum agat, etiaZ

s«pe contra id, quod bonum judicat, et palara sentU, Lere de

beat; quod quidera salva justitia et pietate facere p^test, imo

debet, s, se justum et pmm prcestare vult: nam, ut jam osten-

dunus, justitia a solo summarura potestatum decreto pendet

adeoque nemo, nisi qui secundum earum recepta decreta vivit'

t,T* °^.*«"^™"«' ««"""a est, qu« circa pacera et tranquilli.
tetem Reipubhc«. exercetur; atqui hsc conservari non potest
81 unicmque ex su» mentis arbitrio vivendum esset; adeoque
n'w *T *''*'• ^^' «""'«•bitrio aliquid contra decretum sum.
mse potestatis, cujus subd.tus est, facere; quandoquidem, si hoc
unicuique hceret, miperii ruina inde necesUrio sequeretur. Quin'
imo mhil contra decretum et dictaraen propria, Rationis agere
potest, quamdm juxta decreta summ* potestatis agit; ipsa
emra Ratione suadente omnino decrevit, jus suum, vivendi ex
proprio suo jud.cio, in eandera transferre. Atqui hoc ipsa etiam
prax. confirmare possuraus ; in conciliis namque, tam summa-
rum quara minorum potestatum, raro aliquid fit ex communi
omnmm merabrorura suflragio, et tamen\mnia ex commZ
omnmm decreto, tam scilicet eorum, qui contra, quam qui Z
suffragium tulerunt, fiunt. Sed ad meum propositum revertor*.
w,*'""'"^ unusquisque Judicii libertate. salvo summarum po-
testatum jure, ut. potest, ex fundaraentis Reipublic» vidimus
At ex iis non mmus facile determinare possumus, quaenam opi-
mones m Republ.ca seditiosaj sint; e.-e nimirum, qu^ siraul ac
Swn"' P^f*r,',.q»° «nusquisque jure agendi ex proprio suo
arb,tno cess.t, toU.tur. Ex. gr. si quis sentiat, summam potes-
ta em su. juns non esse; vel neminem promissis stare debere;
Jf..2y """"^quen.que ex suo arbitrio vivere ; et aha hu-

iTnnn f''"''' ^■f'"^ ^^"^" ^"^"^" ropugnant ; is .seditiosus
est, non tam qmdem propter judicium et opinionem, quam prop-

daLm ini f \ ''"*'*•' 5''"™ '""""* P°'«^t«« tacite vel express^
datara solv.t. Ac prmnde cffiterse opiniones, qu» actum non in-

Ed. Pr. : reverto.

volvimt, nempe ruptionem pacti, vindictam, iram, etc, seditio-
sa3 non sunt, nisi forte in Republica aliqua ratione corrupta ; ubi
scilicet superstitiosi, et ambitiosi, qui ingenuos ferre nequeunt,
ad tantam nominis famam pervenerunt, ut apud plebem plus
valeat eorum, quam summarum potestatum authoritas ; nec tamen
negamus, quasdam praeterea esse sententias, quse, quamvis sim-
pliciter circa verum et falsum versari videantur, iniquo tamen
aninio proponuntur et divulgantur. Verum has etiam Cap. 15.
jam determinavimus, at ita, ut Ratio nihilominus libera man-
serit. Quod si denique ad hoc etiam attendamus, quod fides
uniuscujusque erga Rempublicam, sicuti erga Deum, ex solis
operibus cognosci potest, nempe ex charitate erga proximum,
nequaquam dubitare poterimus, quin optima Respubhca unicui-
que eandem philosophandi libertatem concedat, quam Fidera
unicuique concedere ostendimus. Equidem fateor, ex tali liber-
tate incommoda qusedam aliquando oriri; verum quid unquara
tam sapienter institutum fuit, ut nihil inde incommodi oriri
potueritV Qui omnia legibus determinare vult, vitia irritabit
potius quam corriget. Quae prohiberi nequeunt, necessario con-
cedenda sunt, tametsi inde saepe damnum sequatur. Quot enim
mala ex luxu, invidia, avaritia, ebrietate, et aUis simiHbus oriun-
tur? feruntur tamen haec, quia imperio legum prohiberi nequeunt,
quamvis revera vitia sint ; quare raulto raagis judicii hbertas
concedi debet, quse profecto virtus est, nec opprimi potest.
Adde, quod nulla ex eadem incomraoda oriuntur, quae non possint
(ut statira ostendara) authoritate magistratuum vitari; ut jam
taceam, quod ha3c libertas apprime necessaria est ad scientias et
artes promoyendura ; nam hae ab iis tantum feHci cura successu
coluntur, qui judiciura Hberum et rainirae prseoccupatura habent.
At ponatur, hanc hbertatem opprirai, et horaines ita retineri
posse, ut nihil mutire audeant, nisi ex prsescripto summarum
potestatum; hoc profecto nunquam fiet, ut nihil etiam, nisi
quid ipsae veHnt, cogitent : atque adeo necessario sequeretur, ut
homines quotidie aHud sentirent, aHud loquerentur, et consequenter
ut fides, in RepiibHca apprirae necessaria, corruraperetur, et
abominanda adulatio et perfidia foverentur ; unde doH, et omniura
bonarura artiura corruptio. Verura longe abest, ut id fieri possit,
ut omnes sciHcet praefinito loquantur; sed contra, quo magis
libertas loquendi horainibus adirai curatur, eo conturaacius contra
nituntur; non quidem avari, adulatores, et reHqui impotentes
animi, quorura suraraa salus est, numraos in arca corateraplari,
et ventres distentos habere, sed u, quos bona educatio; morura

■' \<\

170

TRACTATUS

THEOLOGICO-POLITICI CAP. XX.

171

III

mtegntas, et virtus liberiores fecit. Ita homines plerumque
constituti sunt, ut nihil magis impatienter ferant, quam quod
opiniones, quas veras esse credunt, pro crimine habeantur et
quod ipsis sceleri reputetur id, quod ipsos ad pietatem erga
Deum et hommes movet; ex quo fit, ut leges detestari et
quidvis m magistratum audeant, nec turpe, sed honestissim'um
putent, seditiones hac de causa movere, et quodvis facinus
tentare. Cum itaque humanam naturam sic comparatam esse
constet, sequitur, leges, quae de opinionibus conduntur, non
scelestos sed mgenuos respicere, nec ad mahgnos coercendura
sed potms ad honestos irritandum condi, nec sine magno imperii
penculo defendi posse. Adde, quod tales leges inutiles omnino
sunt; nam qui opiniones, quae legibus damnat^e sunt, sanas
esse credent, legibus parere non poterunt; qui contra easdera
tanquam falsas rejiciunt, leges, quibus h^ damnantur, tanquara
pnvilegia recipiunt, et iisdem ita triumphant, ut magistratus
easdem postea, etsi velit, abrogare non valeat. His accedunt
quae supra Cap. 18. ex historiis Hebr^orum N«. II. deduximus'
U denique quot scismata in Ecclesia ex hoc plerumque orta
sunt, quod magistratus doctorum controversias legibus dirimere
voluerunt ; nam ni homines spe tenerentur, leges et magistratura
ad se trahendi, et de suis adversariis communi vulgi applausu
tnumphandi, et honores adipiscendi, nunquam tam iniquo animo
certarent, nec tantus furor eorum mentes agitaret. Atque hc^c
non tantum Ratio, sed etiam experientia quotidianis exemplis
docet; nempe similes leges, quibus scilicet imperatur, quid
unicuique credendum sit, et contra hanc aut illam opinionem
aliquid dicere vel scnbere prohibetur, saepe institutas fuisse ad
largiendum, vel potius cedendum eorum irge, qui libera ingenia
terre nequeunt, et torva quadam authoritate seditioste plebis
devotionem facile m rabiem mutare, et in quos volunt instigare
possunt. At quanto satius foret, vulgi iram et furorem cohibere,
quam leges mutiles statuere, quse violari non possunt nisi ab
iis, qui virtutes et artes amant, et Rempublicam in tantam
angustiam redigere, ut viros ingenuos sustinere non possit?
Qmd enim majus Reipubhcge malum excogitari potest, quam
quod vin honesti, quia diversa sentiunt, et simulare nesciunt,
tanquam improbi in exilium mittantur? quid, inquam, mai^is
permciosum, quam quod homines, ob nullum scelus neque facinus,
sed quia Iiberahs ingenii sunt, pro hostibus habeantur, et ad
necem ducantur, et quod catasta, malorum formido, pulcherrimum
hat theatrum ad summum tolerantise et virtutis exemplum cum

insigni majestatis opprobrio ostentandum? Qui enim se honestos
norunt, mortem ut scelesti non timent, necsuppliciumdeprecantur;
eorum quippe animus nulla turpis facti poenitentia angitur, sed
contra honestum, non suppHcium putant, pro bona causa mori,
et pro libertate gloriosum. Quid ergo talium nece exempli
statuitur, cujus causam inertes et animo impotentes ignorant,
seditiosi oderunt, et honesti amant? nemo sane ex eadem'
exemplum capere potest, nisi ad imitandum, vel saltem ad
adulandum *.

Ne itaque assentatio, sed ut fides in pretio sit, et ut summse
potestates imperium optime retineant, nec seditiosis cedere
cogantur, judicii libertas necessario concedenda est, et homines
ita regendi sunt, ut, quamvis diversa et contraria palam sentiant,
concorditer tamen vivant. Nec dubitare possumus, quin h^c ratio
imperandi optima sit, et minora patiatur incommoda; quando-
quidem cum hominum natura maxime convenit. In imperio
enim democratico (quod maxime ad statum naturalem accedit)
omnes pacisci ostendimus, ex communi decreto agere, at
non judicare et ratiocinari; hoc est, quia omnes homines
non possunt seque eadem sentire, pacti sunt, ut id vim decreti
haberet, quod plurima haberet suffragia, retinendo interim
authoritatem eadem, ubi meliora viderint, abrogandi. Quo
igitur hominibus libertas judicandi minus conceditur, eo a
statu maxime naturali magis receditur, et consequenter vio-
lentius regnatur. Ut autem porro constet, ex hac libertate
nulla oriri incommoda, quae non possint sola summse potestatis
authontate vitari; et hac sola homines, etsi palam contraria
sentientes, facile retineri, ne invicem laedant; exempla pr^sto
sunt, nec opus mihi est ea longe petere. Urbs Amstelodamum
exemplo sit, quse tanto cum suo incremento, et omnium nationum
admiratione, hujus libertatis fructus experitur; in hac enim
florentissima republica et urbe prsestantissima omnes, cujuscunque
nationis et sectae, homines summa cum concordia vivunt, et ut
alicui bona sua credant, id tantum scire curant, num dives an
pauper sit, et num bona fide an dolo solitus sit agere. Cseterum
Religio vel secta nihil eos movet, quia hsec coram judice ad
justiticandam vel danmandam causam nihil juvat; et nulla
onmino tam odiosa secta est, cujus sectarii (modo neminem
laedant, et suum unicuique tribuant, honesteque vivant) publica

• Kirehmann: admlrandum. — Jac. Bernavs, teste ScLaarschmidt •
xmulundum. — At vide pag. 169. vs. 37. et p. 172. vs. 36.

;i-.4j
11

I L

'■i\

rr''

172

TRACTATUS

magistratuum authoritate et praesidio non protegantur. Contra
cum olim Remonstrantium et Contraremonstrantium controversia
de Religione a Politicis et Ordinibus Provinciarum agitari
mcepit, tandem in schisma abiit; et multis tum exemplis
constitit, leges, quse de Religione conduntur, ad dirimendas
scihcet controversias, homines magis irritare quam corrigere, ahos
demde infinitam ex iisdem Hcentiam sumere; prieterea schismata
non oriri ex magno veritatis studio (fonte scihcet comitatis
et mansuetudinis), sed ex magna Hbidine regnandi. Ex quibus
luce meridiana clarius constat, eos potius schismaticos esse,
qui ahorum scripta damnant, et vulgum petulantem in scriptores
seditiose mstigant, quam scriptores ipsi, qui plerumque doctis
tantum scribunt, et solam Rationem in auxiUum vocant ; deinde
eos revera perturbatores esse, qui in hbera Repubhca
libertatem judicu, quse non potest opprimi toUere tamen
volunt.

His ostendimus, I. impossibile esse hbertatem hominibus
dicendi ea, quse sentiunt, adimere. II. Hanc hbertatem, salvo
jure et authoritate summarum potestarum, unicuique concedi, et
eandem unumquemque servare posse, salvo eodem jure, ' si
nullam mde hcentiam sumat ad ahquid in Rerapublicam tanquam
jus mtroducendum, vel ahquid contra receptas leges agendum.
III. Hanc eandem hbertatem unumquemque habere posse,
servata Reipubhcae pace, et nulla ex eadem incommoda oriri'
quae facile coerceri non possint. IV. Eandem salva etiam pietate
unumquemque habere posse. V. Leges, quse de rebus speculativis
conduntur, mutiles omnino esse. VI. Denique ostendimus, hanc
hbertatem non tantum, servata Reipubhcge pace, pietate, et
sumraarum potestatum jure, posse, sed, ad hgec omnia conser-
vandum, etiara debere concedi. Nara ubi ex adverso eandem
horamibus adiraere laboratur, et discrepantiura opiniones, non
autera ammi, qui soH peccare possunt, in judicium vocantur,
ibi m honestos exerapla eduntur, quae potius raartyria videntur
quaeque reliquos raagis irritant, et ad misericordiam, si non ad
vmdictara, plus raovent, quam terrent; bonse deinde artes et
lides corrumpuntur, adulatores et perfidi foventur, et adversarii
tnumphant, quod eorura irse concessura sit, quodque iraperium
tenentes suae doctrinse, cujus interpretes habentur, sectatores
tecennt ; ex quo fit, ut eorura authoritatera et jus usurpare
audeant, nec jactare erubescant, se a Deo imraediate electos, et
sua decreta divma, suraraarura autera potestatura contra
huraana esse, quse propterea divinis, hoc est suis decretis,

THEOLOGICO-POLITICI. CAP. XX.

173

iit cedant volunt; quae omnia nemo ignorare potest ReipubHcae
saluti omnino repugnare. Quapropter hic, ut supra Cap. 18.,
concludimus, nihil ReipubHcae tutius, quam ut Pietas et Rehgio
in solo Charitatis et jEquitatis exercitio comprehendatur, et
jus summarura potestatum, tam circa sacra quam profana,
ad actiones tantum referatur, cseterum unicuique et sentire
quse veHt, et quae sentiat dicere, concedatur.

His, quse in hoc tractatu agere constitueram, absolvi.
Superest tantum; expresse monere, me nihil in eo scripsisse,
quod non Hbentissime examini et judicio summarum Potestatum
Patriae mese subjiciam. Nam si quid horum, quae dixi, patriis
legibus repugnare, vel communi saluti obesse judicabunt, id ego
indictum volo: scio mo hominem esse, et errare potuisse; ne
autem errarem sedulo curavi, et apprime, ut quicquid scriberem
legibus patriae, pietati, bonisque moribus onmino responderet.

FINIS.

■ i

'ir,

';:»f

ifl

*AUCTORIS ANNOTATIONES

IN TEACTATUM THEOLOGICO-POLITICUM

POST LIBRUM EDITUM ADSCRIPT^.

(ad pag. 257, tom. I).

Lugd.-Bat. Murr. Verborum tertia radicalis, si ex iis sit
quae quiescentes vocantur, solet omitti, et ejus loco secunda

thematis Utera duplicari, ut ex php, omisso H quiescente, fit

SSip, [et ex N-3J fit 33lJ, unde D^nsr 3^ loquela sive oratio;
sic ex fcVTD fit TD vel T13

pr jjr njriD n:u^ :Don non tSrSa SSd hSd)! *

Optime igitur R. Selomo Jarchi hoc verbum NDJ ** interpretatus
est; sed male ab Aben Ezra, qui linguam Hebraicam non adeo
exacte novit, carpitur. Prgeterea notandum, nomen avlDJ univer-
sale esse, et omne prophetandi genus comprehendere, reliqua
autem nomma speciahora esse, et maxime %* hoc vel illud
prophetandi genus respicere; quod doctis notum esse credo.

♦ H«c verba e codd. LB. et suo restitnit Boehmer. - Murrianas: et
exinde ^yp loquela sive oratio. Sic ex JC3J fit nN*D>

Murr. hoc verhum prophetiam.

* *

M: mixte.

(ad pag. 358, tom. I).

Begiom LB. Murr. Hoc est Dei interpretes. Nam interpres
iiei is est, qm Dei decreta [M : ipsi revelata] aliis interpreta-

THEOLOGICO-POLITICUM.

175

tur, quibus [LB, M : eadem] revelata non sunt, quique in iisdem
aniplectendis sola prophetae autoritate [M: et fide, qu^ ipsi
habetur *,] nituntur. Quod ** si homines, qui prophetas audiunt,
prophetae fierent sicut ii philosophi fiunt, qui philosophos audiunt ;
tuni propheta non esset divinorum decretorum interpres, quan-
doquidem ejus auditores non ipsius prophetae testimonio et auto-
jitate ***, sed ipsa [LB, M: divina] revelatione et interno
testimonio [LB, M: ut ipse,] niterentur. Sic summae potestates
sui imperii juris interpretes sunt, quia leges ab ipsis latse sola
ipsarum summarum potestatum autoritate defenduntur, et earum
solo testimonio nituntur. f

* LB, M: prseterea: et quorum certitudo sola etc. nltitut

** LB, M: AHas si.

* *
*

LB, M: non ejusdem auctoritate.

■f LB, M: Sic s. potestates juris sunt interpretes, quia eorum sola
aucforitate defenditur, et eorum solo iestimonio probatur.

III

(ad pag. 369, tora. I).

LB. MuRR. Quamvis quidam homines quaedam habeant quse
Natura aliis non impertit, non tamen humanam naturam excedere
dicuntur, nisi ea, quie singulariter habent, talia sint, ut ex defi-
nitione humanse naturae percipi nequeant. E. g. gigantis mag-
nitudo rara est, a tamen humana. Carmina prseterea ex tempore
componere paucissimis datur, et nihilominus humanum est; ut
etiam quod ocuhs apertis aliquis res quasdam adeo vivide ima-
ginetur, ac si easdem coram se haberet. At si quis esset, qui
aliud percipiendi medium ahaque cognitionis fundamenta haberet,
is sane humanae naturae limites transcenderet.

(ad pag. 388, tom. I).

LB. MuRR. Genes. cap. 15. narratur, quod Deus Abrahamo
dixerit, se ipsius esse defensorem, remunerationem daturura
amplam admodum ; ad quae Abraham, sibi nihil, quod alicujus
posset momenti esse, expectandum, quia provecta jam senectute
orbus erat.

176

ANNOTATIONES IN TRACT.

THEOLOGICO-POLITICUM.

177

VIII

ii<

(ad pag. 388, tom. I).

LB. MuRR. Ad vitam aeternam non sufficere, V. T. mandata
observare, patet ex Marc. c. 10. vs. 21.

(ad pag. 25, tom II).

Reo. LB. Murr. De Dei existentia, et consequenter de omni-

bus, dubitamus, quamdiu ipsius Dei non claram et distinctam

sed confusam habemus ideam. Nam ut ille, qui naturam trian-

guli non recte novit, nescit, ejus tres angulos ^quales esse

duobus rectis; sic is, qui naturam divinam confnse concipit, non

videt, quod ad Dei naturam pertineat existere. At, ut Dei natiira

clare et distmcte a nobis § possit concipi, necesse est, ut ad

quasdam notiones simplicissimas, quas communes vocant, atten-

damus *, et cum us illa, quae ad divinam naturam pertinent,

concatenemus ; atque tum primum perspicuum nobis fit, Deum

necessario existere et ubique esse ; tumque ** simul apparet

omnia, quae concipimus, Dei naturam in se \* involvere peniue

eandem concipi ; et denique, omnia iUa vera esse, quse adsequate

concipimus. Sed de his f vide Prolegomenon ft Hbri, cui titu-

lus est Pnnapta Philosophice more geometrico demonstrata.

§ LB, M: a nobis clare et distincte.

LB, M: necesse est . . .attendere, et . . .concatenare.

simul.

* *

tt LB: Prolegomena.

LB, ^I : naturam involvere. f LB, M : de hoc

LB, M: et

VII

(ad pag. 45, tom. II).

Reg. LB. Murr. Nobis scilicet, qui huic lingu^e non assue-
vimus, et ejusdem * phraseologiam desideramus.

* LB, M: ejus.

(ad pag. 49, tom. II).

LB. Murr. Per res perceptibiles non iUas tantum intelligo,
quae legitime demonstrantur, sed etiam illas, quse morali certi-
tudine amplecti et sine admiratione audire solemus, tametsi
demonstrari nequaquam possint. Euclidis propositiones aquovis
percipiuntur priusquam demonstrantur *. Sic etiam historias
rerum tam futurarum quam prseteritarum, quse humanam fidem
non excedunt, ut etiam jura, instituta, et mores, perceptibiles
voco et claros, tametsi nequeunt mathematice demonstrari.
C?eterum hieroglyphica, et historias, quae fidem omnem excedere
videntur, imperceptibiles dico; et tamen ex his plura dantur,
quae ex nostra methodo investigari possunt, ut mentem autoris
percipiamus.

* Haec sententia, EticUdis .... demonstrantur, in LB omittitnr.

(ad pag. 57, tom. II).

LB. Murr. Nempe ab historico, non ab Abrahamo ; nam ait,
locum, qui hodie dicitur in monte Dei revelahitur, ab Abrahamo
vocatum fuisse Dem providebit.

(ad pag. 59, tom. 11).

LB. Murr. A quo tempore usque ad Jehorarai * regnum,
quo ab eo discesserunt (2. Reg. cp. 8. vs. 20.), Idumsea reges
non habuit, sed praesides a Judaeis constituti regis locum sup-
plebant; vid. 1. Reg. cap. 22. vs. 48.; et ideo Idumsese prseses
(2. Reg. cp. 3. vs. 9.) rex appellatur. An autem ultimusldu-
maeorum regum regnare inceperit antequam Saul rex creatus
luerit, an vero Scriptura in hoc Geneseos capite reges solum-
modo, qui invicti obierint, tradere voluerit, ambigi potest. Cete-

n. 12

I *

178

ANNOTATIONES IN TRACT.

rum ii plane nugantur, qui Mosen, qui divinitus Hebrseorum
imperium a monarchico omnino abhorrens instituit, ad regum
HebraBorum catalogum referre volunt.

• Sic Boehmer e cod. sao et Gallo pro Jerohoami qnod est in LB et M.

THEOLOGICO-POLITICUM.

179

« «

dnm eum, et Paral. cit. cap. vs. 9. ID^D'? ad conterendum eum.
Et ad hunc modum plures, et alias majoris momenti, discre-
pantes unusquisque, qui plane coecus non est nec omnino insanit,
observabit, qui haec capita semel legerit.

* Melius: m tentorium. LB: de fentorio, et de tabernaculo in tahernaciilo
^^" Boehraer e cod. suo Belg.

(ad pag. 66, tom. II):

LB. MuKR. E. g. 2. Reg. cap. 18. vs. 20. legitur in secunda
persona mON dixisti sed ore tenus, etc; Jesajse autem cap. 36.
vs. 5. '•iTTDiV ego dixi, certe verha sunt, opus esse ad bellmn
constlto et fortitudine. Deinde vs. 22. legitur plSiVn ^DI sed
forsan dicetis, in plurah, quod in Jesajae exemplari in singulari
numero reperitur. Praeterea in Jesajae textu non leguntur hsec

[ex vs. 32. citati cap. verba TDDn iV^ Vm fiTDTI Tir D''! X^]*\

liTpin ^H ^m^T) SkVI] et ad hunc modum ** multse V ali^e

variae lectiones reperiuntur, ex quibus qusenam prse ceteris
ehgenda sit, nemo determinabit.

* o?®f ^^^'^i* ^<^ehmer e Lugd. Bat. - M : Ao-c (2. Reg. cap. 32. [imo 18.1
V8. 32.) verba, etc. ** Gall.-LB, M : admodum. ^ ^ ^ '^

%* LB omittit multce.

XII

(ad pag. 67, tom. II).

LB. MuRR. E. g. 2. Sam. cap. 7. vs. 6. legitur iSnnO nMN^

pir031 '^nxa et continuo vaqavi cum tentorio et tabernaculo; 1

Paral. autem cap. 17. vs. 6. JDITOOI hriH Sx SnJCD nTINI et
eram de tentorio in tentorio * et de tabernaculo, mutato scilicet

[iSnno in SniVO **, Snxa in Snjc hn, et] ptrD3 in ptrDo.

Deinde vs. 10. citati loci Samuelis legitur ^mv^ ad affligen-

(ad pag. 67, tom. II).

Reg. LB. Murr. Quod hic textus nulhim aliud tempus
respiciat quam illud, quo Josephus fuit venditus, non tantum
ex ipsius orationis contextu constat, sed etiam ex ipsa ipsius
Judae aetate coUigitur, qui tum temporis vigesimum secundum
aetatis annum ad summum agebat, si ex ipsius prsecedenti
historia calculum facere Hcet. Nam ex cap. 29. vs. ultimo Gene-
seos apparet, quod Juda natus fuerit anno decimo, a quo
Jacobus Patriarcha * servire incepit Labano, Josephus autem
decimo quarto. Cum itaque ** ipse Josephus, cum venderetur,
aetatis decimum septimum egerit annum, ergo Judas tum tem-
poris annos viginti et unum natus erat, non ampUus. Qui igitur
hanc Judae diuturnam domo absentiam ante Josephi venditionem
contigisse credunt %*, sibi blandire student, et de Scripturse
divinitate magis soUiciti quam certi suntf.

* LB, M omittunt Patriarcha. ** LB, M: igitur.

%* LB, M: contendunt.

t LB, M: student, de Scripturce. . .soUicitis. . .certis.

XIV

(ad pag. 68, tom. II).

Reg. LB. Murr. Nam quod quidam putant, Jacobum 8. vel
10. annos inter Mesopotamiam et Betel peregrinavisse, stultitiam
redolet, quod pace Aben Hgezrae dixerim *. Nam non tantum
propter desiderium, quo sine dubio tenebatur, videndi [LB.M:
provectissimae setatis] parentes, sed etiam [LB, M : et prsecipue],
ut votum solveret [LB, M : quod voverat cum fratrem fugeret]

180

ANNOTATIONES IN TRACT.

THEOLOGICO-POLITICUM.

181

(vide Gen. cap. 28. vs. 10. et cap. 31. vs. 13. [LB, M : et
cap. 35. vs. 1]), quantum potuit festinavit [LB, M: ad quod
etiam solvendum Deus ipsum monuit (Genes. cap. 31. vs. 3.
et 13.) et auxilium suum, quo in patriam duceretur, promisit].
Quod si tamen hae conjecturse potius quam rationes videntur,
age concedamus, Jacobum 8. vel 10., et si placet plures
insuper, annos brevi hoc itinere, pejori fato quam UKssem
actum **, consumpsisse. Hoc certe negare non poterunt,
quod Benjamin in ultimo hujusperegrinationis anno natusfuerit;
hoc est, ex eorum hypothesi, anno nativitatis Josephi decimo
quinto aut decimo sexto aut circiter. Nam Jacobus anno a na-
tivitate ipsius Josephi *** 7. Labano valedixit ; at exannol7.
setatis Josephi usque ad annum %*, quo ipse patriarcha ^Egyp-
tum peregre ivit, non plures quam viginti duo anni numeran-
tur, ut in hoc ipso Capite ostendimus; adeoque f Benjamin
eodem ft tempore, quo scilicet ^gyptum profectus est, viginti
tres aut viginti quatuor annos ad summum, habebat fit ; quo
setatis flore nepotes eum habuisse constat (vide Gen. cp. 46. vs.
21., quem confer cum vs. 38, 39, 40. cp. 26. Num. et cum
vs. 1. et seqq. cp. 8. 1. 1. Paralip.). [LB, M: Nam Belah Ben-
jamini primogenitus duos jam filios, Ard et Nahgaman, genuerat.]
Quod sane non minus a Ratione alienum est quam § quod Dina
septennis vim passa fuerit, et reliqua, quse ex hujus historiae
ordine §§ deduximus. Atque adeo apparet, homines imperitos,
dum nodos solvere student, in alios incidere, remque magisin-
tricare et dilacerare §§§.

* Quod . . . dixerim omittunt LB et M ; at hic post Nam quod quidam
addit: (». c. Aben Hgezra).
** Pejori . . . actum omittnnt LB et M.
*** Decimo quinto . . . Josephi omittit M.

* *

LB, M : usque quo Jacobus jEgyptum migravit^ non plus.

t LB : ergo. M omittit. ff LB, M : eo.
t-l-t LB, M: annos natus erat.
§ JjB : quam sumere quod. M : quam statuere quod. §§ LB, M : filo.
§§§ LB, M: Atque adeo apparet, ipsos in Scyllam incidere, cupientes
vitare Charyhdim.

(ad pag. 68, tom. II).

C^est a dire en d*autres termes, et dans un autre ordre^ qn^ik
ne se trouvent au livre de Josue.

XVI

(ad pag. 69, tom. II).

LB. MuRR. Rabbi Levi ben Gerson et alii credunt, hos 40.
annos, qiios Scriptura ait in libertate transactos, initium tamen
sumere ab obitu Josuae ; atque adeo 8. praecedentes annos, qui-
bus populus in ditione Kusan Rishgataim fuit, simul comprehen-
dere; et 18. sequentes etiam ad censum 80. annorum, quibus
Ehud et Samgar judicaverunt, adducendos ; et sic reliquos ser-
vitutis annos sub eos, quos Scriptura in libertate transactos
fuisse testatur, semper comprehendi credunt. Sed quia Scrip-
tura expresse, quot annos Hebraei in servitute, quotque in liber-
tate fuerint, numerat, et cap. 2. vs. 18. expresse narrat, He-
brieorum res viventibus judicibus semper floruisse, apparet om-
nino, Rabinum istum, virum alias eruditissimum, et reliquos,
qui ejus vestigia sequuntur, dum similes nodos solvere student,
Scripturam magis corrigere quam expUcare. Quod ii etiam
faciunt, qui statuunt, Scripturam in illa communi annorum sup-
putatione non nisi politiae judaicse tempora indicare voluisse;
anarchiarum autem et servitutum, utpote infausta et regni veluti
interstitia, ad communem annorum censum adducere non potuisse.
Nam Scriptura quidem anarchiae tempora silentio praeterire, at
servitutis non minus quam libertatis annos tradere, nec annali-
bus, ut somniant, expungere solet. Quod autem Hgezra lib. 1.
Regum omnes absolute annos ab exitu ^Egypti communi illo
annorum numero comprehendere voluerit, adeo manifesta res
est, ut nemo Scripturae peritus unquam de ea ambegerit. Nam,
ut jam ipsius textus verba omittam, ipsa Davidis genealogia,
quse in fine libri Ruth et 1. Paral. cap. 2. traditur, vix anno-
rum summam adeo magnam patitur. Nam Naghson anno 2. ab
exitu ^gypti princeps tribus Judae erat (vid. Num. 7. vs. 11.
et 12.), adeoque in deserto obiit, et filius ejus Salma cum Josua
Jordanem transiit. At is Salmon secundum illam Davidis gene-
alogiam Davidis atavus fuit. Si ab hac 480. annorum summa
4. regni Salomonis, et 70. vitae Davidis, et 40., qui in desertis
transacti sunt, auferantur; reperietur, Davidem natum fuisse
anno 366. a transitu Jordanis, atque adeo necesse esse, ut
ipsius pater, avus, abavus, atque atavus liberos genuerint cum
unusquisque eorum 90. annorum esset *.

* Addit Gallas: et par consiquent h peine se trouveroit-il depuis la sortie
(fEgypte jusqu^ci Van 4. du Mgne de Salomon 480. ans, si VEscriture ne
Vnvoit dit expressement.

182

ANKOTAIIONES IN TKACT.

':■;

i' .t

XVII

(ad pag. 69, tom. II).

On peut douter si ces vingt ans se doivent rapporter aiix
ann^es de liherte, ou s'ils sont compris danslesiO. guiprecedent
tmmediatement, pendant lesquels le peuple fut sous lejouq des
Phtlistim. Pour moij favoue que fy vois plus de vraisemhlance
et qu tl est plus croyahle que les Hehreux recouvrhent leur
liherte lorsque les plus considSrahles d'entre les Philistins pSrirent
avec Samson. Aussi n'ay-je rapportS ces 20. ans de Samson d
ceux pendant lesquels dura le joug des Philistins, gue par ce
que Samson nasquit depuis que les Philistins eurent subjugue
les Hehreux outre qu'au traite du Sahhat il eM fait mention
dun certainUvre de Jerusalem, ou il est dit que Samson juqea
smlZent* "^"^' '^'''^ ^^' question n'est pas de ces annees

xvm

(ad pag. 71, tom. II).
ex^L^anf ^^^* ^^^^ Scripturae verba comgunt potius quara

XIX

(ad pag. 72, tom. H).

L B MuRR. Kirjat Jehgarim vocatur etiam Bahgal Jehuda,
unde Kimchi et ahi putant, Bahgale Jehuda, quod hic transtuli

ex populo JehudcB, noraen esse oppidi ; sed falluntur, quia hv2
plurahs est numeri. Deinde, si hic SamueUs textus cum eo, qui
est m hbr. 1. Paral. *, conferatur, videbimus, quod David non
surrexerit et exiyerit ex Bahgal, sed quod eo iverit. Quod si
auctor Samuehs hbri locum saltem indicare studuerit, unde
David arcam abstuht, tunc, ut Hebraice loqueretur, sic dixisset :
et surrexit et profectus est David, etc. ex Bahgal Judce, et inde
abstulit arcam Dei,

* Cap. 13. vs. 5.

THEOLOGICO-POLITICUM .

(ad pag. 73, tom. II).

183

Cenx qui se sont meslez de commenter ce Texte, Vont corrigS
de cette sorte: et Abraham s^enfuit et se retira chez PtolomSe
fils de Hamihud Roy de Gesur, oii il demeura trois ans, et
David pleura son fils tout le temps quHl fut a Gesur. Mais si
c'est la ce que Von appelle interpreter, et sHl est permis de se
donner cette licence dans Vexposition de VEscriture, et de transposer
de la sorte des phrases tout entieres soit en ajoutant, soit en
retranchant quelque chose, favoue quHl est permis de corrompre
VEscriture, et de luy donner comme d, un morceau de cire autant
de formes que Von voudra.

XXI

(ad pag. 78, tom. II).

LB. MuRR. Oritur hic suspicio, si quidem suspicio dici potest
quod certum est, ex deductione genealogiae regis Jechoniae,
quae traditur cap. 3. 1. 1. Paral. et producitur usque ad fiUos
Eljohgenai, qui decimi tertii ab eo erant; et notandum, quod
Jechonias iste, cum ei catense injectse sunt, hberos non habebat,
sed videtur quod Hberos in carcere genuerit, quantum ex
nominibus quae iis dedit conjicere hcet. At nepotes, quantum
etiam ex eorum nominibus conjicere Hcet, habuisse videtur
postquam e carcere hberatus fuit; ac proinde (1^3 Pedaja
(quod significat Deus liheravit), qui in hoc capite dicitur fuisse
pater ZerubbabeHs, natus est * anno 37. aut 38. captivitatis
Jechoniae, hoc est 33. annis antequam Cyrus Judseis veniam
dedit, et consequenter Zerubbabel, quem Cyrus Judaeis**
proposuerat, 13. aut 14. annos ad summum natus videtur
fuisse. Sed hsec potius silentio praeterire volui ob causas,
quas temporis gravitas %* expHcare non sinit. Sed prudentibus
rera indicare sufficit; qui si hanc Jechoniae integram proge-
niera, quee traditur cap. 3. Hb. 1. Paral. ex vs. 17. usque ad
finera ipsius capitis, aHqua cum attentione percurrere, et
Hebrseum textum cum versione quae Septuaginta dicitur
conferre veHnt, nuUo negotio videre poterunt, hos Hbros

184

ANNOTATIONES IN TRACT.

THEOLOGICO-POLITICUM.

185

V f

^}i

post secundam Urbis restaurationem a Juda Maccabaeo factam
restitutos fuisse, quo tempore Jechoni* posteri principatum
amiserunt, non antea. f<»'^^

e li^^^^TrlL^'^''''^**^^^^^^^ Omissa restituit Boehmer

proposuetat ** Scnptnm fuerat: temporis injuria et suoer^nihn

stmo) ffravttas, LB: ^emporw (m;Mr»(c e^ superstitio regnans) gravitas.

XXII

(ad pag. 80, tom. II).

LB MuRR. Atque adeo suspicari potuisset nemo, ejus prophe-
tiam Jeremi^ praedictioni contradicere, ut ex Josephi narratione
suspicati smit omnes, donec ex rei eventu ambos vera praedixisse
cognoverunt. *^ «^ui^oau

XXIII

(ad pag. 82, tom. n).

LB. MuRR. Hujus Ubri maximam partem desumptam esseex
libro quem ipse Nehemias scripsit; testatur ipse historicus
vs. 1. cap. I. Sed quse ex cap. 8. usque ad vs. 26. cap. 12
narrantur, et praeterea duos ultimos versus cap. I2!, qui
Neh|mi8e verbis per parenthesin inseruntur*, ab ipso histo-
n^ qm post Nehemiam vixit, additos** esse, dubio caret.

LB: intercluduntur.

•• LB: addita.

XXIV

(ad pag. 82, tom. H).

LB. MuRR. Hgezras avunculus primi summi pontificis Josuse
ftut; vid. Hgezr. cap. 7. vs. 1. et 1. Paral. c. 6. vs. 14. 15.;et
simul cum Zorobabele Babylone Hierosolymam profectus est,
vide Nehem. cap. 12. vs. 1. Sed videtur quod, cum Jud^orum res

turbari viderit; Babyloniam iterum petierit; quod etiam alii
fecerunt, ut patet ex Nehem. cap. 1. vs. 2.; ibique usque ad
Artaghsasti regnum manserit, donec, impetratis quae voluerat,
secundo Hierosolymam petiit. Nehemias etiam ciim Zorobabele
Hierosolymam tempore Cyri petiit; vid. Hgezrae cap. 2. vs. 2.
et 63., quem confer cum vs. 9. cap. 10., Nehem. cap. 10. vs. 1.
Nam quod interpretes X Winn * legatum vertunt, nuUo id
exemplo probant, cum contra certum sit quod Judaeis, qui aulam
frequentare debebant, nova nomina imponebantur. Sic Daniel
Beltesasar, Zerubabel Sesbasar (vid. Dan. cap. 1. vs. 7., Hgezrse
cap. 1. vs. 8. et cap. 5. vs. 14), et Nehemias Hatirsata
vocabatur. At ratione officii salutari solebat TTB procurator s.
pmses; vide Nehem. cap. 5. vs. 14. et cap. 12. vs. 26. 11 est
donc certain qu'Atirsatha est un nompropre, comme Hatselelphoni^
Hatsoheba 1. Paral. 4. vs. 3, 8, Halloghes Nehem. 10. vs. 25.
et ains^i du reste.

* LB : Atirschata; M: interpretes ibi legatum.

XXV

(ad pag. 86, tom. II).

LB. MuRR. Synagoga, quse dicitur magna, initium non habuit
nisi postquam Asia a Macedonibus subacta fuit. Quod autem Mai-
monides, R. Abraham ben David, et alii, statuunt, hujus
concilii praesides fuisse Hgezram, Danielem, Nehemiam,
Ghaggaeum, Zachariam, etc, ridiculum figmentum est, nec alio
fundamento nituntur quam Rabinorum traditione, qui scilicet
tradunt, Persarum regnum 34. annos stetisse, non amplinj.
Nec alia ratione probare possunt, decreta magnae istius syna-
gogae s. synodi, a solis Pharisaeis habitae, accepta fuisse a
prophetis, qui eadem ab aliis prophetis accepissent, et sic porro
usque ad Mosen, qui eadem ab ipso Deo accepisset, et posteris
ore, non scripto, tradiderit. Sed hsec ea, qua solent, pertinacia
Pharisaei credant: prudentes autem, qui conciliorum et syno-
dorum causas, et simul Pharisaeorum et Tsadducaeorum contro-
versias norunt, facile conjicere poterunt * causas magnae illius
synagogse s. concilii convocandi. Hoc certum est, iUi concilio
nullos interfuisse prophetas, et Pharisaeorum decreta, quae tra-
ditiones vocant, auctoritatem ex eodem concilio accepisse.

* LB, M : potuerunt.

!'l

j<i|

186

ANN0T4TI0NES IN TRACT.

THEOLOGICO-POLITICUM.

187

1' .1

XXVI

(ad pag. 87, tom. II).

LB. MuRR. Aoyi^oiiai vertunt hujus loci interpretes concludo

et a Paulo usurpari contendunt quomodo * avXXoyi^oiiui, cum

tamen Xoyi^o^cct apud Graecos ** idem valeat ac apud Hebr^os

3irn, comjmtare, cogitare, existimare, qua significatione cum textu

byriaco optime convenit. Syriaca enim versio (si quidem versio

est, quod dubitari potest, quandoquidem nec interpretem novi-

mus nec tempus, quo vulgata fuit, et Apostolorum lingua ver-

nacula nuUa alia fuit quam Syriaca) hunc Pauli textum sic

vertit V^^(3i ^i^jA^iO methrahgenan hochil, quod Tremel-

lius optime interpretatur arhitramur igitur. Nam ^Vi. reluj-

jon *** nomen, quod ex hoc verbo formatur, significat arbitra-

tus; est namque JXi.^.^ rehg^ono (in Hebraeo Xlin rahgava)

voluntas; ^l aS^AIt ergo volumus seu arhitramur f.

^^- TfJwn nomen.
t Hsec ultima admodum turbata bene restituit Boehmer.

XXVII

(ad pag. 91, tom. II).

A sgavoir celle que Jesus Christ avoit enseignee sur la montagne,
et dont Saint Matthieu fait mention au chapitre 5. et suivam.

xxvm

(ad pag. 114, tom. TI).
LB. Vid. Interpr. Scripturse p. 75.

^^niJ'^^^. %,*• PJ^^osophia S. Scripturae Interpres; Exercitatio Para-
doxa, etc. Eleutheropoli 1666. Ib. in pag. 75. nesdo cujus sententia

his verbis describitur: „Quando S. Scriptura alicubi quid clare et
ex professo docet, sive doy^ccti^si, cui contrarium alio in loco ex
occasione et per consequentiam statuere videtur, tunc locus ille
clarus proprie et secundum literam est intelligendus; hic vero
figurate^ et secundum illum interpretandus. Ex. gr. S. Litera3 clare
Soyiiaxi^ovGi, Deum esse unum, et aliis in locis Deus loquitur numera
plurali, unde sequi videtur, illum non esse unum. Cum igitur prias
ex professo doceatur, posterius vero per consequentiam ex iis
deducatur, hi textus improprie sumendi, et secundum illos, qui
proprie accipi debent, exponendi erunt. Similiter jubetur, cavendum
esse, ne Deum corporeum imaginemur ; dicitur enim Deuteron. 4. :
Cavetote vobis valde (nam non animadvertistis ullam similitudinem^
etc.) ut non faciatis vobis sculptile, similitudinem ullius simulachri,
etc. Et postea : Si facietis sculptile, similitudinem ullius rei, etc.f.
contestor contra vos hodie ccelum e.t terram, fore ut omnino pereatis
quam celerrime e terra illa, etc. Quibus locis clare docetur, Deum
esse incorporeum. Quocirca isto praecepto, et non ratione obligamur,.
omnes textus, e quibus, Deum corporeum esse, colligi posse videtur,.
ex hoc praecepto interpretari".]

XXIX

(ad pag. 116, tom. 11).
LB. Interpret. Script. p. 76.

(In libri modo laudati p. 76. cum alia tum hsec adversus sententiam
quam modo retulimus disputantur. ,,Sed vero largiamur, aliquid in
S. Literis clare atque perspicue exprimi. An igitur, si doy^ari^ovGai
assererent, nihil esse aliquid, vel aliquid esse nihil, etiam proprie,.
et ut sonarent, essent intelligendie, quantumvis etiam nostr» Rationi
adversarentur ? Sane

— Credat Judaeus Apella.
Non ego,
neque ullus sanae mentis, ne quidem ipse. Cogetur enim, cum Scri-
ptura sibi videtur contradicere, fateri, Batione uti licere, ut dignosci
possit, quaenam loca proprie, quaenam improprie sint et figurate
intelligenda atque interpretanda. Qualia sunt, Deum non duci pceni-
tentia, Num. 23 : 23., 1. Sam. 15 : 29 , etc. et eundem prvnituisse, quod
hominem fecerat, Gen. 6:6., et istius mali, quod facturum \se]
dixerat populo suo, Exod. 32 : 14. Et alia id genus quam plurima
passim obvia".]

XXX

(ad pag. 120, tom. II).
LB. Interpret. Script. p. 113.

188

ANNOTATIONES IN TRACT.

[In eJQsdem libri pagina qnae numero 113. est etsi cam reliquo
Epilogo notis numeralibas caret, haBc legantar: , . . . (scrapulam)
nnam, et qaidem, nostro judicio, satis magnse molis amovere stu-
debimas, firmiter persuasi, eo sublato, reliqua omnia fore plana
atque expedita. Est autem ille, quod, si eo, quo statuimus, modo
Philosophia sit S. Literas interpretandi norma, ipsas S. Litera inutiles
et frustra exaratae atque ad nos transmissae videantur." Responsionis
quae demceps datur, haec fere medulla est: ,...(voces) tantum sunt
occasio vel incitamentum, quo intellectus erigitur ac inducitor, ut
ideas. . . attentius contempletur, ac inter se conferat, ac sic hanc in illa
necessario includi deprehendat. — Jam vero, quoniam omnes libri es
orationibus inter se connexis copulatisque constant atqne conflantur,
evidentissime consequitur, summam maximamque, quam rebus vere
accurateque cognoscendis intelligendisque praebere queunt utilitatem
m eo solo consistere, quod Lectori cogitationem injiciant, eumque
excitent ad ideas, quas jam rerum in mente eflformatas habet claras
atque distinctas, quaeque in illis libris vocabulis denotantur, con-
templandas, inter se comparandas, ac, 'num una alteri includatur
aut connexa sit, examinandas; uulla vero ratione intellectum in
veram rerum cognitionem ex aut per se posse deducere, multo
minus menti ideas claras distinctasque, si antea infusse inditseque
non fuerint, indere, ant infundere, aut imprimere; aut alio aliquo

modo ingenerare Unde liquet, minime supervacaneum esse,

Scripturam adire atque consulere : non quidem ut illa veritatem
aut per se mentibus nostris ingeneret, aut clariorem distinctioremque
reddat, aut magis firmam laciat, sed ut, quemadmodum diximus,
occasionem materiamque cogitandi suggerat, et quidem de talibus,
de quibus forsan alias nunquam cogitassemus. Quorum etiam sum-
mam hominum beatitatem concernentium, adeoque illis prse cseteris
omnibus conducentium, non autem veritatis docendse, respectu ejus
utihtas^et maxima, et aUorum librorum utilitati longe anteponenda
est« • • . j

THEOLOGICO-POLITICUM.

189

et malum. Sed in statu naturali, ubi unusquisque sui judex est,
summumque jus habet leges sibi praescribendi et interpretandi,
immo etiam, prout sibi melius judicat, abrogandi, ibi sane con-
cipi non potest, quemquam dolo malo agere.

* M omittit et.

xxxin

(ad pag. 126, tom. II).

LB. MuRR. In quacunque civitate homo sit, liber esse potest.
Nam certe * homo eatenus Hber est **, quatenus Ratione ducitur.
At (NB. aliter Hobbesius f) Ratio pacem omnino suadet ; hsec
autem obtineri nequit, nisi communia civitatis jura inviolata
serventur. Ergo, quo homo Ratione magis ducitur, id est, quo
magis est liber, eo magis constanter civitatis jura servabit, et
summae potestatis mandata, cujus subditus est, exequetur.

* LB: Nam homo.

M : esse potest. f LB parenthesin omittit.

XXXIV

(ad pag. 129, tom. II).

Ili

XXXI

(ad pag. 120, tom. II).

LB. MuRR. Hoc est, quod ad salutem s. beatitudinem satis
sit, divina decreta tanquam jura seu mandata amplecti, nec
opus sit, eadem ut aeternas veritates concipere, non Ratio sed
Revelatio docere potest, ut patet ex demonstratis Cap. 4.

XXXII

(ad pag. 123, tom. II).

LB. MuRR. In statu civih, ubi communi jure decernitur, quid
bonum et * quid malum sit, recte dolus distinguitur in bonum

LB. MuRR. Quod Paulus ait, homines esse sine efiFugio, more
humano loquitur. Nam cap. 9. ejusdem Epistolae expresse docet,
quod Deus cujus vult miseretur, et quem vult indurat, et
homines nulla de causa inexcusabiles esse, quam quia in Dei
potestate ita sunt, ut lutum in potestate figuli, qui ex eadem
massa facit vasa, aliud ad decus aliud ad dedecus, et non prop-
terea quod prgemoniti sunt. Quod autem ad legem divinam
naturalem attinet, cujus summum praeceptum esse diximus
Deum amare, eo sensu legem appellavi, quo philosophi com-
munes Naturse regulas, secundum quas omnia fiunt, leges vocant.
Amor enim Dei non obedientia, sed virtus est, quae homini,
qui Deum recte novit, necessario inest. At obedientia volun-
tatenr imperantis, non rei necessitatem et veritatem respicit.
Cum autem naturam Dei voluntatis ignoremus, et contra certe
sciamus, quidquid fit ex sola Dei potentia fieri, nequaquam, nisi
ex Revelatione, scire possumus, an Deus aliquo honore coli

190

I.-

ANNOTATIONES IN TRACT.

veht ab hommibus tanquam princeps. Adde quod jura divina
nobis ut jura seu instituta videri ostenderimus, quaradiu eorum
<5ausam ignoramus, hac autem cognita ilHco jura esse desinunt
tTl f^^^^,."* .^t^ias yeritates, non ut jura, amplectimur •'
hoc est, obedientia ilhco in amorem transit, qui ex verrco'

igitur ductu Deum quidem amare, sed non obedire ei * nossu
mus, quandoquidem nec jura divina, quamdiu eorum causam
ignoramus ut divina amplecti, nec Deum jura ut piSm
<3onstituentem concipere Ratione possumus. P^"icipem

LB omittit ei.

XXXV

(ad pag. 132, tom. II).

LB. McjRR Suscepere duo manipulares imperium populi
Komani transferendum, et transtulerunt. Tac. 1. Hist. hbro.

XXXVI

(ad pag. 137, tom. II).

r.J:!l'.,^^''^^\ ^\ ^?"" ^''''m, ^^^"santur duo, quod in castris
|)rophetaverint, et Josua lUos asservandos censet; quod non
fecisset si unicuique injussu Mosis divina responsa populo dare
hcuisset. At Mosi reos absolvere placuit, et Josuam increpat,
quod ipsi suaderet, jus suum regium persequi eo tempore
quando ipsum tantum * regnandi t^dium tenebat, ut maluerit
mori quam solus regnare, ut patet ex vs. 14. ejusdem capitis.
bic emm Josuae respondit, Excandescisne mea de causa?
Utmam omms Dei populus propheta esset; hoc est, utinam ad
id rediret jus Deum consulendi, ut regnum apud ipsum populum
esset. Josua itaque non jus, sed temporis rationem ignoravit,
Innl? \ Q^- castigatur, sicut Abisseus a Davide, ci^.regem

Zw "* ^*JJ°^S^^' ^^ ^'"^^ "^^" majestatis erat, mortis da-
mnaret; vid. 2. Sam. cap. 19. vs. 22, 23.

* M oraittit tantum.

THEOLOGICO-POLITICUM. 191

XXXVII

(ad pag. 138, tom. II).

MuRR. Vs. 19. et 23. hujus, quos mihi videre contigit, male
interpretes vertunt. Nam vs. 19. et 23. non significat, quod ei
prsecepta dedit, aut praeceptis instruxit, sed quod Josuam
principem creaverit seu constituerit, quod in Scripturafrequens
est, ut Exodi cap. 18. vs. 23., 1. Sam. cap. 18. vs. 15., Jos.
cap. 1. vs. 9., et 1. Sam. cap. 25. vs. 30., etc.

Plus les interpretes s'efforcent de rendre mot d mot le verset
19. et le 23. de ce Chapitre, moins ils le rendent intelligihle ; et
je suis asseure que tres peu de personnes en entendent le veri-
tahle sens ; car la pluspart se figurent que Dieu commande a
Moijse au verset 19. dHnstruire Josue en presence de V Assemhlee ;
et au verset 23. quHl luy imposa les mains, et Vinstruisit; ne
prenant pas garde que cette fagon de parler est fort en usage
chez les Hebreux pour declarer que Velection du Prince est
legititne, et qu'il est confirme dans sa charge. Cest ainsi que
parle Jetro en conseillant a Moyse de choisir des Coadjuteurs
qui Vaidassent a juger le Peuple: Si tu fais cecy {dit-il), alors
Dieu te commandera; comme sHl disoit que son autorite sera
ferme, et quHl pourra suhsister, touchant quoy voyez VExode
chapitre 18. verset 23. et le 1. liv. de Samuel chapitre 13.
verset 15. et le chapitre 25. verset 30. et surtout le chapitre 1.
de Josue au verset 9, ou Dieu luy dit: Ne t'ay-je pas com-
mande ; prends courage, et montre-toy homme de coeur ; comme
si Dieu luy disoit: N'est ce pas moy qui t'ay constitue Prince ;
ne fespouvante donc de rien, car je seray partout avec toy.

XXXVIII

(ad pag. 140, tom. II).

LB. MuRR. Magnum, quod vulgo vocant, Synedrium fingunt
Rabini a Mose fuisse institutum ; nec Rabini soh, sed plurimi
inter Christianos, qui * cum Rabinis ineptiunt. Moses quidem
sibi 70. coadjutores elegit, qui cum ipso Reipubhcae curam habe-
rent, quia solus sustinere non poterat onus totius popuh; sed
nullam legem unquam tuht de instituendo collegio septuaginta-
virah, sed contra jussit, ut unaquseque tribus in urbibus, quas

>'.;

192

ANNOTATIONES IN TBACT. THEOL.-POL.

Deus ipsi dederat, judices constitueret, qui secundum leges ab
ipso latas lites dirimerent ; et, si contingeret ut ipsi judices de
jure dubitarent, ad summum pontificem (qui scilicet legum sum-
mus interpres), vel judicem, cui eo tempore subordinati essent
(nam is jus habebat pontificem consulendi) adirent, ut juxta
pontificis explicationem litem dirimerent. Quod si contingeret
ut subordinatus judex contenderet, se non teneri ex mente
summi pontificis, quam ab ipso vel summa ejus potestate accepit
sententiam ferre, mortis damnabatur ; nempe a summo judice,'
qualis is eo tempore esset, a quo subordinatus judex constitu-
tus fuerat ; yid. Deuter. cap. 17. vs. 9. Videlicet vel ut Josua,
totius populi Israelitici summus imperator; vel ut unius tribus
princeps, penes quem post factam divisionem, jus fuit pontificem
de rebus suae tribus consulendi, de bello et pace discernendi,
urbes muniendi, judices constituendi, etc; vel ut rex, in quem'
omnes vel aliquot tribus jus suum transtulerant. Ad hoc vero
confirmandum plura afferre possem ex historiis testimonia, sed
ex multis unum, quod prsecipuum videtur, aflferam. Cum pro-
pheta Silonita Jeroboamum regem elegit, eo ipso jus ipsi dedit
pontificem consulendi, judices constituendi ; et absolute omne
jus, quod Reghabaam in duas tribus retinuit, id omne Jeroboam
in decem obtinuit. Quare eodem jure, quo ** Jehosaphat Hiero-
solymse (vid. 2. Paral. cap. 19. vs. 8. seqq.), %* Jeroboam in
^a regia summum sui imperii f consilium constituere poterat.
Nam certum est, quod Jeroboam, quatenus ex mandato Dei rex
erat, et consequenter ejus subditi, non tenebantur ex lege Mosis,
coram Reghabamo, cujus subditi non erant, judice stare, et
multo minus judicio Hierosolymitano a Reghabaamo constituto
eique subordinato. Prout igitur Hebraeorum imperium divisum
fuit, tot suprema conciha in eodem fuerunt. Qui vero ad varium
Hebraeorum statum non attendunt, sed diversos eorum status
in unum confundunt, multis modis intricantur.

* M omittit qui. •• LB: quod.

t LB : summum sui temporis.

XXXIX

LB addit : idem.

E P I S T 0 L M

DOCTORIJM QUORUNDAM VIRORUM

AD
B. D. S.

Et Af/efons

RESPONSIONES,

AD ALIORUM EJUS OPERUM
ELUCIDATIONEM NON PARU^I FACIENTES.

(ad pag. 165, tom. II).

LB. MuRR. Hic apprime ad illa attendendum est, quse Cap.
16. de jure diximus.

11.

E P I S T 0 L M.

ti:

Epistola I.

Clarisswio Viro

B. D. S.

HENRICUS OLDENBURGIUS,

Clarissime Domine, Amice colende^

Tam aegre nuper, cum tibi in secessu tuo Rhenoburgi adessem,
a latere tuo divellebar, ut, quamprimum in Angliam factus
siini redux, tecum rursus uniri, quantum fieri potest, commer-
cio saltem epistolico annitar. Rerum solidarum scientia, con-
juncta cum humanitate et morum elegantia (quibus omnibus
Natura et Industria amplissime te locupletarunt), eas habent in
senietipsis illecebras, ut viros quosvis ingenuos et liberaliter
ediicatos in sui amorem rapiant. Age itaque, Vir Praestantis-
sime, amicitiae non fucatae dextras jungamus, eamque omni stu-
diorum et officiorum genere sedulo colamus. Quod quidem a
tenuitate mea proficisci potest, tuum judica. Quas tu possides
ingenii dotes, earum partem, cum sine tuo id fieri detrimento
possit, me mihi vindicare * sinas. Habebamus Rhenoburgi ser-
monem de Deo, de Extensione et Cogitatione infinita, de horum
attributorum discrimine et convenientia, de ratione unionis
animae humanae cum corpore; porro de Principiis Philosophise

* Ed. Pr.: vendicare, sed cf. tom. I. pp. 207, 306.

t\i\

, l

196

EPISTOLA I.

Cartesianae et Baconianae. Verum, cum quasi per transennaiii
et in transcursu duntaxat de tanti momenti argumentis tunc
loqueremur, atque interim ista omnia nienti meae crucem figant,
ex amicitise inter nos initae jure tecum agere nunc aggrediar,
ac peramanter rogare, ut circa subjecta praememorata tuos con-
ceptus nonnihil fusius mihi exponere, imprimis vero in hisce
duobus me edocere non graveris; videlicet, primo, qua in re
Extensionis et Cogitationis verum discrimen ponas; secundo,
quos in Cartesii et Baconis Philosophia defectus observes, qua-
que ratione eos e medio tolli, ac solidiora substitui posse ju-
dices. Quo liberalius de hisce et similibus ad me scripseris, ea
arctius me tibi devincies, et ad paria, si modo possim, pra^-
standa vehementer obstringes. Sub praelo hic jam sudant Exer-
citationes quaedam Physiologicae a Nobili quodam Anglo *, egre-
giae eruditionis viro, perscriptae. Tractant illae de a^ris indole
et proprietate Elastica, quadraginta tribus experimentis coni-
probata : de Fhiiditate item et Firmitudine, et simiHbus. Quani-
primum excusae fuerint, curabo, ut per Amicum, mare fortassi?^
trajicientem, tibi exhibeantur. Tu interim longum vale, et aniici
tui memor vive, qui est

7nus omni affectu et studlo

HeNRICUS OlDENBUR(;.

Tfi

Londini ^ August. 1661.

Epistola II.

Viro Nohilissimo ac Doctissimo

HENRICO OLDENBURGIO

B. D. S.
Responsio ad prcecedentem,

Vir Clarissirne,

Quam grata sit mihi tua amicitia, ipse judicare poteris, modo
simul a tua humanitate impetrare possis, ut tibi ad virtutes,
quibus abundas, reflectere liceat; et quamvis, quamdiu ipsas
contemplor, non parum mihi videar superbire, nempe quod eam

• Roberto Boyle: cf. Ep. VI.

EPISTOLA II.

197

tecum inire audeam, praesertim dum cogito amicorum omnia,
pr^cipue spiritualia, debere esse communia, tamen hoc tuae
Immanitati potius, simul et benevolentiae, quam mihi erit
tribuendum. Summitate enim ilHus te deprimere, et copia hujus
adeo me locupletare voluisti, ut arctam amicitiam, quam mihi
constanter polliceris, et a me reciprocam dignatus es petere,
inire non verear, eaque ut sedulo colatur, enixe sim curaturus.
Ingenii mei dotes quod attinet, si quas possiderem, eas te tibi
vindicare * libentissime sinerem, quanquam scirem, id non sine
meo magno detrimento futurum. Sed, ne videar hoc modo tibi,
quod a me jure amicitiae petis, velle denegare, quid circa illa,
de quibus loquebamur, sentiam, conabor explicare; quanquam
non putem, nisi tua benignitas intersit, hoc medium futurum,
ut mihi arctius devinciaris.

De Deo itaque incipiam breviter dicere; quem definio esse
Ens constans infinitis attributis, quorum unumquodque est
infinitum, sive summe perfectuni; in suo genere. Ubi notandum,
me per attributum intelligere omne id, quod concipitur per se
et in se, adeo ut ipsius conceptus non involvat conceptum
alterius rei. Ut ex. gr. Extensio per se et in se concipitur ; at
motus non item, nam concipitur in aUo, et ipsius conceptus
involvit Extensionem. Verum, quod haec sit vera Dei definitio,
constat ex hoc, quod per Deum intelligamus Ens summe per-
fectum et absolute infinitum. Quod autem tale ens existat, facilo
est ex hac definitione demonstrare; sed, quia non est hujus
loci, demonstratione supersedebo. Sed quod hic demonstrare
debeo, ut primae quaestioni V. Clar. satisfaciam, sunt haec
sequentia. Primo, quod in rerum natura non possunt existere
duaj substantiae, quin tota essentia differant. Secundo, sub-
fitantiam non posse produci, sed quod sit de ipsius essentia,
existere. Tertio, quod. omnis substantia debeat esse infinita,
sive summe perfecta, in suo genere ; quibus demonstratis facile
poterit videre Vir. Clar., quo tendam, modo simul attendat ad
definitionem Dei; adeo ut non sit opus apertius de his loqui,
Ilt autem hsec clare et breviter demonstrarem, nihil melius
potui excogitare, nisi ut ea more Geometrico probata examini
tui ingenii subjicerem ; ea ^ itaque hic separatim mitto, tuumque
circa ipsa judicium exspectabo.

Petis a me secundo, quosnam errores in Cartesii et Baconis

• Cf. p. 1. ann.

' Yide Ethices partem 1. ab initio nsque ad Prop. 4.

•'1

198

EPISTOIA II.

EPISTOLA II.

199

'11

Philosophia observem. Qua in re, quamvis meus mos non sit
aliorum errores detegere, volo etiam tibi morem gerere. Primus
itaque et maximus est, quod tam longe a cognitione Priniaj
Causse et originis omnium rerum aberrarint. Secundus, quod
veram naturam human^^e Mentis non cognoverint. Tertius, quod
veram causam Erroris nunquam assecuti sint. Quorum trium
quam maxime necessaria sit vera cognitio, tantum ab iis
ignoratur, qui omni studio et disciphna prorsus destituti sunt.
Quod autem a cognitione primae Causse, et human» Mentis
aberraverint, facile colHgitur ex veritate trium propositionum
supra memoratarum : quare ad solum tertium errorem ostendendum
me converto. De Bacone parum dicam, qui de hac re admodum
confuse loquitur, et fere nihil probat, sed tantum narrat. Nam
primo supponit, quod intellectus humanus pr^ter fallaciam
sensuum sua sola natura fallitur, omniaque fingit ex analogia
sufe naturge, et non ex analogia universi; adeo ut sit instar
speculi inaequalis ad radios rerum, qui suam naturam natura^
rerum immiscet, etc. Secundo, quod intellectus humanus fertur
ad abstracta propter naturam propriam, atque ea, quse fluxa
sunt, fingit esse constantia, etc. Tertio, quod intellectus humanus
gliscat, neque consistere aut acquiescere possit; et quas adhuc
ahas causas adsignat, facile omnes ad unicam Cartesii reduci
possunt, scilicet quia voluntas humana est libera, et latior
intellectu, sive ut ipse Verulamius (Aph. 49.) magis confuse
loquitur, quia Intellectus ^ luminis sicci non est, sed recipit
infusionem a voluntate. (Notandum hic, quod Verulamius sa?pe
capiat Intellectum pro Mente, in quo a Cartesio differt.) Hanc
ergo causam, cseteras ut nuUius momenti parum curando,
ostendam esse falsam, quod et ipsi facile vidissent, modo atten-
dissent ad hoc, quod sciHcet voluntas differt ab hac et illa
voHtione, eodem modo ac albedo ab hoc et iUo albo, sive
humanitas ab hoc et illo homine ; adeo ut leque impossibile sit
concipere, voluntatem causam esse hujus ac iHius voHtionis,
atque humanitatem esse causam Petri et PauH. Cum igitur
voluntas non sit nisi ens rationis, et nequaquam dicenda causa
hujus et iHius voHtionis, et particulares voHtiones, quia, ut
existant, egent causa, non possint dici Hberse, sed necessario
sint tales, quales a suis causis determinantur ; et denique,

» Vide Veriilamii N'ovnm Organum lib. 1. Aphorismo 49. [Jntellectus

2."^'??!"^,'°"^""^ ^'^^^ "«" ^st, sed recipit infasionem a voluntale et
aftectibus ',J

secundum Cartesium, ipsissimi errores sint particulares voHtiones ;
inde necessario sequitur, errores, id est particulares voHtiones,
uon esse Hberas, sed determinari a causis externis, et nuUo
modo a voluntate ; quod demonstrare promisi. Etc.

E P 1 s T o L A III. '^'

Clarisshno Vlro

B. D. S.

HENRICUS OLDENBUPtGIUS.

RespoHsio ad prwcedeniem.

Vir Frcestantissime et Amicissime,

Uedditae mihi sunt perdoctae tuse Htera;, et magna cum
voluptate perlectae. Geometricum tuum probandi morem valde
probo; sed meam simul hebetudinem incuso, quod, quae tam
accurate doces, ego haud ita prompte assequar. Patiaris igitur,
oro, ut documenta istius meie tarditatis tibi prodam, dum
sequentes Quaestiones moveo, earumque solutiones a te peto.

Prima est^ an clare et indubitanter inteUigas, ex sola iUa
(lefinitione, quam de Deo tradis, demonstrari, tale Ens existere V
Ego sane, ciim mecum perpendo, definitiones non nisi conceptus
Alentis nostra) continere ; Mentem autem nostram multa con-
lipere, qua) non .existunt, et lcecundissimam esse in rerum
semel conceptarum multipHcatione et augmentatione ; necdum
video, quomodo ex eo conceptu, quem de Deo habeo, inferre
possim Dei existentiam. Possum quippe ex mentaH congerie
omnium perfectionum, quas in hominibus, animaHbus, vegeta-
biHbus, mineraHbus, etc. deprehendo, concipere et formare
substantiam aHquam unam, quae omnes Ulas virtutes soHde
possideat; quin imo Mens mea valet easdem in infinitum mul-
tipHcare et augere, adeoque Ens quoddam perfectissimum et
exceUentissimum apud sese eftigiare; cum tamen nuUatenus
inde concludi possit hujusmodi Entis existentia.

Secunda Qusestio est, an tibi sit indubitatum, Corpus non
terminari Cogitatione, nec Cogitationem Corpore? cum adhuc
sub judice Hs sit, quid sit Cogitatio, sitne motus corporeus, an
actus quidam spiritualis, corporeo plane contradistinctus ?

h !

V:"

200

EPISTOLA Hl.

Terda est, an axiomata illa, quae mihi comniunicasti, liabeas
pro Principiis indemonstrabilibus, et Naturse luce cognitis,
nuUaque probatione egentibusV Fortasse primum Axioma tale
est; sed non video, quomodo tria reliqua in talium numeruni
referri queant. Secundum quippe supponit, nihil existere in
rerum Natura prseter Substantias et Accidentia, cum tamen
multi statuant, tempus et locum rationem habere neutrius.
Tertium tuum Axioma, Bes nempe, (jiue dioersa hahent attri-
buta, nihil habere inter se commtme, tantum abest, ut clare a
me concipiatur, ut potius contrarium ejus tota Rerum univer-
sitas videatur evincere: Res enim onnies nobis cognita) tumin
nonnuUis inter se difFerunt, tum in quibusdam conveniunt.
Quartum denique, Bes scilicet, quie nihil commttne habent inter
se, imam alterius causam essc non posse, non ita perspicuuni
est inteUectui meo caliginoso, quin luce aliqua perfundi egeat.
Deus quippe nihil formaliter commune habet cum rebus creatis,
earum tamen causa a nobis fere omnibus habetur.

Hsec igitur Axiomata cum apud nie non videantur extra
omnem dubitationis aleam posita, facile conjicis, Propositiones
tuas iis superstructas non posse non vacillare. Et quo magis
eas considero, eo pluribus super eas dubitationibus obruor. Ad
primam quippe expendo, duos liomines esse duas Substantias,
et ejusdem attributi, cum et unus et alter Ratione valeant:
inde concludo, dari duas Substantias ejusdem attributi. Circa
secundam considero, ciun nihil possit esse causa sui ipsius, vix
cadere sub captum nostrum, quomodo verum esse possit, Sub-
stantiam non posse produci, neque ab alia quacunque Substantla.
Haec enim Propositio omnes Substantias causas sui statuit,
easdemque omnes et singulas a se invicem independentes,
totidemque Deos facit, et hac ratione Primam omnimn reruni
Causam negat : quod ipsum lubens fateor me non capere, nisi
hanc mihi gratiam facias, ut sententiam tuam de sublimi hoc
argumento nonnihil enucleatius et plenius mihi aperias, doce-
a.sque, qusenam sit Substantiarum origo et productio, rerumque
a se invicem dependentia, et mutua subordinatio. Ut hac in rc
Ubere et fidenter mecum agas, per eam, quam inivimus, ami-
citiam te conjuro, rogoque enixissime, ut persuasum tibi habeas
quam maxime, omnia ista, qua? mihi impertiri dignaberis.
integra et salva fore, meque nuUatenus commissurum, ut eorum
quippiam in tui noxam aut fraudem a me evulgetur.

In CoUegio nostro Philosophico experimentis et observatio-
nibus faciendis gnaviter, quantum per facultates Ucet, indulgemus,

EPISTOLA III.

201

et concinnandai Artium Mechanicarum Historiae immoramur,
ratuni habentes, ex Principiis Mechanicis formas et quaUtates
reruni optime posse expUcari, et per motum, figuram, atque
texturani, et varias eorum compUcationes omnia Naturse effecta
produci, nec opus esse, ut ad formas inexpUcabiles et quaUtates
occuUas, ceu ignorantia) asylum, recurramus. Librum, quem
proniisi, tibi transmittam, quam primum Legati vestri Belgici,
qui hic agunt, nuncium aUquem (ut sjepe facere solent) Hagam
Ooniitis expedient, aut quamprimum Amicus quidam aUus, cui
tuto eum committere possim, ad vos excurret. Veniam peto
moiV proUxitati et Ubertati, atque unice rogo, ut quae sine uUis
invohicris et elegantiis auUcis Ubere ad tuas reposui, in bonam
partem, ut amici solent, accipias, meque credas sine fuco et arte

Tibi Addictissimum

Henr. Oldenburg.

Ljiuiini, die 27. Scptcmb. 1S31.

Epistola IV.

Viro Nohilissimo ac Doctissimo

HENRICO OLDENBURGIO

B. D. S.
Responsio ad pnecedentem.

Vir Clarissime,

Diini paro ire Amstelaedamum, ut ibi hebdomadam unam ac
alterani commorer, tuam perquam gratam epistolam accepi,
tuas(iue objectiones in tres, quas misi, Propositiones vidi ; quibi^s
solis, caeteris propter temporis brevitatem omissis, conabor satis-
facero. Ad primam itaque dico, quod non ex definitione cujus-
cunque rei sequitur existentia rei definitse: sed tantummodo (ut in
SchoUo, quod tribus Propositionibus adjunxi, demonstravi) sequi-
tur ex definitione sive idea aUcujus attributi, it est (uti aperte
circa definitionem Dei expUcui) rei, quse per se et in se concipi-
tur. Rationem vero hujus differentiae etiam in memorato Scholio
satis clare, ni faUor, proposui, prsecipue Philosopho. Supponitur
enim non ignorare differentiam, qua; est inter fictionem et inter

202

EPISTOLA IV.

EPISTOLA V.

203

i^'

II'

r-\

: *

■ 4\

tv.

clarum et distinctum conceptum; neque etiam veritatem hiijus
Axiomatis, scilicet, quod omnis definitio, sive clara et distincta
idea, sit vera. Quibus notatis non video, quid ad primie qua?s-
tionis solutionem ultra desideretur. Quare ad solutionem sect(nd(e
pergo. Ubi videris concedere, quod si Cogitatio non pertineat
ad Extensionis naturam, quod tum Extensio non terminaretur
Cogitatione, nimirum cum de exemplo tantum dubites. Sed nota,
amabo: si quis dicat Extensionem non Extensione terminari,
sed Cogitatione, annon idem dicet, Extensionem non esseabso-
lute infinitam, sed tantum quoad Extensionem ? Hoc est, non ab-
solute mihi conceditj Extensionem, sed quoad Extensionem, id est
in suo genere, esse infinitam ? At ais, forte Cogitatio est actus cor-
poreus. Sit, quamvis nuUus concedam ; sed hoc unum non negabis,
Extensionem, quoad Extensionem, non esse Cogitationem ; quod ad
meam definitionem explicandam, et ad tertiam Propositionem de-
monstrandam, sufficit. Pergis tertio in ea, qua? proposui, objicere,
quod Axiomata non sunt inter Notiones communes numeranila.
Sed de hac re non disputo. Verum etiam de ipsorum veritate
dubitas, imo quasi videris velle ostendere, eorum contrarium
magis esse vero simile. Sed attende, quseso, ad definitionem,
quam Substantise et Accidentis dedi, ex qua haec omnia con-
cluduntur. Nam, cum per Substantiam intelligam id, quod per
se et in se concipitur, hoc est, cujus conceptus non involvit
conceptum alterius rei; per modificationem autem, sive |)er
Accidens, id quod in alio est, et per id, in quo est, concipitur;
hinc clare constat, primo, quod Substantia sit prior natura suis
Accidentibus. Nam haec sine illa nec existere nec concipi pos-
sunt. Secundo, quod praeter Substantias et Accidentia nibil
detur realiter, sive extra intellectum. Nam quicquid datur, vel
per se vel per aliud concipitur, et ipsius conceptus vel involvit
conceptum alterius rei, vel non involvit. Tertio, quod res,
qu9e diversa habent attributa, nihil habent inter se comnuine.
Per Attributum enim explicui id, cujus conceptus non involvit
conceptura alterius rei. Qiiarto denique, quod rerum, qua^ nihil
commune habent inter se, una alterius causa esse non potost.
Nam, cum nihil sit in effectu commune cum causa, totum, quod
haberet, haberet a nihilo. Quod autem adfers, quod Deus nibil
formaliter commune habeat cum rebus creatis, etc, ego prorsus
contrarium statui in mea definitione. Dixi enim, Deum ossc
Ens constans infinitis attributis, quorum unumquodque est iu-
finitum, sive summe perfectum, in suo genere. Quod autom
adfers in primam Propositionem ; quaeso, mi amice, ut considc-

res, homines non creari, sed tantum generari, et quod eorum
corpora jam antea existebant, quamvis alio modo formata.
Verum hoc concluditur, quod libenter etiam fateor, scilicet quod,
si una pars materise annihilaretur, simul etiam tota Extensio
evanesceret. Secunda autem Propositio non multos Deos facit,
sed tantum unum, scilicet constantem infinitis attributis, etc.

Epistola V.

Clarissimo Viro

B. D. S.

HENRICUS OLDENBURGIUS.

Eesponsio ad prcecedentem.

Amice pluritnum colende,

Libellum, quem promiseram, en accipe, mihique tuum de eo
judicium, imprimis circa ea, quae de Nitro, deque Fluiditate ac
Firmitudine inserit Specimina, rescribe. Gratias tibi maximas
ago pro eruditis tuis literis secundis, quas heri accepi. Doleo
tamen magnopere, quod iter tuum Amstelaedamense obfuerit,
quo minus ad omnia mea dubia responderis. Quod tum prse-
termissum, quamprimum per otium licuerit, expedias oro. Mul-
tum quidem mihi lucis in posteriori hac epistola alfudisti, non
tamen tantum, ut omnem caliginem dispulerit ; quod tum, credo,
bet feliciter, quando distincte et clare de vera et prima rerum
origine me instruxeris. Quamdiu enim perspicuum mihi non est,
a qua causa, et quomodo, res coeperint esse, et quo nexu a
prima causa, si qua talis sit, dependeant; omnia, quae audio
quseque lego, scopae mihi dissolutae videntur. Tu igitur, Doc-
tissime Domine, ut facem hac in re mihi praeeas *, deque mea
tide et gratitudine non dubites, enixe rogo, qui sum

Tibi addictissimus
Henr. Oldenburg.

Londini ^i Octob. 1661.

• Fortasse; pneferas.

204

EPISTOLA VI.

205

l^Ml

. : t

Epistola VI,

Continens Annotationes in librum

Nobilissimi Viri ROBERTIBOYLE,

De Nitro, Fluiditate, et Firmitate.

Viro Nobilissimo ac Doctissimo

HENRICO OLDENBURGIO

B. D. S.
Responsio ad prcecedentem.

[Exemplum Oldenburgio missum hodie Londini apud
Societatem Begiam servatur.J

Vir Clarissime,

Librum igeniosissimi Boylii accepi, eumque, quantum per
otium licuit, evolvi. Maximas tibi ago gratias pro munere hoc.
Video me non malam antehac, cum primum hunc mihi libruiii
promiseras, fecisse conjecturam, nempe, te non nisi de re magiii
momenti soUicitum fore. Vis interim, Doctissime Domine, ut tibi
meum tenue de iis, quae scripsit, judicium mittam ; quod, ut
mea fert tenuitas, faciam, notando scilicet quaedam, quae milii
obscura sive minus demonstrata videntur. Neque adhuc omnia,
propter occupationes, percurrere, multo minus a) examinare
potui. Qufe igitur circa Nitrum, etc. b) notanda reperio, se-
quentibus accipe.

D E N I T R 0. c)

Primo colligit ex suo experimento de redintegratione Nitri.
Nitrum esse quid d) heterogeneum, constans ex partibus fixis
et volatilibus, cujus tamen natura (saltem quoad Phgenomena)
valde diifert a natura partium, ex quibus componitur, quamvis
ex sola mera mixtura harum partium oriatur. Haec, inquani,
conclusio ut diceretur bona, videtur mihi adhuc requiri aliquod
experimentum, quo ostendatur, Spiritum Nitri non esse revera

a) Loud. : propter occupationes examinare, omissis percurrere, multominu^.

h) cirea nitrum et sequentia hur usque.

c) Deest in L. d) essc rorpns.

Nitrum, neque absque ope salis lixiviosi posse ad consistentiam
reduci, neque a) crystallisari ; vel ad minimum requirebatur in-
([uirere, an salis fixi, quae in crucibulo nianet, quantitas semper
eadem ex eadem quantitate Nitri, et ex majore b) secundum
proportionem reperiatur. Et quod ad id attinet, quod Clarissi-
mus Vir c) ait (Sect. 9.) se ope libellse deprehendisse, et etiam
<[Uod Phsenomena Spiritus Nitri adeo sint diversa, imo quaedam
contraria Phienomenis ipsius Nitri d) ; nihil, meo quidem judicio,
faciunt ad confirmandam ejus conclusionem. Quod ut appareat,
i(l, quod simplicissimum occurrit ad hoc e) de redintegratione
Nitri explicandum, paucis exponam ; simulque duo aut tria ex-
perimenta admodum facilia adjungam, quibus haec/*) explicatio
aliquo modo confirmatur. Ut itaque hoc Phaenomenon quam
simplicissime explicem, nullam aliam differentiam inter Spiritum
Nitri et ipsum Nitrum^) ponam, praeterquam eam, quse satis
est manifesta ; hanc scilicet, quod particulse hujus quiescant,
illius vero non parum concitatse h) inter sese agitentur. Et
tixum sal quod attinet, id nihil facere ad constituendam essen-
tiam Nitri i) supponam ; sed ipsum ut k) faeces Nitri considerabo,
'X (iuibus neque ipse spiritus Nitri (ut reperio) l) liberatur, sed
ipsi, quamvis confrictae, satis copiose innatant w?). Hoc sal, sive
hije faeces, poros sive meatus habent excavatos ad mensuram
particularum Nitri n), Sed vi ignis^ dum o) particulse nitrosae
ex ipsis expellebantur, quidam angustiores evaserunt, et
per consequens alii dilatari cogebantur, et ipsa substantia, sive
[)arietes horum meatuum, rigidae, et simul admodum fragiles
reddebantur; ideoque, cum Spiritus Nitri ipsi instillaretur, ^)
•[uaedam ipsius particulae per angustiores illos meatus
impetu se insinuare inceperunt, etjt)), cum ipsarum crassities
(ut a Cartesio non male demonstratur) sit inaequahs, eorum
rigidos parietes prius flectebant, instar arcus, antequam eos
frangerent; cum autem ipsos frangerent, illa fragmenta q)
resilire cogebant, et suum, quem habebant, motum retinendo
leque ac antea ineptie manebant ad consistendum atque cry-
stallisandum ; partes vero Nitri ;•) per latiores meatus se insinu-

o) sive. h) majori. c) cl. autor,

d) diversa ah ipsis nitri imo quoedam rontraria.

c) ad hoc fmiotnenon. f) adferam, quihus mea. g) nitrtim ipsum.

h) concitate. i) q. att, nihil ad essentiam nitri constituendam facere.

k-) tanquam f. n. jam cons. l) a. q. {ttt rep.) neque ipse sp. n.prorstis.

in) quamvis admodum confr. inn. n) hahet ad m. p. n. excav.

u) dum in cum mutatum. p) et qu<cdam . . . inciperent.

q) fraymenta horum parietum. r) particulae vero spiritus nitri.

*i\

1«

206

EPISTOLA VI.

20'

i! '

antes, quoniam ipsorum a) parietes non tangebant, necessario
ab aliqua materia subtillissima cingebantur 6), et ab eadeni.
eodem modo ac a flamma c) vel calore partes ligni, sursum
expellebantur d), et in fumum avolabant ; at e) si satis copiosiv
erant/), siye quod cum fragmentis parietum, et cum particulis
per angustiores meatus ingredientibus, congregarentur ^), gut-
tulas componebant sursum volitantes. Sed si sal fixum opo
aquse ^ vel aeris^) laxetur, languidiusque reddatur, tum satis
aptum fit ad cohibendum impetum particularum Nitri i), et eas
cogendum, ut, quem habebant, motum amittant, atque iteruni
consistant A:), eodem modo ac globus tormentarius, cum arena-
aut luto impingit. In sola /) hac consistentia particularum
Spiritus Nitri, Nitri redintegratio consistit, ad quam efficienduni
salm) fixum (ut ex hac explicatione apparet) w) tanquam in-
strumentum adhibetur. Huc usque de redintegratione. o)

Videamus jam, si placet, primo, cur Spiritus Nitri, et ipsum
Nitrum, sapore adeo inter se diflPerant; secundo, cur Nitrum
sit^) inflammabile, Spiritus vero Nitri ^) nullo modo? Ut pri-
mum intelligamus, advertendum est, quod corpora, quse sunt
in motu, nunquam aliis corporibus occurrant ?•) latissimis suis
superficiebus ; quiescientia vero aliis incumbunt latissimis suis
superficiebus: particulse itaque Nitri, si, cum quiescunt, lingua'
imponantur, ei incumbent latissimis suis superficiebus, et hoc
modo ipsius poros obstruent, quae causa est frigoris ; adde quod
saliva non p^test Nitrum dissolvi in particulas adeo minutas 5).
Sed si, cum hse particula^ concitate moventur, lingu» impo-
nantur, occurrent ipsi acutioribus superficiebus, et per ejus
poros se insinuabunt, et quo concitatius moveantur, eo acriub
linguam pungent; eo t) modo ac u) acus, quje, si linguie oc-
cuirat cuspide, aut sua longitudine ipsi incumbat, diversas oriri
faciet sensationes.

Causa vero t?), cur Nitrum sit inflammabile, Spiritus autem ./)

«) eorum. b) accing. c) ab igne. d) 2)ellebantin\ e) ef.

J) copiosa congregabantur. g) congregabantur. » Si qujeris, cur

ex instillatione [L : affusione] spiritus Nitri in sal fixum dissolutum [L :
m solutmiem salis fixi in aqua dissoluti] ebullitio oriretur, [L : maqnn
ettam ebuUitio oriatur ?\ lege [L : vide] notam in § 24.

h) aeris, vel aquae. i) spiritus nitri. k) omitterent . . . consistereni.

l) et tn sola. m) efficiendam nitrum. n) Parenthesin omittit L.

0) H»c quataor vocabula omittit L. j^) ^*'- q) ejus vero spiriius.

r) nunquam occurrunt aliis corp. s) L. addit : ac sit ope ignis.

t) eodem. u) atque. v) autem. x) at spiritus.

non item, est, quia, cum particuke Nitri quiescunt a), difficilius
ab igne sursum ferri possunt, quam cum proprium versus
omnes partes habeant motum, ideoque, cum quiescunt, tamdiu
igni resistunt, donec ignis eas ab invicem separet, atque unde-
quaque cingat; cum vero ipsas cingit, huc illuc ipsas secum
rapit, donec proprium acquirant motum, et h) sursum in fumum
abeant c). Sed particulic spiritus Nitri d), cum jam sint in motu,
et ab invicem separatje, a.e) parvo calore ignis in majori
sphcTra undequaque dilatantur/"), et hoc modo^) qusedam in
funium abeunt, aliai h) per materiam, ignem suppeditantem, se
insinuant, antequam flammai) undequaque cingantur; ideoque
ignem potius extinguunt quam alunt.

Pergam jam ad experimenta,quiehanc k) expUcationem l) compro-
bare videntur. Primum est,quod reperi w) particulasNitri,qu8einter
tletonandum in fumum abeunt, merum esse nitrum : nam, cum semel
atque iterum Nitrum liquefacerem, donec n) crucibulum satisincau-
duerit, atque pruna micante 0) incenderem, ejusfumumcalice vitreo
frigido excepi, donec ab ipso irroraretur, et postea p) halitu oris
calicem etiam ultra madefeci q), et tandem r) ^ aeri eum frigido
exposui, ut siccaretur s). Quo facto hic illic in calice t) stiriolaj
Nitri apparuerunt. Et ut minus suspicarer, id non ex solis
particuHs volatilibus tieri, sed quod forte flamma partes integras
Nitri secum raperet (ut secundum Clarissimi Viri v) sententiam
loquar), et fixas simul cum volatilibus, antequam dissolverentur,
ex se expelleret; hoc, inquam, ut minus suspicarer, fumum
per tubum ultra pedem x) longum, ut A, quasi per caminum
adscendere feci y), ut partes ponderosiores tubo adhsererent 2^),

<i) tpiia p. nitri (qnandoquidem quiescunt). b) et tum.

(') aheunt. d) sp. nitri particula'. e) L. omittit a.

f) in m. sph. statim versus omnes partes moventur. g) et sic.

Ii) et alice. i) a flamma. k) hanc meam.

l) L. addit: j)hanotueni. m) 1°. quia reperio.

n) tamdiu Uquefieri sinerem, quoad. o) ipsumque prunn micanti.

f>) ejus fumo eaUcem vitreuni (quem, ut satis frigidus essety curabam),
iiforabam ; ac statim.

'[) hal. oris eum uUerius humectabam. r) ac deinde.

' Cum haec experiebar, aer erat serenissimus. [L: NB. hoc tempore
^sereno debet fieri.\

<<) exponebam. t) et postquam caUx ab aere siccaretur, hic iUic.

v) Cl. autoris. Parenthesis ante secum raperet. x) plus quam pede.

!/) q. per cam, prius, ut ascenderct faciebam. z) hcererent.

203

EPISTOLA VI.

209

et solas volatiliores, per angustius foraminulum a) B trans-
euntes, exciperem; b) et res, uti dixi, successit. Verunu)
neque hic subsistere d) volui; sed, ut rem ulterius
examinarem, majorem quantitatem Mtri accepi <')
liquefeci, et pruna micante/") incendi, atque, uti antea.
tubum A g) crucibulo imposui, et juxta //) foramen !>,
quamdiu flamma duravit /), frustulum speculi A*) tene-
bam, cui materia quaedam adhaesit, qu^ aeriexposita
liquescebat /), et m), quamvis aliquot dies exspectaverini,
nullum n) Nitri effectum observare potui; sed, post-
quam spiritum Nitri affundebam, in Nitrummutabaturo).
Ex quo p) videor posse conchidere, primo, quod partes
fixae inter Hquandum a volatilibus separantur 7), et
quod flamma ipsas ab invicem dissociatas sursumpelHty).
Secimdo, quod, postquam partes fixse a volatilibus inter deto-
nandum dissociantur, iterum consociari noii possunt s) : ex qno
concluditur tertio, quod partes t), qu£e calici adhaiserunt, et in
stiriolas coaluerunt, non fixae, sed tantum volatiles fuerunt. v)
Secundum experimentum, et quod ostendere videtur, partes
fixas non nisi fseces Nitri esse x), est, quod Nitrum, quo magis
est defaecatum, eo volatilius, et magis aptum ad crystalhsanduni //)
reperio. Nam cum crystallos Nitri defaecati sive filtrati z) pocnlo

a) foramen. b) L additie^ etiam parrnin nitrl quantitateni stoHehKDi,

ut flamma demisior (demissior), atque minus concitata foref.

c) snccedebat. Porro. d) sistere. e) stimsi. f) micunli.

(/) quo facto tubum A continuo, ut antea. h) super.

i) duraverat. k) Vitr,um planum.

l) humectabatur, unde statim conjtci eam ex saiis partibus fiais ron.^Unu;

m) neque.

n) expectavi, ullam stiriolam nitri, neque aliqiteni.

o) sed, ex affusione spiritus nitri, statim nitrum Inde oriebatur.

p) quare.

q) quod, inter liquandum partes nitri u sale iUo flro sep.

r) et quamvis fiamma partes etiam fijcas a se exptllat, eas non ///>' "
rolatilibiis (ut a cl. autore vocantur) dissociaias a se ejpellit.

s) 2^., quod partes ha' volatiles, postquam semel a sale f. dissocianlid',
noH possunt propter tninus concitatum motum, se per poros ejusdem sdlh
iierum inainuare. t) quare sequitur, o**., quod parfes funii. v) ef in

aere friyido in stiriolas nitri concreverant, parfes nitri fuerant, a .^(de
fia:o separater, et nitrum, in quod concrererant, < rif.^talli fnerant, qui ('■>'
salia partibus rolaiilibus constabant.

x) L. omittit et quod .... esse.

y) L: magis ad crist. aptum ipsum.

z) nitri filtrati.

vitreo, qualis a) est A, imponerem, et parum aquae frigidse

infunderem, simul cum aqua illa frigida partim
evaporabat, et sursum circa vitri labra particulse
illae fugitivse haerebant, et in stiriolas coales-
cebant. b)

Tertium experimentum, quod c) indicare
videtur, particulas spiritus Nitri, ubi suum
motum d) amittunt, inflammabiles reddi, est:
Guttulas e) Spiritus Nitri involucro chartaceo
humido instillavi, ac f) deinde arenam injeci g),
per cujus meatus spiritus Nitri continuo se insinuabat; et postquara
uiena totum, aut fere totum spiritum Nitri imbiberat, eam in
eodeni invohicro super h) ignem probe exsiccavi; quo facto
arenam deposui, et chartam pruna3 micanti apposui i), quae,
statim atque ignem apprehendebat A), eodem modo scintillabat /),
ac facere solet, cum ipsum Nitrum imbiberit. Aha, si mihi
fuisset coirimoditas ulterius m) experiundi, his adjunxissem, qua3
fortassis n) rem prorsus indicarent ; sed, qiiia aliis rebus prorsus
sum distractus, in aham occasionem, tua venia, 0) differam, et
ad aha notanda pergam.

§. 5. Ubi Vir Clarissimus de figura particularum Nitri
obiter agit, culpat Modernos Scriptores, quod ipsamj?) perpe-
rain exhibuerint, inter quos nescio an etiam Cartesium intelh-
gat. Eum si intelhgit, forte ex ahorum dictis ipsum culpat.
Xam Cartesius non loquitur de taHbus particuhs, quse oculis
conspici queunt q). Neque puto Clarissimum Virum intelhgere r),
<luod, si stiriolae Nitri abraderentur s), donec in parallehpipeda i),
aut in aham quamcunque figuram mutarentur v)^ Nitrum esse
(lesinerent ; sed forte Chymicos ahquos notat x), qui nihil aUud
udniittunt, nisi quod ocuhs videre et manibus palpare possunt y).
^. 9. Si hoc experimentum accurate potuisset fieri, prorsus
confirmaret id, quod conchidere volebam ex primo supra me-
morato experimento.

(() ritro, quale. b) fugitiva' in stiriolas congregabantur.

(■) ^ion et quod. d) ubi niotum. e) L addit : aliquof.

f) (^t. g) inspersi. h) subfer. i) apponebam.

h) apprehenderaf. I) scintillavit. m) L omittit: ulterius.

n) forfa.s.^c. 6) L addit : ea. p) eam. q) possunt.

r) Kt sane mirarer, .«» cl. vir intelligere velit. s) raderentur.

f) parallelipipedum. v) L addit: quod inquam suam naturam

omitterent, et. a:) L addit: ea- eorum genere. y) palpant.

n. . 14

;ti

210

EPISTOLA VI.

211

, l

§. 13. Usque ad 18. conatura) Vir Clarissimus ostendere,
omnes tactUes qualitates pendere a solo motu, figura, et ciete-
ris mechanicis aifectionibus, quas demonstrationes, quandoquidem
a Clarissimo yiro non tanquam Mathematicse proferuntur, non
opus est examinare, an prorsus convincant. Sed interim nescio,
cur Clarissimus Vir h) hoc adeo soUicite conetur c) colligere ex
hoc suo experimento; cum jam hoc a Verulamio, et postea a
Cartesio satis superque demonstratum sit d). Neque video, hoc
experimentum luculentiora nobis prtebere indicia, quam alia
satis obvia experimenta. Nam, quod calorem attinet e), an idem
non seque clare apparet ex eo, quod, si duo ligna, quamvis
frigida, contra se invicem confricentur, flammam ex solo illo
motu concipiant? quod calx inspersa aqua/") incalescatV Ad
sonum quod attinet, non video, quid in hoc experimento niagis
notabile reperiatur, quam reperitur in aquse communis ebulli-
fcione, et in aliis multis. De colore autem, g) ut tantum pro-
babilia adferam, nihil aliud dicam /i), nisi quod videmus omnia
virentia in tot, tamque diversos, colores mutari. Porro corpora.
tetrum odorem spirantia i), si agitentur k), tetriorem spargunt
odorem l), et praecipue si modice incalescant m). Denique vinuni
dulce in acetum ijiutatur, et sic multa ah'a. Quare haec omnia
{si libertate Philosophica uti liceat ^) supervacanea judicarem >?).
Hoc dico, qiiia vereor, ne alii, qiii Clarissimum Virum mimis,
quam par est, amant, perperam de ipso judicent.

§. 24. De hujus Phsenomeni causa jam locutus sum: hii
tantum addo, me etiam experientia invenisse o), guttulis illih;
saluiis particulas salis fixi innatare^). Nam cum ipsse sursum
volitabant, vitro plano^ quod paratum ad id q) habebam occur-
rebant, quod r) utcunque calefeci, ut s), quod volatile vitro
adhserebat t), evolaret ; quo facto materiam crassam v) albican-
tem vitro hic illic adha;rentem x) conspiciebam.

, (

a) qiKEfit. b) vir cl. c) qimrit.

d) h(EC demonstrata sint. e) nam quoad 1. de calore.

t) aqua inspersa. g) L addit: qui ex affusione sjnritus niln

mutabatur. h) nihil aliud dicam (ut non nisi jirobabilia adferam].

i) jacientia. k) agitantur, aut modice incalescant. l) tetriorm

odorem jaciunt. m) L haec post agitantur habet.

» in Epistola a me missa hac consulto omisi. [Itaque dcsunt in L.|

n) Q. h. o. mihi supervacanea videntur. o) me semel invenisse.

p) innatasse. q) quod ad hoc observandum paratum.

r) hoc vitrum. s) ut omne id. t) harcbat.

v) crassiusculam. x) hwrentem.

§. 25. In hac §. videtur Clarissimus Vir a) velle demon-
strare, partes alcalisatas, per impulsum particularum salinarum,
huc illuc ferri ; particulas vero salinas proprio impulsu se ipsas
in aerem tollere. Et ego in explicatione h) Phaenomeni dixi,
quod particulae Spiritus Nitri concitatiorem motum acquirunt,
€0 c) quod, cum latiores meatus ingrediuntur, necessario a
niateria aliqua d) subtihssima cingi debent, et ab eadem, ut e)
ab igne particulae f) ligni, sursum pelli g) ; particulae vero al-
calisatae suuni motum acceperunt /0 ab impulsu particularum
Spiritus Nitri per angustiores meatus se insinuantium. Hic addo,
aquam puram non adeo facile solvere, atque laxare posse i)
partes fixas : Quare k) non mirum est, quod ex affusione Spi-
ritus Nitri in solutionem sahs istius fixi in aqua dissoluti /)
talis ebullitio, qualem Vir Clarissimus §. 24. recitat, oriatur w);
imo puto, hanc ebullitionem fervidiorem fore, quam si Spiritus
Nitri saH fixo adhuc intacto instillaretur. Nam in aqua in mi-
nutissimas moleculas dissolvitur, quae facilius dirimi atque libe-
rius moveri possunt, quam cum omnes partes salis n) sibi in-
vicem incumbunt, atque firmiter adhaerent.

§. 26. De sapore Spiritus acidi jam locutus sum ; quare de
solo alcali dicendum restat. Id cum imponerem linguse o), ca-
lorem, quem punctio^) sequebatur, sentiebam. Quod mihi in-
dicat, q) quoddam genus calcis esse : eodem enim modo atque
calx ope aquae, ita hoc sal ope salivae, sudoris, spiritus Nitri,
et forte etiam aeris humidi, incalescit.

§. 27. Non statim r) sequitur. particulam aliquam materia>
ex eo quod alii jungitur s), novam acquirere figuram ; sed tan-
tum sequitur, ipsam majorem fieri, et id sufficit ad efficiendum
icl, quod in hac §. ab Clar. Viro quseritur t).

§. 33. Quid de ratione Philosophandi Clarissimi Viri sen-
tiam, dicam, postquam videro eam Dissertationem, de qua hic.
et in Commentatione Proaemiali pag. 23. mentio fit v).

<() vir cl. b) L addit : hujus. c) particulas . . . . arquirere,

(■'' eo. d) ab aliqua materia. e) a qua, eodem modo ac.

f) partes. g) pelluntur. h) partimlas accipere.

'\ solvere posse, neque laxare. h) quapropter. l) in islius

■'■'ofis . .. .dissoluti solutionem. m) oriretur. n) L addit: ^ri.

o) linguce imponerem. p) cui pungentia. q) L addit: id.

>•) non semper. s) si partirula mat. alteri jungatur, eam.

f) quod antea non potuerat, aurum sr. rodere. v) ^iostquam diss.

illum, de qua , videro.

212

EPISTOLA VI.

213

EPISrOLA VI.

DE FLUIDITATE.

§. 1. Satis constaty annumerandas esse inaxune generalihus
affectioniouSf etc. Notiones ex vulgi usu factas, vel quae Natu-
ram explicant, non ut in se est, sed prout ad sensum humaniim
refertur, nuUo modo inter summa genera a) numerandas cense-
rem, neque miscendas (ne dicam confundendas) cum notionibus
castis h), et quae Naturam, ut in se est, explicant. Hujus gene-
ris sunt motus, quies, et eorum leges; illius vero visibile, in-
visibile, calidum, frigidum, et, ut statim dicam, fluidum etiam
et consistens, etc.

§. 5. Prima est corporum componentitim parvitas, in gran-
dioribus quippe, etc. Quamvis corpora sint parva, superficies
tamen habent (aut habere possunt) c) inaequales, asperitatesque.
Quare, si corpora magna tali proportione moveantur, ut eorum
motus ad eorum molem sit d), ut motus minutorum corporum
ad eorundem molem e), fluida etiam essent dicenda, si nonien
fluidi quid extrinsecum non significaret /"), et non g) ex vulgi
usu tantum usurparetur ad significanda ea corpora mota, quo-
rum minutise atque interstitia humanum sensum efl^ugiunt. Quare
idem h) erit corpora dividere in fluida et consistentia, ac m
visibilia et invisibilia.

Ibidem. Nisi Chgmicis experimeniis id comprohare possemiis.
Nunquam Chymicis, neque ahis experimentis, nisi demonstratioue
et computatione i), aliquis id comprobare poterit. Ratione enim
et calculo corpora in infinitum dividimus, et per consequens
etiam Vires, quae ad eadem movendum requiruntur A;) ; sedex-
perimentis nunquam id comprobare /) poterimus.

§. 6. Grandia carpora inepta nimis esse constiiuendis fluidi^
etc. Sive per fluidum intelligatur id, quod modo dixi, sive nou,
res tamen per se m) est manifesta. Sed non video, quomodo Vir
Clar. /0 experimentis in hac. §. allatis id comprobet. Nam
(quando o) de re incerta p) dubitare volumus), quamvis ossa ad
componendum Chylum, et similia fluida, sint inepta q), forte

a) inter genera rerum. b) rasti!< notionibvs. e) L parenthesin omittit.
d\ sit ad eorem moiem. e) ad molem eorum. f) non sign. quid exir.
g) L omittit non. h) L addit : meo judicio. i) nisi mtva

ratione et calculo. k) corpora, et per consequens .... m inf. dividimiaf.

l) prfestare. m) L addit: satis. n) cl. vir.

o) quandoquidem. p) certa. q) inepta sint ad . . . . fuidu.

satis erunt apta a) ad novum quoddam genus fluidi componen-

dum b).

^. 10. Idque dum eas minus quam antea reddit flexiles, etc.
Sine ulla partium mutatione, sed ex eo tantum c), quod partes
in Recipiens propulsse a reliquis separabantur, in aliud corpus oleo
solidius coagulari potuerant. Corpora enim vel leviora vel pondero-
«iora sunt pro ratione d) fluidorum, quibus immerguntur e). Sic
particulae butyri, dum lacti f) innatant, partem liquoris g) com-
ponunt ; sed postquam lac h) novum motum propter agitationem i)
acquirit, cui omnes partes lac k) componentes non aeque /) se
accommodare possunt, hoc solum facit m), ut quaedam pondero-
siores evadant, quae partes leviores sursum pellunt. Sed, quia
hae leviores aere ponderosiores sunt, ut cum ipso liquorem
«omponant, ab ipso deorsum pelluntur, et quia ad motum in-
eptae sunt, ideo etiam solae liquorem componere non possunt,
sed m) sibi invicem incumbunt et adhaerent n). Vapores etiam,
cum ab a6re separantur, in aquam mutantur, quae respectu
aeris consistens potest dici o).

§. 13. Aique exemplum peto a Vesica per aquam distenta,
qiiam a vesica aere p/^wa, etc. Cum aquae particulae semper
quaquaversum indesinenter moveantur p), perspicuum est, si q)
a corporibus circumjacentibus non cohibentur r), eam quaqua-
versum s) dilatatum iri t) ; porro quid vesicae aqua plena? dis-
tentio juvet v), ad sententiam de spatiolis confirmandam, fateor
me nondum posse percipere x) : ratio enim, cur particulae aquae
lateribus vesicae digito pressis non cedant, quod alias, si liberae
essent, facerent, est, quia non datur jequilibrium, sive circu-

a) satis apta forte erunt. b) ad comp. aliam novam spcciem

fiuidi nobis ignotam. c) tantuni e.v co. d) idem enim corpus

rel levius vel ponderosiusestpro consititutione etnatura. e) immergitur.

f) sero. g) lactis. h) L addit : sive cremor.

i) L omiiiii propter agitationem. k\ L addit: integrtim.

l) L addit : facile ar primo suo motui. m-m) partes butyri leviorea

evadunt ut cum sero liquorem componere possint, atque etiam ponderosiores
sunt ut cum aere fiuidum componant. Et quia figuram habent irregularem,
iit apparet e.v eo quod motui particularum ^eri se accommodare non
potuerant, ideo neque solve fluidum constiiuere possunt, ideoque.

n) atque intricantur. o) L addit : Et sic alia multa.

p) quandoquidem aquce particulce indes. versns omnes partes moveniur.

q) si aqua. r) cohibeatur. s) quaquaversus.

t) L add. sive, quod idem est, vim habcre elasticam. v) quid hoc

■e.remplum vesicce faciat. x) assequi.

!'•'

214

EPISTOLA VI.

215

>, •'

h'l

v-^

i . i

\ ■

latio a), uti datur, cum corpus aliquod, puta digitus noster,

a fluido sive aqua cingitur b). Sed quantumvis
aqua a c) yesica prematur, ejus tamen particulse
lapidi, vesicse etiam d) incluso, cedent eodem
modo, ac extra vesicam facere solent.

§. eadem. Daturne aliqua materke portio^
Affirmativa e) statuenda, nisi malumus progres-
sum in infinitum quaerere, aut (quo nil absurdius)
concedere /), dari vacuum.
§. 19. XJt Uquoris particuke ingressum in poros illos repe-
riant, ibique detineantur (qua ratione, etc). Hoc non est abso-

lute affirmandum y) de omnibus liquoribus
ingressum in poros aliorum invenientibus.
Particulse enim Spiritus Nitri, si poros al-
bae chartae h) ingrediantur, eam rigidam
ac friabilem reddunt; quod experiri licebit,
si capsulse ferrese candenti, ut A, guttulte
aliquot infundantur, et fumus per involu-
crum chartaceum, ut B, propellatur /).
Porro ipse Spiritus Nitri corium madefacit,
non vero humectat; sed contra ipsum, si-
^uti etiam ignis, contrahit k).

§. eadem. Quas cum natura et volatid,
et natatui l), etc. Causam a fine petit m).

§. 23. Quamvis eorundem motus raro a nobis concipiatur^
cape igitur, etc. Sine hoc experimento, et sine ullo dispendio,
res satis apparet ex eo, quod halitus oris w), qui tempore hye-
mali o) satis conspicitur moveri, tempore tamen ^statis, aut in
hypocaustis jo), conspici a nobis non potest. Porro, si tempore
sestatis aura subito frigescat, vapores ex aqua adscenden-
tes, cum propter novam densitatem aeris non possint, uti
antequam q) frigesceret, per ipsum adeo facile dispergi,
denuo r) super aquse superficiem tanta copia congregantur, ut

«) L omittit sive circul. h) quando corpus in piido {a quo unde-

quaque accingitur) moretur. c) in. d) vesicce cum aqua.

e) hujus affirm. f) nisi progr .... concedere velimus. g) hoc

nonabs. aff. est. h) chartce albie. i) tit ascendat citretur.'

K) corium ab eodem, uti etiam ab igne, contrahitur.

l) L addit : destinaverit earum plumas adeoprovide. m) petit causam a fine.

u) L omittit oris. o) hyemale. p) apud hijpocausta.

q) antequam aer. r) demisse.

a nobis satis conspici queant a). Porro motus ssepe tardior est,
ut a nobis conspiciatur, ut ex gnomone et umbra Sohs b) col-
ligere possumus, et ssepissime celerior est, quam ut a nobis
conspiciatur c), ut videre est in fomento ignito, dum aliqua
celeritate circulariter d) movetur; ibi nempe e) imaginamur,
partem ignitam in omnibus locis f) peripherise, quam motu suo
describit, quiescere : quorum causas g) hic redderem, nisi id
supervacaneum judicarem. Denique, ut hoc obiter h) dicam, suf-
ficit, ad naturam fluidi in genere intelligendum, scire, quod
possumus manum nostram i) motu fluido proportionato versus
omnes partes sine ulla resistentia movere, k) ut satis manifes-
tum est iis, qui ad Notiones illas, qufe Naturam, ut in se est,
non vero ut ad sensum humanum relatam, explicant, satis
attendunt. Neque k) ideo hanc historiam tanquam inutilem de-
spicio ; sed contra, si de uno(iuoque liquore quam accuratissime,
et summa cum fide l) fieret, ipsam m) utilissimam judicarem ad
eorum ?i) peculiares differentias o) inteUigendum ; quse res, ut
summe necessaria, omnibus Philosophis maxime desiderandaj^).

DE FIRMITATE.

§.

7. Catholicis Naturm legibus. Est demonstratio Cartesii ;
nec video Cl. Virum aliquam genuinam demonstrationem ab
experimentis vel observationibus desumptam in medium q) adferre.

Multa hic et in sequentibus notaveram; sed postea vidi Cl.
Mrum se ipsum corrigere r).

§ 16. s). Et semel quadringentas et triginta duas. Si cum
])ondere argenti vivi tubo inclusi conferatur, proxime ad verum
pondus t) accedit. Verum v) haec examinare x), ut y) simul habe-
atur, quoad fieri potest, ratio inter impulsionem aeris ad latera,
sive secundum lineam Horizonti parallelam, et inter illam ?/),

«) clare conspiciantur. b) e.v umbra soli.<i, sive gnomone.

<•) celerior est, t(t videre est. d) quando circ. al rel. e) funt.

f) punctis. g) cujus rei causam. 'h) obiter etiam. i\ L addit:

in fiuido. k-k) H(ec una, inqtiam, observatio naturam fluidi prorstts

indicat. Verum neque. l) liquore suntma cum (ura. m) enm.

n) liquorutn. o) proprietaies. p) intelligendum, et eit imperandum.

(]) L. omittit in tnedium. r) stiam sententiam corre.risse. s) 15.

t) ad id. v) Vertitn operce pretium duceram h(pc. x) tali ntodo e.vam.

y-y) ut ratio qu(e est inter imp. aeris ad l., et inter eam.

. :■

216

EPISTOLA VI.

217

<i( i

quae fit secundum lineam Horizonti perpendiculareni, operiie
pretium ducerem, et a) puto hoc modo posse fieri:

Sit in Fig. 1. CD «pe-
culum planum probissinio
levigatum. A B duo mar-
mora se immediate tan-
gentia b) ; marmor A alli-
gatumc) sit denti E, B
vero chordse N alligatumc/);
T est trochlea, G pondus.
quod ostendet vim, quiL'
requiritur ad divellendum
marmor B a marmore A
secundum lineam Hori-
zonti parallelam e).

In Fig. 2. F sit fihmi
sericum satis robustum f),
quo marmor B pavimento
alHgatur, D trochlea g), G
pondus, quodostendetvim,
quje requiritur ad divellen-
dum marmor A ab mar-
more B secundum lineam
horizonti perpendicula-
rem h).

[Ed. Pr.:] Reliqiia desiderantlir . [In Lond. autemhjecseqnuntni;]

a) perpend., quoad fieri pote.it haheretur, quod.

b) cui duo marmora A. B. imponuntur. c) liyatum.

d) B vero fangens A immediate ligatum sif filo seri^o ef .mtis robuato II.

e) pondus, quod marmor B a mannore A divellere debet.

f) L omittit sericum satis rnbustum. g) est etiam trochlea,

h) pondus, quod B, tangens A iminediafe, ab //>.so A divelli [sicj dehct
9ecundum lineam horizonti perpendicularem.

nec opus est haec fusius explicare.

His habes, amicissime, qua? huc usque notanda reperio in
specimina Domini Boj^H. Quod ad primas tuas quaestiones attinet,
cum meas ad ipsas responsiones percurro, nihil video me omi-
sisse. Et si forte (ut soleo propter verborum penuriam) ahquid
obscure posui, quseso ut id mihi indicare digneris ; dabo operam
ut ipsa clarius exponam.

Quod autem ad novam tuam quaestionem attinet, quomodo
scil. res coeperint esse, et quo nexu a prima causa dependeant :
tle hac re et etiam de Emendatione Intellectus integrum opus-
cuknn composui; in cujus descriptione et emendatione occupatus
sum. Sed aUquando ab opere desisto, quia nondum ullum certum
habeo consilium circa ejus editionem. Timeo nimirum ne theologi
nostri temporis offendantur, et quo solent odio in me, qui rixas
prorsus horreo, invehentur. Tuum circa hanc rem consilium
spectabo, et, ut scias quid in meo hoc opere contineatur, quod
concionatoribus oflfendiculo esse possit, dico, quod multa attri-
buta, quae ab iis et ab omnibus, mihi saltem notis, Deo tri-
buuntur, ego tanquam creaturas considero ; et contra aha, propter
pr*judicia ab iis tanquam creaturas consideratas \sic], ego
attributa Dei esse et ab ipsis male intellecta fuisse contendo ;
et etiam, quod Deum a Natura non ita separem ut omnes,
quorum apud me est notitia, fecerunt. Tuum itaque consilium
specto; te nempc ut tidehssimum amicum aspicio, de cujusfide
nefas esset dubitare. Vale interim et ut coepisti me amare perge,
qui sum

tuus ex asse

BENEDICTUS SPINOZA. *

E P I S T 0 L A VII.

Clarissimo Viro
B. D. S.
HENRICUS OLDENBUKGIUS.
Ante septimanas sat multas, Vir Ciarissime, gratissimam tuam

Supra p et n literas ductus quidam apparent, ejusdem et saeculi et
atiamenti, quos interpretari haud valemus.

218

EPISTOLA VII,

EPISTOLA VII.

219

f ^

epistolam, in Boylii librum docte animadvertentem, accepi. Ipse
Aiictor una mecum maximas tibi pro meditationibus communi-
catis gratias agit, idque citius significasset, nisi eum spes
tenuisset, se negotiorum, quibus oneratur, mole tam brevi tem-
poris spatio potuisse levari, et una cum gratiis etiam responsi-
onem suam eadem opera potuisset remittere. Verum enim vero
spe sua se hactenus frustratum sentit, negotiis tum publicis tum
privatis eum ita distrahentibus, ut hac vice non nisi gratiim
suum animum tibi testari queat ; suam vero de Notis tiiis sen-
tentiam in aliud tempus differre cogatur. Accedit, quod duo
Adversarii scriptis excusis eum sunt adorti, quibus, ut primo
quoque tempore respondeat, obstrictum se arbitratur. Ea vero
Scripta non in Commentationem de Nitro, sed in libeHum ejus
alium, Experimenta Pneumatica Aerisque Elaterem probantia
continentem, vibrantur. Quamprimum laboribus hisce se expe-
diverit, de tuis etiam Exceptionibus mentem suam tibiaperiet;
at interea temporis rogat, ne moram hanc sinistre intei-preteris.

CoUegium illud Philosophantium, de quo coram apud te men-
tionem injeceram, jam Regis nostri gratia in Societatem Regiam
conversum est, publicoque Diplomate munitum, quo ipsi insignia
Privilegia conceduntur, spesque egregia suppeditatur reditibus
necessariis id ipsum locupletandi.

Omnino consulerem tibi, ut, quae pro ingenii tui sagacitate
docte, tum in Philosophicis tum Theologicis, concinnasti, Doctis
non invideas, sed in publicum prodire sinas, quicquid Theolo
gastri oggannire poterint. Liberrima est Respublica vestra,
liberrime in ea philosophandum : tua interim ipsius prudentia
tibi suggeret, ut conceptus tuos tuamque sententiam, quam
poteris modestissime, prodas, de reHquo eventum Fato committas.
Age igitur, Vir optime, metum omnem expectora nostri tem-
poris homunciones irritandi ; satis diu ignorantise et nugis lita-
tum; vela pandamus ver» scientiae, et Naturaa adyta penitius,
quam hactenus factum, scrutemur. Innoxie, putem, meditationes
tuae apud vos excudi poterunt, nec ullum earum inter Sapientes
oifendiculum verendum. Hos igitur si Patronos et Fautoresin-
veneris (ut omnino te inventurum spondeo), quid Momuni igno-
rantem refonnides. Non te missum faciam, Amice honorande,
quin te exoravero, nec unquam, quantum quidem in me cst,
concedam, ut Cogitata tua, qua? tanti sunt ponderis, a^terno
silentio premantur. Magnopere rogo ut, quid super hac re con-
silii capies, mihi significare, quam primum commode potes, non
graveris. Occurrent hic forte talia, quae cognitione tua non in-

(ligna erunt. Praedicta quippe Societas institutum suum nunc
acrius urgebit, et forsan, dummodo Pax in hisce oris perennet,
Rempublicam Literariam non vulgariter ornabit. Vale, Vir
exiniie, meque crede

Tui Siudiosissimum et Amicissimmn

Henr. Oldenburg.
[Anni, ut videtur, 1662.]

EpISTOLA VIII (OLIM XXVl).

Clarissimo Yiro

B. D. S.

SIMON DE VRIES.

Ex autographo, quod est apud Ecclesiam Teleiobaptistaruni

Amstelodamensem.

Amice Integerrimej

Jamdudum exoptavi tibi [semel] * adesse, sed tempus mag-
naque hyems non satis mihi propitia fuerunt. [Aliquando de
sorte mea queror, quod nobis intercedit spatium, quod nos ab
invicem tam longe dividit. Felix, imo feHcissimus tuus socius
casuarius sub eodem tecto remorans, qui inter prandendum,
ccenandum, ambulandumque tecum optimis de rebus sermones
habere potest.] Quamvis autem corpora ab invicem tam longe
(livisa sint, animo tamen saepissime praesens adfuisti meo,
praesertim tuis in scriptis cum versor^ manibusque [ea] tracto.
Sed cum nobis coUegis ** non omnia satis clara appareant [(ideo-
que iterum collegii initium fecimus)], neque me tui immemorem
esse putes, animum ad hasce htteras scribendas appuli.

[Collegium quod attinet, eo instituitur modo : Unus (sed suse
cuique vices) perlegit, pro suo conceptu explicat,. porroque omnia

QujB in Ed. Pr. omissa suut, hujusmodi uneinis inclusimus. Et alia
t'legantius exprimere conati sunt veteres editores, quae, ubi ipsas literas
a<l Spinozam missas haberaus, recensere nihil referebat.

** Ed. Pr. : mikl. In ea collegii mentio omittitur, et de unius Vriesii
stiKliis sermo est.

220

EPISTOLA VIII.

221

deraonstrat, secundum tuarum propositionum seriem ac ordinem ;

tum si accidat, ut alter alteri satisfacere non possit, opera'

pretium esse duximus, illud annotare, atque ad te scribere, ut.

si possibile, nobis clarius reddatur, et duce te contra supersti-

tiose religiosos Christianosque veritatem defendere, tum totius

impetum mundi stare possimus. Quare, cum prius perlegentibus

explicantibusque definitiones non omnes nobis clarae videbantur,

non idem de natura definitionis judicium tulimus.] Interim te

absente authorem quendam, mathematicum scil, qui Borellus *

vocatur, consuluimus; ille dum definitionis naturae, axiomatis,

et postulati mentionem facit, atque alorium de ea re sententias

-adfert. Ipsius vero sententia sic sonat. Definitiones adhihentur

in demonstratione iit prcemissw. Quare necesse est ut sint eci-

denter cognitrp, alias cognitio scientifica seii evidentissima ex eis

ucqiiiri non potest. Alio loco : Non tetnere, sed maxima cantione

£ligi dehet ratio structiircej aut essentialis passio prima et noiis-

sima alicujus suhjecti. Nam sl constructio et passio nominata sit

impossihiliSj tunc non efficietur definitio scientifica, ut si quis

■diceret: Duce rectce linece spatium comprehendentes vocentur pgu-

raleSj essent definitiones non entium^ et impossihiles ; etpropterea

potius ignorantia quam sciefitia ex iis deduceretur. Deinde si

constructio aut j^f^ssio nominata sit quidem possihilis et vera,

Md nohis ignota aut duhia, tunc hona definitio non erit: Nam

conclusiones ah ignoto et duhio ortce incertxe quoque et duhia'

^runt, et ideo suspicionem aut opinionem, non autem scientiam

certam afferent. A cujus opinione dissentire videtur Tacquet **, qui

autumat ex falso pronuntiato directe ad veram conclusionem procedi

posse, uti tibi notum. Clavius vero, cujus etiam sententiam intro-

•ducit, sic sentit *** : Definitiones sunt artis vocahula, nequeopusest,

ut ratio afferatur, cur res aliqua hoc aut illo definiatur modo,

sed satis est, ut nunquam res definita asseratur alicui convenire,

nisi prius definitionem iraditam eidem convenire demonstreiifr.

Ita ut Borellus velit, quod definitio alicujus subjecti debeat

€onstare ex passione sive structura prima, essentiah*, nobis

notissima, et vera ; Clavius non ita : sive prima, sive notissinia,

sive vera nec ne nihil refert, modo ne definitionem, quam tra-

* Jo. Alph. Borellas, cujus est Euclides Restitutus, Paris. 1658.

** Post Andreae Tacquet Elementa Geometriae planas ac solidie, Antverpijt*
1654, Appendix legitur, qua demonstratur ex falso posse directe deduci veruin.

*»* In Euclidis Romae anno 1589. editi t. I, p. 27. haec tantum habtt:
(Definitionibus) vocabula artis explicantur, ne in tractatione ipsa, nominiini
ambignitate aut obscuritate circumventi in paralogismos incidamus.

didimus, alicui convenire asseratur, nisi prius definitionera
traditam eidem convenire demonstretur. Nos potius pedibus in
seiitentiam Borelli ireraus; utri Dorainus, an neutri horura
concinnet, non bene scimus. Igitur, cum tales de definitionis
natura, quae inter principia demonstrationis numeratur discep-
tationes variae moventur, et si animus non vindicatus est ab
ejus difficultatibus, etiam non de iis, quae de ea deducuntur;
niagnum nobis esset desiderium, ut dominatio vestra ad nos,
niultum nimis negotium tibi si non facessaraus, perque otium
tuum liceat, scriberet, quid ipsa de ea re sentiat, etiam quae
est distinctio inter axiomata et definitiones. Borellus vero nul-
lam veram admittit, nisi quoad nomen, sed te aliam ponere
credo.

Porro Definitio 3tia nobis non satis constat ; in exemplum
attuli quod Dominus mihi dixit Hagjecomitis, scil. quod Re&
(Uiobus modis potest considerari, vel prout in se est, vel prout>
respectum habet ad aliud, uti Intellectus; vel enim potest
considerari sub cogitatione, vel ut constans ideis. Sed, qusenam
liic esset distinctio, non bene videmus; nam existimamus, quod
nos, si cogitationem recte concipiamus, oporteat comprehendere
sub ideis, quia remotis ab ea omnibus ideis cogitationem de-
strueremus. Qua de re, cum exemplum nobis satis clarum non
est, manet adhuc res ipsa aliquo modo obscura, et ulteriore
explicatione indigemus.

Novissime, in scholio 3tio prop. 8. * habetur ab initio, sie
scil. Ex his apparet, quod quainvis duo attrihuta realiter di-
stincta concipiantur (hoc esi unum sine alierius ope), neque ideo
ipsa duo eniia sive duas diversas suhstaniias constituunt ; raiio
est quia de naiura substaniice est, ut omnia ejus aiirihuta,
nnumquodque, inquam, per se concipiatur, quandoquidem simul
in ipsa fuerunt. Sic Dominus videtur supponere, substantiae
naturam ita esse constitutara, ut plura possit habere attributa ;
quod nondum demonstravit, nisi quintam definitionem substan-
tiae absolute infinitse, sive Dei, respiceret ; alias, si dicam,^
unamquamque substantiara tantura habere unura attributum, et
mihi esset idea duorum attributorum, recte concludere possem,
quod ubi duo diversa attributa, ibi duae diversae sint substantiae ;
in quod etiam clariorem explicationem te rogamus.

• Ed. Pr.: in Schol. Prop. 10. lib. \.\ Ethic® scilicet, cujus prima
Vfrba ut nunc leguntur illa repetit, nisi quod ex calami erroribus sine
(dterius ope et in loci fine simtd in ipsa fuerunt oflfert.

( i

222

EPISTOLA VIII.

EPISTOLA IX.

223

'1^^'

t^-

.i* '

\ .

•4-

r *

iiH^

(i:

[Porro gratias ago maximas pro tuis scriptis, mihi a P. Bal-

ling communicatis, quae magno me gaudio affecerunt. Sed

potissimum scholium prop. 19. Si hic et tibi in aliquo, quod

in mea potestate sit, servire possim, ibi tibi sum ; tantum opus

ut me scientem facias. Ego coUegium annotomiae [sic] inivi.

medium fere absolvi; absoluto, incipiam chimicum, sicque sua-

sore te percurram totam medicinam.] Desino, et expecto respon-

sionem; et a me sis salutatus, qui sum,

Tibi Addictissimns

1663. Datam Amstelodami S. J. D' Vbies.

Die 24 februarii.
Epistolae inscriptio haec Cdt:
iSV. Benedictus Spivosa
Tot
I^lt, Rvjnshurgh.

1663.

iii

EpISTOLA IX (OLIM XXVIl).

Doctissimo Juveni

SIMONI DE YRIES.

B. D. S.

Respousio ad prcecedentem.

E Spinozne autographo, qood est apud Ecclesiam Tcleiobaptistarnm

Amstelodamensera.

Amice colende,

[Tuas mihi dudum desideratas literas accepi, pro quibus
tuoque erga me affectu maximas habeo gratias. non minus uiilii
quam tibi diuturna tua absentia molesta fuit, interim tanieu
gaudeo quod mea) lucubratiunculae tibi nostrisque amicis usui
sint. Sic enim dum abestis absens vobis loquor. Nec est quod
caseario invideas, nuUus nempe mihi magis odiosus, nec a quo
magis cavere curavi, quam ab ipso ; quamobrem te omnesque
notos monitos vellem ne ipsi meas opiniones communicetis nisi
ubi ad maturiorem aetatem pervenerit. Nimis adhuc est puer
parum et sibi constans. et magis novitatis quam veritatis stu-
diosus. Verum puerilia haec vitia ipsum paucis post annis
emendaturum spero, imo, quantum ex ipsius ingenio judicare

possum, fere pro certo habeo. quare ejus indoles me eum amare
nionet.J

Quod ad quaestiones in collegio vestro (satis sapienter insti-
tuto) propositas attinet. Video vos iis hserere, propterea quod
non distinguitis inter genera definitionum. Nempe inter defini-
tionem quae inservit ad rem cujus essentia tantum quaeritur,
et de qua sola dubitatur, explicandam; et inter definitionem
quiu ut solum examinetur proponitur. Ula enim, quia deter-
minatum habet objectum, vera debet esse, hsec vero non
refert. Ex. gr. si quis tempH Salomonis descriptionem me
roget, ipsi yeram templi descriptionem tradere debeo nisi
cupiam cum ipso garrire. Sed si ego templum aliquod in mente
concinnavi, quod aedificare cupio ; ex cujus descriptione concludo
me talem fundum, totque miUia lapidum, ahorumque materiahum
eniere debere ; an aliquis sanae mentis mihi dicet, me male con-
chisisse, ex eo quod forte falsam adhibui definitionem? vel ali-
(juis a me exiget, ut meam definitionem probem? Is sane nihil
aliud mihi dicit, quam quod id, quod conceperim, non conce-
perim, vel a me exiget, ut id, quod conceperim, probem me
concepisse, quod plane est nugari. Quare definitio vel expHcat
reni prout est extra intellectum; et tum vera debet esse, et a
propositione vel axiomate non differt, nisi quod illa tantum
circa rerum, rerumve aifectionum essentias versatur; hoc vero
latius, nempe ad aeternas veritates etiam se extendet ; Vel {Ed.
Pr. addit: explicat) rem, prout a nobis concipitur vel concipi
potest; tumque in eo etiam diifert ab axiomate et propositione,
quod non exigit, nisi ut concipiatur absolute, non ut axioma
sub ratione veri. Quare mala definitio illa est, quse non con-
cipitur. Quod ut intelligatur, Borelli exemplum capiam. Nempe
si quis diceret, duae rectae lineae spatium comprehendenfes
vocentur figurales. Si is per Hneam rectam intelligit id, quod
oinnes per lineam curvam, tum bona est definitio (per illam
vero definitionem intelligeretur figura ut <^T^ aut similes),
modo quadrata et alias postea non intelligat figuras Verum si
per lineam intelligat id, quod communiter intelfigimus, res est
plane inconceptibihs, ideoque nuUa est definitio. Qua) omnia a
Borello, in cujus sententia amplectenda proni estis, planc con-
funduntur. AHud exemplum addo, id nerape, quod in fine ad-
tortis. Si dicam unamquamque substantiam iinum tantum habere
attributum, mera est propositio, et eget demonstratione. Si vero
(licam, per substantiam inteUigo id, quod uno tantum attributo
constat, bona erit definitio, modo postea entia pluribus attri-

224

EPISTOLA IX.

H?H

butis constantia alio nomine a substantia diverso insigniantiir.
Quod autem dicitis, me non demonstrasse, substantiam (sive
ens) plura habere posse attributa, forte ad demonstrationes no-
luistis attendere. Duas enim adhibui, prima quod nihil nobis
evidentius, quam quod unumquodque ens sub aliquo attribiito
a nobis concipiatur, et quo plus realitatis, aut esse, aliquod ens
habet, eo plura attributa ei sunt tribuenda. Unde ens absohito
infinitum definiendum, etc. Secunda, et quam ego palmariain
judico, est, quod, quo plura attributa alicui enti tribuo, eo
magis cogor, ipsi existentiam tribuere, hoc est, eo magis sub
ratione veri ipsum concipiO; quod plane contrarium esset, si ego
Chimajram aut quid simile finxissem.

Quod autem dicitis, vos non concipere cogitationem nisi sub

ideis, quia remotis ideis cogitationem destruitis, credo id vobis

contingere propterea, quod dum vos, res sciHcet cogitantes, id

facitis," omnes vestras cogitationes et conceptus seponitis. Qunre

non mirum est, quod, ubi omnes vestras cogitotianes seposuistis,

nihil postea vobis cogitandum maneat. Quod autem ad rem

attinet, puto me satis clare et evidenter demonstrasse, intel-

lectum, quamvis infinitum, ad Naturam naturatam, non vere

ad naturantem pertinere. Porro quid hoc ad tertiam Defini-

tionem intelHgendam faciat, nondum video, nec etiam cur ea

moram injiciat. Ipsa enim definitio, ut ipsam, ni fallor, tibi

tradidi, sic sonat, Per snhstantiam intelligo id, quod in se fsl

et per se concipitur; hoc est, cujus concepius non involvit con-

ceptum alterius rei. Idemperattributum, intelligo, nisiquodattrihn'

tum dicatur re^spectu intellect?(S, suhstantiw certam talem naiuram

trihuentis. Haec, inquam, definitio satis clare expHcat, quid per

substantiam sive attributum intelligere volo. Vultis tamen, (luod

mmime opus est, ut exemplo expHcem, quomodo una eademque

res duobus nominibus insigniri possit. Sed ne parcus videar

duo adhibeam. Primum: dico, per Isra6lem intelHgi tertiuiu

Patriarcham, idem per Jacobum intelHgo, quod nomen Jacobi

ipsi imponebatur propterea, quod calcem fratris apprehenderat.

Secundum: per planum inteUigere volo id, quod omnes radion

lucis sine ulla mutatione reflectit ; idem per album inteHigo, nisi

quod album dicatur respectu hominis planum intuentis.

[D. Rhenobnrgi sab finem m. Febr. a. 1GC3 |

EPISTOLA X. 225

EpISTOLA X (OLIM XXVIIl).

Doctissimo Juveni

SIMONI DE VEIES

B. D. S.

Amice colende,

Petis a me, an egeamus experientia ad sciendum, utrum
Definitio aHcujus Attributi sit vera? Ad hoc respondeo, nos
nunquam egere experientia, nisi ad iUa, quae ex rei definitione
non possunt concludi, ut ex. gr. existentia Modorum: haec
enim a rei definitione non potest concludi. Non vero ad iUa,
quorum existentia ab eorundem essentia non distinguitur, ac
proinde ab eorum definitione concluditur. Imo nuUa experientia
id unquam nos edocere poterit: nam experientia nuUas rerum
essentias docet ; sed summum, quod efficere potest, est mentem
nostram determinare, ut circa certas tantum rerum essentias
cogitet. Quare, cum existentia attributorum ab eorum essentia
non difFerat, eam nuUa experientia poterimus assequi.

Quod porro petis, anne res etiam, rerumve affectiones, sint
aBternae veritates? Dico, omnino. Si regeris, cur eas aeternas
veritates non voco? respondeo, ut eas distinguam, uti omnes
solent, ab iis, quae nuUam rem reive affectionem expHcant, ut
ex. gr. a nihilo nihil fit; haec, inquam, simUesque propositio-
nes vocantur absolute aeternae veritates, sub quo nihil aHud
significare volunt, quam quod taHa nuUam sedem habent extra
mentem. Etc.

[D. Khenoburgi m. fere Martio a. 1663.]

EpISTOLA XI (OLIM VIll).

Clarissimo Viro

B. D. S.

HENRICUS OLDENBURGIUS.

Responsio ad Epistolam, VI.

Prcestantissime Vir, Amice Charissime,

Multa equidem afferre possem, quae diuturnum meum sUen-
tium apud te excusarent; sed ad duo capita causas iUius re-

n. 15

226

EPISTOLA XI.

227

ducam^ invaletudinem scilicet Nobilissinii Boylii, et meorum ne-
gotiorum turbam. IUa impedimento fuit, quo minus ad tuas in
Nitrum Animadversiones citius respondere valuerit Boylius;
haec adeo me districtum tenuere per plurimos menses, ut mei
vix juris fuerim, proindeque nec officio illo defungi potuerini,
ad quod me tibi obstrictum profiteor. Gestit animus, amotuni
esse (pro tempore saltem) utrumque obstaculum, ut meum cum
tanto Amico commercium instaurare liceat. Id equidem nunc
facio maxima cum lubentia, statque animus (favente Numine)
omni modo cavere, ne deinceps consuetudo nostra litteraria
tamdiu interrumpatur.

Cseterum priusquam de iis tecum agam, qme tibi et milii
privatim intercedunt, expediam illa, qu?e D. Boylii nomine tibi
debentur. Notas, quas in Chymico-Physicum illius Tractatuluni
concinnaveras, sueta sibi humanitate excepit, tibique maximas
pro Examine tuo gratias rependit. Interim moneri te cupit,
propositum sibi non tam fuisse ostendere, vere Philosophicani
perfectamque lianc e^e Nitri Analysin, quam explicare, vulga-
rem et in Scholis receptam de Formis Substantialibus et Qua-
litatibus doctrinam infirmo talo niti, specificasque rerum diffe-
rentias, quas vocant, ad partium magnitudinem, motum, quieteni,
et situm posse revocari. Quo prtenotato, Auctor porro ait,
Experimentum suum de Nitro satis superque docere, Nitri corpus
universum in partes, a se invicem et ab ipso toto discrepanteb,
per Analysin Chymicam abiisse; postea vero ita rursum ex
iisdem coiihusse et redintegratas fuisse, ut parum fuerit de
pristino pondere desideratum. Addit vero, se ostendisse, leni
ipsam ita se habere; de rei autem modo, queni tu conjectari
videris, non egisse, nec de eo quicquam, cum pra^ter institutuni
ejus fuerit, determinasse. Quse tu interim de modo supponis,
quodque sal Nitri fixum tanquam faeces ejus consideras, caetera-
que taha, ea a te gratis dicta nec probata arbitratur ; quod(jue
a te affertur, has facces, sive hoc sal fixum, meatus habere ail
mensuram particularum Nitri excavatos, circa id notat Auctor
noster, salem cinerum clavellatorum (Belgice potasch) cum spiritu
Nitri Nitrum aque constituere, ac Spiritum Nitri cum propriu
suo sale fixo: Unde Hquere putat, similes reperiri poros in
ejusmodi corporibus, unde Nitrosi Spiritus non extruduntur.
Nec videt Auctor, illam materi?e subtilissimae, quam adstruis,
necessitatem ex ulhs Phaenomenis probatam; sed ex solavacui
impossibihtatis Hypothesi assumptam.

Quae de causis difterentiie saporis inter Spiritum Nitri et

Nitrum ipsum disseris, ferire se Auctor negat; quod vero de
Nitri inflammabihtate et Spiritus Nitri dcployia tradis, Cartesii
de Igne doctrinam supponere ait, quam sibi necdum satisfecisse
testatur.

Quod ad Experimenta spectat, quibus tuam Ph^nomeni
explicationem comprobari putas; respondet Auctor, primo,
Spiritum Nitri Nitrum quidem esse materiaUter, formaliter
nequaquam, cum quahtatibus et virtutibus quam maxime diffe-
rant, sapore scilicet, odore, volatilitate, potentia solvendi metalla,
colores vegetabilium mutandi, etc. Secundo, quod coire ais
particulas quasdam sursum latas in Crystallos Nitri, id ex eo
tieri statuit, quod partes nitrosae una cum Spiritu Nitri per
ignem protruduntur, quemadmodum in fuHgine contingit. Tertio,
quod de defsecationis effectu affers, ei respondet Auctor, ista
def^catione ut plurimum Hberari Nitruni a sale quodam, sal
commune referente : ascensum vero in stiriolas communem ilH
esse cum ahis saHbus, et ab aeris pressione, alusque quibusdam
causis, aHas dicendis nilque ad praesentem Quaestionem facien-
tibus, dependere. Quarto, quod dicis de Experimento tuo tertio,
idem fieri ait Auctor etiam cum aHis quibusdam saHbus ; asserens,
chartam actu inflammatam particulas rigidas et soHdas, quse
componebant salem, vibrare, iisdemque hoc pacto scintiUationem
conciHare.

Quod porro putas, Sect. 5. Auctorem Nobilem culpare Car-
tesium, in hoc teipsum culpandum credit ; dicitque, se nuHatenus
indigitasse Cartesium, sed Gassendum et aHos, qui figuram
CyHndricam particuHs Nitri tribuunt, cum revera sit prismica;
nec de figuris aHis se loqui, quam visibilibus.

Ad ea, quae in Sect. 13—18. animadvertis, hoc tantum
reponit, se haec scripsisse imprimis, ut Chymiae usum ad con-
tirmanda principia Philosophiae Mechanica ostenderet assereret-
que, nec se invenisse haec apud ahos tam clare tradita et tractata.
Est noster BoyHus ex eorum numero, qui non adeo suse Rationi
confidant, ut non veHnt cum Ratione convenire Phaenomena.
Magnum praeterea discrimen ait intercedere inter obvia experi-
menta, circa quse, quid adferat Natura quaeque interveniant,
ignoramus, et inter ea, de quibus certo constat, quaenam ad
ea afferantur. Ligna sunt corpora multo magis composita quam
subjectum, de quo Auctor tractat. Et in aquae communis
ebulHtione ignis externus additur, qui in procreatione soni nostri
non adhibetur. Porro, quod virentia in tot tamque diversos
colores mutantur, de ejus causa quaeritur; illud vero ex muta-

EPISTOLA XI.

228

229

EPISTOLA XI.

tione partium oriri, hoc experimento declaratur, quo apparet,
colorem ex Spiritus Nitri affusione mutatum fuisse. Denique
neque tetrum neque suavem habere odorem Nitrum ait, sed ex
sola dissolutione tetrum acquirere, quem in reconjunctione

amittit.

Quse ad Sect. 25. notas (caetera enim se non tangere ait),
iis respondet, usum se fuisse principiis Epicuraeis, quse volunt,
motum particulis inesse connatum; opus enim fuisse aliqua uti
Hypothesi ad Phaenomeni exphcationem ; quam tamen propterea
suam non faciat, sed adhibeat, ad sententiam suam contra
Chymicos et Scholas sustinendum, duntaxat ostendens, ex Hypo-
thesi memorata rem posse bene explicari. Quod ibidem subjicis
de aquje purse ineptitudine solvendi partes fixas, ei BoyHus
noster respondet, Chymicos passim observare et asserere, aquani
puram salia alcalizata citius quam aha solvere.

Qu£e circa Fluiditatem et Firmitudinem annotasti, ea necdum
vacavit Auctori expendere. Hsec quae consignavi, tibi transmitto-
ne diutius commercio et colloquio tuo hterario destituerer.

Peto autem enixissime, ut boni ea consulas, quse adeo sub-
sultim et mutilate tibi repono, idque meje potius festinationi,
quam illustris Boylii ingenio tribuas. Ea quippe magis ex fa-
miliari cum eo circa hoc subjectum sermone collegi, quam ex
pr^escripta et Methodica aliqua ejus responsione; unde sine
dubio factum, ut multa ab ipso dicta me effugerint, forte et
solidiora et elegantiora, quam quse hic a me commemorata
sunt. Culpam igitur omnem in me rejicio, penitusque ab ea
Auctorem libero.

Jam ad ea progrediar, quse mihi tecum intercedunt. Et hic
in ipso limine rogare mihi fas sit, confecerisne illud tanti mo-
menti opusculum tuum, in quo de rerum primordio, earumque
dependentia a prima causa, ut et de Intellectus nostri Emen-
datione tractas. Certe, Vir Amicissime, nil credo in pubHcuni
prodire posse, quod Viris revera doctis et sagacibus futuruni
sit istiusmodi Tractatu gratius vel acceptius. Id tui genii et
ingenii Vir spectare potius debet, quam quse nostri secuH et
moris Theologis arrident: non tam illi veritatem quam coni-
moditates spectant. Te igitur per amicitse nostr?e foedus, per
omnia veritatis augendse et evulgandse jura contestor, ne tua
de argumentis iis scripta nobis invideas vel neges. Si tamen
quid sit majoris momenti, quam ego prsevideo, quod ab operis
publicatione te arceat, summopere oro, ut epitomen ejus per
litteras mihi impertire ne graveris, et amicum me senties pro

hoc officio et gratuni. Alia brevi prodibunt ab Eruditissimo

Boylio edenda, qua3 redhostimenti loco tibi transmittam, ea

quoque adjuncturus, quse totum tibi Institutum Regia3 nostr^

Societatis, cui sum cum aliis viginti a Consilio, et cum uno et

altero a Secretis, depingent. Hac vice temporis angustia prse-

cludor, quo minus evagari ad aha queam. Omnem tibi fidem,

quae ab honesta mente proficisci potest, omnemque ad qujevis

otficia, quse a tenuitate mea prsestari queunt, promptitudinem

tibi spondeo, sumque ex animo,

Vir Optifiie, tutis ex asse,

Henr. Oldenburg.
Londini die 3. April. 1663.

EpISTOLA XII (OLIM xxix).

Viro Doctissimo atque Expertissimo

LUDOVICO MEYER*.

B. I). S.

[Videtur hujus Epistolap autographum anno 1860 ex auctione librorum

MSS. J. J. van Voorst, Amstelodarai facta, in Durandi

bibliopoliv Parisiensis manus transiisse.J

Amice singidaris,

Duas abs te accepi Epistolas, unam die 11. Januarii datam,
et ab amico N. N. ** mihi traditam, alteram vero 26. die
Martii, et ab amico nescio quo Leida missam. Pergratse mihi
anibse fuerunt ; praecipue ubi ex iis, omnia tua optime se habere,
teque mei ssepe memorem, intellexi. Porro pro tua erga me
humanitate, et honore, quo semper me dignatus es afficere,
maximas, quas debeo, ago gratias, simulque precor, ut me
tibi non minus addictum credas, quod semper data occasione,
quantum mea ferre poterit tenuitas, ostendere conabor. Atque
hoc ut incipiam, ad id, quod in tuis Epistohs ex me quaeris,
respondere curabo. Petis autem, ut, quae de Infinito excogitata
habeam, tibi communicem, quod libentissime faciam.

* Ed. Pr. : L, M. P. M. Q. D. (i. e. Philosophise MedicinaeQue Doctori).
" Fortasse de Vries; cf. Ep. XV.

■■■(;

230

EPISTOLA XII.

231

Qusestio de Infinito omnibus semper difficillima, imo inextri-
cabilis visa fuit, propterea quod non distinxerunt inter id, quod
sua natura, sive vi suae definitionis, sequitur esse infinitum, et
id, quod nullos fines habet, non quidem vi suae essentiae, sed
vi suae causae. Ac etiam quia non distinxerunt inter id, quod
infinitum dicitur, quia nullos habet fines, et id, cujus partes,
quamvis ejus maximum et minimum habeamus, nullo tamen
numero adaequare et explicare possumus. Denique quia non
distinxerunt inter id, quod solummodo intelligere, non vero
imaginari, et inter id, quod etiam imaginari possumus. Ad haec,
inquam, si attendissent, nunquam tam ingenti difficultatuin
turba obruti fuissent. Clare enim tum intellexissent, quale
Infinitum in nuUas partes dividi, seu nullas partes habere, potest,
quale vero contra, idque sine contradictione. Porro etiam
intellexissent, quale Infinitum majus alio Infinito sine ulla im-
plicantia, quale vero non item concipi potest; quod ex mox
dicendis clare apparebit.

Verum prius hsec quatuor paucis exponam, videlicet Substantiam,
Modum, ^ternitatem, et Durationem. Quae circa Substantiam
considerari velim, sunt, primo, Quod ad ejus essentiam pertinet
existentia, hoc est, quod ex sola ejus essentia et definitione
sequatur, eam existere; quod, nisi me mea fallit memoria,
antehac tibi viva voce absque ope aliarum Propositionum
demonstravi. Secundum, et quod ex hoc primo sequitur, est,
quod Substantia non multiplex, sed unica duntaxat ejusdem
naturae existat. Tertium denique, quod omnis Substantia non
nisi infinita possit intelligi. Substantiae vero AfFectiones Modos
voco, quorum definitio, quatenus non est ipsa Substantise definitio,
nuUam existentiam involvere potest. Quapropter, quamvis existant,
eos ut non existentes concipere possumus ; ex quo porro sequi-
tur, nos, ubi ad solam modorum essentiam, non vero ad ordinem
totius Natur?e attendimus, non posse concludere ex eo, quod
jam existant, ipsos postea exstituros aut non exstituros, vel
antea exstitisse aut non exstitisse. Unde clare apparet, nos
existentiam Substantite toto genere a Modorum existentia diversam
concipere. Ex quo oritur differentia inter iEternitatem et Dura-
tionem; per Durationum enim Modorum tantum existentiam
explicare possumus, Substantise vero per iEternitatem, hoc est,
infinitam existendi, sive, invita latinitate, essendi fruitionem.

Ex quibus omnibus clare constat, nos Modorum existentiam
et Durationem, ubi, ut srepissime fit, ad solam eorum essentiam.
non vero ad ordinem Naturse attendimus, ad libitum (et quidem

propterea nullatenus, quemeorumhabemusconceptum,destruendo)
determinare, majorem minoremque concipere, atque in partes
dividere posse ; ^ternitatem vero et Substantiam, quandoquidem
non nisi infinitje concipi possunt, nihil eorum pati posse, nisi
simul eorum conceptum destruamus. Quare ii prorsus garriunt,
ne dicam insaniunt, qui Substantiam Extensam ex partibus,
sive corporibus ab invicem realiter distinctis, conflatam esse
putant. Perinde enim est, ac si quis ex sola additione et coa-
cervatione multorum circulorum quadratum, aut triangulum, aut
([uid ahud, tota essentia diversum, conflare studeat. Quare
omnis illa farrago argumentorum, quibus Substantiam Extensam
fmitam esse ostendere Philosophi vulgo moHuntur, sua sponte
ruit: Omnia enim illa Substantiam corpoream ex partibus con-
flatam supponunt. Ad eundem etiam modum alii, qui, postquam
sibi persuaserunt, lineam ex punctis componi, multa invenire
potuerunt argumenta, quibus ostenderent, lineam non esse in
infinitum divisibilem.

Si tamen quaeras, cur naturae impulsu adeo propensi simus
ad dividendam substantiam extensam; ad id respondeo, quod
quantitas duobus modis a nobis concipiatur: abstracte scilicet,
sive superficialiter, prout ope sensuum eam in imaginatione
babemus; vel ut substantia, quod non nisi a solo intellectu fit.
Itaque, si ad quantitatem, prout est in imaginatione, attendimus,
quod sjepissime et facilius fit, ea divisibihs, finita, ex partibus
composita, et multiplex reperietur. Sin ad eandem, prout est in
intellectu, attendamus, et res, ut in se est, percipiatur, quod
difficillime fit, tum, ut satis antehac tibi demonstravi, infinita,
indivisibilis, et unica reperietur.

Porro ex eo, quod Durationem et Quantitatem pro libitu
determinare possumus, ubi scilicet hanc a Substantia abstractam
concipimus, et illam a raodo, quo a rebus aeternis fluit, separamus,
oritur Tempus et Mensura; Tempus nempe ad Durationem,
Mensura ad Quantitatem tali modo determinandam, ut, quoad
fieri potest, eas facile imaginemur. Deinde ex eo, quod Affec-
tiones Substantiae ab ipsa Substantia separamus, et ad classes,
nt eas quoad fieri potest facile imaginemur, redigimus, oritur
Numerus, quo ipsas determinamus. Ex quibus clare videre est^
Mensuram, Tempus, et Numerum nihil esse praeter cogitandi,
seu potius imaginandi, modos. Quare non mirum est, quod
omnes, qui similibus Notionibus, et quidem praeterea male in-
tellectis, progressum Natun« intelligere conati sunt, adeo mirifice
se intricarint, ut tandem se extricare nequiverint, nisi omnia

i^ i

232

EPISTOLA XII.

233

perrumpendo, et absurda etiam absurdissima admittendo. Nam,
cum multa sint, quie nequaquam Imaginatione, sed solo Intel-
lectu assequi possumus, qualia sunt Substantia, ^Eternitas, et
alia ; si quis talia ejusmodi Notionibus, quae duntaxat Auxilia
Imaginationis sunt, expKcare conatur, nihilo plus agit, quam
si det operam, ut sua imaginatione insaniat. Neque etiam ipsi
Substantiae Modi, si cum ejusmodi Entibus Rationis seu imagi-
nationis auxiliis confundantur, unquam recte intelligi poterunt.
Nam cum id facimus, eos a Substantia, et modo quo ab ^ternitate
fluunt, separamus, sine quibus tamen recte intelligi nequeunt.
Quod ut adhuc clarius videas, cape hoc exemplum; nempe,
ubi quis Durationem abstracte conceperit, eamque cum Tempore
confundendo in partes dividere inceperit, nunquam poterit in-
teUigere, qua ratione hora ex. grat. transire possit. Nam ut
hora transeat, necesse erit, ejus dimidium prius transire, et
postea dimidium reliqui, et deinde dimidium, quod hujus reliqui
superest ; et si sic porro infinite diraidium a reliquo subtrahas,
nunquam ad finem hone pervenire poteris. Quare multi, qui
Entia Rationis a realibus distinguere assueti non sunt, Durati-
onem ex momentis componi, ausi sunt asseverare, et sic in
Scyllam inciderunt cupientes vitare Charybdim. Idem enim est,
Durationem ex momentis componere, quam Numerum ex sola
nullitatum additione.

Porro, cum ex modo dictis satis pateat, nec Numerum, nec
Mensuram, nec Tempus, quandoquidem non nisi auxilia imagi-
nationis sunt, posse esse infinitos: nam alias Numerus non esset
numerus, nec Mensura mensura, nec Tempus tempus; Hinc
clare videre est, cur multi, qui hsec tria cum rebus ipsis con-
fundebant, propterea quod veram rerum naturam ignorabant,
Infinitum actu negarunt. Sed quam misere ratiocinati sint, judi-
cent Mathematici, quibus hujus farinae Argumenta nuUam moram
injicere potuerunt in rebus ab ipsis clare distincteque perceptis.
Nam, prseterquam quod multa invenerunt, quae nullo Numero
explicari possunt; quod satis numerorum defectum ad omnia
determinandum patefacit ; multa etiam habent, quae nullo numero
adaequari possunt, sed omnem, qui dari potest, numerum supe-
rant. Nec tamen concludunt, talia omnem numerum superare ex
partium multitudine; sed ex eo, quod rei natura non sine
manifesta contradictione numerum pati potest, ut ex. grat. omnes
inaequalitates spatii duobus circulis AB et CD interpositi,
omnesque variationes, quas materia in eo mota pati debeat,
omnem numerum superant. Idque non concluditur ex nimia

spatii interpositi magnitudine: Nam quan-
tumvis parvam ejus portionem capiamus,
hujus tamen parvae portionis inaequalitates
omnem numerum superabunt. Neque etiam
idcirco concluditur, ut in aliis contingit, quod
ejus maximum et minimum non habeamus;
utrumque enim in hoc nostro exemplo
habemus, maximum nempe AB, minimum
vero CD; sed ex eo tantum concluditur,
quod natura spatii, inter duos circulos diversa
centra habentes interpositi, nihil tale pati possit. Ideoque, si
quis oranes illas inaequalitates certo ahquo numero determinare
velit, simul efficere debebit, ut circulus non sit circulus.

Sic etiam, ut ad nostrum propositum revertar, si quis omnes
materiae motus, qui hucusque fuerunt, determinare volet, eos
scilicet, eorumque Durationem ad certum numerum et tempus
redigendo; is certe nihil aliud conabitur, quam Substantiam
corpoream, quam non nisi existentem concipere possumus, suis
Affectionibus privare, et, ut naturam, quam habet, non habeat,
efficere. Quse clare demonstrare hic possem, ut et alia multa,
quie in hac Epistola attigi, nisi id superfluuni judicarera.

Ex omnibus jam dictis clare videre est, quaedam sua natura
esse infinita, nec uUo niodo finita concipi posse ; qusedam vero
vi causae, cui inhaerent, quae tamen, ubi abstracte concipiuntur, in
partes possunt dividi, et ut tinita spectari ; quaedam denique infinita,
vel, si mavis, indefinita dici, propterea quod nullo numero adsequari
queant, quae tamen majora et minora possunt concipi; quia non sequi-
tur, illa necessario debere esse sequalia, quse nuraero adsequari
nequeunt, ut ex allato exeraplo et ahis raultis satis est raanifestura.
Denique causas errorura et confusionura, qu^ circa Qusestio-
Tiem de Infinito ortse sunt, breviter ob oculos posui, easque,
ni fallor, ita explicui oranes, ut non putera ullara superesse
circa Infinitum Quaestionem, quam hic non attigi, aut quse ex
dictis facillime solvi non queat. Quare in his te detinere diutius,
operse pretiura esse non judico.

Verura hic obiter adhuc notari velira, quod Peripatetici re-
centiores, ut quidem puto, male intellexerunt demonstrationem
yetenim, qua ostendere nitebantur Dei existentiam. Nam, ut
ipsam apud Judaeum quendam Rab Ghasdaj * vocatura reperio,

' ^- Chasdai Crescas, de cnjus doctrina libellnm Germanicum scripsit
M. Jo6l, Vratislaviae anno 1866. editum, deinde in ejus Symbolas Historico-
i^tiilosophicas (ib. 1876. vol. II.) receptum.

234

EPISTOLA XII.

EPISTOLA XIII.

235

sic sonat. Si datur progressus causarum in infinitum, erunt
omnia, quse sunt, etiam causata : Atqui nulli, quod causatum
est, competit, vi suae naturae necessario existere: Ergo nihil
est in Natura, ad cujus essentiam pertinet necessario existere.
Sed hoc est absurdum : ergo et illud. Quare vis argumenti non
in eo sita est, quod impossibile sit, dari actu Infinitum, aut
progressus causarum in infinitum, sed tantum in eo, quod sup-
ponatur, res, quae sua natura non necessario existunt, non
determinari ad existendum a re sua natura necessario existenti.
Transirem jam, quia tempus me festinare cogit, ad secundam
tuam Epistolam : sed ad ea, quae isthac continentur, commodius,
cum dignatus fueris me invisere, respondere potero. Quseso
itaque, si fieri potest, ut quamprimum venias; nam tempus
migrandi festinanter accedit. Tantum est. Vale, meique memor
vive, qui sum, etc.

[Rhenobuigi 20. Aprilis 1663., teste Vers. Belg.]

Hic fortasse inserenda Epistola quam nos auctore utraque Vet. Ed.
XVII fecimus.

EpISTOLA XIII (OLIM ix).

Viro Nobilissimo ac Doctissimo
HENRICO OLDENBURGIO
B. D. S.
Responsio ad Epistolam XI.

Vir Xobilissime^

Literas tuas, mihi dudum desideratas, tandem accepi, iisque
etiam respondere licuit. Verum, priusquam id aggrediar, ea,
quae impediverunt, quo minus antehac rescribere potuerim,
paucis dicam. Cum mense Aprili meam supellectilem huc *
transtuli, Amstelsedamum profectus sum. Ibi quidam me Amici
rogarunt, ut sibi copiam facerem cujusdam Tractatus, secundam
Partem Principiorum Cartesii, more Geometrico demonstratam,
et praecipua, quae in Metaphysicis tractantur, breviter conti-

• Voorburgum nempe, ut recte monet Kuno Fischer (Gesch. d. n.
Phil. I. 2. p. 135. ed. 3.).

nentis, quam ego cuidam juveni, quem meas opiniones aperte
docere nolebam, antehac dictaveram. Beinde rogarunt ut quam
primum possem, primam etiam Partem eadem Methodo concin-
narem. Ego, ne amicis adversarer, statim me ad eam confi-
ciendam accinxi, eamque intra duas hebdomadas confeci, atque
amicis tradidi, qui tandem me rogarunt, ut sibi illa omnia edere
hceret; quod facile impetrare potuerunt, hac quidem lege ut
eorum ahquis, me praesente, ea stylo elegantiori ornaret,' ac
Praefatiunculam adderet, in qua Lectores moneret, me non
omnia, quae m eo Tractatu continentur, pro meis agnoscere
cum non pauca in eo scripserim, quorum contrarium prorsus
amplector, hocque uno aut altero exemplo ostenderet. Qu»
omma amicus quidam, cui editio hujus libelli cur« est polHci-
tus est facere, et hac de causa aliquod tempus Amsteljedami
moratus sum. Et a quo in hunc pagum, in quo jam habito,
reversus fui, vix mei juris esse potui propter amicos, qui me
dignati sunt mvisere. Jam tandem, Amice suavissime, ahquid
superest temporis, quo h.sec tibi communicare, simulque rationem
cur ego hunc Tractatum in lucem prodire sino, reddere possum'
Hac nempe occasione forte aliqui, qui in mea patria primas
partes tenent, reperientur, qui caetera, qu« scripsi, atque pro
meis agnosco, desiderabunt videre; adeoque curabunt ut ea
extra omne incommodi periculum communis juris facere possim •
hoc vero si contingat, non dubito, quin statim qu^dam in
publicum edam ; sin minus, silebo potius, quam meas opiniones
lommibus mvita patria obtrudam, eosque mihi infensos reddam.
1 recor igitur, Amice honorande, ut eo usque exspectare non
graveris: tum enim aut ipsum Tractatum impressum, aut eius
compendmm, ut a me petis, habebis. Et si interim eius, qui
sub praelo jam sudat, unum aut alterum exemplar habere vehs
ubi id rescivero, et simul medium, quo ipsum commode mittere
potero, tuae voluntati obsequar.

Reyertor jam ad tuam Epistolam. Magnas tibi, uti debeo,
xNobihssimoque Boylio ago gratias pro perspectissima tua er^a
me benevolentia, proque benefica tua voluntate : tot enim tantique
momenti et ponderis negotia, in quibus versaris, non potuerunt
emcere, ut tui Amici obliviscereris, quin imo benigne polliceris
te omni modo curare, ne in posterum consuetudo nostra literaria
tamdiu mterrumpatur. Eruditissimo Domino Boylio magnas
etiam ago gratias, quod ad meas Notas dignatus fuerit, re-
spondere, quamvis obiter, et quasi aliud agendo. Equidem fateor
eas non tanti esse momenti, ut Eruditissimus Vir in iis respon-

236

EPISTOLA XIII.

237

dendo tempus, quod altioribus cogitationibus impendere potest,
consumat. Ego quidem non putavi, immo mihi persuadere non
potuissem, quod Vir Eruditissimus nihil aliud sibi proposuerit
in suo Tractatu de Nitro, quam tantum ostendere doctrinam
illam puerilem et nugatoriam, de Formis Substantialibus, Quali-
tatibus, etc. infirmo talo niti ; sed, cum mihi persuasissem,
Clarissimum Virum naturam Nitri nobis explicare voluisse : quod
nempe esset corpus heterogeneum, constans partibus fixis et
volatilibus, volui mea explicatione ostendere (quod puto me
satis superque ostendisse), nos posse omnia, quae ego saltem
novi, Nitri Phsenomena facillime explicare, quamvis non conce-
damus Nitrum esse corpus heterogeneum, sed homogeneum.
Quocirca meum non erat ostendere, sal fixum fseces esse Nitri,
sed tantum supponere; ut viderem, quomodo mihi Vir Claris-
simus ostendere posset, illud sal non esse fpeces, sed prorsus
necessarium ad essentiam Nitri constituendam, sine quo non
posset concipi; quia, ut dico, putabam, Virum Clarissimum id
ostendere voluisse. Quod vero dixi, sal fixum meatus habere
ad mensuram particularum Nitri excavatos, eo non egebam ad
redintegrationem Nitri explicandam: nam ut ex eo, quod dixi,
nempe quod in sola consistentia Spiritus Nitri ejus redintegratio
consistit, clare apparet, omnem calcem, cujus meatus angustio-
res sunt, quam ut particulas Nitri continere queant, quorumque
parietes langnidi sunt, aptam esse ad motum particularum Nitri
sistendum, ac proinde ex mea Hypothesi ad ipsum Nitrum
redintegrandum ; adeoque non mirum esse, aUa salia, tartari
scilicet, et cinerum clavellatorum, reperiri, quorum ope Nitrum
redintegrari potest. Sed ideo tantum dixi, sal Nitri fixum
meatus habere ad mensuram particularum Nitri excavatos, ut
causam redderem, cur sal fixum Nitri magfs aptum sit ad Nitrum
ita redintegrandum, ut parum absit de pristino suo pondere;
immo ex eo, quod alia salia reperiantur, quibus Nitnun redinte-
grari potest, putabam ostendere, calcem Nitri ad essentiam
Nitri constituendam non requiri, nisi Vir Clarissimus dixisset,
nuUum sal esse, quod sit (Nitro scilicet) magis catholicum:
adeoque id in tartaro et cineribus clavellatorum latere potuisse.
Quod porro dixi, particulas Nitri in majoribus meatibus a materia
subtiliori cingi, id ex vacui impossibilitate, ut Clarissimus Vir
notat, conclusi; sed nescio, cur vacui impossibilitatem Hypo-
thesin vocat, cum clare sequatur ex eo, quod nihili nullse sint
proprietates. Et miror, Virum Clarissimum de hoc dubitare,
cum videatur statuere, nuUa dari accidentia realia: an quaeso

non daretur accidens reale, si daretur Quantitas absque Sub-
stantia?

Quod ad causas differentiae saporis Spiritus Nitri et Nitri
ipsius attinet, eas proponere debui, ut ostenderem quomodo
poteram, ex sola differentia, qiiam inter Spiritum Nitri et
Nitrum ipsum admittere tantum volui, nulla salis fixi habita
ratione, ejus Phaenomena facillime explicare.

Quse autem tradidi de Nitri inflammabilitate, et Spiritus
Nitri «qp^oym nihil aliud supponunt, quam quod ad excitandam
in aliquo corpore flammam requiratur materia, qujB ejus corporis
partes disjungat agitetque; quse duo quotidianam experientiam
et Rationem satis docere puto.

Transeo ad experimenta, quse attuK, non ut absolute, sed, ut
expresse dixi, aliquo modo, meam exphcationem confirmarem.
In primum itaque experimentum, quod attuH, nihil Vir Clarissi-
mus adfert, praeter quod ipse expressissimis verbis notavi; de
caeteris vero, quse etiam tentavi, ut id, quod Vir Clarissimus
mecum notat, minus suspicarer, nihil prorsus ait. Quod deinde
in secundum experimentum adfert, nempe defgecatione utpluri-
mum liberari Nitrum a sale quodam, sal commune referente,
id tantum dicit, sed non probat : ego enim, ut expresse dixi,
hsec experimenta non attuli, ut iis ea, quae dixi, prorsus con-
firmarem; sed tantum quia ea experimenta quae dixeram, et
Rationi * convenire ostenderam, illa ahquo modo confirmare
yiderentur. Quod autem ait, adscensum in stiriolas communem
ilH esse cum aliis salibus, nescio quid id ad rem faciat : con-
cedo enim, aha etiam salia faeces habere, atque volatiliora reddi,
si ab iis hberentur. In tertium etiam experimentum nihil video
adferri, quod me tangat. In sectione quinta auctorem Nobilem
culpare Cartesium putavi, quod etiam in aliis locis. pro liber-
tate philosophandi cuivis concessa, utriusque Nobilitate illtesa
fecit; quod forte etiam alii, qui Cl. Viri scripta et Cartesii
Principia legerunt, idem, nisi expresse moneantur, mecum puta-
bunt. Necdum video Cl. Virum suam mentem aperte explicare :
nondum enim ait, an Nitrum Nitrum esse desinet, si ejus stiri-
olae visibiles^ de quibus tantum loqui ait, raderentur, donec in
parallelipipeda aut aliam figuram mutarentur.

Sed haec relinquo, et ad id, quod Cl. Vir ad ea, quae
in Sectione 13—18. ponit, transeo, atque dico, me libenter
fateri, hanc Nitri redintegrationem praeclarum quidem experi-

Ed. Pr. : ratione.

•'■/'{

238

EPISTOLA XIII.

239

mentum esse ad ipsam Nitri naturam investigandam, nempe ubi
prius principia Philosophiae Mechanica noveiimus, et quod omnes
corporum variationes secundum Leges Mechanicse fiant ; sed
nego, h«c ex modo dicto experimento clarius atque evidentius
sequi, quam ex ahis multis dbviis experimentis, ex quibus tamen
hoc non evincitur. Quod vero Vir Cl. ait, se haec sua apud alios
tain clare tradita et tractata non invenisse, forte aliquid in
rationes Verulamii et Cartesii, quod ego videre non possum,
habet, quo ipsas se refutare posse arbitratur. Eas hic non adfero'
quia non puto Ci. Virum ipsas ignorare ; hoc tamen dicam, ip-
sos etiam voluisse, ut cum eorum Ratione convenirent Phseno-
mena ; si nihilominus in quibusdam erraverunt, homines fuerunt ;
humani nihil ab ipsis alienum puto. Ait porro, magnum discri-
men intercedere inter ea (obvia scilicet et dubia, quae attuH,
experimenta) circa quae, quid adferat Natura, quaeque interve-
niant, ignoramus, et inter ea, de quibus certo constat, qu^enam
ad ea adferantur. Verum nondum video, quod Clarissimus Vir
nobis explicuerit naturam eorum, quae in hoc subjecto adhi
bentur, nempe calcis Nitri, hujusque Spiritus ; adeo ut h^ec duo
non minus obscura videantur, quam quae attuli, calcem nempe
coramunem et aquam. Ad lignum quod attinet, concedo id
corpus esse magis compositum quam Nitrum; sed quamdiu
utriusque naturam, et modum, quo in utroque calor oritur,
ignoro, quid id quaeso ad rem facit? Deinde nescio, qua ratione
Clar. Vir affirmare audet, se scire, quae in hoc subjecto, de
quo loquimur, Natura adferat. Qua quaeso ratione nobis osten-
dere poterit, illum calorum non ortum fuisse a materia ahqua
subtiUissima? An forte propterea, quod parum fuerit de pristino
pondere desideratum? Quamvis nihil desideratum fuisset, nihil
meo quidem judicio concludere posset: videmus enim, quam
facile res ex parva admodum quantitate materiae colore aliquo
imbui possunt, neque ideo ponderosiora, quoad sensum, neque
leviora fieri. Quare non sine ratione dubitare possum, an forte
quaedam non concurrerint, quae nullo sensu observari potuissent ;
prsesertim quamdiu ignoratur, quomodo omnes ill» Variationes,
quas Vir Clar. inter experiundum observavit, ex dictis corporibus
fieri potuerunt; imo pro certo habeo, calorem, et illam effer-
vescentiam, quam Clar. Vir recitat, a materia adventitia ortas
fuisse. Deinde puto, me facilius ex aquae ebullitione (taceo jam
agitationem) posse concludere, aeris concitationem causam esse,
a qua sonus oritur, quam ex hoc experimento, ubi eorum,
quae concurrunt, natura plane ignoratur, et in quo calor etiam

observatur, qui quomodo, sive a quibus causis ortus fuerit,
nescitur. Denique multa sunt, quae nullum prorsus spirant
odorem, quorum tamen partes, si utcunque concitentur, atque
incalescant, odor statim persentitur, et si iterum frigescant,
nullum iterum odorem habent (saltem quoad humanum sensum),'
ut exempli gratia succinum, et aha, quae etiam nescio an magis
composita sint quam Nitrum.

Quae ad Sectionem vigesimam quartam notavi, ostendunt,
spiritum Nitri non esse purum Spiritum, sed calce Nitri aliisque
abundare ; adeoque me dubitare, an id, quod Vir Clarissimus
ope libellae deprehendisse ait, quod nempe pondus Spiritus Nitri,
quem instillavit, pondus illius, quod inter detonandum perierat,
fere exsequabat, satis caute observare potuit.

Denique, quamyis aqua pura, quoad oculum, salia alcalisata

citius solvere possit ; tamen, cum ea corpus magis homogeneum

quam aer sit, non potest, sicuti aer, tot genera corpusculorum

habere, quse per omnis generis calcis poros se insinuare possint.

Quare, cum aqua certis particulis unius generis maxime constet,

qua3 calcem ad certum terminum usque dissolvere possunt, aer

vero non item, inde sequitur, aquam usque ad illum terminum

longe citius calcem dissoluturam, quam aerem ; sed, cum contra

aer constet etiam crassioribus, et longe subtilioribus, et omnis

generis particuHs, quve per poros longe angustiores, quam quos

particulae aquae penetrare possunt, multis modis se insinuare

possunt; inde sequitur, aerem, quamvis non tam cito atque

aquam, nempe quia non tot particulis uniuscujusque generis

constare potest, longe tamen meKus atque subtilius dissolvere

calcem Nitri posse, eamque languidiorem, ac proinde aptiorem

ad motum particularum Spiritus Nitri sistendum, reddere. Nam

nullam aliam differentiam inter Spiritum Nitri et Nitrum ipsum

adhuc agnoscere cogor ab experimentis, quam quod particulse

hujus quiescant, illius vero valde concitatae inter sese agitentur ;

adeo ut eadem differentia, quse est inter glaciem et aquam, sit

inter Nitrum et ejus Spiritum.

Verum te circa hsec diutius detinere non audeo : vereor, ne
nimis prolixus fuerim, quamvis, quantum quidem potui, brevitati
studuerim ; si nihilominus molestus fui, id, ut ignoscas, oro,
simulque ut ea, quae ab Amico libere et sincere dicta sunt, in
meliorem partem interpreteris. Nam ego de his prorsus tacere,
ut tibi rescriberem, inconsultum judicavi. Ea tamen apud te
laudare, quse minus placebant, mera esset adulatio, qua nihil
in Amicitiis perniciosius et damnosius censeo. Constitui igitur,

"i^K

249

EPISTOLA XIII.

EPISTOLA XIV.

241

mentem meam apertissime explicare ; et nihil hoc viris Philoso-
phis gratius fore judicavi. Interim si tibi videbitur consultius,
hsec cogitata igni potius, quam Eruditissimo Domino Boyho
tradere, in tua manu sunt ; fac ut lubet, modo me tibi Nobilissi-
moque Boylio addictissimum atque amantissimum credas. Doleo,
quod propter tenuitatem meam hoc non nisi verbis ostendere
valeam; attamen, etc.

[Voorborgi, 17/27 Jal. 1663.]

EpISTOLA XIV (OLIM x).

Clarissimo Viro

B. D. S.

HENRICUS OLDENBURGIUS.

Clarissime Vir, Amice plurimum colendey

Commercii nostri literarii instaurationem in magna pono parte
felicitatis. Scias itaque, me tuas, 17/27 Julii ad me datas,
accepisse insigni cum gaudio, duplici imprimis nomine, tum
quod salutem tuam testarentur, tum quod de tuse erga nie
amicitiae constantia certiorem me redderent. Accedit ad cumulum,
quod mihi nuncias, te primam et secundam Principiorum Cartesii
partem, more Geometrico demonstratam, prselo commisisse,
ejusdem unum alterumve exemplar liberalissime mihi oiferens.
Accipio munus perlubenti animo, rogoque, ut istum sub praelo
jam sudantem Tractatum, si placuerit, Domino Petro Serrario,
Amstelaidami degenti, pro me transmittas. In mandatis quippe
ipsi dedi, ut ejusmodi fasciculum recipiat, et ad me per amicum
trajicientem expediat.

Caeterum pennittas tibi dicam, me impatienter ferre, te etiam-
num supprimere ea scripta, quae pro tuis agnoscis, in Repu-
blica imprimis tam libera, ut sentire ibi quse velis, et quae
sentias dicere liceat. Perrumpere te velim ista repagula, im-
primis cum subticere nomen tuum possis, et hac ratione extra
omnem periculi aleam te collocare.

Nobilissimus Boylius peregre abiit : quamprimum redux fue-
rit factus in Urbem, communicabo ipsi eam Epistolae tuae doc-
tissimae partem, quae illum spectat, ejusque de conceptibus

tuis sententiam, quam primum eam nactus fuero, rescribam.
Puto, te jam vidisse ipsius Chymistam Scepticum, qui jamdu-
dum * Latine editus., inque exterorum oris dispersus fuit, multa
continens Paradoxa Chymico-Physica, et Spagyricorum principia
Hypostatica (ut vocant) sub examen severum revocans.

AHum nuper edidit libellum, qui forte necdum ad Bibliopolas
vestros pervenit: quare eum hoc involucro tibi mitto, rogoque
peramanter, ut hoc munusculura boni consulas. Continet libel-
lus, ut videbis, defensionem virtutis Elasticae A6ris contra
quendam Franciscum Linum, qui funiculo quodam, intellectum
juxta ac sensum omnem fugiente, Phaenomena, in Experimentis
novis Physico-Mechanicis Domini Boylii recitata, explicare sa-

tagit. Evolve et expende libellum, et tua
de eo animi sensa mihi deprome.

Societas nostra Regia institutum suum
gnaviter pro viribus prosequitur, intra
experimentorum observationumque cancel-
los sese continens, omnesque Disputatio-
num anfractus devitans.

Egregium nuper captum fuit experi-
mentum, quod valde torquet Vacuistas,
Plenistis vero vehementer placet. Est
vero tale. Phiala vitrea A, repleta ad
summitatem aqua, orificio ejus in vas
yitreum B, aquam continens, inverso,
imponatur Recipienti Novae Machinae
Pneumaticae Domini Boylii; exhauriatur
mox aer ex Recipiente: conspicientur
bullae magna copia ex aqua in Phialam
A adscendere, et omnem inde aquam in
vas B, infra superficiem aquae ibi con-
tentse, depellere. ReKnquantur in hoc statu duo vascula ad
tempus unius alteriusve diei, aere identidem exdicto Reci-
piente crebris exantlationibus evacuato. Tum eximantur e Re-
cipiente, et Phiala A repleatur hac aqua, aere privata, rursum-
que invertatur in vas B, ac Recipienti denuo utrumque vas
mcludatur. Exhausto iterum Recipiente per debitas exantlationes,
conspicietur forte bullula quaedam ex collo PhiaL^ A adscen-
dere, quae ad summitatem emergens, et continuata exantlatione
seipsam expandens, rursum omnem depellet aquam ex Phiala,

Editio Latina Roterodami anno 1662. prodiit ex officina Arnoldi Leers ,

n. 16

' \<

il^'i;^

242

EFISTOLA XIV,

EPISTOLA XV.

r?«

ut prius. Tum Phiala iterum ex Recipiente eximatur, et ex-
hausta aere aqua ad summum repleatur, invertaturque, ut prius,
et Recipienti immittatur. Tum aere probe evacuetur Recipiens,
eoque rite et omnino evacuato, remanebit aqua in Phiala sic
suspensa, ut nullatenus descendat. In hoc experimento causa,
quse juxta Boylium sustinere aquam in experimento Torricel-
liano statuitur (aer nempe, aquae in vasculo B incumbens)
ablata plane videtur, nec tamen aqua in Phiala descendit. Plura
statueram hic subjungere, sed amici et occupationes me avocant.
Non possum claudere literas, quin iterum iterumque tibi
inculcem publicationem eorum, quaj tu ipse es meditatus. Nun-
quam desistam te hortari, donec petitioni meae satisfeceris.
Interea temporis, si qusedam contentorum illorum capita mihi
impertiri veUes, oh ! quam te deperirem, quantaque necessitu-
dine me tibi obstrictum judicarem ! Valeas florentissime, meque
ut facis amare pergas,

Tui studiosissinmm et Amidssimum

Henr. Oldenburg.
Londini, 31. Julii [f. 10. Aag., ut habet Vers.
Belg. secundum stylum novum], 1663.

Epistola XV.

Do. LUDOVICO MAJERO

S. P. D.

B. De Spikoza.

E. schedis Victoris Cousin hanc deprompsit Fred. Pollock:
Spinoza, Lond. 1880, p. 448.

Amice suavissime

Prsefationem, quam mihi per amicum nostrum de Vries mi-
sisti, en tibi per eundem remitto. Pauca, ut ipse videbis, in
margine notavi, sed adhuc pauca supersunt, quse tibi per
literas signiiicare consultius duxi. Nempe 1. ubi pag. 4 lecto-
rem mones, qua occasione * primam partem composuerim, vel-
lem ut simul ibi, aut ubi placuerit, etiam moneres, me eani

In autographo ocasiotie et ofendent leguntur, qua^ sunt viri Hispanice
docti. Contra in voce promiserat {\}.2A'i) litera s perperam duplicata est.

243

intra duas hebdomadas composuisse. hoc enim pr»moiuto nemo
pntabit, h»c adeo clare proponi, ut quse clarius explicari non
possent, adeoque verbulo uno aut altero, quod forte hic illic
obscurum oifendent *, non hserebunt. 2". vellem moneres, me
multa alio modo quam a Cartesio deraonstrata sunt demonstrare
non ut Cartesmm corngam, sed tantum ut meum ordinem me^
hus retineam, et numerum axiomatum non ita augerem. et hac
etiam de causa multa, quae a Cartesio nuda sine ulla demon-
stratione proponuntur demonstrare, et alia, qu» Cartesius
nussa fecit, addere debmsse. denique enixissime te rogare volo
amice charissime, ut illa, quae in iine scripsisti. in illmn ho-
munculum missa faceres, ipsaque prorsus deleres. Et quamvis
ad hoc te rogandum multse me moveant rationes, unam tantum
reddam ; vellem enim, ut omnes sibi facile persuadere possint,
haec in ommum hominum gratiam evulgari, teque in hoc libello
edendo solo veritatis propagandse desiderio teneri, teque adeo
maxime curare, ut hoc opusculum oranibus gratum sit, homi-
nesque ad verse philosophiae studium benevole atque benigne

credet, ubi nemmera laedi videbit, nec aliquid proponi, q2od
alicm offendiculo esse potest. Quod si tamen postea vir iste
aut ahus, suum malevolum animum ostendere velit: tum eius
VT^am et mores non sine applausu depingere poteris. Peto

If ml' ^l^lTt- ^^P^"*"'* "«n gra^eris, teque exorare sinas,
et me tibi addictissunum credas, atque

omni studio tuum
Voorburgi 3. angusti 1663. ^" °^ ^^^''OZA.

Amicus de Vries heec secum ferre promiserat », sed qnia
nescit quando ad vos reversums est, per ahum mitto.

m^n» 7^' '— -r"". ?'"^'"» ^"^"^' ?"•»?• 27. partis 2. sicut
ESur ' ' '^**™ typographo tradas, et.denuo im-

Hsec quae hic mitto debent necessario denuo imprimi et 14.
vei 15. regulae addi debent, quae commode possunt intertexi.

Respice pag. 242. ann.

"«1

1 . A

244

EPISTOLA XVI.

245

EPISTOLA XVI.

Epistola XVI (oLiM xi).

Clarismno Viro
B. D. S.
HENRICUS OLDENBURGIUS.
Prcestantissime Vir, et Amice Colendissime,

Vix tres quatuorve dies sunt elapsi, ex quo Epistolam per
tabellionem ordinarium ad te dabam. Memineram ibi cujusdam
libelli a Domino Boylio conscripti, et tibi transmittendi. Non
tum aifulgebat spes tam cito nanciscendi amicum, qui eum
perferret. Ex eo tempore se obtulit quidam opinione mea cele-
rius. Accipias igitur nunc, quod tunc mitti non poterat, unaque
Domini Boylii, qui nunc rure in Urbem reversus est, salutem
officiosissimam. Rogat ille, ut Praefationem in Experimenta
ipsius circa Nitrum factam consulas, intellecturus inde verum,
quem sibi prsestituerat in eo Opere, scopum; ostendere videli-
cet, resurgentis * Philosophiae solidioris placita claris experi-
mentis illustrari, et hsec ipsa sine Scholarum formis, quaUtati-
bus, elementis nugatoriis optime explicari posse; neutiquam
autem in se suscepisse, naturam Nitri docere, vel etiamimpro-
bare ea, quse de materiae homogeneitate, deque corporum
differentiis, ex motu et figura, etc. duntaxat exorientibus, a
quoquam tradi possunt. Hoc duntaxat se voluisse ait, texturas
corporum varias, varia eorum discrimina inducere, ab iisque
diversa admodum eifecta proficisci, riteque inde, quamdiu ad
primam materiam resolutio facta non fuerit, heterogeneitatem
aliquam a Philosophis et aliis concludi. Nec putem, in rei fundo
inter te et Dominum Boyhum dissensum esse. Quod vero ais,
omnem calcem, cujus meatus angustiores sunt, quam ut parti-
culas Nitri continere queant, quorumque parietes languidi sunt,
aptam esse ad motum particularum Nitri sistendum, proindeque
ad ipsum Nitrum redintegrandum ; respondet BoyHus, si curn
aliis calcibus Spiritus Nitri misceatur, non tamen cum ipsis
verum Nitrum compositum iri.

Quoad Ratiocinationem, qua ad evertendum vacuum uteris,
attinet, ait Boyhus, se eam nosse et praevidisse, at in ipsa

nequaquam acquiescere: qua de re aUbi dicendi locum fore
asserit.

Petiit, ut te rogarem, an suppeditare ipsi exemplum possis,
in quo duo corpora odora, in unum conflata, corpus plane
inodorum (Nitrum scilicet) componant. Tales ait esse partes
Nitri, Spiritum quippe ipsius teterrimum spargere odorem,
Nitrumque fixum odore non destitui.

Kogat porro, ut probe consideres, an probam institueris inter
glaciem aquamque cum Nitro ejusque Spiritu comparationem :
cum tota glacies non nisi in aquam resolvatur, glaciesque
inodora, in aquam relapsa, inodora permaneat; discrepantes
vero quahtates inter Nitri spiritum ejusque salem fixum reperi-
antur; uti Tractatus impressus abunde docet.

Hiec et simiha, inter disserendum de hoc argumento, ab
Illustri Authore nostro accipiebam; quae, per memorije mese
imbecinitatem, cum multa ejus fraude potius, quam existima-
tione, me repetere certus sum. Cum de rei summa consentiatis,
nolim hsec ulterius exaggerare ; potius author essem, ut ingenia
jungatis uterque ad Philosophiam genuinam soHdamque certatim
excolendam. Te imprimis monere mihi fas sit, ut principia rerum
pro Mathematici tui ingenii acumine consolidare pergas: uti
Nobilem meum amicum BoyHum sine mora pelHcio, ut eandem
experimentis et observationibus, phiries et accurat^ factis, con-
tirmet iUustretque. Vides, Amice Charissime, quid moUar, quid
ambiam. Novi nostrates hoc in Regno Philosophos suo muneri
experimentaU nequaquam defuturos ; nec minus persuasum mihi
habeo, te quoque provincia tua gnaviter perfuncturum, quic-
quid ogganniat vel criminetur sive Philosophorum sive Theolo-
gorum vulgus. Cum Uteris pra^gressis jam te fuerim pluribus
ad hoc ipsum hortatus, nunc me reprimo, ne fastidium tibi
creem. Hoc saltem peto ulterius, ut qusecunque eorum typis
jam mandata sunt, qua? vel in Cartesium es commentatus, vel
ex inteUectus tui scriniis propriis depromsisti, quanto ocius mihi
transmittere per Dominum Serrarium digneris. Habebis me tanto
arctius tibi devinctum, inteUigesque quavis data occasione, me
esse

Ttii Stiidiosissimim

Henr. Oldenburg.

■M

i;.?i

Londini, 4. Augnst. 1663.

• Ed. Pr. : resurgenti.

246

EPISTOLA XVn.

247

Epistola XVIT (olim xxx).

Viro Doctissimo ac Prudeniissimo

PETRO BALLING

B. D. S.

Versio *.

Dilecte Amicej

Postrema tua, 2(5. elapsi mensis, ni fallor, scripta, recte ad
meas manus pervenit. Non exigua me ea tristitia ac sollicitudine
affecit; licet eadem valde decreverit, ubi tuam prudentiam et
animi fortitudinem perpendo, quibus fortunse, vel potius opinionis
incommoda eo tempore, quo validissimis te oppugnant armis,
contemnere nosti. Mea tamen indies accrescit sollicitudo; et
propterea per nostram ego te amicitiam oro atque obsecro,' ne
multis ad me scribere tibi grave sit. Quantum omina, quorum
mentionem facis, attinet, nempe quod infante tuo adhuc sano
et valente tales gemitus audiveris, quales edebat quum gegrotabat,
et paulo post fatis concedebat; existimarem ego, hunc verum
non fuisse gemitum, sed non nisi tuam imaginationem ; quia
ais, quod, quum te levabas, et, ut audires, te componebas, tam
clare eos non audiveris, quam antea, vel postea, quum in som-
num relapsus fueris. Profecto hoc ostendit, eos gemitus non
nisi meram fuisse imaginationem, quae soluta et libera certos
gemitus efficacius et vividius imaginari potuit, quam eo tempore,
quo te erigebas, ut ad certum locum auditum dirigeres. Quod
hic dico, aHo casu, qui mihi elapsa hieme Rhenoburgi ** accidit,
confirraare, simulque explicare possum. Quum quodam mane,
lucescente jam coelo, ex somnio gravissimo evigilarem, imagines,
quae mihi in somnio occurrerant, tam vivide ob oculos versa-
bantur, ac si res fuissent verae, et praesertim cujusdam nigri
et scabiosi Brasihani, quem nunquam antea videram. Hsec imago
partem maximam disparebat, quando, ut me alia re oblectarem,
oculos in librum vel aliud quid defigebam: quamprimum vero

Hanc non fecerunt, sed ab ipso Spinoza factam esse arbitrabantnr
veteres editores, quandoquidera in Vers. Belg. margine Latina verba
afFeruntnr.

** Itaque aut \ oorburgo amicos revisurus illuc reversus erat, aut
epistola anni 1663 est. Cf. supra pag. 234.

oculos a tali objecto rursus avertebam, sine attentione in aliquid
oculos defigendo, mihi eadem ejusdem ^thiopis iraago eadem
vividitate, et per yices, apparebat, donec paulatim circa caput
dispareret. Dico, idem, quod raihi in sensu raeo interno visus
occurrit, in tuo occurrisse auditu. Sed quoniam causa longe
diversa fuit, casus tuus, non vero meus, oraen fuit. Ex eo, quod
jara narrabo, res clare deprehendetur. Eifectus iraaginationis ex
constitutione yel Corporis vel Mentis oriuntur. Hoc, ut omnem
evitera prolixitatera, impraesentiarum sola expericntia probo.
Experiraur febres, aliasque corporeas alterationes, dehriorum
causas esse, et eos, qui tenacera habent sanguinera, nihil aliud
quara rixas, raolestias, caedes, hisque sirailia iraaginari. Videmus
etiara iraaginationera tanturaraodo ab animae constitutione
deterrainari; quandoquidera, ut experiraur, intellectus vestigia
in omnibus sequitur, et suas imagines ac verba ex ordine,
sicuti suas demonstrationes intellectus, concatenat et invicem
connectit ; adeo ut fere nihil possimus intelligere, de quo imagi-
natio non aUquara e vestigio formet imaginera. Hoc cura ita
sit, dico, oranes imaginationis effectus, qui a corporeis causis
procedunt, nunquam rerum futurarum posse esse omina; quia
eorundem causae nullas res futuras involvunt. Sed vero iraagi-
nationis eifectus, vel iraagines, quae originera suara ab Mentis
constitutione ducunt, possunt alicujus rei futurse esse omina;
quia Mens ahquid, quod futurura est, confuse potest prsesentire.
Quare id adeo firraiter et vivide potest sibi iraaginari, ac si
ejusraodi res esset prsesens; nerape, pater (ut tui siraile adducam
exemplum) adeo fiUura suura aniat, ut is et dilectus fihus quasi
unus idemque sint. Et quoniam (juxta id, quod alia occasione
deraonstravi) fihi essentiae affectionura, et quae inde sequuntur,
necessario in Cogitatione dari debet idea, et pater, ob unionera,
quam cum fiho suo habet; pars meraorati fiHi est, etiam necessario
patris anima de essentia ideali filii, et ejusdem aifectionibus, et
iis, quae inde sequuntur, participare debet, ut ahbi prohxius
demonstravi. Porro, quoniam patris anima idealiter de iis, quae
essentiam fih*i consequuntur, participat, ille (ut dixi) potest
interdum aliquid ex iis, quse ejus -essentiam consequuntur, tam
vivide imaginari, ac si id coram se haberet, si nimirura sequentes
concuPTunt conditiones: I. si casus, qui filio in vitge decursu
accidet, notabilis erit; II. si tahs erit, quem facillirae imaginari
possumus ; III. si tempus, quo hic continget casus, non adraodum
remotum est ; IV. denique si corpus bene constitutum est ; non
tantura quod sanitatera spectat, sed etiam si liberum, et omni-

1*''H

248

EPISTOLA XVII.

EPISTOLA XVm.

249

bus curis et negotiis vacuum est, quse externe sensus turbant.
Huic rei inservire quoque potest, quod ea cogitemus, quae ut
plurimum his similes excitant ideas. Exempli gratia, si, interea
dum cum hoc illove loquimur, gemitus audimus, plerumque fiet,
ut, ubi de eodem homine iterum cogitamus, ii gemitus, quos
auribus percipiebamus, quum cum ipso loquebamur, in memoriam
sint venturi. Haec, amice dilecte, mea de tua Quaestione est
sententia. Brevissimus, fateor, fui ; sed dedita opera, ut materiam
prima quavis occasione ad me scribendi tibi suppeditarem, etc.

Voorburgi, 20 Julii 1664 (?).

EpISTOLA XVIII (OLIM XXXl).

Clarissimo Viro
B. D. S.

GUILIELMUSDEBLYENBERGH.

Versio *.

Mi Domine, et Amice ignoiey

Jam ssepiuscule tuum Tractatum, una cum ejus Appendice,
nuper in lucem editum, attente evolvi. Magis me decebit, quam
alium, ut ** tibi narrem summam quam in eo reperi soliditatem,
et quam inde percepi voluptatem; id tamen reticere nequeo,
quod, quo frequentius cum attentione eum percurro, eo magis
mihi placeat, et continuo aliquid observem, quod antea non
animadverteram. Verumenimvero (ne hac in Epistola Adulator
videar) nolo ejus Auctorem nimium admirari : Novi, Deos omnia
laboribus vendere. Ne autem te in admiratione nimis diu deti-
neam, quis sit, et qui fiat, ut tibi ignotus tanta ad te scribendi
libertate utatur, dicam tibi, eum esse, qui, desiderio purse et
sincerae veritatis impulsus, in brevi hac et fragili vita pedes

In Vers. Belg. margine Latina verba non laudantur; itaque ipsum
Blyenberghii epistolam illie repeti apparet. Cflf. qnae ad ep. XX notaturi
sumus. At quoniam ad Spinozam cognoscendum nihil facit, exemplar
vernacule scriptum hic omittimus. Versionem Latinam alicui ex amicis
tribuendam opinamur.

Ex. Belg. — Ed. Lat. ut aliis, quam.

suos in scientia, quantum humanum nostrum patitur ingenium,
figere studet: quique nuUum alium, ad indagandum veritatem'
scopum sibi praefixit, quam ipsam veritatem; quique scienti^
nec honores nec divitias, sed meram veritatem, tranquillitatem-
que tanquam veritatis effectum, sibi acquirere conatur; et qui,
ex omnibus veritatibus ac scientiis, nuUis magis quam Meta-
physicis, si non omnibus saltem aliqua earum parte, se oblectat :
et qui omnem suam vitse delectationem in eo collocat, ut horas
otiosas et subcisivas in iis transigat. Verum nec quivis adeo
beatus est, nec tantum adhibet studium, quantum mihi persu-
adeo te adhibuisse, et propterea quivis eo perfectionis non
pervenit, quo te jam pervenisse, ex opere tuo perspicio. Verbo
ut absolvam, is ipse est, quem familiarius cognoscere tibi hcebit,
si eum tibi tantopere devincire placeat, ut aperias et quasi
perfores haerentes ejus cogitationes.

Sed ad Tractatum tuum redeo. Quemadmodum inibi multa
inveni, quae summopere palato arridebant, ita etiam qusedam
obtulerunt sese concoctu difficilia, quaeque raihi tibi ignoto ita
objicere haud a^quum foret, eoque magis quod, grata nec ne
haec sint futura, me latet; et hsec est causa, cur hsec prsemit-
tam, et rogem, an liceat, si his vesperis Hiemahbus tempus
superfuerit, tibique placuerit ad meas difficultates, quse mihi in
hbro tuo adhuc restant, respondere, nonnuUas earum transmit-
tere ; hac tamen lege et obtestatione, ne ego rei magis neces-
sariae tibique magis acceptae impedimento sim : quoniam nihil
intensius, juxta promissa in libro tuo facta, quam latiorem
opinionum tuarum explicationem ac editionem desidero. Ipse id,
quod tandem calamo et chartae credo, coram salute impertita
prcnestitissem ; quia vero primo tuum hospitium mihi ignotum
erat, dein morbus contagiosus, et denique munus meum impe-
diebant, hoc ipsum in aliud ac ahud tempus dilatum est.

Ne vero haec epistola plane sit vacua, et quia simul spe
diicor, non tibi fore ingratum, unicum tantum tibi proponam :
nempe, te passim, tam in Principiis quam in Cogitatis Metaphy-
sicis, statuere, sive ut propriam sententiam, sive ut Cartesium,
cujus Philosophiam docebas, explicares, creare et conservare, unum
et idem esse (quod per se adeo clarum est iis, qui eo suas
cogitationes direxerunt, ut etiam prima sit notio), et Deum non
modo Substantias, sed etiam motum in Substantiis creasse, hoc
est, Deum non solum Substantias in statu suo, continua creatione,
verum etiam earundem motum ac conatum conservare. Deus,
verbi causa, non tantum efficit, ut anima, immediata Dei

'i. '■

250

EPISTOLA XVm.

EPISTOLA XVIII.

251

voluntate atque operatione (perinde est, quomodo id nomines)
diutius existat, inque suo perseveret statu; verum etiam causa
est, ut tali modo sese ad animse motum habeat: hoc est,
quemadmodum continua Dei creatio efficit, ut res diutius existant,
ita quoque conatus vel rerum motus per eandeni causam fit in
rebus; quandoquidem extra Deum nuUa motus datur causa.
Sequitur igitur, Deum non tantum causam esse Substantiie
Mentis, sed etiam cujuscunque conatus vel motus Mentis, quem
voluntatem nuncupamus, veluti passim statuis ; ex qua assertione
etiam necessario sequi videtur, vel nil mali in motu sive mentis
voluntate * esse, vel Deum ipsum illud malum immediate operari.
Nam ea quoque, qu?e mala apellamus, per animam, et conse-
quenter per ejusmodi immediatum influxum et Dei concursum *
fiunt. Exempli gratia, Anima Adami vult edere de fructu
prohibito; efficitur ergo, juxta superius tradita, non tantum ut
illa Adami voluntas per Dei influxum velit, sed etiam, quemad-
modum statim ostendetur, ut tali modo velit ; adeo ut ille Adanii
prohibitus actus, quatenus Deus non modo voluntatem ejus
movebat, sed et quatenus eam tali modo movebat, vel in se
non sit malus, vel ut Deus ipse illud operari videatur, quod
nos malum vocamus. Nec aut tu aut D. Cartesius hunc nodum
solvere videris, dicendo malum esse Non Ens, cum quo Deus
non concurrit : unde enim voluntas edendi aut voluntas Diabolorum
ad superbiam procedebat? Nam quoniam voluntas (ut recte
animadvertis) non sit diversum quid ab ipsa Mente, sed sit
hic aut ille motus, vel Mentis conatus *, tam ad hanc quam
ad illam motionem concursu Dei ei opus erit; jam vero Dei
concursus, ut ex scriptis tuis intelligo, nihil aliud est, quam
rem per suam voluntatem hoc vel illo pacto determinare:
sequitur, ergo Deum. seque cum mala voluntate, quatenus mala
est, ac cum bona, quatenus bona est, concurrere, hoc est, eam
determinare. Nam voluntas Dei, quse causa absoluta est omnium
quae existunt, tam in substantia quam in conatu, videtur etiam
prima causa esse malse voluntatis, quatenus mala est. Deinde
nuUa in nobis fit voiuntatis determinatio, quin Deus eam ab
seterno sciverit; alioquin, si nesciverit, in Deo imperfectionem
statiiimus; sed qui Deus illam afiter sciverit, quam ex suis
Decretis? Sunt igitur ejus Decreta nostrarum determinationum
causa ; et ita rursum sequi videtur, malam voluntatem vel iion

esse malum quid, vel Deum iUius mali causam esse immediatam
et id operari. Neque hic Distinctio Theologorum, de differentia
mter actum et malum actui adhserens, locum habere potest •
nam Deus cum actum tum modum actus decrevit, hoc est
Deus non solummodo decrevit, ut Adamus ederet, verum etiam'
ut necessario contra mandatum ederet. Adeo ut iterum sequi
videatur, vel tb edere Adami adversus prc^ceptum non esse
malum, vel Deum ipsum illud operari.

HiL'c sunt, Vir Clarissime *, quse in pr^sentia in Tractatu
tuo percipere nequeo : extrema namque utrinque statuere durum
est. lale autem responsum a perspicaci tuo judicio et industria,
quod mihi faciat satis, exspecto, et spero me sequentibus meis
ostensurum quantum tibi propterea debeam. Certo tibi Vir
Clar. persuadeas, me haec nulla alia de causa, quam studio
veritatis quaerere : liber sum, nuUi adstrictus professioni, honestis
mercaturis me alo, et tempus, quod mihi rehquum est, hisce
rebus impendo. Submisse quoque rogo, ut mese difficultates tibi
non sint mgratae; si ad hasce respondere animus est, id quod
ardentissune cupio, scribe ad, etc. **

Dordraci 12. Decemb. 1664.

GUIL. DE BlYENBERGH.

.. ^^' ^*i^'' ; ^^'aerde Heer, id est Domine carissime.
±.x. Belg. haec addit : ondenvi/le sal ick sijn en hluven,

MIJN HEER

U E. DienMwillige dienaer,
W. VAN Bl.

•1,

'-11

: /1

* Intellige : tn nientis motti sive voluntate et mox : Dei influ.ruin et
ioncursum ; deinde : Mentis motus vel conatus (Ex, Belg.).

252

EPISTOLA XIX.

253

] »

«:i

Epistola XIX (oLiM xxxn).

Viro Doctissimo ac Prudentissimo

GUILIELMO DE BLYENBERGH

B. D. S.

Besponsio ad prwcedentem .

Versio *.

Amice Ignote,

Epistolam tuam 12. Decembris datam, et in alia inclusam,
scripta 24. ejusdem mensis, 26. Schiedami demum accepi; unde
intensum tuum veritatis amorem, eamque solummodo omnium
studiorum tuorum scopum eese, intelligebam : quod me, qui etiam
in nihil aliud animum intendo, ut concluderem coegit, non
tantum petitionem, nempe ut ad tuas, quas jam mittis et im-
posterum mittes, Quaestiones pro viribus mei intellectus respon-
derem, plene concedere, verum omnia quoque pro mea parte
conferre, quae ulteriori notitiie sincerjeque amicitise inservire
queunt. Quantum enim ad me attinet : Nullas ex omnibus rebus,
quae in potestate mea non sunt, pluris facio, quam cum Viris
veritatem sincere amantibus foedus inire amicitiae; quia credo,
nos nihil omnino in mundo, quod nostrae potestatis non est,
tranquillius, quam istiusmodi homines, posse amare; quoniam
tam impossibile est amorem dissolvere, quem ii erga invicem
habent, eo quod amore, quem unusquisque erga veritatis co-
gnitionem habet, fundatus est, quam ipsam veritatem semel per-
ceptam non amplecti. Est insuper summus ac gratissimus, qui
in res **, quae nostri arbitrii non sunt, dari potest ; quando-
quidem nulla res, praeter veritatem, diversos sensus et animos
penitus unire valet. Taceo maximas utilitates, quae inde fluunt,
ut rebus, quas procul dubio ipse nosti, diutius te non detineam,
quod tamen huc usque feci, quo eo melius ostenderem, quam

• Ipsi Spinozje triboenda. Nam etsi exemplum vernaculnm habere
poterant veteres editores, tamen in margine Ed. Belg. Latina vocabula
adscripta sunt. Nec in exemplo illo erat Waardste Vrient nec Amice
Ignote, quae in Operibus Posth. leguntur. Cf. pag. 69.
Ed. Pr. : guce in rehus.

••

gratum mihi et imposterum futurum sit, occasionem nancisci ad
meum tibi oflficium praestandum.

Ut autem praesentem captem, propius accedam, et ad Quses-

tionem tuam respondebo, quae in eo vertitur cardine, nimirum,

Quod clare videatur sequi, tam ex Dei Providentia, qu» ab

ejus Voluntate non differt, quam ex Dei Ooncursu, rerumque

Creatione continua, vel nulla dari peccata nuUumve malum, vel

Deum ea peccata atque illud malum eflBcere. Verum non ' ex-

pHcas, quid per malum intelligas, et quantum ex exemplo de

determinata voluntate Adami perspicere Hcet, videris per malum

intelligere ipsam voluntatem, quatenus tali modo determinata

conciperetur, vel quatenus Dei mandato repugnaret, et propterea

ais, magnam esse absurditatem (ut et ego, si se ita res haberet)

alterutrum horum statuere, nempe, Deum ipsum res, quse contra

suam voluntatem sunt, operari, vel eas bonas fore, Hcetvolun-

tati Dei repugnarent. Quoad me, non possum concedere, peccata

et malum quid positivum esse, multo minus, aliquid esse aut

fieri contra Dei voluntatem. Econtra dico, non solum peccata

non esse quid positivum, verum etiam afiarmo, nos non nisi

improprie vel humano more loquendo dicere posse, nos erga

Deum peccare, ut cum dicimus, homines Deum offendere.

Nam, primum quod spectat, novimus, quicquid est, in se con-
sideratum sine respectu ad ahud quid, perfectionem includere,
quae sese eo usque in quacunque re extendit, quo se extendit
ipsa rei essentia: nam essentia etiam nihil aliud est. Sumo,
exempli gratia, consilium sive determinatam Adami voluntatem
ad edendum de fructu prohibito : hoc consiHum, sive illa deter-
minata voluntas, in se sola considerata tantum perfectionis in-
cludit, quantum realitatis exprimit; et hoc inde intelligi potest,
nempe, quod in rebus nulJam imperfectionem possimus concipere,
nisi ad alias res attendamus, quae plus habent reahtatis; et
propterea in Adami decreto, quando illud in se consideramus,
nec cum ahis perfectioribus, perfectioremve statum ostendenti-
bus, coraparamus, nullam poterimus invenire imperfectionem ;
imo cum infinitis aliis comparare respectu ilhus longe perfecti-
oribus, uti lapidibus, truncis, etc. licet. Et hoc quivis revera
quoque concedit, nam quiUbet res, quas in hominibus detestatur,
cumque aversione contemplatur, in animahbus cum admiratione
intuetur, uti apum bella, atque columbarum zelotypiam, etc.
quae in hominibus spernuntur, et nihilominus ob ea animalia
perfectiora judicamus. Haec cum ita sint, clare sequitur, peccata,
quandoquidem ea nil nisi imperfectionem indicant, non posse in

''?M

■N

254

EPISTOLA XIX.

255

aliquo consistere, quod realitatem exprimit, sicuti Adami decreto
ejusque executione.

Praeterea neque dicere valemus, Adami voluntatem cum Lege
Dei pugnare, ac ideo illam esse malam, quia Deo displiceret:
nam, praeterquam quod magnam in Deo poneret imperfectionem,
si quicquam contra ejus Voluntatem fieret, sique quid deside-
raret. cujus compos non fieret, ejusque natura tali modo deter-
minata esset, ut, quemadmodum creaturae, cum his Sympathiam,
cum illis Antipathiam haberet; etiam omnino cum voluntate
Divinae naturae pugnaret. Quia enim illa ab ejus intellectu non
discrepat, impossibile aeque est, aliquid fieri contra ejus Volun-
tatem, ac contra ejus Intellectum ; hoc est, id, quod contra
ejus Voluntatem fieret, talis deberet esse naturae, ut ejus etiam
Intellectui repugnaret, ut Quadratum Rotundum. Quandoquidem
ergo voluntas decretumve Adami, in se spectatum, nec malum
nec quoque, proprie loquendo, contra Dei Voluntatem erat;
sequitur, Deum ejus causam posse, immo, juxta eam rationem,
quam animadvertis, debere esse. Non vero quatenus malum
erat: nam malum, quod in eo erat, non erat ahud, quam pri-
vationis status, quem propter illud opus Adamus amittere
debebat; et certum est, Privationem non esse quid positivum,
eamque respectu nostri, non vero Dei intellectus ita nominari.
Hoc autem hinc oritur, quia cuncta ejusdem generis singularia,
ea omnia, verbi gratia, quae extemam hominum figuram habent,
una eademque Definitione exprimimus, et idcirco judicamus, ea
omnia aeque apta esse ad summam perfectionem, quam ex
ejusmodi Definitione deducere possumus; quando autem unum
invenimus, cujus opera cum ista pugnant perfectione, tunc id
ea privatum esse judicamus, et a sua natura aberrare; quod
haud faceremus, si id ad ejusmodi definitionem non retulissemus,
talemque ei naturam affinxissemus. Quoniam vero Deus res
nec abstracte novit, nec id genus generales format definitiones,
nec plus realitatis rebus competit, quam iis Divinus inteUectus
et potentia immisit et revera tribuit, manifesto sequitur, pri-
vationem istam solummodo respectu nostri intellectus, non vero
respectu Dei dici posse.

Hisce, mihi ut videtur, Quaestio penitus soluta est. Ut vero
viam magis planam reddam, omnemque scrupulum evellam,
necesse habeo, ad has duas sequentes Quaestiones respondere.
Nempe primo, quare S. Scriptura dicat, Deum flagitare, ut se
improbi convertant, et etiam, quare Adamo prohibuerit ex ar-
bore non edere, cum tamen contrarium conclusisset. Secundo,

quod ex dictis meis sequi videatur, improbos superbia, avaritia
desperatione, etc. seque Deum colere, ac probos generositate '
patientia, amore, etc, propterea quod Dei voluntatem exse-
quuntur.

Ad primum ut respondeam dico, Scripturam, quia plebi pra-
cipue convenit et inservit, continuo humano more loqui- plebs
etenim rebus subhmibus percipiendis inepta est. Et hjec est
ratio cur mihi persuadeam, ea omnia, qu^ Deus Prophetis
revelavit ad salutem esse necessaria, legum modo scribi- et
hoc pacto mtegras Parabolas Prophet* finxerunt. Nempe primo
Deum, qma salutis et perditionis media revelarat, quorumque
erat causa, mstar Regis ac Legislatoris adumbrarunt ; media
quae ml nisi causae sunt, Leges appellarunt, et ad moduni
Legum conscripserunt ; salutem perditionemque, quse nil nisi
effectus sunt, qm necessario ex iUis mediis fluunt, tanquam
praemium et poenam proposuerunt. Atque juxta hanc Parabolam
magis quam juxta veritatem omnia sua verba ordinarunt Deum-
que ad mstar hominis passim expresserunt, modo iratui^, modo
misencordem, jam futura desiderantem, jam zelo et suspicione
captum, qum ab ipso Diabolo deceptum; adeo ut Philosophi
et simul omnes, qui sunt supra Legem, hoc est, qui Virtutem
iion ut Legem sed ex amore, quia praestantissima est, sequun-
tur, ejusmodi verbis non debeant off^endi.

Edictum ergo Adamo factum in hoc solummodo consistebat
nempe quod Deus Adamo revelavit, ro edere ex iUa arbore
mortem operari, quemadmodum et nobis per naturalem intellec-
tum revelat, venenum esse mortiferum. Si vero roges, in quem
hnem hoc ei revelaret? responsum do, ut eum tanto scientia
perfectiorem redderet. Deum ergo interrogare, quamobrem ipsi
perfectiorem non dederit voluntatem, est aeque absurdum, ac
interrogare, cur circulo omnes globi proprietates non fuerit
mrgitus uti ex supra dictis perspicue sequitur, et ego SchoJio
mp. 15 Partis ^ primae Princip. Cartes. more Geometrico
clemonstrat. demonstravi.

Secundam difficultatem quod attinet, verum quidem est,
impios Dei voluntatem suo modo exprimere; ideo tamen cum
probis nullatenus sunt comparandi: quo enim Res aliqua plus
perfectionis habet, eo etiam magis de Deitate participat, Deique
perfectionem exprimit magis. Quum ergo probi inaestimabiliter
pius perfectionis quam improbi habeant, virtus eorum cum
improborum virtute comparari nequit, eo quod improbi amore
L^ivino, qm ex Dei profluit cognitione, et quo solo nos pro

■'ii

256

EPISTOLA XIX.

257

I f

humano nostro intellectu Dei servi dicimur, carent. Imo, quia
Deum non cognoscunt, non sunt nisi instrumentum in manu
Artificis, quod inscium servit, et serviendo coiisumitur; probi
contra conscii serviunt, et serviendo perfectiores evadunt.

AddimQS ipsins auctoris verba Hollandica, qnse in diario anni 1705.
publici jaris fecit Franciscus Halma ex autographo hodie deperdito.
Quod accurate ab illo descriptum esse, probatur Epistola XXVII simul
expressa cujusque archetypum habemus.

(Boekzaal der Geleerde Werrelt, Maart— April 1705, blz. 352 w.)

Mijn HeeVy en seer aangename vrient,

V. E. brief van den 12. ingesloote in een ander van den 21
december, heb ik op den 26 dito, synde te schidam, eerst ont-
fangen, iiyt de ivelke verstont sijn E. qroote liefde tot de waarhyt,
en dat zy alleen het doel van al syn geneegentheeden is, dat my,
die ook niet anders beoogt, heeft doen besluyten niet alleen UE.
versoek, namelyk van op de vraagen, die hy nu sent, en in ge-
volig senden sal, nae myn vcrstant te willen antwoorden, vol-
koomentlyk toe te staan, maar ook van myn kant alles te doen
dat tot naarder kennis, en oprechte vrienschap sat konnen strek-
ken. Want voor my oan al die dingen, die buyten myn maght
syn, geen grooter aght als de eer te moogen hebbe^i, van met
luyde, die de waarhyt opreghtlyk beminnen, in verbont van
vrientschap te treede, om dat ik geloof, dat ivy niets ter werelt,
dat buyten onse maght is, gerustigh konnen beminnen, dan
sodanige menschen; doordien de liefde, die alsulke tot malkander
draage, om dat sy gegront is op die, die ieder tot de kennis der
waarhyt heeft, so onmogHyk is te scheiden, als de ivaarhyt, eens
gevat synde, niet te omhelse. daar by is sy de grootste, en aan-
genaamste, die tot dingen, die buyten onse maght syn, kan ge-
geven worden; over-[Sb3}mits geen ding,behalve dewaarhyt, kan
verscheide sinnen en gemoederen teenemaal vereenigen. ik ver-
sweig de oovergroote nuttigheeden die 'r uyt volgen, om UE. niet
langer op te houden met dingen die hy, ongettvyfelt, selfs wel
weet; dat ik eevenwel dus var gedaan heb, om des te beeter te
toonen, hoe aangenaam my is, en in toekoomende syn sal, ge-
leegenthyt te moogen hebben, van myn gereeden dienst te konnen
betoonen. en, om de teegenwoordighe waar te neemen, sal ik toe-

treede om op U.E. vraag te aantwoorde, de welke hier op drayt,
namelyk, dat schynt klaarlyk te volgen so wel uyt gots voorsie-
nighyt, die van syn wil niets verschilt, als ook uyt gots meede-
werking en der dingen geduurig herscJiepping, oft dat 'r geen
sonden noch quaat is, oft dat got die sonden en dat quaat doet,
Doch U.E. verklaart niet wat hy by quaat meent, en na ikuyt
het voorbeelt van de bepaalde wil van Adam sien kan, so schynt
het, dat U.E. by quaat verstaat de tvil selve, voor soo veel men
hem begrypt sodaanig bepaalt te syn, oft voor so veel die tegen
gots verbot stryden sow; en derhalve leikt een groote ongerymt-
hytj (gelyk ik meede, indient so was, sow toestaan) een van dese
tive vast te stellen, namentlijk, dat got dingen, die tegen syn wil
waaren, sow selfs veroorsaake, oft dat sy goet soude syn, niet
tegenstaande dat sy tegen gots wil waaren. maar voor my ik
sow niet konnen toestaan, dat sonden, en quaat iet stelligs is,
en veel min dafr iet sow syn of beuren tegen gots v^il, maar
m tegendeel [354] zeg ik, niet alleen dat de sonde niet iet
stelhgs is, maar ook, datmen niet, dan oneigentlyk, of mensche-
lyker wys spreekende, seggen kan, dat men tegen got sondight,
gelyk als wanneer men segt, dat de menschen got vertoornen!
Want, belangende het eerste, men weet wel, dat al wat V is, in
sigh aangemerki, sonder opsight op genege ander ding, volmaakt-
hyt insluyt, die sich, altyt eeven so var strekt in ieder ding,
als des selfs weesen. want het ook niet anders is. by voorbeelt
neem ik ook het besluyt, of bepaalde wil van Adam, om van de
verboode vrught te eeten; dat besluyt of bepadde unl, in sich
alleen aangemerkt, so veel volmaakthyt insluyt als sy van weese
uytdrukt, en dit kant men hier uyt verstaan, namentlyk dat men
tn de dingen geen onvolmaakthyt kan begrypen, ten sy men op
andere let, die meer weese hebben, en derhaJve in H besluyt van
Adam, als men dat in sich selve aanmm^kt, sonder het met an-
dere, die volmaakter syn, of die volmaakter stant toonen, te
vet^geleike, geen onvolmaakthijt sal konnen vinden. Ja, men kan
Jiet vergelyke met oneindlyke andere dingen, die ten opsicht van
dat veel onvolmaakter syn, gelyk steenen, blokken etc. en dit stemt
elk een ook, inder daat, toe, tvant ieder de selfde dingen, die
men in de menschen verfoeyt, en met teegenhyt aansiet, in de
diere met verwondering, en vermaak aansiet, gelyk by voorbeelt
het oorloge van de beien, de jaloershyt in de duyven, etc. welke
dingen men in de menschen verfoeyt, m niet te min door de selve
wy de beeste volmaakter oordeelen, dit so synde so [355] volgt
klaarlyk, dat sonden, overmits die niet dan onvohnaakthvt

n. 17

•» 1

« 1 1

258

EPISTOLA XIX.

EFISTOLA XLX.

259

beteikenen, niet konnen bestaan in iet, dat weesen uyt drukt,
gelijk het besluyt van Adatri, of het uijtvoeren van het selve.

Vorders mm kant ook niet seggeti, dat de tvil van Adam
streidigh tegen gots ivil ivas, en dat sy daar om quaat was, om
dat se got onaangenaam soude sijn. Want hehalve dat het een
groote onvolmaakthgt in got zou stellen dat V iet tegen syn wil
sow geschieden, en dat hy iet tvenschen sow dat hy niet en vm-
kreeg, en dat syn natuur sodanig hepaalt sow syn, dat hy gelyk
de schepselen, met eenige dinge sympatie, met andere antipatie
hehhen smv; het sow ook teenemaal tegen de natuur oan gois
wil streidig syn. ivant overmits die van syn verstant niets ver-
schilt, so is het so mmogelyk, iet tegen syn wil te geschieden,
als tegen syn cerstant : dat is, dat tegen syn tvil geschieden sow,
most sodanigh van natuur syn, dat het tegen het verstant streed,
gelyk een vierkantigh ront. dewijl dan de unl of hesluyt van
Adam, in sich aangemerkt, geen kuaat en was, noch, eygentlyk
gesprooken, tegen gots tvil; so volgt het, dat got oorsaak van di^
kon syn, ja, volgens die reden die U.E. aamnerkt, most sijn,
maar niet voor so veel het quaat was, want het quaat dat 'r
in was, niet dan een berooving van een volmaakter staat was,
die Adam door dat werk most verliesen, en tis seeker dat hc-
rooving niet iet stelligs is, en dat die maar gesyt wort ten op-
sicht van om verstant, en niet ten opsicht van gots verstant. en
dit komt hiet^ van daan, namelyk om dat [356] wy al de hij-
sondere van een geslacht, gelyk, hy vom'heelt, al die uijterlyk (k
gedaante van menschen hehhen, met een en deselve definitie uyt-
drukken, en derhalve die altemaal oordeelen wy eeve hequaam h
syn tot de grootste volmaakthyt, die men uyt so een definitic
kan deduceeren, en als men dan een vinden, tviens werke tegcn
die volmaakthyt strydigh zyn, die oordeelen wy dan van djc
herooft te sijn, en als van syn natuur afdwaalen, dat wy niet
doen en sow, indien wy hem onder so een definitie niet ge-
braght hadden, en so een natuur toegedicht; maar om dat gut
de dingen niet ahstraktlyk kent, nocht sodanige generale definitien
maakt; noght de dingen geen meer weesen toebeoort, alslietgeen
H godlyk verstant, en macht hen toeschikt, en inderdaat geeft, xo
volgt klaarlyk, dat die berovingh ten opsicht van ons verstaiit
alleen, maar niet ten opsicht van got kan gesyt worden. en
hier meede, na myn dunken, is de questie teenemaal gesolveert.
doch om de haan ook klaar te maaken en alle aanstoot wegh f^
neemen, so dien ik noch op dese twe navolgende questien fe
aanticoorde, te weeten, 1. waarom dat de schriftuur syt dat (jot

hegeert, dat de godeloose sigh bekeeren, en ook waarom heeft hu
Adam verbooden, van de boom niet te eeten, daar hy het teeaen-
deel beslooten had. 2. dat uyt myn seggen lykt te volgen, dat de
godeloose met haar hoovardei, gulsighyt, wanhoop,' etc. qot so
wet dienen, als de vroomen tnet eedelmoedighyt, gedult liefde
etc. wyl sy ook gotswU uytvoeren. Doch, om op het eerste te
aant- [:^57] woorde, so seg ik, dat de schriftuur, om datse
voor t gemeen volk voornaamlyk dient, geduurigh menschelv-
ker wys spreekt, want het volk is niet bekuaam om hooqe din-
gen te verstaan, en derhalven geloof ik, dat al de dinqen. die
got de propheeten geopenbaart heeft nootsaaklyk tot de saliqhyt.
te syn, tveUelyker wys geschreeven wierde, en also hebhen die
propheeten een heele parabel gedight. te weete. voor eerst heb-
bense got, om dat hy de middelen tot de saalighyt, en verder^vina
geoopenbaart hadde, en van welke hy oorsaak was, als een koo-
tmig, en wetgeever uytgebeelt. de middelen, die niet, dan oorsaa-
ken syn, ivetten genoemt, en wettelyker wys geschreeven; de saa-
Itghyten verderving, die niet dan gevroghte syn, die nootsaaklyk
ujft die middelen volgen, als loon en straf voorgestelt, en nae
deese parabel meer, als nae de waarh/t hebben sy al haar
woorden geschikt, en got deurgaans als en men^ uytgebeelt. nu
toomigh, dan barmhartigh. dan verlangende na het toekoomende
dan met jaloershyt, en acUerdocht hevangen, ja selfs van den
djiyvd bedrooge; so dat de Philosophen, en met eene al die qeene
die hoove dewet syn, dat is, die de dueght niet als eentvet
njaar mt hefde, om dat sy het besten is, volgt, sich aan so-
djiamge woorde niet en hoeve te keere. Het verbot aan Adam
danhestont hier in alleen, namelyk, dat got Adam geoopenbaart
neejt, dat het eete van die boom de doot veroorsaakte, qeluk hy
ook ons door t natuurlyk verstant oopenhaart, dat het verqift
ons dood lyk ts. en [358] indien U.E. vraagt tot wat einde hy
hem dat openbaarde? ik aantwoort, om hem so veel volmaakter
m kenms te maake. got dan te vraage tvaarom hy hem ook met
eene geen volmaakter wil gegeven heeft? is ongerymt, eeve als te
rraage, waarom hy de ront al de eygenschappe van de kloot
niet gegeven en heeft, gelyk uyt het boven gesyt klaarlyk volqt
enook m het hyvoeg van de 15 p^op. van H eerste deel getomt
'leo wat de tweede swaarighyt aangaat, H is wel waar dat de
goaetoose gots wil naar heur maat uyt drukke, maar daarom en
m sy met te vergelyke by de vroomen. want hoe een dinq meer
tolmaakthyt heeft, hoe het ook van godlikhijt meer heeft, en gots
mmaakthyt meer uijt drukt. de vroomen dan onwardeerlyk meer

?5!

''•tl

\]i

260

EPISTOLA XIX.

volmaakthtjt, als de godeloose hehbende, so is haar deugt hy die
van de godeloose niet te vergelyke. invoege dat de godlyke liefde,
die uyt syn kennis spruyt, en waar door alleen wy, nae ons
menslyk verstant, gesyt worden gots dienaare te weese de gode-
loose mtbeere. ja, mits sy got niet en kennen, niet anders en
9un, als een tuyg in de hant van de meester, dat onweetend dient,
en al dienende versleetefi wort, daar en tege de vroomen wee-
tende dienen, en al dienende volmaakter worden.

Dit is myn Heer al wat ik nu weet hy te hrenge om TJ.E. op
9yn vraag te aantwoorde. nu wensch ik niet hooger, als dat het
U.E. mocht voldoen. doch indien U.E. noch stvaarigheyt vint;
80 versoek ik dat ik die ook mach iveeten, om te sien, of ik die
sow konnen [359] wegh neemen. U.E. hoeft van syn kant niet
te schroomen, maar so lang hem dunkt niet voldaan te syn, so
heb niet liever als de reeden daar van te weete, opdat eindelyk
de waarheyt mocht blyke. ik wenschte wel dat ik in de taal
waar mee ik op gebrocht ben, mocht schryven. ik sow mogelyk
myn gedaghte beeter komien uytdrukke, doch U.E. gelieft het
so voor goet te neemen, en selfs de fouten verheetren *, en mij
te houwe voor

Op de Lange hogart
den 5 Januari 1665

U, E. toegeneege Vrient

En Dienar

B. DE Spinoza.

Ik 8al op deae boogart een drie a vier weehe noch
hlyven, en dan meen ik weer nae voorhurgh te
gaan. ik geloof dat ik voor die tyt aantwoord van
U.E sal krygen, indien de afairen het niet toe en
laate, «o gelieft U.E. na voorburgh te schryve, met
dit opschrift, te bestellen in de kerk laan ten huyse
van meeater daniel tydeman de achilder.

• Quoniam hffic ad qn^stionem de auctoris sermone vernaculo solven-
dam faciant, Latine ea reddimus: «Utinam mihi liceret ea lingua uti
qua educatus sum; sic enim fieri posset ut mentem meam raehus expri-
merem; at nunc rogo Nobilitas tua haec pro ratis accipere et perperam
scripta sua manu corrigere dignetur."

EPISTOLA XX. 261

Epistola XX (oLiM xxxm).

Clarissimo Viro

B. D. 8.

GUILIELMUS DE BLYENBERGH.

Responsio ad prcecedentem.

Versio *.

Mi Domine, et Charissime Amice,

Ubi tua mihi primura tradebatur epistola, eaque a me cursim
evolvebatur, non tantum statim respondere, sed et multa refutare
animus erat. Verum quo eam magis volvebam, eo minorem
objectionum materiam inveniebam, et quantum desiderium legendi
me ceperat, tantam legendo percepi voluptatem. Antequam vero
ad postulatum accedam, ut nimirum quasdam difficultates sol-
veres, imprimis sciendum est, me duas Generales habere Regu-
las, juxta quas semper studeo philosophari ; prior Regula est
clarus et distinctus mei intellectus conceptus, posterior est
Verbum Dei revelatum, vel Dei voluntas. Juxta priorem amator
veritatis, juxta utramque vero Christianus ut sim Philosophus
conor; et siquando post longum accideret examen, ut naturalis
niea cognitio vel videretur cum hoc Verbo pugnare, vel minus
bene cum eo convenire, tantum hoc Verbum apud me habet
auctoritatis, ut conceptus, quos claros esse mihi imaginor, mihi
sint potius suspecti, quam ut eos supra et contra illam veritatem,
quam in illo libro mihi prsescriptam puto, collocarem. Et quid
niirum? nam constanter credere volo, illud Verbum esse Dei
Verbum ; hoc est, id provenisse a summo et perfectissimo Deo,
qui plures perfectiones includit, quam ego capere possum ; et
forte de se ipso suisque operibus plures voluit perfectiones
praedicare, quam ego finito meo intellectu hodie, hodieinquam,per-
cipere queo: fieri enim potest, ut memet operibus meismajori-
bus perfectionibus privarim ; et ideo, si forte ea praeditus essem
perfectione, qua actionibus propriis privatus sum, percipere

• Ab amicis facta. Autographum, quod hodie apud Ecclesiam Teleio-
baptistarum Amstelodamensem servatur, in veteri Editione Belgica ex-
pressum legitur.

■:J

• M

262

EPISTOLA XX,

EPISTOLA XX.

263

||:

possem, omiie id, quod in eo Verbo nobis proponitur et docetur,
cum sanissimis mese Mentis conceptibus congruere. Verum, quia
mihi ipsi suspectus sum, annon continuo errore memet meliore
privaverim conditione, et, ut statuis Princ. Part. 1. Prop. 15.,
nostra cognitio *, licet clarissima, adhuc imperfectionem inclu-
dat ; potius, etiam sine ratione, ad illud Verbum inclino, hoc
nisus fundamento, quod a perfectissimo prodiit (hoc quippejam
praesuppono, quia ejus probatio hic non haberet locum, vel nimis
longa foret), et propterea a me credi debet. Si jam solo ductu
Regulse meje primse, exclusa secunda, quasi eam non haberem
aut ea non extaret, de tua Epistola judicarem, multa mihi essent
concedenda, ut et concedo, subtilesque conceptus tui essent
suspiciendi; secunda vero Regula longius a te me dissentire
cogit. Verum, pro Epistolae modo, ductu et hujus et illius regulae
aliquanto latius eos examinabo.

Primo, juxta primo positam Regulam, rogaveram, quia, secun-
dum tuam positionem, creare et conservare unum idemque erant,
et quia Deus non tantum res, sed motus quoque et rerum mo-
dos ** in statu suo perseverare faciebat, hoc est, cum iis con-
currebat ; annon videretur sequi, nullum esse malum, aut, ipsum
Deum malum operari; hac nixus regula, quod nihil contra Dei
voluntatem potest fieri, ahoquin involveret imperfectionem, aut
res, quas Deus operatur (quibus etiam res, quas malas dicimus,
comprehensae videntur) etiam debereiit malae esse. Verum quia
et hoc contradictionem includit, et, quocunque eam verterem
modo, me a contradictione statuenda liberare non possem,
propterea me ad te recipiebam, utpote optimum tuorum con-
ceptuum interpretem. In responsione dicis, te persistere in prima
sententia, nempe nihil contra Dei voluntatem vel fieri, vel posse
fieri. Verum quum huic difficultati respondendum esset, annon
igitur Deus nuUum faciat malum, negas peccatum quid positi-
nu7n esse, addisque, non nisi valde improprie dici posse, nos in
JDeum peccare ; et Appendicis Parte I. Cap. 6. dicis, Malum
absolutum nidlum dari, ut per se est manifestum: Nam quic-
quid existit, in se consideratum, sine respectu ad aliud quid, per-
fectionem includit, quce sese semper eo usque in quacunque re extendit,
quo se extendit ipsa rei essentia, ei propterea evidenter sequitur,
peccata, quia ea nihil nisi imperfectionem denotant, non posse in
aliquo, quod essentiam exprimit, consistere. Si peccatum, malum,

* Ex. Belg. — Ed. Pr.: cognitione.
** Cf. sapra pag. 250. ann.

error, vel quocunque id appelles nomine, nihil ahud est, quam per-
fectiorem statum amittere, aut eo privari, utique sequi videtur, xb
existere non quidem malum aut imperfectionem esse, eed aliquod
malum in re existente posse oriri. Nam perfectum per a^que
perfectam actionem perfectiore statu non privabitur, sed quidem
per id, quod ad aliquod imperfectum, quia concessis nobis viri-
bus abutimur, inclinamus. Hoc videris non malum, sed bonum
minus appellqre, quia res in se consideratce perfectionem inclu-
(iunt; deinde, quia rebus, ut ais, non plus essentice competit,
fjuam divinus intellectus et potentia eis tribuit et revera confert;
et propterea non plus etiam existentiw in actionibus suis osten-
dere, quam essentice accepere, possunt. Nam si nec plures nec
pauciores possum edere operationes, quam quantum essentise
accepi, nulla perfectioris status privatio fingi potest: si enim
nihil contra Dei voluntatem fit, et si solummodo tantum fit,
quantum essentige collatum est, qua via malum, quod meHoris
conditionis privationem nuncupas, excogitari potest? Quomodo
quis per statutum adeo et dependens opus perfectiorem statum
amittere potis est? Adeo ut mihi persuadeam, Virum Clarissi-
mum * alterutrum debere statuere, vel ahquod esse malum, vel
si minus, nullam esse posse melioris status privationem. Nam
nuUum esse malum, et mehori conditione orbari, coutradictorium
mihi videtur.

At dices, per perfectioris status privationem ad minus quidem
bonum, sed non ad absolutum malum recidimus; sed (Append.
Part. 1. Cap. 3.) me docuisti, non esse de verbis litigandum.
Quare, an id absolutum nec ne dicendum sit, jam non disputo ;
sed solum, annon a meliori in pejorum statum delabi apud nos
jure pejor status, aut status malus dicatur, et dici debeat. At
regeres, malus ille status multum adhuc boni continet ; ego vero
interrogo, annon ille homo, qui per imprudentiam suam in causa
fuit, quod perfectiore statu orbatus est, et per consequens nunc
minor est quam antea fuit, malus vocari queat.

Ut autem antecedens ratiocinium, quia nonnullse circa id
supersunt tibi difficultates, decHnes, affirmas malum quidem esse,
et in Adamo fuisse, verum id non esse positivum quid, et re-
spectu nostri, non autem Dei intellectus tale dici, nostrique re-
spectu Privationem (sed tantum quatenus eo optima libertate,
qiue ad nostram naturam spectat et in nostra potestate est, nosmet
ipsos privamus), Dei vero respectu Negationem esse. Hic autem

* UE. i. e. NobiJitas tna.

■'3

264

EPISTOLA XX.

265

examinemus, an illud, quod malum vocas, siquidem duntaxat
nostri respectu malum foret, malum non esset; deinde an malum,
ut tu vis, acceptum, Dei respectu tantum Negatio dici debeat.

Ad primum supra aliquo modo videor respondisse ; et, quam-
vis concederem, minus alio ente perfectum esse in me nullum
ponere posse malum, eo quod meliorem statum a creatore flagi-
tare nequeo, et tantum efficere, ut meus status gradibus diiferat ;
non tamen ideo potero concedere et fateri, si jam imperfectior
sum quam ante fui, eamque imperfectionem mea culpa mihi
creavi, me eatenus tanto pejorem esse. Si, inquam, meipsum,
antequam in imperfectionem unquam incideram, considero, et
me cum aliis tunc, majore quam ego praeditis * perfectione,
comparo, minor illa perfectio non malum, sed secundum gradus
minus bonum erit. Si vero me ipsum, postquam perfectiore
statu excidi, eoque propria orbatus imprudentia, cum prima mea
forma, qua ex manu mei Creatoris prodii, et perfectior eram,
comparo, me esse deteriorem quam antea judicare debeo: nam
non creator, sed ego me ipsum eo redegi ; vires enim mihi me
ab errore praeservandi, uti et tu fateris, suppetebant.

Quod secundum spectat, nempe an malum, quod statuis con-
sistere in melioris status privationC; quem non tantum Adamus, sed
et nos omnes subita et inordinata nimis actione amisimus, an illud,
inquam, respectu Dei mera sit Negatio. Ut hoc vero sana mente
«xaminemus, videndum nobis est, quomodo hominem constituas
et a Deo ante omnem errorem dependentem facias, et quomodo
post errorem eundem hominem constituas. Ante errorem eum
describis, quod non plus ipsi essentiae competit, quam quantum
ei Divinus intellectus et potentia tribuit et revera confert, hoc
est (nisi a mente tua aberrem), quod homo nec plus nec minus
perfectionis potest habere, quam quantum essentiae Deus in
ipso posuit ; hoc vero est hominem tali modo a Deo dependenteni
facere, quemadmodum elementa, lapides, herbas, etc. Si autem
haec tua sit sententia, quid sibi velint verba Princip. P. 1.
Prop. 15. non percipio. Cum autem voluntas, inquis, lihera sit
ad se determinandum, sequitur, nos potestatem habere facultatem
assentiendi intra limites intellectus continendi, ac proinde effi-
ciendiy ne in errorem incidamus. Annon videtur contradictio,
voluntatem tam liberam, ut se ab errore possit praeservare, et
una a Deo dependentem facere, ut nec plus nec minus perfectionis
queat proferre, quam quantum essentise Deus ipsi dedit? Ad

• Ed Pr. : prctditus.

secundum, nempe quomodo hominem constituis post errorem,
dicis, hominem subita nimis actione, nimirum voluntatem non
continendo intra intellectus hmites, seipsum perfectiore conditione
privare : yerum mihi videtur, tibi et hic et in Principiis utraque
hujus Privationis extrema propius fuisse explicanda, quid ante
privationem possideret, quidque post amissionem perfecti istius
status (ut eum appellas) sibi servaret. Dicitur quidem quid
perdiderimus, sed non quid retinuerimus (Princ. Part. 1. Prop.
15. Tota igitur imperfectio erroris in sola optimce libertatis
privatione consistet, quce error vocatur). Examinemus utcumque
hoc ea ratione, qua a te statuitur. Statuis non solum, tam
diversos cogitandi modos in nobis dari, quorum alios volendi
ahosque intelligendi nuncupamus, sed etiam inter eos talem esse
ordinem, ut res non debeamus velle, antequam eas clare intelli-
gamus ; affirmas etiam, quod, si voluntatem nostram intra limites
intellectus continemus, nunquam errabimus, et quod denique in
nostra potestate est voluntatem intra limites intellectus continere.
Cum haec serio mente agito, alterutrum ut verum sit, necessum
est: vel omne id, quod ponitur, est fictum, vel Deus eundem
ordinem nobis impressit. Si impressit, annon absurdum esset
affirmare, id sine fine factum esse, Deumque, ut ullum ordinem
observemus et sequamur, non exigere: nam illud in Deo con-
tradictionem poneret. Et, si ordinem in nobis positum debemus
observare, quomodo adeo a Deo dependentes possumus et esse
et manere ? si enim nemo nec plus nec minus perfectionis habet,
quam quantum essentiae accepit, et si haec vis ex effectibus
debeat cognosci, ille, qui voluntatem suam ultra limites intellectus
extendit, non tantum virium a Deo accepit, alioquin eas in
effectum deduceret ; et per consequens is, qui errat, perfectionem
non errandi a Deo non accepit, alias nunquam erraret. Nam
secundum te tantum essentise datum est, quantum perfectionis
efficitur. Deinde, si Deus nobis tantum essentise tribuit, ut eum
observare queamus ordinem, ut tu nos eum posse servare affirmas,
et si tantum perfectionis producimus, quantum essentise nacti
sumus, qui fit, ut eum transgrediamur, qui, ut eum possimus
transgredi ordinem, utque voluntatem non semper intra hmites
intellectus contineamus? Tertio, si a Deo tantopere dependeo,
ut supra te statuere ostendi, ut nec intra, nec extra limites
intellectus voluntatem continere possim, nisi mihi Deus in
antecessum tantum dederit essentiae, et sua voluntate prius
alterutrum determinaverit ; quomodo ergo mihi, si hoc penitius
consideremus, voluntatis libertas usu venire potest? Nonne in

\ I

•fl

' <\

:««

266

EPiBTOLA XX.

EPISTOLA XX.

267

■ 111

iP'

I
II

Deo contradictionem ponere videtur, nobis praescribere ordinem
nostram voluntatem intra limites nostri intellectus continendi,
et non praebere tantum essentiae vel perfectionum, ut eum
observemus. Et si, juxta tuam sententiam, tantum perfectionis
nobis concessit, nunquam profecto errare possemus: quantum
enim essentiae possidemus, tantum perfectionis producere oportet,
semperque concessas vires in nostris operationibus ostendere:
nostri autem errores sunt argumentum^ nos ejusmodi potentiam
a Deo ita dependentem (ut statuis) non possidere; adeo ut
alterutrum verum esse debeat, vel nos non adeo a Deo dependere,
vel nos in nobis potentiam non errandi non habere; at poten-
tiam errandi habemus, prout statuis. Ergo a Deo non adeo
dependemus.

Ex dictis jam clare patere videtur, impossibile esse, ut malum,
aut meliori statu privari, respectu Dei esset Negatio. Quid enim
significat privari, aut perfectiorem statum amittere? nonne est
a majori ad minorem perfectionem, et per consequens amajori
ad minorem essentiam transire, et a Deo in certa mensura
perfectionis et essentiae collocari? nonne est velle, nos alium,.
praeter sui perfectam notitiam, non posse acquirere statum, nisi
aliter decrevisset ac voluisset? Fierine potest, ut illa creatura
ab omniscio et summe perfecto Ente producta, quod voluit, ut
talem essentise statum retineret; imo, cum qua Deus, ut eara
in eo statu retineret, continuo concurrit ; ut, inquam, in essentia
decHnaret, hoc est, in perfectione praeter Dei notitiam minor
fieret ? Haec res absurditatem involvere videtur. Annon absurdum
est dicere, Adamum perfectiorem amisisse conditionem, et con-
sequenter ineptum fuisse ad eum ordinem, quem Deus in anima
ejus posuerat, Deumque nullam habere notitiam, qualis quantae-
que perfectionis Adamus jacturam fecerat ? Potestne comprehendi,
Deum Ens aliquod constituere ita dependens, ut non nisi ejus-
modi opus produceret, et tum propter illud opus perfectiorem
perderet statum (praeterquam quod ejus absoluta esset causa),
et tamen nullam ejus haberet notitiam? Concedo. inter actum
et malum actui adhaerens dari discrimen; sed vero Malum
respectu Dei esse Negationem superat meum captum. Deum actum
scire, eundem determinare, et cum eo concurrere, et tamen malum
quod in illo actu est, ejusque exitum non cognoscere, mihi in
Deo impossibile videtur. Adverte mecum, Deum in actu meo
progignendi cum uxore mea conAirrere : est enim positivum
quid, et per consequens claram ejus habet Deus scientiam;
verum quatenus eo actu abutor, et cum alterius uxore contra

datam fidem et jusjurandum meum rem habeo, illum actum
raalum comitatur. Quid jam hic respectu Dei esset Negativum ?
non quod actum progignendi faciam ; quatenus etenim is posi-
tivus est, cum eodem Deus concurrit. Debet ergo istud malum,
quod illum actum comitatur, tantummodo esse, quod ego contra
proprium foedus vel Dei mandatum cum ahena congredior, cum
qua non licet. Jam vero, potestne capi, Deum nostras 'scire
actiones, cum iis concurrere, et tamen ignorare, quacum illam
actionem producimus, eo magis quod Deus etiam cum ilKus
foeminae actione, cum (jua rem habebam, concurrit? Id de Deo
sentire durum videtur. Attende occidendi actum ; quatenus est
actus positivus, cum eo Deus concurrit; sed vero istius actionis
effectum, nempe ahcujus Entis destructionem et Dei creaturse
dissolutionem, anne ignoraret? quasi proprium opus Deo foret
mcogmtum. (Metuo ne mentem tuam bene percipiam : Conceptus
quippe tui, quam ut tam foedum committas errorem, perspicaciores
sunt.) Fortasse instabis, eos actus, prout eos pono, mere esse
bonos, et nullum eos comitari malum; sed tum, quid mahim
nuncupes, capere nequeo, quod perfectioris conditionis privatio-
nem * sequitur ; et tum Mundus in aeterna et perpetua poneretur
confusione, nosque bestiis similes redderemur. Vide quseso, quam
utiKtatem ea sententia mundo conferret.

Vulgarem hominis descriptionem rejicis, et unicuique homini
tantum tribuis perfectionis, quantum Deus ipsi, ut operetur,
largitus est. Sed ea ratione mihi videris statuere, impios Deum
aeque ac pios suis operibus colere. Quare? quia utrique perfec-
tiora nequeunt producere opera, quam quantum utrisque essentise
datum est, et suis demonstrant effectibus. Nec mihi Quaestioni
satisfacere in secunda responsione videris, dicendo, Quo res
aliqua plus perfectionis habet, eo etiam magis de Deitate participat,
Deique perfectionem exprimit magis. Quum ergo probi incesti'
mabiliter plus perfectionis quam improbi habeant, virtus eorum
cum improborum virtute comparari nequit. Improbi, quia Deum
non cognoscunt, non sunt nisi instrumentum in manu artificis,
quod inscium servit et serviendo consumitur; Probi contra conscii
serviunt, et serviendo perfectiores evadunt. In utrisque tamen
hoc verum est, eos ampKus non posse operari; quanto etenim
plus perfectionis hic prse illo efficit, tanto plus essentige unus
prse aKo accepit. Annon igitur exigua sua perfectione impii
aeque ac pu Deum colunt? Nam, secundum tuam sententiam,

Resp. p. 263. vs. 26. potins quam hnjas p. extremos.

••3f1

■iM!!

'II

268

EPISTOLA XX.

269

inhil amplius ab impiis Deus flagitat, alioquin plus essentiae
in eos contulisset; sed vero plus essentiae non dedit, uti ex
effectibus liquet; ergo amplius ab eis non petit. Et siquando
unusquisque in specie, nec plus nec minus, quam Deus
vult, facit, cur is, qui parum operatur, sed tamen tantum,
quantum Deus ab ipso exigit, Deo aeque ac probus non esset
acceptus? Insuper, quemadmodum per malum, quod actum comi-
tatur, nostra imprudentia, ex tua sententia, perfectiorem perdimus
statum, ita et hic videris statuere, quod, continendo voluntatem
intra limites intellectus, non tantum adeo perfecti manemus ac
sumus, sed quod praeterea serviendo perfectiores evadimus ;
quod contradictionem involvere mihi persuadeo, si modo tan-
topere a Deo dependemus, ut nec plus nec minus perfectionis
queamus efficere, quam quantum essentiae accepimus, hoc est,
quam Deus voluit, ut tunc per imprudentiam pejores, aut per
prudentiam meh*ores fiamus. Adeo ut nihil ahud statuere videris,
quam, si homo talis sit, ac eum describis, impios suis operibus,
aeque ac pios suis, Deum colere ; et hac ratione ita ut elementa,
herbae, lapides, etc. a Deo dependentes reddimur. Cui rei igitur
inserviet noster intellectus ? cui voluntatem intra hmites intel-
lectus continendi potestas ? qua de causa ordo ille nobis infixus
est ? Et vide, quseso, ab aHa parte, qua re nos privemus, nempe
anxia et seria meditatione ad nos ipsos secundum regulam
perfectionis Dei, et ordinem nobis impressum, perfectos red-
dendum : nosmet precatione, et ad Deum suspiriis, quibus tam
saepe extraordinariam confortationem accepisse percepimus,
orbamus : nosmet tota Rehgione, ac omni illa spe et acquiescentia,
quam ex precibus et ReHgione speramus, orbamus. Enimvero, si
nuUam maH habet Deus cognitionem, multo minus credibile est,
eum malum puniturum. Qusenam ergo supersunt rationes, quo
minus facinora quaevis (si modo judicem effugio) avide perpetrem ?
cur non detestandis medus divitias mihi acquiro? cur absque
discrimine, et quo caro nos trahit, id quod lubet non perpetro ?
Dices, quia virtus propter se est amanda. Qui vero virtutem
amare possum? mihi tantum essentiae ac perfectionis non est
tributum; et si tantum acquiescentise et ex hoc et ex iUo
habere Hcet, cur mihi vim, ut voluntatem intra Hmites intel-
lectus contineam, infero? cur id non facio, quo me affectus
trahunt ? cur non hominem, qui mihi aHcubi obest, clam occido ?
etc. Ecce quam cunctis impus et impietati demus occasionem :
nos truncis. omnesque nostras actiones motibus horologiorum,
similes reddimus.

Ex dictis valde durum mihi videtur, quod improprie tantum
in Deum peccare possimus dici: cui enim rei data nobis volun-
tatem intra Hmites inteUecttis continendi potentia inservit, si,
ubi eam transgredimur, contra eum peccamus ordinem ? Regeres
forte, id non esse peccatum in Deum, sed in nos ipsos : nam
si proprie erga Deum peccare diceremur, etiam dicendum esset,
aliquid contra Dei voluntatem fieri ; quod juxta te est impossibile,
ergo etiam peccatum. Interim alterutrum verum sit necesse est,
Deum vel veUe, vel noUe. Si vult, quomodo nostri respectu malum
esse potest ? Si non vult, id, ex tua opinione, non fieret.
Quamvis autem hoc aHquam, ut tua fert sententia, involveret
absurditatem, praedictas tamen absurditates admittere periculo-
sissimum videtur. Quis novit, si anxie inquirerem, annon
remedium posset inveniri his aHquo modo conciliandis.

Atque sic tuse epistolae examen juxta Regulam meam primam
generalem finiam: antequam vero ad examen juxta secundam
Regulam accedam, duo adhuc proponam, quae epistolam tuam
spectant, quaeque scripsisti Princ. Part. 1. Prop. 15. Prius
est, quod affirmas, nos potestatem volendi et judicandi intra
limites intellectus retinere posse : quod absolute concedere nequeo.
Nam hoc si foret verum, certe ex innumerabiHbus vel unus reperire-
tur homo, qui se ea praeditum potestate ostenderet: etiam quivis
apud se experiri potest, se, quantas etiam impendat vires, eum
scopum attingere» non posse. Et si quis de hoc negotio dubitat,
seipsum examinet, quoties invito inteUectu passiones Rationem
suam vincant, etiam tum quum summis obnititur viribus. At
dices, quod hoc minus praestamus, non est, quia nobis impossibile
est, sed quia sufficientem non adhibemus dUigentiam ; regero,
quod, si hoc possibile esset, saltem ex tot miUibus vel unus
inveniretur ; sed ne unus omnium hominum exstitit, vel existit,
qui auderet gloriari, se in errores haud incidisse. Quaenam
vero hujus rei certiora, quam ipsa exempla, possunt adduci
argumenta ? Si pauci essent, unus esset ; jam vero quum nuUus
sit, nuUa ejus quoque datur probatio. Instabis et dices, Si
fieri potest, ut judicium suspendendo, et voluntatem intra ter-
minos inteUectus continendo, semel, ne errem, efficere queo ;
quare, ubi eandem adhibeo diHgentiam, semper id efficere non
possem? Respondeo, me videre non posse, nos hodie tantum
virium habere, ut in eo semper perseveremus ; semel una hora,
quando omnes intendo nervos, iter duorum miUiarium conficere
potis sum, verum semper id praestare non possum; ita me
summo studio ab errore semel praeservare possum, sed vires

■-•1-1

•' X.

270

.EPISTOLA XX.

EPISTOLA XX.

271

ad id semper praestandum deficiunt. Clarum mihi videtur,
primum hominem, e manu perfecti illius artificis prodeuntem, iis
praeditum fuisse viribus; sed (ut in hoc tecum sentio) eum, ilHs
viribus non satis utendo, vel abutendo, statum suum amisisse
perfectum ad praestandum, quod antea sui erat arbitrii. Hsecque
multis rationibus, ni nimius essem, firmarem. Et hoc in negotio
omnem Sacrae Scripturae essentiam, quae propterea apud nos
in honore esse debet, sitam esse opinor, quoniam nos id, quod
tam clare intellectus noster naturalis confirmat, docet: nempe,
lapsum ex nostra prima perfectione nostra imprudentia factum
esse. Quid igitur istius lapsus emendatione magis necessarium ?
Atque hominem lapsum ad Deum reducere Sacrae Scripturae
unicus quoque est scopus.

Posterius est, Princip. Part. 1. Prop. 15. quod affirmas,
Res clare et distincte intelligere, repugnare Naturce hominis,
unde tandem concludis, longe melim esse rehus, quamvis confum,
assentiri, et lihertatem exercere, quam setnper indifferentem, hoc
est in infimo gradu lihertatis, manere. Quam ut concedam con-
clusionem, impedit in me obscuritas: nam suspensum judicium
nos in eo statu, in quo a Creatore sumus creati, conservat;
verum rebus confuse, est rebus non intellectis assentiri, et ita
aeque facile vero ac falso assentiri. Et si (ut D. Des Cartes
alicubi docet) eum ordinem in assentiendo non usurpamus, quem
Deus inter nostrum intellectum nostramque voUintatem constituit,
nempe ut non nisi clare perceptis assentiamur: quamvis tunc
casu in yeritatem incidamus, tamen, quia verum non eo, quo
Deus voluit, ordine amplectimur, peccamus ; et per consequens,
ut assensus cohibitio nos in statu, in quo a Deo constituti
sumus, conservat, ita confusus assensus nostrum statum pejorem
reddit : erroris quippe ponit fundamentum, quo perfectum deinceps
amittimus statum. Sed te dicentem audio: Nonne prsestat, ut
nos perfectiores reddamus, rebus licet confusis assentiendo, quam
nt non assentiendo semper in infimo perfectionis et libertatis
gradu maneamus? At, praeterquam quod hoc negaverimus, et
aliquo modo ostenderimus, nos nosmet non meliores, sed deteriores
reddidisse ; nobis etiam impossibile, et quasi contradictio videtur,
Deum cognitionem rerum *ab ipso determinatarum longius
extendere, ac eam, quam nobis dedit ; imo, Deum tunc absolutam
nostrorum errorum causam involvere. Nec huic contrarium est,
quod nos Deum, ut plura in nos conferret quam contulit, non
possumus accusare; quia ad id non tenebatur. Verum quidem
est, Deum non teneri, ut plura quam dedit daret; sed summa

Dei etiam infert perfectio, ut creatura ab ipso procedens nullam
contradictionem involveret, prout tum videretur sequi. Nullibi
namque in creata Natura, praeterquam in nostro intellectu,
deprehendimus scientiam. In quem ahum finem ille nobis con-
cessus esset, nisi ut Dei opera contemplaremur et cognoscere-
mus? Et quidnam evidentius sequi videtur, quam quod harmo-
nia inter res cognoscendas nostrumque intellectum dari debet ?
Si tuam Epistolam circa ea, quae modo diximus, ad meam
secundam Regulam generalem examinarem, magis quam in prima
discreparemus. Mihi namque videtur (aberranti commonstra
viam), te Sacrae Scripturae eam infallibilem veritatem et divi-
nitatem non adscribere, quam ego in ea esse mihi persuadeo.
Verum quidem est, quod te credere ais, Deum res Sacrfe
Scripturae Prophetis revelasse, sed modo adeo imperfecto, ut,
si factum est, prout tu statuis, in Deo contradictionem invol-
veret. Si enim Deus suum Verbum ac voluntatem hominibus
manifestavit, certum in finem, idque clare iis manifestavit. Si
jam Prophetae ex illo verbo, quod acceperant, Parabolam finxis-
sent, id Deus vel voluisset vel noluisset. Si voluisset, ut exin
Parabolam fingerent, hoc est, ut ab ejus mente aberrarent,
Deus istius erroris esset causa, aliquidque, quod contrariaretur
sibi, vellet. Si noluisset, impossibile erat, ut Prophetse inde
Parabolam effingerent. Praeterea credibile est, si supponitur,
Deum Verbum suum Prophetis dedisse, quod ita eis dedit, ut
illud accipiendo non erraverint: nam Deus in Verbo suo reve
lando certum finem habere debebat; ad sibi finem, ut homines
in errorem duceret, proponere nequit; id enim in Deo esset
contradictio. Etiam homo contra Dei voluntatem errare non
poterat ; nam id, secundum te, fieri nequit. Praeter hsec omnia,
de illo summe perfecto Deo credi non potest, eum permittere,
ut suo Verbo, Prophetis dato ad illud populo explicandum,
alius a Prophetis tribueretur sensus, quam Deus voluit: Si
enim statuimus, Deum Prophetis suum concessisse Verbum,
simul asserimus, Deum modo extraordinario Prophetis appa-
ruisse, vel cum iis loquutum fuisse. Si jam Prophet^e de hoc
tradito Verbo Parabolam fingunt, hoc est, alium ei sensum
tribuunt, quam, ut tribuerent, voluit, Deus hanc rem eos
edocuisset. Est etiam tam respectu Prophetarum impossibile,
quam respectu Dei contradictio, Prophetas alium sensum po-
tuisse habere, quam eos habere voluit Deus.

Deum suum ita revelasse Verbum, uti tu vis, parum probas,
nempe eum salutem et perditionem tantum revelasse, certa eum

272

EPISTOLA XX.

273

in finem decrevisse media, atque salutem ac perditionem non
nisi decretorum mediorum eifectus esse. Nam profecto, si Pro-
phetae Dei Verbum isthoc sensu acceperant, quas rationes, ad
alium illi adscribendum sensum, habuissent ? Sed et nuUam ad-
ducis probationem, qua nos, ut hanc tuam supra Prophetarum
sententiam poneremus, convinceres. Si vero existimas, hanc esse
probationem, quod alioquin illud Verbum multas imperfectiones
et contrarietates includeret, dico, hoc duntaxat dici, non vero
probari. Et quis novit, si uterque sensus produceretur, uter
minores includeret imperfectiones ? Denique Enti summe perfecto
bene perspectum erat, quid populus caperet, quaeque optima
esset methodus, juxta quam populus institui deberet.

Quantum ad secundum primse tuae Quaestionis membrum atti-
net, quseris ex te ipso, quare Deus Adamo, ne ex arbore ederet^
cum tamen contrarium decrevisset, edixit; respondes vero,^
edictum Adamo factum in hoc solo consistere, quod nimirum
Deus Adamo revelavit rb edere ex arbore mortis esse causam,^
quemadmodum nobis per naturalem Eationem venenum mortife-
rum esse revelat. Si statuitur, Deum ahquid Adamo interdixisse,
qusenam rationes sunt, quo magis crederem modum prohibitio-
nis, quem tu adfers, quam quem adducunt Prophetae, quibus Deus
ipse modum prohibitionis revelavit? Dices, mea prohibendi ratio
magis naturahs est, et ideo magis veritati Deoque conveniens. Sed
hoc omne nego. Nec capio, quod Deus per naturalem intellec-
tum nobis, venenum lethale esse, revelavit; nec rationes video,
quibus unquam scirem, aliquid esse venenatum, nisi malos veneni
eifectus in aliis vidissem et audivissem. Quod homines, quia
venenum non noscunt, inscii edant et moriantur, quotidiana nos
docet experientia. Dices, si homines scirent, id venenum esse,
etiam, malum id esse, eos non lateret; sed respondeo, neminem
veneni habere notitiam, aut posse habere, nisi qui vidit, aut
audivit, ahquem ejus usu damnum sibi dedisse; et si ponimus,
nos ad hunc usque diem nunquam audivisse vel vidisse, aliquem
ejus usu sibi nocuisse, non tantum nunc quoque ignoraremus,
sed et sine metu in proprium damnum id usurparemus, quemad-
modum tales veritates indies docemur.

Quid magis in hac vita candidum atque erectum animum,
quam illius perfectae Deitatiscontemplatio, delectat?Nam, quem-
admodum circa perfectissimum versatur, ita etiam perfectissimum,
quod in finitum nostrum intellectum cadere potest, involvere
debet. Nec mihi in vita quicquam est, quod cum ea mutarem
delectatione. In hac, ccelesti instigatus appetitu, multum tem-

pons msumere possum; sed et simul tristitia affici, quando
mtueor tam muha finito meo intellectui deesse : verum tristitiam
sedo spe ea, quam possideo, quse mihi vita charior est, quod
posthac existam et permanebo, et eam Deitatem majori per-
fectione quam nunc intuebor. Ubi brevem prsetervolantemque
considero vitam, in qua singulis momentis mortem exspecto;
si deberem credere me finem habiturum, sanctaque illa et
prjestantissima cariturum contemplatione, certe omnium creatu-
rarum, quibus cognitio finis sui deest, miserrimus essem. Quippe
metus inortis ante obitum miserum me redderet, et post eum
plane nihil, et per consequens miser, essem, quia divina illa
contemplatione privatus essem. Huc vero me tu^ videntur
ducere opiniones, quod ubi hic esse desino, etiam in geternum
desmam, cum econtra illud Verbum et Dei voluntas consolentur
mterno suo in anima mea testimonio, quod post hanc vitam in
statu perfectiore me aliquando, contemplando summe perfectam
Deitatem, oblectabo. Profecto, licet spes ista aliquando falsa
esse deprehenderetur, me tamen, dum spero, beatum reddit.
Unicum hoc est, quod precibus, suspiriis, et seriis votis a Deo
peto et petam (utinam ad id plus conferre liceret!), quamdiu
spmtus hos reget artus, ut ipsi placeat, me sua bonitate tam
beatum reddere, ut, quando hoc corpus dissolvitur, Ens intel-
lectuale ad perfectissimam illam Deitatem contemplandum
maneam, et si hoc tantum nanciscor, mihi, quomodo hic cre-
datur, quid invicem persuadeatur, an aliquid naturali intellectu
fundetur, et percipi ab eo possit, nec ne, perinde est. Hoc, hoc
solummodo est votum meum, meum desiderium, continuseque
preces, ut Deus hanc certitudinem in anima mea confirmet, et,
61 eam possideo (ah me miserrimum, si eo destituar!), prse de-
siderio anima mea exclamet: Quemadmodum cervus anhelat
aquarum rivos, ita te, o Deus vivens, anima mea desiderat;
ah ! quando veniet dies, quod tecum ero, et te adspiciam. Si
noc tantum obtineo, omne animae meae studium et desiderium
possideo. Quia vero nostrum opus Deo displicet, spem istam,
ex tua sententia, non video: nec inteUigo, Deum (siquidem de
eo humano more loqui liceat), si nullam ex opere nostro et
Jaudatione capit voluptatem, nos produxisse et conservasse. Si
vero a tua sententia aberro, tuam explicationem expeto. Verum
me, et forte te, solito diutius moratus sum ; quia vero mihi chartam
aeesse video, finiam. Horum solutionem videre aveo. Forte hic
illic ahquam ex Epistola tua eduxi conclusionem, quae fortassis tua
non erit opinio ; sed super ea re explicationem tuam audire cupio.

"■ 18

'■■^l

274

EPISTOLA XX,

Nuper occupatus fui in quibusdam Dei attributis perpendendis,
in quo me tua non parum juvit Appendix. Mentem tuam solum-
modo fusius explicui, qua? mihi non nisi demonstrationes ex-
hibere videtur; et ideo demiror in Praefatione affirmari *, te
illa non sentire, sed obligatum fuisse, ut ita tuum, uti promi-
seras, Cartesii Philosophiam discipulum doceres; et te longe
aliam, tam de Deo quam de anima, speciatim de animse volun-
tate, fovere opinionem ; video quoque in illa Prsefatione dici, te
hsec Cogitata Metaphysica brevi prolixiora editurum ; quae duo
avide desidero, nam de iis aliquid singulare spero. Mea autem
non fert consuetudo, aliquem laudibus extollere.

Scripsi hsec sincero animo, et amicitia non fucata, prout in
Epistola tua petiisti, utque veritas detegeretur. Excusa nimiani,
praeter intentionem, prolixitatem. Si ad has responderis, me
tibi summopere devincies. Non recuso, si ea lingua, in qua
educatus sum **, scribere animus est, vel alia, modo Latina aut
GaUica sit ; hoc vero responsum, ut eadem *** exares lingua, peto,
quia mentem tuam in ea bene, quod forte in lingua Latina non
fieret, percipiebam. Ita me tibi devincies, egoque ero ac per-
manebo,

Mi Domme, Tihi addictissimiis atque Ofpciosissimm

G, DE Blyenbergh.
Dordraci 16. Jaimarii 1665.

In responsione iua jjroUxius, quid per Nega-
tionem in Deo inielligas^ erudiri exopto.

Epistolfe Inscriptio:

3IiJn heer
dfi heer Benedietus de Spinosa

op den langen Boogaert Buyten
Schiedam
vr

• Ex: Belg. : dat L. Meyer in de Voorrcden seyt, Quare Meyerum hanc
Epistolam Latine vertisse verisimile est.

** Errat interpres; nani verba in die tael waer mede opgebrocht ben,
petita sant ex epistola Spinozic (cf. supra pag. 260.), hujusque linguam
vernaculam spectant.

*** Vt hac eadem potius, nempe Hollandica.

EPISTOLA XXI. 275

E P I S T 0 L A XXI (OLIM xxxiv).

Viro Doctissimo ac Ornatissimo
GUILIELMO DE BLYENBERGH

B. D. S.

Responsio ad immedentem.

Versio *.

Mi Domine et Amice,

Quum primam tuam Epistolam legebam, existimabam nostras
opimones fere concordare; sed vero ex secunda, qu» 21. huius
mensis mihi tradita est, longe aliter se rem habere intelligo
videoque nos non tantum dissentire de iis, qu» longe ex primis
principns sunt petenda, sed etiam de eisdem ipsis principiis-
adeo ut vix credam fore, ut nos EpistoHs invicem erudire possi-
mus. Video namque, nuUam demonstrationem, licet pro Demon-
strationis Legibus solidissimam, apud te valere, nisi conveniat
cum ea exphcatione, quam vel ipse, vel alii Theologi, tibi haud
ignoti, bacrae Scripturae tribuunt. Verum si deprehendas, Deum
per Sacram Scripturam clarius et efficacius loqui, quam per
lumen naturahs intellecttis, quod nobis etiam concessit, ac assi-
duo bapientia sua Dmna firmiter et incorrupte conservat, validas
habes rationes, ut intellectum flectas ad opiniones, quas Sacr^
bcnpturse tribuis, quin ipse haud aliter facere possem. Quod
vero me spectat, quia plane et sine ambagibus profiteor, me
b. bcnpturam non inteUigere, licet aliquot annos in ea insump-
senm, et quia me haud fugit, quando solidam nactus sum
demonstrationem, me non posse in tales cogitationes incidere,
ut unquam de ea dubitare queam ; omnino in eo, quod mihi
mtellectus monstrat, acquiesco sine ulla suspicione, me ea in
re deceptum esse, nec Sacram Scripturam, quamvis eam non
mvestigem, ei contradicere posse; quia veritas veritati non
repugnat, ut jam ante in Appendice mea (caput indicare nequeo
nec enim liber hic ruri penes me est) clare indicavi; et si
tructum, quem jam ex intellectu naturali cepi, vel semel falsum

laudatt* ^^^^ a^i^^tore facta, quamque ideo in margine Editionis Belg.

'm ■

276

EPISTOLA XXI.

I i

esse deprehenderem, me fortunatum * redderet, quoniam fruor,
et vitara non moerore et gemitu, sed tranquillitate, laetitia, et
hilaritate transigere studeo, et subinde gradum unum adscendo.
Agnosco interim (id quod summam mihi praebet satisfactionem
et mentis tranquilUtatem) cuncta potentia Entis summe perfecti
ac ejus immutabili ita fieri decreto.

Ad tuam vero ut redeam Epistolam, dico, me tibi summas
ex animo agere gratias, quod mihi tuam in tempore Philoso-
phandi rationem aperuisti ; sed quod tu taHa, qualia vis ex mea
epistola educere, mihi affingas, pro eo nuUas tibi gratias ago.
Quam, quseso, materiam mea prsebuit epistola has mihi affingendi
opiniones, homines nempe bestiis esse similes, homines besti-
arum more mori et interire, nostra Deo displicere opera, etc.
(licet in postremo hoc summopere dissentiamus, quia aliter te
non percipio, quam quod intelligis, Deum nostris opeiibus
delectari, tanquam qui finem suum assecutus est, eo quod res
voto successit). Quantum ad me, ego profecto clare dixi, probos
Deum colere, et assidue colendo perfectiores evadere, Deum
amare ; hoccine est eos bestiis similes reddere, aut eos instar
bestiarum perire, vel denique eorum opera Deo non placere?
Si meas hteras majore cum attentione legisses, clare perspexisses,
nostrum dissensum in hoc solo positum esse: scilicet an Deus,
hoc est absolute, nuUa ei humana attributa adscribendo, per-
fectiones, quas probi accipiunt, eis communicet (ut ego inteUigo),
anve ut judex ; quod ultimum tu statuis, et ea de causa defen-
dis, impios, quia juxta Dei decretum quicquid possunt faciunt,
Deo aeque ac pios servire. Sed vero secundum mea dicta id
nullatenus sequitur: quia Deum tanquam judicem non introduco,
et ideo ego opera ex operis quahtate, non vero ex potentia
operatoris aestimo, et merces, quae opus consequitur, tam neces-
sario id consequitur, quam ex natura trianguli sequitur, tres
ejus angulos duobus rectis aequales esse debere. Et hoc unus-
quisque intelliget, qui tantum ad id, quod summa nostra be-
atitudo in amore erga Deum consistit, attendit, quodque ille
amor necessario ex Dei cognitione, quae nobis tantopere com-
mendatur, fluit. Hoc autem generahter facilHme demonstrari potest,
si modo ad naturam Decreti Dei attendatur, quemadmodum in mea
Appendice expHcui ; verum fateor, eos omnes, qui Divinam Naturam
cum humana confundunt, valde ad id inteUigendum ineptos esse.

* Saisset: infortunatum. Ed. Belg. : En indien het gieen, dat ik alrei
van het naturelijk verstant heb, eens valsch hevonden wierd, zo maakt het
my echter gelukkig tertcijl ik 't geniet.

EPISTOLA XXI.

277

Hisce Hteris finem hic imponere animus erat, ne tibi ampHus
essem molestus Hs rebus, quae tantummodo (uti clarum est ex
valde devoto additamento fini tuse epistolae affixo) pro joco et
risu inserviunt, nulH autem usui sunt. Ne vero petitionem tuam
omni modo rejiciam, ulterius ad expHcationem vocum Negationis
et Privationis, et breviter ad id, quod necessarium est ad sen-
sum praecedentis meae Epistolae dilucidius enucleandum, progrediar.
Dico igitur primo, Privationem non esse privandi actum, sed
tantum simpHcem et meram carentiam, quae in se nihil est:
est quippe Ens Rationis tantum, vel modus cogitandi, quem
formamus, quum res invicem comparamus. Dicimus, exempH
gratia, coecum visu privatum esse, quia eum facile ut videntem
imaginamur, sive imaginatio haec hinc oriatur, quod cum aHis,
qui vident, sive quod praesentem suum statum cum praeterito,
quum videbat, comparamus: et cum hunc virum ea ratione
cohsideramus, ncmpe comparando suam naturam cum natura
aliorum, vel cum praeterita sua; tunc affirmamus, visum ad
suam naturam pertinere, et propterea dicimus, eum eo privatum
esse. Verum quum Dei decretum ejusque natura consideratur,
non magis de iHo homine, quam de Lapide possumus affirmare,
eum visu orbatum esse, quia iUo tempore non magis sine con-
tradictione iUi homini visus, quam lapidi competit ; quoniam ad
hominem illum nil amplius pertinet, et suum est, quam idj quod
Divinus intellectus et voluntas ei trihuit, Et propterea Deus non
magis est causa tov iUius non videre, quam rov non videre
lapidis: id quod mera est Negatio. Ita etiam, cum adnaturam
hominis, qui appetitu lihidinis ducitur, attendimus, prcesentemque
appetitum cum eo, qui in prohis est, vel cum eo, quem ipse alias
habuit, comparamus; affirmamus, eum hominem meliore appetitu
jprivatum esse, quia tunc isti virtutis appetitum competere
judicamus; quod facere non 2>ossumus, si ad naturam Divini
decreti et intellectus attendimus: nam eo respectu melior iUe
appetitus non magis ad naturam istius hominis eo tempore, quam
ad Naturam Diaholi vel lapidis piertinet *, et idcirco eo respectu

* E Blyenberghii responsione apparet, haec ita scripta fuisser... aU
men op de nateur van een man die begeerte tot icellust krijcht, let, en wy
syn tegenuoordige begeerien, met die van de vroomen of met die geenen dU
ht/ selfs op een ander tyt gehad heeft, vergelycken, soo sechtmen die man
van een beter berooft te syn, om dat wy als dan de begeerte tot de deucht
hem oordeele toe te behooren, dat wy niet dom en konnen, indien wy op
de natuur van Godti besluyt en verstant letten. Want ten opsicht van dat,
hoort die beter begeerfen tot de natuiir van die man, dies tyts, niet meer
als tot de natuur van de duyvel of van een stcen, etc.

:^\

r <

278

EPISTOLA XXI.

melior appetitus non est Privatio, sed Negatio. Adeo ut Privatio
nihil aliud sit, quam aliquid de re negare, quod judicamus ad
suam naturam pertinere, et Negatio nil aliud, quam aliquid de
re negare, quia ad suam naturam non pertinet. Et hincliquet,
quare Adami appetitus rerum terrenarum nostri, non vero intel-
lectus Dei respectu tantum malus esset. Licet enim Dem prceter-
itum et prcesentem Adami statum sciret, non idcirco Adamum
p^'(eterito statu privatum esse infelligebat, hoc est, prceterittim
ad suam natvram pertinere*. Nam tunc Deus aliquid contra
suam voluntatem, hoc est contra proprium suum intellectum,
intelligeret. Hoc si bene percepisses, simulque, me illam Liber-
tatem, quam Cartesius Menti adscribit, non concedere, quemad-
modum L. M. in Praefatione meo nomine testatus est, vel
minimam in meis verbis non invenires contradictionem. Sed
video, me melius multo facturum fuisse, si in prima mea Epistola
Cartesii verbis respondissem, dicendo, nos non posse scire,
quomodo nostra libertas, et quicquid ab ea dependet, cum Dei
providentia et libertate congruat (sicuti in Appendice diversis
locis feci); adeo ut ex Dei Creatione nullam in libertate nostra
queamus invenire contradictionem, quia capere haud possumus,
quomodo Deus res creavit, et (quod idem est) quomodo eas
conservat. Verum putabam, te Praefationem legisse, meque, si
ex animi sententia non responderem, in amicitise officium, quam
animitus olferebam, peccaturum fuisse. Sed hsec susque deque
fero. ^

Quia tamen video, te Cartesii Mentem hactenus non bene perce-
pisse, peto, ut haec duo attendas.

Primo, neque me, neque Cartesium unquam dixisse, quod ad
nostram naturam pertinet, ut nostram voluntatem intra limites
mtellectus contineamus; sed tantum, quod Deus nobis intellectum
determinatum, et voluntatem indeterminatam dedit, ita tamen,
ut ignoremus, in quem finem nos creavit ; porro, quod istiusmodi
mdeterminata vel perfecta voluntas nos non solum perfectiores
reddit, sed quoque, ut tibi in sequentibus dicam, quod ea nobis
sit valde necessaria.

Secundo, quod nostra Libertas nec in quadam contingentia,
ncc m quadam indifFerentia sita est, sed in modo affirmandi et
negandi ; adeo ut, quo rem aliquam minus indifferenter affirma-

^ * Wnni hoetcel God de voorgaende en tegenwoordigen stant van Adam
lenden, daerom vevHiont God niet, dat Adam van de voorgaende berooft tvas,
dat f.s dat de voorgaende tot t<ijn tegenuoordige naiuur hehoorde, etc.

EPISTOLA XXI.

279

mus aut negamus, eo liberiores simus. Verbi causa, si Dei
natura nobis est cognita, tam necessario ex natura nostra ro
affirmare sequitur, Deum existere, quam ex natura trianguli
ejus tres angulos duobus rectis aequari fluit ; et tamen nunquam
magis liberi sumus, quam quum rem tali modo affirmamus.
Quia yero hsec necessitas nihil aliud est, quam Dei Decretum,
yeluti in mea Appendice clare ostendi; hinc quodammodo intel-
ligere licet, quo pacto rem libere agamus, ejusque causa simus,
non obstante, quod eam necessario et ex Dei decreto agamus.
Hoc, inquam, aliquo modo possumus intelligere, cum quid affir-
mamus, quod clare et distincte percipimus ; ubi vero quicquam,
quod clare ac distincte non capimus, asserimus, hoc est, cum
patimur, ut voluntas extra nostri intellectus hmites exspatietur,
tum illam necessitatem Deique Decreta non ita percipere possu-
mus, sed nostram quidem libertatem, quam nostra voluntas
semper includit (quo respectu opera nostra solummodo bona vel
mala appellantur). Et si tunc conamur libertatem nostram cum
Dei Decreto et continua Creatione conciliare, confundimus id,
quod clare et distincte intelligimus, cum eo, quod non percipimus,
et propterea frustra id conamur. Sufficit ergo nobis, quod scimus
nos liberos esse, et nos tales esse posse non obstante Dei de-
creto, nosque mali causam esse, eo quod nullus actus, nisi
respectu nostree libertatis, tantum malus nominari potest. Hsec
sunt, quae Cartesium spectant, ut demonstrarem, ejus dicta ab
ea parte nullam pati contradictionem.

Jam ad ea, quae me attinent, me convertam, ac primo bre-
viter referam utilitatem, quae ex mea opinione nascitur, quae
prsecipue in eo est sita, quod scilicet noster intellectus Deo
Mentem et Corpus extra omnem Superstitionem offert. Nec
preces nobis valde utiles esse nego: nam meus intellectus est
nimis parvus ad omnia media determinandum, quse Deus habet,
quibus homines ad sui amorem, hoc est ad salutem, perducat ;
adeo ut tantum absit hanc opinionem noxiam futuram esse, ut
econtra iis, qui nuIHs praejudiciis nec puerili superstitione prge-
occupati sunt, unicum sit medium ad summum beatitudinis
gradum perveniendi.

Quod yero ais, me homines, eos a Deo tam dependentes
faciendo, ideo elementis, herbis, et lapidibus similes reddere, id
sufficienter ostendit, te meam opinionem perversissime intelli-
gere, et res, quse intellectum spectant, cum imaginatione con-
fundere. Si enim puro intellectu percepisses, quid sit a Deo
dependere, certe non cogitares, res, quatenus a Deo dependent,

'\\

280

EPISTOLA XXI.

281

mortuas, corporeas, et imperfectas esse (quis unquam de Ente
summe perfecto tam viliter ausus fuit loqui); econtra caperes,
ea de causa, et quatenus a Deo dependent, perfectas esse.
Adeo ut hanc dependentiam atque necessariam operationem
quam optime per Dei decretum intelligamus, quando non ad
truncos et herbas, sed ad maxime intelligibiles et res creatas
perfectissimas attendimus, ut ex illo, quod secundo de Cartesii
mente jam ante memoravimus, clare apparet, quod attendere
debuisses.

Nec reticere possum, me id summopere mirari, quod dicis:
si Deus delictum non puniret (hoc est, tanquam judex tali
poena, quam ipsum delictum non inferret; id enim solum nostra
est quaestio), quaenam ratio impedit, quo minus quaevis scelera
avide perpetrem? Certe qui illud tantum (quod de te non
spero) formidine poense omittit, is nulla ratione ex amore
operatur, et quam minime Virtutem amplectitur. Quantum ad
me, ea omitto, vel omittere studeo, quia expresse cum mea
singulari natura pugnant, meque a Dei amore et cognitione
aberrare facerent.

Porro, si ad naturam humanam paulum attendisses, et naturam
Dei decreti, prout in Appendice explicui, percepisses, tandemque
scivisses, quomodo res esset deducenda, antequam ad conclusi-
onem perveniatur; non adeo temere dixisses, hanc opinionem
nos truncis, etc. similes reddere; nec tam multas absurditates,
quam imaginaris, mihi affinxisses.

De duabus ilHs rebus, quas ais, priusquam ad secundam tuam
Regulam pergis, te percipere haud valere, respondeo primo,
Cartesium sufficere ad conclusionem tuam faciendam ; quod
nempe, si modo attendis ad naturam tuam, experiris, te posse
judicium tuum suspendere. Si vero dicas, te in te ipso non ex-
periri, nos tantum virium hodie in Rationem * obtinere, ut hoc
semper continuare possemus, id idem Cartesio esset, ac nos
hodie non posse videre, nos, quamdiu existimus, futuros semper
res cogitantes, vel naturam rei cogitantis retenturos, quod pro-
fecto contradictionem involvit.

Ad secundum cum Cartesio dico, si Voluntatem nostram
extra Umites intellectus nostri valde limitati extendere non
possemus, nos miserrimos futuros, neque in nostra potestate
fore vel frustum panis comedere, vel passum progredi, vel
subsistere: omnia enim incerta atque periculis sunt plena.

* Ed. Belg. has voces in Rationem omittit. Kirchmann : tn i?a^ton« <wa.

Transeo nunc ad secundam tuam Regulam, asseroque, me
quidem credere quod ego eam Veritatem, quam tu in Scriptura
esse credis, lUi non tribuam, et tamen credo, quod Jo iUi
tantum, si non plus, adscribam authoritatis ; quodque longe
cautius quam ahi caveam, ne iUi puerUes quasdam et absurdas
sententias affingam, quod nemo prsestare potest, nisi is, qui
PhUosophiam bene mteUigit, vel Divinas habet revelationes •
adeo ut me valde parum moveant expUcationes, quas Vulgares
Theologi de Scnptura adferunt, praesertim si istius sint farin^
ut bcripturam semper juxta Utteram sensumque externum
sumant; et nunquam, praeter Socinianos, crassum adeo vidi
Iheologum, qm non percipit, Sacram Scripturam creberrime more
humano de Deo loqui, ac suum sensum ParaboUs exprimere • et
quod ad contradictionem, quam frustra (mea quidem opinione)
conaris ostendere, credo te per Parabolam omnino aUud quid
quam vulgo fit, inteUigere : nam quis unquam audivit, eum'
qui suos conceptus paraboUs exprimit, a suo sensu aberrare!
Quum Micha Regi Aghabo diceret, se Deum in soUo suo
sedentem vidisse, ac exercitus coelestes a dextra et sinistra
stantes, Deumque ex iHis quserere, quisnam Aghabum deciperet,
lUud ^ipsum certe erat Parabola, qua Propheta prsecipuum
quod ea occasione (quae non erat, ut subUmia Theologise dog-
mata doceret) Dei nomine debebat manifestare. sufficienter
expnmebat ; adeo ut nuUo modo a sensu suo aberraret. Sic
etiam caeteri Prophetae Dei verbum jussu Dei ea ratione populo
manitestarunt, tanquam optimo medio, non vero tanquam iUo
quod Deus petebat, populum ad scopum Scriptur» primarium'
ducendi, qui juxta ipsius Christi dictum in hoc consistit, nimirum
in amore Dei supra omnia, et proximi tanquam sui ipsius.
bublmies speculationes, credo, Scripturam minime tangunt. Me
quod spectat, nuUa Dei aeterna attributa ex Sacra Scriptura
didici, nec discere potui.

Quantum yero quintum * attinet argumentum (sciUcet Pro-
phetas Dei Verbum taU ratione manifestum fecisse, nuoniam
veritas ventati non est contraria), nihil reliqui est, quam ut
(quemadmodum quivis, qui Demonstrandi Methodum percipit,
judicabit) demonstrem, Scripturam, prout est, esse Dei verum
Verbum revelatum. Cujus Mathematicam Demonstrationem, nisi
Uivina Revelatione, habere nequeo. Et ideo dixi, credo, sed
non, more mathematico scio, omnia, qim Deus Prophetis, etc,

Ed. Belg. Tocem nnmeralem omittit.

!i.l

282

EPrSTOLA XXI.

EPISTOLA XXII.

283

kH-

ii;

quia firmiter credo, non vero Mathematice scio, Prophetas
Dei intimos Consiliarios et Legatos fuisse fidos ; adeo ut in iis
quae ego affirmavi, nulla omnino sit contradictio ; cum e con-
trario ab altera parte haud paucae inveniantur.

Rehquum tuae Epistolae, nempe ubi dicis : Demque Ens summe
perfectum noverat, etc. et deinde quod contra exemplum de
veneno adfers, ac ultimo, quod Appendicem, et id, quod sequitur,
spectat, dico hanc praesentem Quaestionem non respicere.

Praefationem L. M. quod attinet, in ipsa certe simul osten-
ditur, quid Cartesio adhuc probandum esset, ut soHdam de
Libero Arbitrio demonstrationem formaret, additurque, me con-
trariam fovere sententiam, et quomodo eam foveam : quam forte
suo tempore indicabo, nunc vero animus non est.

De opere vero super Cartesium nec cogitavi, nec ulteriorem
ejus gessi curam, postquam sermone Belgico prodiit; et quidem
non sine ratione, quam hic recensere longum foret. Adeo ut
nihil dicendum restet, quam me, etc.

[Schiedami, 28 Jan. 1665.]

EpISTOLA XXII (OLIM xxxv).

Clarissimo Viro.

B. D. S.

GUILIELMUS DE BLYENBERGH.

Responsio ad prcecedentem .

Versio. *

Mi Domine, et chare Amice,

Epistolam tuam. 28. Januarii scriptam, suo tempore accepi;
aliae occupationes praeter studia impediverunt, quo minus ad tuara
citius responderim; et quoniam hic iUic acribus tua referta est
reprehensionibus, quid de ea judicarem, vix sciebam: nam in
prima, 5. Januarii exarata, tam liberaliter amicitiam tuam ex

* Ab amicis facta. Autographon, qnod nna cnm Ep. XX. Amstelodami
servatur, in Ed. Belg. repetitum est.

animo mihi obtuleras, hac addita obtestatione, meam non solum
iUo tempore scriptam, sed et subsequentes valde gratas fore •
quin amice flagitabas, ut libere, si quas insuper movere possem'
difficultates, objicerem, uti in mea, 16. Januarii data, prolixius
paulo praestiti. Ad eam amicam et erudientem, juxta postulatum
et proraissum tuum, exspectabam responsionem ; sed econtra
talera, quse nmuam non redolet amicitiam, accepi ; nempe quod
nullce demonstrationes, licet validissimce, apud me valent • quod
mentem Cartesii non percipio; quod res spirituales nimium ciim
terrems confundo, etc, ita ut invicem epistolis diutius erudire
non possemus. Ad quae amice respondeo, me firmiter credere
te supra dicta melius me intelligere, et assuetum magis esse
res corporeas a spiritualibus discernere : in Metaphysica enim
quam ego inchoo, suraraum adscendisti gradum, et ideo ut
erudirer, favorera tuuni captabara ; nunquara vero existiraabam
me objectionibus Hbere factis offensionis causam praebiturura
buniraas tibi ex anirao ago gratias, quod tantum laborem in
(luabus epistohs exarandis, praecipue in secunda, suscepisti • ex
posteriore, quam ex priore, tuam raentera clarius percepi, et
rahilominus ei assensum praebere nequeo, nisi difficultates, quas
adhuc in ea mvenio, toUantur; nec hoc offensionis causara dare
potest. Nara iUud vitiura in intellectu nostro arguit, si veritati sine
tundaraento necessario assentiraur : Licet tui veri essent conceptus
iis assensum praebere non licet, quaradiu in me qu^dara obscuri-
tatis vel dubitationis rationes supersunt, quaravis dubitationes
non ex re proposita, sed ex mei intellectus iraperfectione orirentur
U qma hoc abunde tibi notum est, segre ferre non debes, si
rursus quasdam formem objectiones: cogor ita facere, quaradiu
rera clare percipere nequeo; nam hoc in ahum non fit finem
quam ad veritatera inveniendam, non vero ad tuara mentem'
praeter intentionem tuam detorquendam ; et propterea ad h^c
pauca araicara peto responsionem. Dicis, nihil ad essentiam rei
amplius perttnere, quam id, quod divina voluntas potentiaque ei
concedit et revera tribuit; et cum ad naturam hominis, qui
appetitu Itbtdims ducitur, attendimus, prmentemque appetitum
cum eo, qui m probis est, vel cum eo, quem ipse alias hahuit,
comparamus, affirmamus eum hominem meliore appetitu privatum
esse, quia tunc isti virtutis appetitum competere judicamus ; quod
facere non possumus, si ad naturam divini decreti et intellectus
attendimus: nam eo respectu melior ille appetitus non magis ad
naturam tsttus hominis eo tempore, quam ad naturam Diaboli
aut lapidts pertinet, etc. Licet enim Beiis prceteritum etprcesentem

Ij
'»1

284

EPISTOLA XXII.

285

Adami statum sciret^ non idcirco Adamum prceterito statuprivatum
esse intelligebat, hoc est, prceteritum ad suam prcesentem naturam
pertinere, etc. Ex quibus verbis clare sequi videtur^ juxta tuam
sententiam nihil aliud ad essentiam pertinere, quam quod eo
momento, quo percipitur, res habet ; hoc est, si me voluptatis desi-
derium tenet, illud desiderium ad meam illo tempore pertinet essen-
tiam, et si me non tenet, illud non-desiderium ad meam eo, quo
non desidero, tempore essentiam pertinet ; unde infalhbiliter conse-
quitur, me tum respectu Dei seque perfectionem in meis operibus
includere (solummodo gradu differentibus), quando voluptatum
cupiditate, quam quando ea non teneor; quando omnis generis
scelera perpetro, quam quando virtutem et justitiam exerceo.
Ad meam enim essentiam eo tempore tantum duntaxat, quan-
tum operor, pertinet: nec enim plus nec minus, secundum
tuam positionem, operari possum, quam quantum revera accepi
perfectionis, quia voluptatura scelerumque cupiditas ad meam
eo tempore, quo facio, pertinet essentiam, et eo tempore illam,
non vero majorem, a Divina potentia accipio. Exigit ergo divina
potentia ejusmodi duntaxat opera. Et ita ex tua positione clare
videtur sequi, Deum scelera una eademque ratione velle, qua
ea vult, quse tu nomine virtutis insignis. Ponamus jam, quod
Deus, ut Deus, non vero ut judex, piis et impiis talem et tantum
essentiae largitur, quantum vuit, ut illi efficiant; qusenam rati-
ones dantur, ut unius opus non eodem modo quam alterius
velit? Nam quoniam unicuique ad opus suum qualitatem con-
cedit, sequitur utique, quod, quibus minus largitus est, eadem
ratione tantum ab ipsis petit, quantum ab illis, quibus plus
dedit ; et per consequens Deus sui ipsius respectu majorem mi-
noremve nostrorum operum perfectionem, voluptatum et virtutum
cupiditatem, eodem modo exigit. Adeo ut, qui scelera patrat,
necessario eadem patrare debeat, quia nihil aliud ad suam eo
tempore essentiam spectat ; uti is, qui virtutem exercet, ideo
virtutem exercet, quia Dei potentia voluit, ut ad suam eo tem-
pore essentiam id pertineret. Rursum mihi videtur, Deum
aeque et eodem modo scelera, quam virtutem, velle; quatenus
autem utraque vult, tam hujus quam illius est causa, ipsique
eatenus grata esse debent. Quod de Deo concipere durum est.
Dicis, ut video, probos Deum colere; verum ex tuis scriptis
nihil aliud percipio, quam quod Deo servire tantum sit talia
efficere opera, quse Deus, ut operaremur, voluit ; idem adscribis
impiis et libidinosis; qusenam ergo est differentia, respectu Dei,
inter proborum et improborum cultum ? Ais etiam, probos Deo

servire, et serviendo continuo perfectiores evadere; sed non
percipio, quid per tb perfectiores evadere intelligas, nec quid
signihcet xb conttnuo perfectiores evadere. Nam et impii et pii
suara essentiam et conservationem, aut continuam creationem
a Deo, ut Deo, non vero ut judice, nanciscuntur, voluntatemque
ejus juxta Dei decretura, utrique eodem modo exequuntur
Quaenam ergo differentia, respectu Dei, inter utrosque potest
esse? JNam th perfectiores continuo evadere non ex opere sed
ex Dei voluntate fluit; adeo ut, si impii per opera sua imper-
fectiores fiunt, illud non fluat ex operibus, sed ex sola Dei
voluntate; et utrique voluntatem Dei tantum exequuntur; nequit
ergo m his duobus, ratione Dei, dari discrimen. Qusenam sunt
ergo rationes, ut hi per opus suum continuo perfectiores, illi
vero deteriores evadant?

Sed vero discrimen operis horum supra alterorum opus in
hoc ponere videris, quod hoc opus plus perfectionis quam illud
mcludit. In his tuum vel meum certo confido latere errorem-
nam nuUam in tms scriptis reperire licet Regulam, secundum
quam res magis minusve perfecta dicitur, quam quando phis
ramusye habet essentise. Si jam haec sit perfectionis regula,
sunt igitur scelera, Dei respectu, ei aeque ac opera proborum
grata : nam Deus ea ut Deus, hoc est sui respectu, eodem modo
vult, quia utraque ex Dei fluunt decreto. Si h«c sit sola per-
tectioms regula, errores non nisi improprie tales dici possunt,
sed revera nuUi errores, nuUa dantur scelera, et quicquid est
liam tantummodo et talem, quam Deus dedit, essentiam com-
plectitur, quae semper, utcunque ea se habeat, perfectionem
mvolvit. Me hoc clare non posse percipere, fateor, et tu qu«-
renti, an occidere Deo aeque placeat ac eleemosynas largiri^
an turtum coraraittere, Dei respectu, aeque bonum sit ac justum
esse? condona. Si neges, qusenam sunt rationes? si affirmes,
quae apud me existunt rationes, quibus moverer, ut hoc opus
quod tu virtutem appellas, magis quara aliud operarer ? qusenam
ex magis hoc, quam iUud, prohibet? Si ipsara noraines virtutis
legem, fatendura mihi certe est. me nullam apud te reperire,
juxta quara virtus moderanda, et ex qua cognoscenda sit. Quic-
quid enun est, a Dei voluntate inseparabiliter dependet, etper
consequens et hoc et iUud ex aequo virtuosum est. Et, quid
tibi virtus vel lex virtutis sit, non capio; ideo etiam, quod
assens, nos ex amore virtutis debere operari, non intelUgo.
iJicis quidem, te scelera et vitia omittere, quia ea cum sintru-
lari tua natura pugnant, et te ab divina cognitione et amore

286

EPISTOLA XXII.

EPISTOLA. XXII.

287

\l\

seducunt ; verum nuUam horum in omnibus tuis scriptis invenio
vel regulam vel probationem. Quin excusa me, si contrarium
ex illis sequi dicam. Omittis ea, quse vitia appello, quia cum
singulari tua natura pugnant, non autem quia vitia comple-
ctuntur; omittis ea, quemadmodum cibus, a quo natura nostra
abhorret, reUnquitur. Certe qui mala omittet, eo quod sua
natura ab eis abhorret, parum de virtute gloriari poterit.

Hic jam rursum quaestio moveri potest, an, si daretur ani-
mus, cum cujus singulari natura non pugnaret, sed conveniret,
voluptates sceleraque patrare, an, inquam, ratio virtutis sit,
quse ipsum ad virtutem praestandam malumque omittendum
moveret? Sed qui fieri potest, ut quis cupiditatem voluptatis
amitteret, quum ejus cupiditas eo tempore de sua sit essentia,
ipsamque jam modo acceperit, neque dimittere possit?

Hanc etiam consequentiam in tuis scriptis non video, quod
nimirum eae actiones, quas scelerum nomine insignio, te a Dei
cognitione et ejus amore seducerent. Nam voluntatem Dei
tantum exequutus es, neque amplius praestare poteras, quia ad
tuam isto tempore essentiam constituendam a Divina voluntate
ac potentia nihil ampKus datum erat. Quomodo sic determina-
tum ac dependens opus te a Divino amore aberrare facifc?
aberrare est confusum et independens esse, et hoc secundum
te est impossibile. Nam sive hoc sive illud, sive plus sive
minus perfectionis edimus, illud ad esse nostrum pro illo tem-
pore immediate a Deo accipimus: quomodo ergo possumus
aberrare? vel ego, per errorem quid inteUigatur, non capio.
Attamen in hoc, in hoc, inquam, solo causa vel mei vel tui
erroris latere debet.

Hic multa alia dicerem, et quaererem, Primo, An substantia'
intellectuales alio modo quam vitae expertes a Deo dependeant?
Hcet enim entia intellectuaHa plus essentiae quam vita carentia
involvant, annon utraque Deo Deique decreto ad suum motum
in genere, et ad talem motum in specie, conservandum opus
habent, et per consequens, quatenus dependent, annon una
eademque ratione dependent? Secundo, Quia, quam ei D. des
Cartes adsignavit, libertatem animae non concedis, quaenam sit
differentia inter dependentiam intellectuahum et anima caren-
tium Substantiarum ? et, si nullam volendi habent libertatem,
quomodo tu eas a Deo dependere concipias? et quo pacto
anima a Deo dependeat? Tertio, Siquidem nostra anima eti
non sit praedita Ubertate, anne nostra actio proprie Dei actio,
et nostra voluntas proprie Dei sit voluntas? Plura alia qua'-

rere possem, sed tam multa a te petere non ausim : solummodo
ad praecedentia responsum tuum brevi exspecto, an forte hoc
medio adhibito sententiam tuam melius intelligam, ut postea
de hac re coram tecum pluribus agerem. Ubi enim tuum nac-
tus fuero responsum, Leydam profectus, si gratum sit, in
transitu te salutabo. His nixus, dico ex animo, tibi salute dicta
me manere '

Tibi addictissimum atque Officiosissimum

,^, ., Cr. DeBlYENBERGH.

Dordraci 19. Febr. 1665.

P. S. Nimia festinatione hanc inserere quaestionem oblitus snm • an
quod alias nobis eveniret, prudentia nostra non impedire queamus.

EpISTOLA XXIII (OLIM XXXVl).

Viro Doctissimo ac Ornatissimo
GUILIELMO DE BLYENBERGH

B. D. S.
Responsio ad prcecedentem.
Versio **.
Mi Domine et Amice^

Duas abs te hac septimana accepi Epistolas; posterior, 9.
Martii exarata, tantum ei inserviebat, ut me de priore, 19.
Februarii scripta, et mihi Schiedamo missa, certiorem redderet.
In hac priore te de eo queri video, quod dixerim, nullam apud
te demonstrationem locum habere posse, etc, quasi illud mearum
rationum respectu, quia statim tibi non fecerunt satis, locutus
fuerim, quod a rnente mea longe abest: respiciebam propria
tua yerba, quae sic habent: Et si quando post diutinam inves-
tigationem accideret, ut naturalis mea scientia videretur cum
hoc Verho vel pugnare, vel non satis hene, etc, illud Verhum

Autographon hcec habet: Indien UE. niet onder couvert aen myn
schryft, soo gelieft te schryven aen Wille^n van Blyenhergh pontgaerder
oy de groote Tcerch, dord' 19. Feb'. 1665.

** Versionem fecit ipse auctor, quare ejus verba in margine Ed. Belff.
passim laudantur.

rri

288

EPISTOLA XXm.

tantce apud me est authoritatis, ut conceptus, quos existimo clare
percipere, mihi potius suspecti sint, etc. Adeo ut tua tantum
verba breviter repetierim, nec propterea credo, me ulla in re
irsB causam praebuisse; eo magis quod ea tanquam rationem
adducebam, quibus magnum nostrum dissensum ostenderem.

Porro, quia in calce secundae Epistolae scripseras, te tantum-
modo sperare et optare, ut in fide ac spe perseveres, atque
reliqua, quae nobis invicem de intellectu naturali persuademus,
tibi esse indifFerentia ; animo volvebam, uti et jam revolvo,
meas nulli usui futuras, mihique ea de causa consultum magis
esse, ut studia (quae alioqui tamdiu interraittere cogor) non
negligerem propter res, quae nullum fructum possunt largiri.
Nec hoc primae Epistolse mese contrariatur : quia ibi te ut
merum Philosophum, qui (sicuti haud pauci, qui se Christianos
autumant, concedunt) nullum alium veritatis Lydium habet
lapidem prseter naturalem intellectum, non vero Theologiam,
considerabam. Sed de hac re me aliter edocuisti, simulque
ostendisti, quod fundamentum, cui nostram amicitiam superse-
dificare animus erat, non ut arbitrabar esset jactum.

Denique, reliqua quod attinet, ea plerumque tali modo inter
disputandum contingunt, ut propterea humanitatis limites non
transgrediamur, et hac de causa in secunda tua Epistola, nec
non in hac, his similia, tanquam non animadversa, praetermittam.
Haec de tua offensione, ut me ei nullam dedisse causam ostenderem,
multo minus me ferre haud posse, ut mihi quisquam obloquatur.
Nunc, quo ad tuas objectiones rursus respondeam, me converto.

Statuo ergo primo, Deum absolute et revera causam esse
omnium, quae essentiam habent, qusecunque etiam illa sint.
Si jam poteris demonstrare, Malum, Errorem, Scelera, etc.
quicquam esse, quod essentiam exprimit, tibi penitus concedam,
Deum scelerum, mali, erroris, etc. causam esse. Videor mihi
sufficienter ostendisse, id, quod formam mali, erroris, sceleris
ponit, non in aliquo, quod essentiam exprimit, consistere, ideoque
dici non posse, Deum ejus esse causam. Neronis, verbi gratia,
matricidium, quatenus aliquid positivum comprehendebat, scelus
non erat: nam facinus externum fecit, simulque intentionem ad
trucidandam Matrem Orestes habuit, et tamen, saltem uti Nero,
ita non accusatur. Quodnam ergo Neronis scelus? Non aliud,
quam quod hoc facinore ostenderet se ingratum, immisericordem,
ac inobedientem esse. Certum autem est, nihil horum aliquid
essentise exprimere, et idcirco Deum eorum etiam non fuisse
causam, licet causa actus et intentionis Neronis fuerit.

EPISTOLA XXIII.

289

Porro velim hic notari, nos, dum Philosophice loquimur,
non debere Phrasibus Theologiae uti: Nam, quia Theologia
Deum passim, nec temere, ut hominem perfectum reprsesentat,
propterea opportunum est, ut in Theologia dicatur, Deum quic-
quam cupere, Deum taedio operibus improborum affici, et pro-
borum delectari ; in Philosophia vero, ubi clare percipunus, quod
Deo illa attributa, quae hominem perfectum reddunt, tam ^egre
possunt tribui et adsignari, quam si ea, quae elephantum asi-
numve perficiunt, homini tribueremus; ibi haec et his similia
verba nullum obtinent locum, nec ibi sine nostrorum conceptuum
summa confusione ea usurpare licet. Quare Philosophice loquendo
dici nequit, Deum a quoquam quicquam petere, neque, ei tse-
diosum aut gratum quid esse ; haec quippe omnia humana sunt
attributa, quae in Deo locum non habent.

Notari tandem voluissem, quod, quamvis opera proborum
(hoc est, eorum, qui claram Dei habent ideam, ad quam cuncta
eorum opera, ut et cogitationes determinantur) et improborum
(hoc est, eorum, qui Dei ideam haud possident, sed tantum
rerum terrenarum ideas, ad quas eorum opera cogitationesque
determinantur), et denique omnium eorum, quae sunt, ex Dei
aeternis legibus et Decretis necessario profluant, continuoque a
Deo dependeant; attamen non solum gradibus, sed et essentia
ab invicem differunt. Licet etenim mus aeque ac angelus, et
aeque Tristitia ac Laetitia, a Deo dependeant, nequit tamen mus
species angeli, et Tristitia species Laetitiae esse. Hisce opinor
me tuis Objectionibus (si eas probe intellexi; quippe interdum
dubius haereo, num conclusiones, quas inde deducis, non diffe-
rant ab ipsa Propositione, quam demonstrare suscipis) re-
spondisse.

Verum illud clarius patebit, si ad Qusestiones propositas ex
his fundamentis respondeam. Prima est, an occidere Deo adeo
acceptum sit, ac eleemosynas elargiri? altera est, an furari
Dei respectu aeque bonum sit, ac justum esse? tertia denique
est, an, si daretur animus, cum cujus singulari natura non
pugnaret, sed conveniret, libidinibus obtemperare et scelera
perpetrare, an in eo, inquam, ratio Virtutis daretur, quae ipsi,
ut bonum faceret et maluni omitteret, persuaderet?

Ad primam hoc do responsum, me (Philosophice loquendo),
quid his verbis, Deo acceptum esse, velis, nescire. Si roges, an
Deus hunc non odio habeat, illum vero diligat? an Deum alius
contumelia affecerit, alius favore prosecutus fuerit? respondeo,
quod non. Si vero Quaestio est, numne homines, qui occidunt,
II. 19

■1,1

"»1

I ''

290

EPISTOLA XXUI.

EPISTOLA XXIII.

et eleemosynas distribuunt, aeque probi et perfecti sint ? Rursus
negando respondeo.

Ad secundam regero: si bonutn respectu Dei inferat, justum
aliquid boni Deo prtestare, et furem aliquid mali, respondeo,
neque justum neque furem in Deo delectationem aut tsedium
posse causari; si vero quaeratur, an utrumque illud opus,
quatenus aliquid reale et a Deo causatum est, jeque sit perfectum ?
dico, si ad opera tantum animum advertamus, et ad talem modum,
posse fieri, ut utrumque jeque sit perfectum. Si igitur interroges,
numne fur et justus seque sint perfecti beatique? respondeo,
non. Per justum namque eum intelligo, qui constanter cupit, ut
unusquisque, quod suum est, possideat; quam Cupiditatem ego
in mea Ethica (necdum edita) in piis ex clara, quam de seipsis
et Deo habent, cognitione necessario originem ducere, demonstro.
Et, quoniam ejus generis cupiditatem fur non habet, necessario
Dei et sui ipsius cognitione, hoc est, primario, quod nos homines
reddit, destituitur. Si tamen ulterius quseras, quid te queat
movere, ut magis hoc opus, quod Virtutem nuncupo, quam
aHud facias? dico, me non posse scire, qua via, ex infinitis,
Deus utatur, ut te ad hoc opus determinet. Posset esse, ut Deus
tibi clare sui ideam impresserit, ut mundum oblivioni propter
sui amorem traderes, reliquosque homines sicut te ipsum amares ;
et perspicuum est, hujusmodi animi Constitutionem cum caeteris
omnibus, quse malae vocantur, pugnare, et ea de causa in uno
Bubjecto non posse esse. Porro fundamenta Ethices exphcandi,
et etiam cuncta mea dicta demonstrandi, non est hic locus,
quia tantum in eo sum, ut ad Quaestiones tuas responsum dem,
et eas a me avertam arceamque.

Quantum deniquetertiam Quaestionem attinet,eacontradictionem
supponit, mihique ieque videbatur, ac si quis rogaret: Simelius
cum alicujus natura conveniret, ut seipsum suspenderet, an
rationes darentur, ut se non suspenderet? Verum, ejusmodi
dari naturam, sit possibile ; tunc aflSrmo (etiamsi liberum arbitrium
concederem, sive non concederem), si quis videt, se commodius
in cruce posse vivere, quam mensae suae accumbentem, eum
stultissime agere, si se ipsum non suspenderet; et is, quiclare
videret, se scelera patraiido revera perfectiore et meliore vita
vel essentia, quam virtutem sectando, posse frui, is etiam stultus
foret, si illa non faceret. Nam scelera respectu istiusmodi naturse
humanae perversse virtus essent.

Ad aham Quaestionem, quam calci Epistolae addidisti, quia
una hora vel centum ejus generis quaerere possemus, nec tamen

291

unquam ad conclusionem unius perveniremus, et ipse responsionem
non adeo urges, non respondebo; hoc tempore tantum dicam,

de Conches Parisiensem fuit, nunc est Caroli Meinert Dessryfensis
Mijnheer en Vrient,

Dese week Iieb iktwe brieven van U.E, ontfangen, den eemn
mn den 9 maart. die maar diende om my van de anderen van
19 februarn die mij van schiedam gesonden is, te verwittigen,
mdese laatste sie tk, dat U.E. klaagt over hetgeen ikgeseitheK
dut geen demonstratie by hem plaats kan hebben, etc\ als of ik
dat sou geseit hebben ten opsight van myn reden, om datse ten
eerste met voldaan en hebben, dat var' van myn meeninq is
mtar tk had mijn oogmerk op syn aygen woorden, die aldus
liujden. en wanneer na een lang ondersoek moght gebeuren,
dat myn na uurlyk kennis of scheen te streiden met dit woort
of niet al te wel etca. so heeft dit woort so veel aansien b^
my, dat de begrippen, die ik meen klaar te sien hever
suspecteeri; etc\ so dat ik int kort sleghts gerepiteert heb U.E
augen seggm.en daarom niet geloof, dat ik daar me' de minste
reede van offensie gaf. te meer om dat ik dat toen als reeden
in-oghi^ om ons groot verschil te toonen. vorders dewyl U.E
aan t eint van syn tweeden brief gesyt had, dat syn wens alleen
m syn geloof, en hoop te volharden, en dat de rest, dat wu
makander wys maaken aangaande het natuurlyk verstant hem
mdifferent is; so docht ik, gelyk ik noch denk, dat myn schry-
ven tot gem nut en kan strekken, en derhalve mu raatsamer
mis, myn studie, {die ik anders so lang moet laatm) niet te
versuymen om saaken, die geen nut konnen geevm. m dit stryt
niet tegm myn eerste brief, dewyl ik daar U.E. aanmerkte als
eenpuur philosooph, die {gelyk veel, die sigh Christenm aqUm
toestaan) gem andere toetstem van de waarhyt heeft Is het
mtuurlyk verstant, en niet de theoloqie. waarvan U.E. my
anders onderrighte, toonende met eene, hoe de gront, waarop ik
onse vrientschap meende te bowm, niet m lach gelijk ik dochf
emaetyk wat de rest belangt, dat valt so gememlyk onder het

**i

EPISTOLA XXni.

293

292

EPISTOLA XXIII.

disputeeren, sonder daarom de paalen van heleefthyt te huyten
te gaan. en om dese reeden heh ik ook diergelyken in TJ.K.
tioeeden hrief, en sal ook in dese ongemerkt laaten gaa?i. dit is
aangaande U.E. misnoeging, om te toonen dat ik er geenreedcri
toe gegeven heb, en veel min om van my te denken dnt ik geeii
tegensprooken en kan leyen. ik sal nu tot de ohjectien keeren, om die
weer te aantwoorde. vooreerst dan seg ik dat got absoluytlyk
eifectivelyk oorsaak is van al, dat wesen heeft, het stf ook wat
het sy, kan U.E. nu toonen dat quaat, dooling, schellemstul-
ken, 'et&'. iet is dat wesen uyt drukt, so sal ik hem volkoment-
lyk toestaan, dat got oorsaak van schellemstukke^t, quaat, dooliny,
etc''. is. voor my. my dunkt, dat ik genoeghsaam getoont heh, daf,
datgeenen, dat de gedaante van quaat, dooling, schellemstukken
het, niet hestaat in iet dat wesen iiytdrukt. en derhalven kavt
men niet seggen, dat got er oorsaak van is. hy voorheelt, de
moedermoort van Nero, roor so veel die iet stelligs hegreep,
en was geen schellemstuk. ivant de uyterlyke daat, en met eenen
dp inientien om de moeder te vermoorde heeft Orestes ook gehad ,
en evenwel ivort hy, ten minste als Nero, niet heschuldigt. tvut
was dan de schellemstuk van Nero? niet anders, als dat hi/
met dat werk getoont heeft, dat hy ondankhaar, onharmhartig.
mgehoorzaam was. en 't is seeker, dat geen van dese dingen
eenig wesen m/t drukken, en derhalven is er got ook geen oor-
saak van geweest, maar wel van de daat, en intentie van Nero.
vorders wou ik hier aangemerkt hehhen, dat ivy, terwyl we phi-
losoophs spreeken, niet mosten gehruyken de manieren van spree-
ken van de theologie, tvant dewyl de theologie heeft doorgans,
en dat niet sonder reeden, got als een volmaaU mens uyt geheelt ,
daarom komt het wel in de theologie te pas, dat men seyt, dat
got iet hegeert, dat got verdriet schept in de werke van de gode-
loose, en vermaak in die van de vroomen ; maar in de philosophie
daar men ktaar verstaat dat men got die attrihuta, die een
mens volmaakt maken, so quaalik kan toepassen, als dat men
die, die een olyphant of een esel volmaakt maaken, een mens
sou ivillen toepassen: daar hehhen dese, en diergelyke woord^n
geen plaats, en men kan se daar niet gehruiken sonder onse
cmceptie seer te verwarren. derhalve, philosophlykwys sprekewie
en kan men niet seggen dat got van iet iet hegeert, noch dat
hem iet verdrietigh of aangenaam is; want dat syn altemaal
menselyke attrihuta, die in got geen plaats en hehhen. eindehik
wou ik aangemerkt hehhen, dat schoon de werken van de vroo-
men {dat is, van die, die gots denkheeld klaarlyk hehhen, na

welk al haar werke, en gedaghten gedetermineert worden) en

van de godeloose, (dat is, van die, die gots denkheelt niet en

hehhen, maar alleen verwarde denkheelde van de aartse dingen,

na de tvelke al haar werken en gedagten gedetermineert worden)

en eindlyk van al ivat er is, uyt gots eeivige wetten, en he-

sluyt nootsaaklyk volgen, en van got geduurigh afhangen; niet te

min verschillen se van malkander niet alleen gradihus, maar

ook essentieelyk. want schoon H een muys van got so wel afhangt,

ats een engel, en de droefheit als de hlyschap, daarom kan niet

een muys een soort van engelen wesen, noch de dr^oefhyt een

soort van hlyschap. en hier mede meen ik op U ohjectien (so ik

die wel verstaan heh, want ik twyfel somtyts of de conclumen,

die gy uyt trekt, niet en verschillen van het voorstel dat U.E.

te hewyse neemt) geaantwoor te hehhen. doch het sat heeter hlei-

ken, als ik volgens dese gro)iden aantwoort op de vraagens, die

U.E, my voorstelt. als 1. of doot slaan got so aangenaam is

als aalmoese geven? 2. of steelen ten aspecten gots so goetisals

reghtvaerdigh te wesen ? 3. indien *er een gemoet was tegen tvien

hysonderen natuur het niet en street, maar met deselve oover

een kwam om wellusten, en schellemstukken te pleegen, of daar

een reden van deugt is, die hem soude moeten heweegen, om

goet te doen en quaat te laaten? op de eerste dan seg ik, dat

ik niet weet (philosoophlyk spreekende) tvat U.E. meent hy

aangenaam in got. indien de vraag is of got de een niet en

haat en den anderen lief heeft? of de een got niet spyt gedaan

heeft, en de ander een faveur? ik aantwoort neen. en indien

de vraag is, of die mannen, die doot slaat, en die aalmoesen

geeft, niet eeven goet, of volmaakt syn? ik seg weer van neen.

wat de twede helangt, daarop seg ik, indien goet ten opsight van got

te seggen is, dat de reghtvaardige got eenig goet doet, en de dief eenig

quaat, ik antwoort, dat de reghtvaardige, noch de dief vermaak,

noch verdriet in got konnen veroorsaaken, maar indien de vraag

is, of die twee werken, voor so veel se iet saaklyk syn, en van got

veroorsaakt, niet eeven volmaakt syn? dan seg ik, indien men

op de werken alleen, en op so een wys let, dat het wel wesen

kan, dat se hayegaar eeven volmaakt syn. indien ghij dan vraaght

of dan den dief, en den reghtvaardigh, niet eeven volmaakt

en saligh syn? daarop aantwoord ik van neen. want by een

reghtvaardig versta ik een, die vast begeert, dat elk het syne

besit, welke begeerte ik in mijn Ethica (die ik noch niet uyt-

gegeven heb) toon nootsaaklyk in de vroomen te ontstaan uyt

een klaare kennis, die sy van haar selefs, en van got hebben.

\^\

294

EPISTOLA XX m.

l!V.

en mits den dief sodanige begeerte niet en heeft, so ontbeert
hy nootsaaklyk de kennis van got, en van sigh selve, dat is,
het voornaamste, dat ons mensen maakt. indien gy noch eeven-
wel waagt wat u kan moveeren het werk, dat ik deugt noemt
meerder te doen als het ander? daartoe seg ik, dat ik niet kan
weeten wat wegh van oneindlike, die 'r syn, got geWuykt, om,
u tot sodanige werke te determineeren. het kan sijn, dat gof
syn denkbeelt in U.E. klaar geprent heeft, m door syn liefde
u de werelt doen vergeeten, en den rest van de mensen
doen heminnen gelyk u selfs; en H is klaar dat so een constUutie
van gemoet, tegen al de andere die men quaat noemt stryt, en
derhalve en konnense in een subject niet wesen. vorders is hier
de plaats niet om de gronden van de Ethica te verklaaren, noch
ook om al het geen ik seg te bewyse, dewyl ik maar bezigh hen
om slechts op U.K ohjectien te aantwoarde, en die van my af
te keeren. wat eindlik de 3. vraag helangt, die supponeert een
contradictie, en 't lyk my eeven als of my iemant vraagde, indien
't met de natuur van iemant heter over een kwam, dat hy sigh
ophing, of er reeden souden syn dat hy sigh niet ophing? doch
laat het moogelyk syn, dat 'er so een natuur gegeeven wert. dan
seg ik, {alwaarH ik de vryen wil tostont of niet) dat, indien
temant siet, dat hy aan de galgh heeter kan leeven, ah aan
syn tafel, hy seer geklyk doen sou, dat hy sigh niet en, ging
ophangen; en die klaar sag, dat hy, met schellemstukken te
pleegen, in der daat volmaakter, en heeter leeven, of tveesen
genieten sou, als met de deugt te volgen, die sou ook een gek
syn indien hy se niet en pleeg. want de schellemstukken souden
deugt syn ten opsight van so een verkeerde mensehjke natuur.
wat de anderen vraagen belangt, die U.E. aanH eint van syn
hrief gevoegt heeft, mits men so wel hondert op een uur sou
konnen vraagen, sonder dat men oyt tot hesluyt van eenig ding
kwaam, en U.E. selfs op de aantwoort niet veel en dringt, ,so
sal ik se onbeaantwoort laate blyve. en voor dees' tyt maar
seggen dat ik U.E. tegen die tyt, die hy my apunteert, verivaghten
8(il, en dat hy my seer welckom wesen sal. toch ik wou wel, dat
het inH koH moght wesen, om dat ik alre dreigt voor een week
of twee na Amsterdam te gaan. ik hleif ondeHussen na harteleike
groetenisse

U. E. V. E. D.

EPISTOLA XXIV.

Voorbargh den 13 maart 1665.

B. DE Spinoza.

295

E P I S T 0 L A XXIV (OLIM XXXVn).

Viro Clarissimo

B. D. S.

GUTLIELMUS DE BLYENBERGH.

Responsio ad prcecedentem.

Versio *.

Mi Domine et amice,

Ubi tua honorabar praesentia, ut in ea perseverarem non
tempus, multo minus memoria permittebat, ut qu« colloquentes
tractavimus ei mandarem; licet ego quam primum a te dis-
cesseram, omnes memoriae vires, quo audita retinerem, colhge-
rem. In proximum ergo profectus locum tuas opiniones chart»
mandare conabar; sed experiebar tunc, me revera ne quartam
quidem tractatorum partem retinuisse; adeo ut tibi sim excu-
sandus, si adhuc semel, tantum quaerendo de iis, in quibus
mentem tuam vel non bene perceperim, vel non bene retinue-
rim, tibi molestus sim. Optem, ut hunc laborem aliquo beneficio
tibi compensare facultas daretur.

Primum erat, quomodo, ubi Principia, et Cogitata tua Me-
taphysica lego, quae tua, quaeque Cartesii sit sententia, inter-
noscere possim?

Secundum, an proprie detur error, et in quo consistat?

Tertium, qua ratione statuas, voluntatem non esse Kberam.

Quartum, quid his verbis, quae L. M. in Prsefatione tuo
nomine scripsit, intelHgas, nempe, Cum contra author noster
admittat quidem in Rerum Natura esse substantiam cogitantem;
attamen neget illam constituere essentiam Mentis humance, sed
statuat, eodem modo, quo extensio nullis Umitihus determinata
est, cogitationem etiam nullis limitibus determinari; adeoque,
quemadmodum Corpus humanum non est absolute, sed tantum
certo modo semndum leges naturce extensce per motum et quietem
determinata extensio, sic etiam Mentem sive animam humanam
non esse ahsolute, sed tantum secundum leges naturce cogitantis
per ideas certo modo determinatam cogitationem; quce necessario
dari concluditur, ubi Corpus humanum existere incipit. Unde

* Ab amicis facta. Autographon, quod hodie una cum Ep. XX et XXII
Amstelodami servatur, in Ed. Belg. expresaum est.

296

EPISTOLA XXIV.

297

Mi 1 .

sequi videtur, sicut Corpus humanum ex millenis compositum
est corporibus, ita etiam humanam Mentem ex millenis constare
cogitationibus ; et, quemadmodum humanum Corpus in millena
resolvitur, unde componebatur, corpora, sic etiam Mentem
nostram, ubi corpus deserit, in tam multiplices, ex quibus
constabat, cogitationes resolvi ; et, sicuti resolutae humani nostri
Corporis partes non ampHus unitae manent, sed aha corpora
inter ea se insinuant, ita sequi quoque videtur, Mente nostra
dissoluta, illas innumeras cogitationes, quibus constabat, non
amplius combinatas, sed divisas esse ; et, quemadmodum corpora
soluta corpora quidem manent, sed non humana, ita a morte
quoque nostram substantiam cogitantem quidem resolvi, ut
cogitationes vel substantiae cogitantes maneant, non vero ita,
ut essentia erat earum, quum Mens humana dicebantur. Unde
mihi videtur, ac si statueres, substantiam hominis cogitantem
mutari, et instar corporum resolvi, quin imo quasdam ita, ut
de impiis (ni me fallat memoria) affirmabas, omnino perire,
nullamque sibi retinere cogitationem rehquam. Et sicut D. des
Cartes, ut L. M. habet, Mentem esse substantiam absolute
cogitantem tantum praesupponit, ita et Tu et L. M. praesuppo-
nitis maximam partem uti mihi videmini: quare tuam hoc in
negotio mentem clare non percipio.

Quintum est, quod, tam in colloquio quam in postrema tua
Epistola, 13. Martii scripta, statuis, ex clara Dei et nostri
cognitione oriri Constantiam, qua, ut quilibet suum sibi
habeat, cupimus: Verum hic explicandum restat, qua ratione
Dei et nostri cognitio in nobis constantem voluntatem produ-
cat, ut unusquisque, quod suum est, possideat; hoc est, qua
via id ex Dei cognitione fluat, vel nos obstringat, ut virtutem
amemus, et ea neghgamus opera, quae sritia dicimus; et unde
prooedat (quandoquidem occidere et furari, juxta te, aeque quid
positivum, ac eleemosynas dare, comprehendant), cur caedem
committere non tantum perfectionis, beatitudinis, et acquiescen-
tiae, quantum eleemosynas distribuere, involvat. Dices forte, ut
in postrema, quae 13. Martii consignata est, hanc quaestionem
ad Ethicam spectare, eamque inibi a te moveri; verum quum
sine hujus Quaestionis, ut et prsecedentium, elucidatione ego
tuam nequeam percipere mentem, quin semper absurditates
supersint, quas conciliare non possum, amice rogo ut latius mihi
ad eas respondeas ; praesertim ut praecipuas quasdam Definitiones,
Postulata, et Axiomata, quibus tua Ethica, et haec imprimis
Quaestio innititur, proponas et explanes. Forte, quia labor

deterret, te excusabis; verum ut meae satisfacias petitioni saltem
hac vice flagito,- eo quod absque ultimse Qusestionis solutione
mentem tuam nunquam recte sim percepturus. Optem, ut laborem
tuum aliquo beneficio compensare Uceret. Tempus duarum triumve
septimanarum praescribere non audeo; tantum ut ante iter
tuum Amstelaedamense ad has responsum des, requiro. Hoc
ubi praestiteris, me tibi summopere devincies, egoque ostendam
me esse et permanere,

Ml DOMINE,

Tuum ad qucevis officia paratissimum
G. DE Blyenbergh.

Dordraci 27. Martii, 1665.

EpistolaB inscriptio.

Mijn heer
d^ heer Benedictus de
Spinosa, present

Tot
Voorhurgh
pr couverto

Epistola XXV (oLiM xn).

Clarissimo Viro

B. D. S.

HENRICUS OLDENBURGIUS.

Vir Clarissime, mihique Atnicissime,

Gaudebam magnopere, cum ex nuperis Domini Serrarii literis
intelligerem, te vivere et valere, et Oldenburgii tui memorem
esse; sed simul graviter fortunam meam (si fas est tali vocabulo
uti) accusabam, qua factum est, ut per tot mensium spatium,
commercio illo suavissimo, quo antehac tecum utebar, privatus
fuerim. Tum occupationum turba, tum calamitatum domesticarum
immanitas culpandae sunt; meura quippe erga te studium
amplissimum fidaque amicitia firmo semper stabunt talo, et
inconcussa perennabunt. Dominus Boylius et ego non raro de
te, tua Eruditione, et profundis meditationibus confabulamur.

298

EPISTOLA XXV.

EPISTOLA. XXVI.

299

^i)' ;

Vellemus ingenii tui foetus excludi, et doctorum amplexibus
commendari, teque hac in re exspectationi nostrae facturum
satis confidimus. Non est quod Domini Boylii diatriba de Nitro,
deque Firmitate et Fluiditate apud vos imprimatur : hic quippe
Latino sermone jam excusa est, nec nisi commoditas deest
exemplaria ad vos transvehendi. Rogo igitur, ne permittas, ut
quis tjrpographus vestras tale quid aggrediatur. Idem Boylius
Tractatum insignem de Coloribus in lucem emisit, et Anglice et
Latine, simul et Historiam Experimentalem de Frigore, Ther-
mometris, etc, ubi multa praeclara, multa nova. Nil nisi bellum
hoc infaustum obstat, quo minus libri ad vos transmittantur.
Prodiit etiam Tractatus quidam insignis de sexaginta obser-
vationibus Microscopicis, ubi multa audacter, sed J^hilosophice
(juxta tamen principia Mechanica) disseruntur. Spero, Bibliopolas
nostros viam inventuros, horum omnium exemplaria ad Vos
expediendi. Ego, quid tu nuper egeris, vel sub manu habeas,
accipere a manu tua propria aveo, qui sum

Tui Studiosissimus et Amantissimus
Henk. Oldenburg.

Londini die 28. April. 1665.

EpISTOLA XXVI (OLIM xm).

Viro Ndbilissimo ac Doctissimo

HENRICO OLDENBURGIO

B. D. S.

Besponsio ad prcecedentem,

Amice integerrime,

Paucis ante diebus amicus quidam epistolam tuam 28. Aprilis,
quam a Bibliopola Amstelsedamensi, qui eam sine dubio a. D.
Ser. * acceperat, sibi traditam ajebat. Gavisus sum summopere,
quod tandem ex te ipso intelligere licuit, te bene valere, tuum-
que erga me aiiimum benevolum eundem atque olim esse. Ego

sane, quotiescunque data fuit occasio, D. Ser. et Christian
Hugenium Z. D. *, qui etiam te novisse mihi dixerat, de te
tuaque va etudme rogare non desii. Ab eodem D. Hugenio
etiam mtellexi, eruditissimum D. Boylium vivere, et in lucem
emisisse Tractatum illum insignem de Coloribus Anglice, quem
iUe mihi commodato daret, si linguam Anglicam callerem. Gaudeo
igitur ex te scire, hunc Tractatum, simul cum iUo altero de
J^ngore et Thermometris, de quo nondum audiveram, Latina
civitate donatos, et pubHci juris factos. Liber de observationi-
bus microscopicis etiam penes D. Hugenium est, sed ni faUor
Anghce. Mira quidem mihi de hisce microscopiis narravit et
simul de Telescopiis quibusdam in ItaHa elaboratis, quibus
Lclypses m Jove ab interpositione Satelhtum observare potue-
runt, ac etiam umbram quandam in Saturno, tanquam ab annulo
tactam. Quorum occasione non satis possum mirari Cartesii
praecipitantiam, qui ait, causam, cur Planet» juxta Saturnum
(ejus emm ansas Planetas esse putavit, forte quia eas Saturnum
tangere nunquam observavit) non moventur, posse esse, quod
baturnus circa proprium axem non gyret, cum hoc cum suis
pnncipus parum conveniat, tum quia ex suis principiis faciUime
ansarum causara explicare potuerat, nisi pr^judicio labo-
rarer, etc.

Domino Serrario.

E P l s T 0 L A XXVII (oLm xxxviii).

Humanissimo Ornatissimoque Viro

GUILIELMO DE BLYENBERGH

B. D. S.
Responsio ad Epistolam XXIV.
Versio.
Mi Bomine et AmicCy

Ubi tua, 27. Martii ad me data, mihi tradebatur, ut Am-
stelaedamum proficiscerer, in procinctu stabam. Quare, ubi
dimidium ejus periegeram, domi rehnquebam, donec rediissem
ut tum responderem ; quoniam putabam, eam nihil nisi Qu»-

Zeelhemi Dominom.

300

EPISTOLA XXVII.

301

'■\\\'

lil

^V'

stiones, ad primam spectantes controversiam, comprehendere.
Ego vero postea eam perlegens longe aliud ejus argumentum
esse deprehendebam, in eaque non modo probationem eorum,
quae in Prsefatione mearum Demonstrationum Geometricarum
in Cartesii Principia curavi scribi ; eo tantum fine, ut meam
sententiam cuilibet indicarem, non vero probarem ethominibus
persuaderem ; sed etiam magnam Ethices partem, quae, ut cuivis
notum, Metaphysica et Physica fundari debet, desiderari. Qua
de causa, ut tuis facerem satis quaestionibus, a me impetrare
non potui, sed occasionem exspectare volui, quo amicissime
corara, ut postulato desistas, a te peterem, meae negationis
rationem darem, et denique ostenderem, eas ad primae nostrae
controversise solutionem non facere, sed econtra maximam partem
a solutione istius litis pendere. Tantum ergo abest, ut mea
opinio, rerum necessitatem spectans, sine iis non possit percipi ;
quia hse revera percipi nequeunt, antequam ea in antecessum
intelligatur. Antequam vero offerebatur occasio, hachebdomada
alterum adhuc mihi tradebatur epistolium, quod aliquam displi-
centiam, ex nimia mora, prse se ferre videtur. Et ideo hsec
pauca ad te scribere necessitas me co6git, ut de proposito et
decreto meo certiorem, ut jam reddidi, te redderem. Spero te,
negotio perpenso, ultro a tua petitione destiturum, et tamen
animum in me propensum servaturum. Ego a mea parte pro
viribus meis in omnibus demonstrabo, me esse, etc.

Ejusdem Epistolse verba Hollandica ex aatographo Bibl. Univ. Lugd.
Bat. repetita haec sunt.

Myn Heer, en Vnent,

Toen ik U.E. brief van den 27. maart ontfing, was op myn
vertrek na Amsterdam, en derhalve ik die maar half gelesen
fhuys liet om tegen mijn wederkomste te beaantwoorde, denkende
dat se niet anders begreep als dingen noopende de eerste questien,
maar die daar na lesende, bevontse van een heel anderen inhout;
en niet alleen het bewys van die dingen versoekende, die allee^i
om ieder van myn gevoelen^ en meening te ivaarschouwen, maar
niet omse te bewyse, noch om te verklaaren, heb in de voor-
reeden laaten setten, maar ook van een groot deel van de Ethica,
die, gelyk een ieder weet, op de metaphisica, en phisica gegront
moet werden. en derhalve heb niet konnen resolveren daar op
te voldoen, maar gelegenthyt gewenst, om mondeling op hef^ vriend-
lykst te moogen versoeken van u versoek te willen afstaan, en
dan sou ik met eenen reden van myn wijgering geven, en eindlyk

toonen, dat die dingen tof de solutie van U.E. eerste questie
niet en doen, maar in tegendeel de meeste van die questie af te
hangen. so dat het var is, dat myn tneening aangaande de noot-
saaklikhyt der dingen sonder de solutie van dese niewe vraagens
niet sou konnen verstaan werden, dewyl de solutie van dese, en
wat *er toe behoort, niet kan gevat werden sonder dat men die
nootsaaklikheyt ter degen verstaat. want gelyk U.E. weet der
dingen nootsaaklikhyt raak de methaphisica, en de kennis van
die moet altyt voor af gaan. doch eer ik die geivenste gelegent-
hyt heb konnen krygen, heb ik dese week weer een brief onder
cuberf van mijn hospes ontfangen, die eenige misnoeging, door
het lang waghten veroorsaakt, schynt te toonen, en daarom my
genootsaakt heeft dese ivynigen regels te schrifven, om myn reso-
lutie, en voorneem int kort te seggen, gelyk ik nu al gedaan
heb. Wil hoope, dat U.E. de saak ooverwoogen hebbende sal van
syn versoek williglyk afstaan, en niet te min syn goede gene-
genthyt mywaart behoive. van myn kant in al wat ik kan of
mag sal toonen dat ik ben

U. E, toegenegen V. E. Dr.
B. DE Spinoza..

Voorburg den 3. Juni 1665.

E P I S T 0 L A XXVIII.
VlRO ANONYMO (BbESSERO UT VIDETUR *)

B. D. S.

Ex autographo quod Anistelodami servatur.

Nescio an mej prorsus oblitus sis, multa tamen concurrunt,
quae suspicionem afferunt. primo cum profecturus tibi valedicere
volebam, et te a te ipso invitatus domi sine dubio offendere
putabam, Uagam petiisse intellexi, revertor Voorburgum nuUus
dubitans, quin hic saltem in transitu nos inviseres. at tu, si
Diis placet, insalutato amico domum reversus es. tres denique
septimanas expectavi, nec hoc temporis litteras tuas videre con-
tigit. Si igitur opinionem hanc meam a te amotam vis, tuis

*) Cf. Ep. XXXVII.

M >l

i\,n

302

EPISTOLA XXVIII.

I '♦

litteris facile amovebis, quibus etiam indicare poteris modum
instituendi commercium nosfcrum epistolicum, de quo semel in
tuis sedibus locuti sumus. Velim interim te enixe rogatum
habere, imo jam per nostram amicitiara te oro, rogoque, ut
serium opus vero studio navare velis. atque intellectus, animse-
que cultui meliorem vitae partem sacrare digneris. jam inquam
dum tempus est, et antequam de tempore, imo de te lapso
conqueraris. porro ut de commercio nostro instituendo aliquid
dicam, quo liberius mihi scribere audeas, scias me antehac su-
spicatum fuisse, et fere pro certo habeo, te tuo ingenio aliquo-
modo et magis quam par est diffidere, et vereri, ne aliquid
roges, aut proponas, quod virum doctum non redoleat. verum
te coram laudare, et tuas dotes narrare, non decet. si tamen
vereris, ne ego tuas epistolas aliis communicem, quibus postea
ludibrio sis, de hac re fidem tibi dehinc do, me eas reUgiose
servaturum, nec ulli mortalium nisi tua venia communicaturum.
his conditionibus commercium nostrum aggredi potes, nisi forte
de mea fide dubitas, quod minime credo. tuam circa haec tamen
sententiam ex primis tuis litteris scire expecto. et simul aliquid
conservae rosaram rubrarum, ut promiseras, quamvis jam longe
melius me habean. postquam inde profectus sum venam semel
aperui, nec tamen febris cessavit (quamvis aliquomodo agilior
eram etiam ante venae sectionem, ut opinor, propter aseris
mutationem.) sed tertiana bis, aut ter laboravi, quam tamen
bona diaeta, tandem expuli, misique in maximam malam crucem,
nescio vero quo ivit, curo tamen ne huc redeat. quod ad 3»»»
partem nostrae philosophiae attinet ejus aliquam brevi vel tibi,
si translator esse vis, vel amico de Vries mittam. et quamvis
aecreveram nihil mittere antequam eam absolverem; tamen,
quia praeter sententiam longior evadet, nolo vos nimis diu
detinere. mittam usque ad 80. propositionem circiter. de rebus
anglicams multa audio, nihil tamen certi. populus omnia mala
suspicari non cessat, nec ullus rationem aliquam invenire scit
cur classi non immittantur habenae. et res quidem nondum vide-
tur esse in vado. Vereor ne nostrates nimis velint esse docti
et providi. res tamen ipsa tandem indicabit quid in animo
gestient, quidve moliantur, quod dii vortant bene. quid nostri
ibi sentiunt, quidque certi sciunt audire desidero, sed magis, et
supra omnia ut mej etc*.

[Voorburgi m. Junio 1665.]

EPISTOLA XXIX. 303

Epistola XXIX.

Clarissimo Viro

B. D. S.

HENEICUS OLDENBURGIUS.

Ex autographo quod Amstelodami servatur.

Vir Prcestantissime, colendissimeque Amice,

Ex postremis tuis, 4. Sept. ad me exaratis literis *, elucet,
tibi nostra non obiter cordi esse. Devinxisti non me modo sed
praenobilem BoyUum nostrum, qui tibi, mecum, eo nonune
maximas gratias agit, omni officiorum genere, quse quidem ab ipso
proficisci possunt, humanitatem et affectum tuum data occa-
sione compensaturus. idem quoque de memetipso firmiter tibi
poteris persuadere. Sed virum illum quod spectat nimis officio-
sum, qui non obstante illa versione Tractatus de Coloribus
quae hic jam expedita est, adornare nihilominus aliam voluit'
sentiet fortassis, se male sibi praepostero illo studio consuluisse'
Quid enim de ipsius fiet translatione, si Author Latinam iUam,
hic m Angha paratam, quamplurimis Experimentis, quse in
Anglico non reperiantur, fecerit auctiorem ? Necesse est, nostram,
brevi nunc disseminandam, suae omnino tunc prseferri, et multo
pliins apud quosvis sanos aestimari. Sed abundet suo sensu, si
yeht; nos nostra, prout maxime consultum visum fuerit, cura-
biraus.

Kircheri Mundiis Suhtm-raneus nondum in mundo nostro
Anglico comparuit, ob pestem, omnia fere commercia prohiben-
tem. Accedit Bellum atrocissimum, quod nonnisi malorum Iliada
secum trahit, et humanitatem omnem tantum non e mundo
exterminat. Interira tamen, licet Societas nostra Philosophica
nuUos, periculoso hoc tempore, coetus agat publicos: hi tamen
ilhve ejus Socn, tales se esse non obliviscuntur. Hinc alij Ex-
perimentis Hydrostaticis, alii Anatomicis, alij Mechanicis, ahi
ahis, pnvatim incumbunt. Dnus Boylius originem Formarum
et Qualitatum, prout ea hactenus in Scholis et a psedagogis
tractata fuit, sub examen vocavit, et tractatum de eo, (haud
aubie msignem) praelo brevi subjiciendura concinnavit. Video,
Je non tara philosophari, quam, si ita loqui fas est, Theologi-

* Quas hodie non habemus

?'■

I i'4

^tir

304

EPISTOLA XXIX.

zare; de Angelis quippe, prophetia, miraculis, cogitata tua
consignas. sed forsan id agis Philosophice ; ut ut fuerit, certus
sum, opus esse te dignum, et mihi imprimis desideratissimum.
Cum difficiUima hsec tempora commerciorum obstent libertati,
id saltem rogo, ut consiliuro et scopum tuum in isthoc tuo
scripto mihi in proximis tuis significare non graveris.

Quotidie nova hic exspectamus de secundo proelio navali,
nisi forte Classis vestra se rursum in portum abduxerit. Virtus,
de qua disceptari inter vos innuis, ferina est, non humana. Si
enim juxta rationis ductum agerent homines, non ita se invi-
cem dilaniarent, ut est in propatulo. Sed quid queror? Vitia
erunt, donec homines ; sed nec illa perpetua, et interventu me-
liorum pensantur.

Dum haec scribo, traditur epistola ab insigni illo Astronomo
Dantiscano, Dno Johanne Hevelio, ad me scripta ; in qua, inter
alia mihi significat, Cometographiam ipsius, duodecim libris
constantem, jam per integrum annum sub praelo sudasse, et
paginas jam 400. sive 9. libros priores absolutos esse. Indicat
prseterea, se mihi aUquot Exemplaria transmisisse Prodromi
sui Cometici, in quo priorem binorum nuperorum Cometarum
fuse descripserit ; sed ea nondum ad manus meas pervenerunt.
Statuit insuper, de posteriori quoque Cometa librum alium
edere, et doctorum judicio subjicere.

Quid, amabo, vestrates judicant de Penduh*s Hugenianis,
imprimis de illorum genere, quse adeo exactam temporis men-
suram exhibere dicuntur, ut Longitudinibus in mari inveniendis
possint inservire? Quid etiam fit de ejus Dioptrica, et Tractatu
de Motu, quem utrumque diu jam exspectavimus. Certus suni,
eum non otiari; scire tantum cuperem, quid promoveat. Tu
optime valeas, et amare pergas

Tui studiosissimum

H. 0.

[Londini m. Sept. 1665.]

Epistolae Inscriptio.

A Monsieur
Mon»r Benedictus Spinosa

In de haggyne-straet
ten huyse van Mr Daniel
de Schilder in Adam en
Eva.

b, la
Haye.

EPISTOLA XXX. 305

Epistola XXX.

Viro Nohilissimo ac Doctissimo

HENRICO OLDENBURGIO

B. D. S.
Besponsio ad prcecedentem.

Fragmentum ex Oldenbargii epistola m. Oct. 1665. ad
Boylium data recuperatum.

.... Gaudeo, philosophos vestrates vivere, sui suseque rei-
pubhcae memores. Quid nuper fecerint expectabo, quando bel-
latores sanguine fuerint saturi, et, ad vires nonnihil instaurandas,
quievermt. Si celebris ille irrisor hac aetate viveret, risu sane periret!
Me tamen hae turbae nec ad risum, nec etiam ad lacrymandum, sed
potius ad philosophandum, et humanam naturam melius obser-
vandam, incitant. Nam nec naturam irridere, mihi fas existimo,
multo minus ipsam deplorare, dum cogito, homines, ut reliqua'
partem tantum esse Naturse, meque ignorare, quomodo una-
quaeque pars Naturse cum suo toto conveniat, et quomodo cum
reliquis cohaereat; et ex solo hujus cognitionis defectu reperio,
quod quaedam Natura?, quae ita ex parte et non nisi mutilate
percipio, et quae cum nostra mente philosophica minime con-
yeniunt, mihi antehac vana, inordinata, absurda videbantur:
jam vero unumquemque ex suo ingenio vivere sino, et qui volunt,
profecto ^ suo bono moriantur, dummodo mihi pro vero vivere
liceat. Compono jam tractatum, de meo circa Scripturam sensu :
ad id vero faciendum me movent, l. Praejudicia theologorum :
scio enim ea maxime impedire, quo minus homines animum
ad philosophiam applicare possint; ea igitur patefacere atque
amohri a mentibus prudentiorum satago ; 2. Opinio, quam vulgus
de me habet, qui me atheismi insimulare non cessat: eam
quoque ayerruncare, quoad fieri potest, cogor; 3. Libertasphi-
losophandi dicendique quse sentimus; quam asserere omnibus
niodis cupio, quaeque hic ob nimiam concionatorum authoritatem
et petulantiam utcunque supprimitur. Nondum audio, Cartesianum
aliquem ex Cartes. hypothesi, nuperorum cometarum phsenomena
expHcare : et dubito, an ex illa rite explicare possint

[Voorburgi m. Sept. vel Oct. 1665.]
11.

TT^ I

i ■

|(j"3^l

I •

[I^

¥\*

'-1-

306 EPISTOLA XXXI.

E P I S T 0 L A XXXI (OLIM XIV).

Clarissimo Viro

B. D. S.
HENRICUS OLDENBURGIUS.

Hesponsio ad prmcedentem.

Vir prcestantissimej Amice colende,

Facis, ut Vimm cordatum et Philosophum, decet, quod Viros
bonos amas ; nec est, quod dubites, quin illi te redament, et
merita tua, prout par est, sestiment. Dominus Boylius una
mecum salutem plurimam tibi nunciat, utque strenue et «Hpt/Jdjg
philosophari pergas, te hortatur. Imprimis, si quid tibi lucis
aifulserit in ardua illa indagine, quae in eo versatur, ut cogno-
scamus, quomodo unaquaeque pars Naturae cum suo toto conve-
niat, et qua ratione cum reliquis cohaereat, ut illud nobis com-
munices, peramanter rogamus. Causas, quas memoras, tanquam
incitamenta ad Tractatum de Scriptura concinnandum, omnino
probo, inque votis efflictim habeo, me usurpare jam oculis
posse, qu?e in argumentum istud es commentatus. Dominus
Serrarius forte fasciculum aliquem brevi ad me transmittet,
cui, si visum ita fuerit, committere tuto poteris, quae ea de re
jam coniposuisti, et reciprocam officiorum nostrorum prompti-
tudinem polhceri.

Kircheri Miindum Suhterraneum quadantenus evolvi, et
quamvis ratiocinia ejus et theorise non commendent ingenium,
Observationes tamen et Experimenta, nobis ibi tradita, coUau-
dant dihgentiam Auctoris, ejusque de Republica Philosophica
bene merendi voluntatem. Vides igitur, me plusculum illi tri-
buere, quam pietatem, facileque dignoscis eorum animum, qui
Benedictam hanc aquam iUi adspergunt. Quando verba facis
de Tractatu Hugeniano de Motu, innuis, Cartesii Regulas motus
falsas fere omnes esse. Non jam ad manum est libellus, queni
antehac edidisti de Cartesii Principiis Geometrice Demonstratis :
non subit animum, num ibi falsitatem istam ostenderis, an vero
Cartesium, in aliorum gratiam, xara noda fueris secutus. Uti-
nam tandem proprii ingenii fcetum excluderes, et orbi Philo-
sophico fovendum et educandum committeres ! Memini te alicubi
indigitasse, multa ex iis, qua) Cartesius ipse captum humanuin

EPISTOLA XXXI.

307

superare ajebat, quin et multo sublimiora et subtiliora, evidenter
posse ab hommibus intelligi et clarissime expKcari. Quid hseres
nii Amice, quid metuis ? Tenta, aggredere, perfice tanti momenti
provinciam, et videbis totum vere Philosophantium Chorum
tibi patrocman. Fidem meam obstringere audeo, quod non
iacerem, si hberare me eam posse dubitarem. NuIIatenus cre-
diderim, in ammo tibi esse, quicquam contra Existentiam et
Providentiam Dei moliri; et fulcris hisce incoluminibus, firmo
talo stat Rehgio, facileque etiam qusevis Contemplationes Philo-
sophicae yel defenduntur vel excusantur. Rumpe igitur moras
nec scindi tibi penulam patiaris.

Brevi putem te accepturum, quid de Cometis nuperis sit
statuendum. Disceptant inter se de factis Observationibus Heve-
Ims Dantiscanus, et Auzoutus Gallus, ambo Viri docti et Mathe-
matici. Dispicitur hoc tempore controversia, et quando judicata
hs tuerit, mihi, credo, res tota communicabitur, et a me tibi
Hoc asserere jam possum, omnes, qui quidem mihi cogniti sunt
Astronomos judicare, non unum, sed duos Cometas fuisse, nec
m quenquam hactenus incidi, qui ex Hypothesi Cartesiana'ipso-
rum Phsenomena conatus fuerit explicare.

Rogo, si quid porro acceperis de studiis et laboribus Domini
Hugemi, deque successu pendulorum, ut et de ipsius transmi-
gratione m Galliam, mihi quamprimum significare non graveris.
Adjungas ea, rogo, quae apud Vos forte dicuntur de Tractatu
pacis, de Suecici exercitus, in Germaniam transvecti, consiliis,
deque Episcopi Monasteriensis progressu. Totam credo Europam'
sequenti aestate bellis involutum iri, et omnia videntur ad
mutationem inusitatam vergere. Serviamus nos summo Numini
casta mente, et Philosophiam veram, solidam, et utilem exco-
lamus. Nonnulh ex Philosophis nostris, Regem Oxonium secuti,
non raros ibi coetus agitant, et de promovendis studiis Physicis
consulunt. Inter aha in Sonorum naturam inquirere nuper
cwperunt. Experimenta, credo, facient, ut explorent, qua pro-
portione augenda sint pondera ad extendendam chordam absque
ulla VI aha, ut intendatur eadern ad Notam ejusmodi acutiorem,
quse facit assignatam consonantiam cum sono priori. De his
plura alias. Optime Vale, et vive memor

Tui Studiosissimi

Henr. Oldenburg.
Londini 12. Octob. 1665.

308

EPISTOLA XXXII.

309

in<.

li.

E P I S T 0 L A XXXII (OLIM XV).

Nobilissimo ac Doctissimo Viro

HENRICO OLDENBURGIO

B. D. S.

Responsio ad prcecedentem.
Vir Nobilissimej

Quod me ad Philosophandum tu et Nobilissimus a) D. Boyhus
benigne hortamini, maximas habeo gratias b) ; ego quidem pro
tenuitate mei ingenii, quantum queo c), pergo, non dubitans
interim de vestro auxiho et benevolentia. Ubi quaeris, quid d)
sentiam circa quaestionem, quae in eo versatur, ut cognoscamus,
quomodo unaquceque pars Natune cum suo toto conveniat, et
qua ratione cum reliquis cohcereat, puto te rogare rationes,
quibus persuademur e), unamquamque Naturse partem cum suo
toto convenire, et cum reHquis cohaerere. Nam f) cognoscere,
quomodo revera cohsereant, et unaquaeque pars cum suo toto
conveniat ^), id me ignorare dixi in antecedenti mea Epistola;
quia ad hoc cognoscendum h) requireretur, totam Naturam
omnesque ejus partes cognoscere. Conabor i) igitur rationem
ostendere, quse me id k) affirmare cogit ; attamen l) prius monere
velim, me Naturae non tribuere pulchritudinem, deformitatem,
ordinem, neque confusionem. Nam res non, nisi respective ad
nostram imaginationem, possunt dici pulchrae aut deformes,
ordinatse aut confusae.

Per partium igitur cohserentiam nihil aliud intelligo, quam
quod leges sive natura unius partis ita sese m) accommodant
legibus sive n) naturse alterius, ut quam minime sibi contrarientur.
Circa totum et partes considero o) res eatenus, ut partes alicujus
totius p), quatenus earum natura invicem q) se accommodat, ut
r), quoad fieri potest, inter se consentiant, quatenus vero s)

a) Autographon, quod Societatis Regiae Londinensis est: clarissimus

b) maximam h. grafiam. c) quanttim quantum possum.

d\ add. ego. e) rationem, cur nohis persuademus. f) add. ahsolute.
g) cohfFreant, id me. h) quin ad hoc requir. i) rationem igitur,

quce . . . ., quam paucis potero, ea-plicare conabor. Tc) hoc. l) sed.

m) se. n) omitt. legihus sive. o) add. quod. p) add. considerantur.
q) nattira unius naturoi alterius ita. r) ut omnes. s) nam quatenus .

inter se discrepant, eatenus unaquaeque a) ideam ab aliis b)
distinctam in nostra Mente format, ac proinde c) ut totum, non
ut pars d), consideratur. Ex. gr. cum motus particularum lymphae,
chyli, etc. invicem pro ratione magnitudinis et figurae ita se
accommodant, ut plane inter se consentiant, unumque e) fluidum
simul omnes constituant f), eatenus tantum chyhis, lympha,
etc. ut partes sanguinis g) considerantur : quatenus vero con-
cipimus, particulas lymphaticas ratione figurae et motus a par-
ticuUs chyli discrepare, eatenus eas h) ut totum, non i) ut partem,
consideramus.

Fingamus A) jam, si placet, vermiculum in /) sanguine vivere,
qui visu ad discernendas particulas sanguinis, lymphae m), etc.
valeret, et Ratione ad observandum, quomodo unaquaeque par-
ticula ex alterius occursu vel resiUt, vel partem sui motus n)
communicat, etc. lUe quidem in hoc sanguine, ut nos in hac
parte universi o), viveret, et unamquamque sanguinis particulam
ut totum, non vero ut partem consideraret, nec scire posset,
quomodo partes omnes ab universaU natura sanguinis moderantur,
et invicem, prout universaUs natura sanguinis exigit, se accom-
modare p) coguntur, ut certa ratione inter se consentiant. Nam
si fingamus, nuUas dari causas extra sanguinem q), quae novos
motus sanguini communicarent r), nec uUum dari spatium
extra sanguinem s), nec aUa corpora, in quae particulae san-
guinis suum motum transferre possent, certum est, sanguinem
in suo statu semper mansurum, et ejus particulas nuUas aUas
variationes passuras, quam eas, quae possunt concipi t) ex
data ratione motus sanguinis ad lympham, chylum t), etc.,
et sic sanguis semper ut totum, non vero uit pars, considej-ari
deberet. Verum, quia v) plurimae aliae causae dantur, quae leges
naturae sanguinis certo modo moderantur x), et vicissim iUae a
sanguine, hinc fit, ut aUi motus aUaeque variationes in sanguine,
oriantur y), quae consequuntur non a sola ratione motus z)
ejus partium ad invicem, sed a ratione motus aa) sanguinis et
causarum externarum simul ad invicem: hoc modo bb) sanguis

a) add. pars sine reliquis. h) omitt. ab aliis. c) add. tinaquceque
eatenus. d) omitt. non ut pars. e) omnes unum. f) fluidum

const.y et eatenus. g) ^mrtes hujits fluidi. h) eas eatenus. i) non vero.

k) Concipiamus. l) in hoc fluido, nempe in sang. m) particulas

Igmphcp, chyli. n) add. alteri. o) univ. parte. p) accommodari.

q) extra s. dari causas. r) communicent. s) e. s. dari spatium.

t-t) consequi ex sola natura sanguinis, hoc est ex ratione motus lymphce,
chyli. v) quoniam. x) a quibus moderatur. y) omitt. oriantur,

z) omitt. motils. aa) totius sanguinis. hb) et hac ratione.

% \

310

EPISTOLA XXXII.

311

:i. ;

rationem partis, non vero tptius habet. De toto et parte modo
dixi a).

Jam, cum omnia Naturae corpora eodem modo possint et
debeant concipi, ac nos hic sanguinem concepimus : omnia enim
corpora ab alliis circumcinguntur, et ab invicem determinantur
ad existendum et operandum certa ac determinata ratione,
servata semper in omnibus simul, hoc est, in toto universo b)
eadem ratione motus ad quietem; hinc sequitur, omne corpus,
quatenus certo modo modificatum existit, ut partem totius
universi considorari debere c), cum suo toto convenire, et cum
reliquis cohserere; et quoniam natura universi non est, ut
natura sanguinis, limitata d), sed absolute infinita, ideo e) ab
hac infinitae potentise natura ejus partes infinitis modis mode-
rantur, et infinitas variationes pati coguntur e). Verum f)
ratione substantiae unamquamque partem arctiorem unionem
cum suo toto habere concipio. Nam g) ut antehac in prima
mea Epistola, quam Rhenoburgi adhuc habitans tibi scripsi,
conatus sum demonstrare, cum de natura substantiae sit h)
esse infinitam /), sequitur k), ad naturam substantise corpore»
unamquamque partem k) pertinere, nec sine ea l) esse aut
concipi posse.

m) Vides igitur, qua ratione, et rationem cur, sentiam Corpus
humanum partem esse Naturse m) : quod autem ad Mentem
humanam attinet, eam etiam partem Naturae n) esse censeo;
nempe quia statuo, dari etiam o) in Natura potentiam infinitam
cogitandi, quae, quatenus infinita, in se continet^) totam Naturam
objective q), et cujus r) cogitationes «) procedunt eodem modo
ac /)^ Natura, ejus nimirum ideatum.

Deinde Mentem humanam hanc eandem potentiam statuo v),
non quatenus infinitam, et totam Naturam percipientem, sed a;)
finitam, nempe quatenus tantum humanum Corpus percipit y),
et hac ratione Mentem humanam partem cujusdam infiniti
intellectus statuo z).

n) omitt. hanc sententiam. b) simul eadem, c) partem esse tot. un.

d) Umitata ut nat 8. e-e) ideo ejus partium variationes, qufp ab hac

infinita potentia consequi possunt, infinitre debent esse. f) Porro.

g-h) cum de siibst. natura futantehac Rh. adh. hab. con. sum demonstr.) sit.

i) infinita, hinc. k-k) unamq jmrtem totius subst. corp. ad totam sub-
stantiam. l) sine reliqua substantia. m-m) hac vjitur de causa corpus
hum. pnrtem universi statuo. n) mentem ejus quod attinet partem etiam
universi. o) omitt. etiam. p) cont. in se. q) obj. tot. Nat. r) hujus
vero. s) cog. eodem .... procedunt. t) ac ipsa. v) omitt. statiio.

x) sed quatenus. y) add. esse statuo. z) concipio esse.

Verum haec omnia a), et quae .huic rei annexa sunt, hic
accurate explicare et demonstrare, res esset nimis prolixa, nec
puto te id impraesentiarum h) a me exspectare. Imo dubito, an
mentem tuam satis perceperim, atque c) aliud responderim ac d)
rogaveris, quod ex te scire desidero.

Quod deinde e) scribis, me innuisse Cartesii Regulas motus
falsas fere omnes esse f), si recte memini, D. g) Hugenium id
sentire dixi, h) nec uUam aliam falsam esse affirmavi, quam
Regulam sextam Cartesii, circa quam D. Hugenium etiam errare
me putare dixi; qua occasione petii, ut mihi communicares i)
experimentum, quod secundum eam hypothesin experti estis in
vestra Regia Societate k) ; sed tibi id /), non licere judico,
quia de hoc m) nihil respondes.

Dictus Hugenius totus occupatus fuit, et adhuc est, in ex-
poliendis vitris dioptricis; in quem finem fabricam adornavit w),
in qua et patinas tornare potest o), satis quidem nitidam ; quid
autem p) ea promoverit adhuc nescio q), nec r), ut verum fateor, s)
valde scire desidero. Nam me experientia satis docuit, in patinis
sphaericis t) Hbera manu tutius et melius v) expoliri, quam
quavis a;) machina. De pendulorum successu, et tempore trans-
migrationis ij) in Galliam nondum aliquid z) certi possura
scribere aa).

Episcopus Monasteriensis, postquam male conciliatus Frisiam,
ut hircus ^sopi puteum ingressus est, nihil promovit, imo nisi
bruma nimis tempestive incipiat, non nisi cum magno damno
Frisiam relinquet. Non dubium est, eum suasibus unius aut
alterius proditoris facinus hoc ausum fuisse incipere. Sed hsec
omnia nimis antiqua sunt, ut pro novis scribantur; nec spatio
unius aut alterius septimanae aliquid contigit novi, quod scrip-
tione dignum sit. De pace cum AngHs nulla apparet spes ; rumor
tamen nuper spargebatur, propter conjecturam quandam legati
HoHandici in GaUiam missi, et etiam, quia Ultra-Islandenses, *
qui summis viribus principem Arausionensem introducere conantur,

a) omitt. omnia. b) in prws. id. c) et an. d) quam.

e) omitt. quod deinde. f) verum si. g) omitt. D.

h) circa tamen reg. Cartesio sextam dixi, et Hugenium et Cartesium errare.

i) communicare dignaveris. h) sec. eam hyp. ibi factum est.

l) id tibi. m) de ea re. n) machinam concinnavit.

o) omitt. in .... potest. p) quantum. q) promovit, nondum scio.

r) omitt. nec. s) non admodum t) add. vitra. v) tut. et

melius libera manu. x) add. alia. y) transmigrandi. z) nihil.

aa) scribere possum. * Autogr. : quin ultra Islandenses. Intellige : Trans-
isalani.

f!l

#':iil

312

EPISTOLA XXXII.

313

idque, ut multi putant, Hollandis magis ut incommodent, quam
ut sibi prosint, viam quandam somniaverant, nempe ut dictum
principem tanquam mediatorem in Angliam mitterent. Verum
res plane aliter se habet. Hollandi de pace in praesentiarum
nec per somnium cogitant, nisi res eo forte veniat, ut pacem
pecunia emant. De Sueci consiliis adhuc dubitatur; putant
plerique eum Ments petere, ahi HoUandos. Sed hsec non nisi
ex conjectura.

Hanc epistolam praeterita septimana scripseram, sed eam
mittere non potui, quia aura Hagam proficisci vetabat. Hoc
incommodi habet habitare in pago. Nam raro suo tempore
epistolam accipio; nam, nisi detur ex accidenti occasio eam
mittendi suo tempore, septimana una aut altera transit antequam
eam accipiam. Deinde, ut eam suo tempore mittere possim, non
raro oritur difflcultas. Cum igitur videas, me tibi non tam
prompte ac debeo respondere, id non ex eo venire putes, quod
tui obhviscar. Interim tempus urget hanc claudere; de rehquis
aha occasione; jam nihil ahud dicere possum, quam te rogare
ut Nobihssimo D^. Boyho salutem plurimam ex me dicas, et
ut mei memor vivas, qui sum

omni affectti tuus
B. DE Spinoza.

Voorburgi, 20. novembri 1665.

Cupio scire an omnes astronomi judicant duos fuisse cometas ex
eorum motu, an vero ad servandam hypothesin Keplerianam. Vale.

E P I S T O L A XXXni (OLM XVI).

Viro Clarissimo

B. D. S.

HENRICUS OLDENBURGIUS

Besponsio ad prcecedentem.

Vir PrcBstantissime, Amice plurimum colende,

Perplacent, quae de partium Naturae cum toto consensu nexu-
que philosopharis ; quanquam non satis assequar, quomodo pos-

simus ordinem et symmetriam a Natura, ut tu facere videris,
profligare; imprimis cum ipse agnoscas, omnia ejus corpora ab
ahis ambiri, et ab invicem certa et constanti ratione, tum ad
existendum tum ad operandum, determinari, eadem semper in
omnibus simul motus ad quietem ratione servata ; quse ipsissima
veri ordinis ratio formalis esse videtur. At nec hic forte te
satis capio; non magis quam in eo^ quod de Reguhs Cartesii
antehac scripseras. Utinam subire laborem velles me edocendi,
qua in re tram Cartesium quam Hugenium in reguhs motus
errasse judices. Pergratum mihi sane hoc officio defungendo
praestiteris, quod quidem pro viribus demereri studerem.

Praesens non fui, quando D. Hugenius Experimenta, Hypo-
thesin suam comprobantia, hic Londini fecit. InteUigo interim,
quendam inter aha pilam unius hbrae, penduh in modum sus-
pendisse, quae delapsa percusserit aham, eodem modo suspen-
sam, sed hbrae dimidiae, ex angulo quadraginta graduum, et
Hugenium praedixisse, paucula facta Computatione Algebraica,
quis foret effectus, et hunc ipsum praedictioni ad amussim
respondisse. Abest Vir quidam insignis, qui multa taha Experi-
menta proposuerat, quae solvisse dicitur Hugenius. Quamprimura
dabitur ipsum, qui abest, convenire, uberius et enucleatius
forsan hanc rem tibi exposuero. Tu interim superiori petito
meo ne refrageris, iterum atque iterum rogo; et si quid prse-
terea de Hugemi successu in pohendis Vitris Telescopicis cog-
noveris, impertiri quoque ne graveris. Spero, Societatem nostram
Regiam, peste jam insigniter per Dei gratiam desaeviente, brevi
Londinum reversuram, ccetusque suos hebdomadicos instaura-
turam : quae ibi transigentur scitu digna, eorum communicatio-
nem certo tibi poteris pohiceri.

Mentionem antehac feceram de Observatis Anatomicis. Scripsit
ad me non ita pridem Dom. Boyhus (qui te perhumaniter
salutat), eximios Anatomicos Oxonii se certum reddidisse, quod
Asperam Ai-teriam, tum quarundam Ovium, tum Boum, gramine
refertana invenerint ; et quod ante paucas septimanas dicti
Anatomici invitati fuerint ad videndum Bovem, qui per duos
tresve dies coUum fere continuo obstipum erectumque tenuerat,
et ex morbo, quem possessores plane non cognoverint, mortuus
fuerit: in quo, dissectis partibus, ad coUum et jugulum spe-
ctantibus, ipsi repererint cum admiratione, Asperam ejus arteriam
in ipso trunco penitus gramine refertam fuisse, ac si quisiUud
vi intro adegisset. Id quod justam suggerit inquirendi causam,
tum qua ratione tanta graminis quantitas Uluc pervenerit, tum.

:' A

■ I

314

EPISTOLA XXXIII.

EPISTOLA XXXIV.

315

1 ' k

ii»

cum ibi esset, quomodo ejusmodi animal tamdiu supervivere
potuerit ? Prseterea idem Amiciis mihi significavit, curiosum
quendam Medicum, itidem Oxoniensem, Lac in sanguine humano
invenisse. Narrat enim, puellam, sumpto largiori jentaculo hora
septima matutina, sanguinem misisse in pede hora ejusdem
diei undecima : et primum sanguinem immissum fuisse Scutellae,
eumque, pauco exinde temporis spatio elapso, alborem induisse ;
postremum vero sanguinem in vasculum minus, quod acetabu-
lum, ni fallor, vocant (Anglice a Sawcer) influxisse, eumque
protinus in placentae lacteae formam abiisse ; interjectis quinque
aut sex horis Medicum reversum sanguinem utrumque inspexisse,
eumque, qui in Scutella erat, dimidium fuisse sanguinem, dimi-
dium vero chyliformem, qui chylus sanguini, ut serum lacti,
innataverit : at eum, qui erat in acetabulo, totum fuisse chylum,
sine ulla sanguinis specie ; cumque utrumque super igne seor-
sim calefaceret, ambos liquores induruisse : puellam vero bene
valuisse, nec sanguinem misisse, nisi quod nunquam passa
fuisset menstrua, quamquam colore florido vigeret.

Sed transeo ad PoHtica. In omnium ore hic est rumor de
Israelitarum, per plusquam bis mille annos dispersorum, reditu
in Patriam. Pauci id hoc loco credunt, at multi optant. Tu,
quid hac de re audias statuasque, amico tuo significabis. Me
quod attinet, quamdiu Nova haec a Viris fide dignis non per-
scribuntur ex IJrbe Constantinopolitana, cui hujus rei maxime
omnium interest, fidem iis adhibere non possum. Scire aveo,
quid Judsei Amstelaedamenses ea de re inaudiverint, et quomodo
tanto nuncio afficiantur, qui, verus si fuerit, rerum omnium in
Mundo Catastrophen induturus sane videtur.

Quid Suecus nunc moHatur, et Brandiburgicus, si potes,
explica ; et crede me esse

Tui Studiossimum

Henr. Oldenburg.

Londini die 8. Decemb. 1665.

P. S. Quid de nuperis Cometis nostri Philosophi statuant,
brevi tibi indicabo, Deo volente.

E P I S T 0 L A XXXIV (OLITtf XXXIX)

Viro Amplissimo ac Prudentissimo
CHRISTIANO HUGENIO*

B. D. S.
Versio **.
Amplissime Vir,

Demonstrationem Unitatis Dei, hinc nimirum, quod ejus natura
necessariam involvit existentiam, quam postulabaS; et ego in
nie recipiebam, ante hoc tempus ob quasdam occupationes mit-
tere non potui. Ut ergo eo deveniam, prsesupponam.

* Hagenmm vitrorum opticorum studiosissimum cum nostro commer-
cmra quoddam habuisse, cum e pagg. 299. et 311. tum ex ipsius epistolis
ad tratrem Constantmum juniorem datis apparet. Quarum lios locos ex
autographis Lugduni Batavorum exstantibus adjungimus.

(Paris 3. sept. 1667.) Je voudrois scavoir quelle grandeur d'ouverture
bpmosa et M. Hudde determinent pour les 40 pieds.

ilb. U oct. 1667.) Mandez- moy je vous prie si vostre petite lentille est
assez pohe pour n'avoir besoin de la frotter sur le papier avec le Tripoh
car alors la maniere seroit fort bonne. Je me souviens tousjours de
celles que le Juif de Voorburg avoit dans ses microscopes qui avoient
im poh admirable, quoy qu'il ne s'estendit pas par tout le verre.

{Ih 4. tiov. 1667.) Le Juif de Voorburg achevoit ses petites lentilles
par le moyen de l'mstrument et cela les rendoit tres excellentes, je ne
scay pourquoy vous n'en faites pas de mesme. S'il continue au travail
ctes grands verres vous me ferez plaisir de m'apprendre comment il v
reussit. •

(Ib. 2. dec. 1667.) II faut laisser faire nostre Juif avec ses ouvertures,
et ] experience le doit refuter bien mieux que la theorie, parce qu'en
eflect la determmation des ouvertures a son premier fondement dans
rexperience.

(Ib. 6. avril 1668.) Si les objectifs de Tlsraelite ne sont pas bons dans
ses lunettes de 3. et de 6. pieds, il est bien eloigne encore d'en faire
avec ces grandes ouvertures qu'il avoit concertees avec M. Hudde.

(Ih. 11. mai 1668.) II est vrai que Fexperience confirme ce que dit
bpmosa que les petits objectifs au microscope representent plus distinc-
tement les objects que les grands, avec des ouvertures proportionnelles
et sans doute la raison s'en peut donner, quoyque le Sr. Spinosa ni moy
ne la scachions pas encore.

Constantini vero epistolas his annis ad Christianum datas non inve-
nimus.

•• Versionem epistolarum XXXIV-XXXVI ab ipso Spinoza factam esse
aocet Interpres Belgicus ejus vocabula passim afferendo.

\V '

316

EPISTOLA XXXIV.

EPISTOLA XXXV.

317

!•('

, u

I®. Veram uniuscujusque rei definitionem nihil aliud, quam
rei definitse simplicem naturam includere. Et hinc sequitur,

IP. Nullam definitionem aliquam multitudinem, vel certum
aliquem individuorum numerum, involvere vel exprimere ; quan-
doquidem nil aliud, quam rei naturam, prout ea in se est,
involvit et exprimit. Ex. gr. Definitio trianguli nihil aliud includit,
quam simplicem naturam trianguh' ; at non certum aliquem
triangulorum numerum; quemadmodum Mentis definitio, quod
ea sit res cogitans, vel Dei definitio, quod is sit Ens perfectum,
nihil aliud, quam Mentis et Dei naturam includit, at non
certum Mentium vel Deorum numerum.

III^. Uniuscujusque rei existentis causam positivam, per
quam existit, necessario dari debere.

IV® Hanc causam vel in natura, et in ipsius rei definitione
(quia scilicet ad ipsius naturam existentia pertinet, vel eam
necessario includit) vel extra rem ponendam esse.

Ex his prsesuppositis sequitur, quod, si in Natura certus ahquis
individuorum numerus existat, una pluresve causa) dari debeant,
quse illum juste, nex majorem nec minorem, Individuorum
numerum producere potuerunt. Si, exempli gratia, in rerum
Natura viginti homines existant (quos, omnis confusionis vitandae
causa, simul, ac primos in Natura esse supponam), non satis
est, causam humanae naturse in genere investigare, ut rationem,
cur viginti existant, reddamus; sed etiam ratio investiganda
est, cur nec plures, nec pauciores, quam viginti homines existant :
Nam (juxta tertiam hypothesin) de quovis homine ratio et
causa, cur existat, reddenda est. At haec causa (juxta secun-
dam et tertiam hypothesin) nequit in ipsius hominis natura
contineri : vera enim hominis definitio numerum viginti hominum
non involvit. Ideoque (juxta quartam hypothesin), causa existen-
tiae horum viginti hominum, et consequenter uniuscujusque
sigillatim, extra eos dari debet. Proinde absolute concludendum
est, ea omnia, quae concipiuntur numero multiplicia existere,
necessario ab externis causis, non vero propriae suse naturse vi
produci. Quoniam vero (secundum hypothesin) necessaria existen-
tia ad Dei Naturam pertinet, ejus vera definitio necessariam
quoque existentiam ut includat, necessum est: et propterea
ex vera ejus definitione necessaria ejus existentia concludenda
est. At ex .vera ejus definitione (ut jam ante ex secunda et
tertia hypothesi demonstravi) necessaria multorum Deoruni
existentia non potest concludi. Sequitur ergo unici Dei solum-
modo existentia. Q. E. D.

Hsec, Amplissime Vir, mihi hoc tempore optima visa fuit
Methodus ad propositum demonstrandum. Hoc ipsum antehac
ahter demonstravi, distinctionem Essentiae et Existentiae adhi-
bendo; quia vero ad id, quod mihi indicasti, attendo, hanc tibi
libentius mittere volui. Spero tibi faciet satis, tuumque super
ea judicium praestolabor, et interea temporis manebo, etc.

Voorburgi, 7. Januar. 1666.

EpISTOLA XXXV (OLIM XL).

Viro Amplissimo ac Prudentissimo

CHiilSTIANO HUGENIO
B. D. S.

Versio.

Amplissime Vir,

Quod in tua epistola, 10. Febr. ad me data, aliquo modo
mihi erat obscurum, in ultima, 30. Martii scripta, optime enu-
cleasti. Quoniam igitur, quae proprie tua sit sententia, novi,
statum Qusestionis talem, qualem eum concipis, ponam : an
scilicet non nisi unum sit Ens, quod sua sufficientia vel vi
subsistit; quod non tantum affirmo, sed etiam demonstrare in
me suscipio, hinc nimiruni, quod ejus natura necessariam in-
volvit existentiam ; licet hoc ipsum facillime ex Dei intellectu
(quemadmodum ego in Propositione II. Demonstrationum mearura
Geometricarum in Cartesii Principia praestiti) aut ex aliis Dei
attributis demonstrare licet. Rem ergo ut aggrediamur, in an-
tecessum breviter ostendam, quas proprietates Ens, necessariam
includens existentiam, habere debet: nimirum

I®. Id esse aeternum: si enim determinata duratio ei attri-
bueretur, Ens istud, extra determinatam durationem, ut non
existens, vel ut necessariam non involvens existentiam, conci-
peretur; quod definitioni suae repugnat.

IP. Id simplex, non vero ex partibus compositum esse. Partes
namque componentes natura et cognitione priores sint oportet,
quam id, quod compositum est; quod in eo, quod sua natura
aeternum est, locum non habet.

i( ,

iJli

318

EPISTOLA XXXV.

^319

I' I

l>f,

IIP. Id non determinatum, sed solum infinitum posse concipi.
Quippe si istius Entis natura determinata esset, et etiam deter-
minata conciperetur, illa natura, extra eos terminos, ut non
existens conciperetur ; quod cum definitione sua quoque pugnat.

IV®. Id indivisibile esse. Si enim esset divisibile, in partes
vel ejusdem, vel diversae naturae dividi posset ; si hoc, destrui,
et ita non existere posset, quod definitioni adversum est. Et
si illudj pars quaelibet necessariam per se existentiam includeret,
et hoc pacto unum sine aho existere, et per consequens concipi,
et propterea illa natura ut finita comprehendi posset, quod, per
antecedens, definitioni adversatur. Hinc videre est, quod, si
ejusmodi Enti aliquam velimus adscribere imperfectionem, statim
in contradictionem incidamus. Nam sive imperfectio, quam tali
vellemus affingere naturae, in quodam defectu, aut terminis
quibusdam, quos istiusmodi natura possideret, vel in aliqua
inutatione, quas * virium defectu a causis externis pati posset,
sita esset ; eo semper redigemur, eam naturam, quae necessariam
involvit existentiam, non existere, vel haud necessario existere ;
et idcirco concludo^

V^. Id omne, quod necessariam includit existentiam, nullam
in se habere posse imperfectionem, sed meram debere exprimere
perfectionsm.

VP. Porro, quoniam non nisi ex perfectione provenire potest,
ut aliquod Ens sua sufficientia et vi existat, sequitur, si sup-
ponamus, Ens, quod non omnes exprimit perfectiones, sua natura
existere, etiam nos debere supponere, illud quoque Ens existere,
quod omnes comprehendit in se perfectiones. Si enim minori
potentia praeditum sua sufficientia, quanto magis ahud majori
potentia prseditum existit.

Ut denique ad rem accedamus, affirmo non nisi unicum posse
Ens esse, cujus existentia ad suam naturam pertinet, illud
nimirum Ens tantum, quod omnes in se habet perfectiones,
quodque Deum nominabo. Quippe si aliquod ponatur Ens, ad
cujus naturam existentia pertinet, illud Ens nullam in se con-
tinere imperfectionem, sed omnem exprimere debet perfectionem
(per notam 5.). Et propterea natura iUius Entis ad Deum
(quem, per notam 6., etiam existere statuere debemus) perti-
nere debet, quia omnes perfectiones, nuUas vero imperfectiones
in se habet. Nec extra Deum existere potest : nam, si vel
«xtra Deum existeret, una eademque natura, quse necessariam

* Camerer: qnam.

involvit existentiam, duplex existeret ; quod, juxta antecedentem
demonstrationem, est absurdum. Ergo nihil extra Deum, sed
solus Deus est, qui necessariam involvit existentiam. Quod erat
Demonstrandum.

Hsec sunt, Amphssime Vir, quae hoc tempore ad hanc rem
demonstrandam in medium proferre scio. Optem, ut tibi demon-
strare hceat, me esse, etc.

Voorburgi, die 10. Aprilis 1666.

EpISTOLA XXXVI (OLIM XLl).

Viro Amplissimo ac Prudentissimo
CHRISTIANO HUGENIO

B. D. S.

Versio.

Amplissime Vir,

Ad tuam (in causa fuit irapedimentum ahquod) nono decimo
Maji datam citius respondere non hcuit. Quia vero te tuum
super demonstratione mea, tibi missa, suspendere judicium,
quantum ad maximam partem, deprehendi (propter obscuritatem,
credo, quam in ea reperis), sensum ejus clarius his expKcare
conabor.

Primo ergo quatuor proprietates, quas Ens sua sufficientia
aut vi existens habere debet, enumeravi. Has quatuor, rehqu-
asque his similes in nota quinta ad unam redigi. Deinde, ut
omnia ad demonstrationem necessaria ex solo supposito dedu-
cerem, in sexta ex data h/pothesi Dei existentiam demonstrare
conatus sum ; et inde denique, nihil amphus, ut notum, nisi
simphcem verborum sensum, praesupponendo, quod petebatur,
conclusi.

Hoc breviter meum propositum, hic scopus fuit. Jam unius-
cujusque membri sensum sigillatim explanabo, ac primum a
praemissis ordiar proprietatibus.

In prima nullam invenis difficultatem : nec ahud quid, sicut
et secunda, est, quam Axioma. Per simplex enim nihil, nisi
quod non est compositum, inteUigo, sive ex partibus natura

[ii

1 1
i' -''1

If • '

320

EPISTOLA XXXVI.

321

«) >

diflferentibus, aut ex aliis natura convenientibus componatur.
Demonstratio certe universabs est.

Sensum tertiae (quantum ad hoc, quod, si Ens sit cogitatio,
id in cogitatione, si vero sit Extensio, in extensione, non
determinatum^ sed solummodo indeterminatum concipi potest)
optime percepisti ; quamvis te conclusionem percipere neges ;
quae tamen hoc nititur, quod sit contradictio, aliquid, cujus
definitio existentiam includit, aut (quod idem est) existentiam
affirmat, sub negatione existentia} concipere. Et, quoniam deter-
minatum nihil positivi, sed tantum privationem existentiae
ejusdem naturafi, quae determinata concipitur, denotat, sequitur,
id, cujus definitio existentiam affirmat, non determinatum posse
concipi. Ex gr. si terminus extensionis necessariam includit
existentiam, aeque extensionem sine existentia, ac extensionem
sine extensione impossibile erit cbncipere. Hoc si ita'statuatur,
determinatam extensionem concipere impossibile quoque erit.
Si enim ea determinata conciperetur, propria sua natura esset
determinanda, nempe extensione ; et haec extensio, qua deter-
minaretur, deberet sub existentiae negatione concipi ; id quod,
juxta hypothesin, manifesta est contradictio.

In quarta nihil aliud volui ostendere quam, tale Ens nec in
partes ejusdem, nec in partes diversae naturae posse dividi, sive
eae, quae diversae sunt naturae, necessariam existentiam, sive
minus involvunt. Si enim, inquiebam, posterius hoc locum
obtineret, posset destrui, quoniam rem destruere est illam in
ejusmodi partes resolvere, ut nulla earum omnium naturam
totius exprimat ; si vero prius locum haberet, cum tribus jam
declaratis pugnaret proprietatibus.

In quinta solummodo praesupposui, perfectionem in r& esse,
et imperfectionem in privatione rov esse consistere. Dico pri-
vationem ; quamvis enim ex. gr. extensio de se cogitationem
neget, nulla tamen hoc ipsum in ea est imperfectio. Hoc vero,
si nimirum extensione destitueretur, in ea imperfectionem argu-
eret ; ut revera fieret, si esset determinata, similiter si dura-
tione, situ, etc. careret.

Sextam absolute concedis ; et tamen dicis, tuam difficultatem
(quare scilicet non plura entia, per se existentia, natura autem
differentia, possent esse ; quemadmodum cogitatio et extensio
diversa sunt, ac forte propria sufficientia subsistere possunt)
totam superesse. Hinc non ahud judicare valeo, quam te eam
longe alio, ac ego, sensu cepere. Confido me perspicere, quo
eam sensu intelligas ; ego tamen, ne tempus perdam, meum

tantum declarabo sensum. Dico ergo, quantum ad sextam
attinet, si ponamus aliquid, quod in suo genere solummodo
indeterminatum et perfectum est, sua sufficientia existere, quod
etiam existentia entis absolute indeterminati ac perfecti con-
cedenda erit ; quod Ens ego Deum nuncupabo. Si ex. gr.
statuere volumus, extensionem aut cogitationem (qujB qusehbet
in suo genere, hoc est, in certo genere entis, perfectge esse
queunt) sua sufficientia existere ; etiam existentia Dei, qui
absolute perfectus est, hoc est entis absolute indeterminati,
erit concedenda. Hic loci, quod modo dixi, notari vellem, quan-
tum yocabulum imperfectionis spectat ; nimirum illud significare
rei alicui quicquam deesse, quod tamen ad suam naturam per-
tinet. Ex. gr. Extensio solummodo respectu durationis, situs,
quantitatis imperfecta dici potest ; nimirum quia non durat
longius, quia suum non retinet situm, vel quia major non
evadit; Nunquam vero, quia non cogitat, imperfecta dicetur,
quandoquidem ejus natura nihil tale exigit, quae in extensione
sola consistit, hoc est, in certo entis genere : quo respectu
tantum determinata aut indeterminata, imperfecta aut perfecta
dicenda est. Et, quandoquidem Dei natura in certo entis genere
non consistit, sed in Ente, quod absolute indeterminatum est ;
ejus etiam natura exigit id omne quod tb esse perfecte expri-
mit; eo quod ejus natura aUas determinata et deficiens esset.
Haec quum ita se habeant, sequitur, non nisi unum Ens, Deum
scilicet, posse esse, quod propria vi existit. Si etenim, verbi
causa, ponamus, quod extensio existentiam involvit, aetema et
indeterminata ut sit, absoluteque nuUam imperfectionem, sed
perfectionem exprimat, opus est ; Ideoque Extensio ad Deum
pertinebit, aut aliquid erit, quod aliquo modo Dei naturam ex-
primit : quia Deus est Ens, quod non certo duntaxat respectu,
sed absolute in essentia indeterminatum et omnipotens est.
Hocque, quod (pro lubitu) de Extensione dicitur, de omni eo,
quod ut tale statuere volemus, affirmandum quoque erit. Con-
cludo ergo, ut in praecedenti mea Epistola, nihil extra Deum,
sed Deum solum sua sufficientia subsistere. Credo haec sufficere
ad sensum praecedentis declarandum ; tu vero mehus de eo
judicium ferre poteris.

Hisce finirem ; verum, quia, ut mihi novae ad polienda vitra
scutellae fabricentur, animus est, tuum hac in re consiHum
audire exoptem. Non video, quid vitris convexo-concavis tor-
nandis proficiamus. Convexa plana econtra, utiHora ut sint,
necesse est, si bene calculum subduxi. Nam si (facilitatis gratia)
U. 21

-1

I ''i

322

EPISTOLA XXXVI.

3.1

ponamus rationem refractionis esse ut 3 ad 2, et literas in
hac apposita figura, ut eas in parva tua Dioptrica locas *,
appingamus, invenietur, ordinata aequatione, N I, quae dicitur
zz=y^ {^zz—xx)—y^ (1 — xx). Unde sequitur, si x = Oj erit
z = 2, qu3e tunc etiam est longissima. Et si x = f , erit

z = ^, vel paulo amplius :
si nimirum supponimus radium
B I secundum non pati re-
fractionem, quando ex vitro
versus I tendit. Statuamus
vero jam, eum ex vitro pro-
deuntem in plana superficie
B F refringi, et non versus
I, sed versus R tendere.
Quando ergo lineae B I et
B R in eadem sunt ratione, in qua est refractio, hoc est (ut
hic supponitur) ut 3 ad 2 ; et si quando tunc tenorem sequi-
mur aequationis, venit pro N R = ]/" {zz~xx) — ]/" (1—xx). Et
si iterum, ut ante, ponimus x = 0, erit N R = 1, hoc est,
aequalis semidiametro. Si vero x = |-, erit N R = |^ + ^. Id
quod ostendit, hunc focum aHo minorem esse, Hcet tubus opti-
cus per integram semidiametrum sit minor ; adeo ut, si Tele-
scopium aeque longum fabricaremus, ac est D I, faciendo semi-
diametrum = IJ, et B F, eadem manente apertura, focus
multo minor sit futurus. Ratio insuper, cur convexo-concava
vitra minus placeant, est, quod, prseterquam quod duplicem
laborem et sumptum exigunt, radii, quandoquidem non omnes
ad unum idemque tendunt punctum, nunquam in superficiem
concavam perpendiculariter incidant. Verum, quum non dubitem,
quin hiec jam oHm perpenderis, ac magis accurate ad calculos
revocaveris, et deniqiie rem ipsam determinaveris, ideo tuum
judicium consiliumque hac de re exquiro, etc.

[Voorburgi, m. fere Junio 1666.]

* Habemus Hugenii Dioptricam celeberrimam inter Opera Posthuma anno
1703. editam, in qua haec figura non invenitur. At jamdiu in his rebus
versatus primas doctrin» lineas artifici peritissimo, qualem nostrum
lestimabat, scripto tradere potuerat.

EPISTOLA xxxvii. 323

EpISTOLA XXXVII (OLIM XLII.)

Doctissimo Exjyertissimoqiie Yiro *

J. B. [Bressero, ut videtur]

B. D. S.

Dociissime Vir, Amice singularis **,

Ad ultimas tuas Hteras, dudum a me acceptas, antehac respon-
dere non potui; ita variis occupationibus et soUicitudinibus
impeditus fui, ut yix tandem me expedire potuerim ; nolo tamen,
quandoquidem animum aHquantisper recipere Hcet, meo officio
deesse, sed tibi quamprimum maximas agere gratias volo pro
amore atque officio ergia me tuo, quod saepius opere, jam vero
Hteris etiam satis superque testatus es, etc. Transeo ad tuam
quaestionem ***, quse sic se habet, nempe f an aliqua detur aut
dari possit Methodus talis, qua inoffenso i^ede in jyrcestantissima-
rum rerum cogitatione sine tcedio pergere possimus ? an vero,
quemcuhnodum corpora nostra, sic etiam mentes casibus obnoxice
sint, et fortuna magis quam arte cogitationes nostrce regantur?
Quibus me satisfacturum puto, si ostendam, quod necessario
debeat dari Methodus, qua nostras claras et distinctas percep-
tiones dirigere et concatenare possumus, et quod inteUectus
non sit, veluti corpus, casibus obnoxius. Quod quidem ex hoc
solo constat, quod una clara et distincta perceptio, aut plures
simul, possunt absolute esse causa alterius clar^e et distinct^e
perceptionis. Imo omnes clar» et distinctae perceptiones, quas
formamus, non possunt oriri nisi ab aHis claris et distinctis
perceptionibus, quse in nobis sunt, nec uHam aHam causam
extra nos agnoscunt. Unde sequitur, 'quas claras et distinctas
perceptiones formamus, a sola nostra natura ejusque certis
et fixis legibus, pendere, hoc est ab absoluta nostra potentia,
non vero a fortuna, hoc est a causis, quamvis certis etiam et

Vetus exemplum MS. imperfectum, quod Amstelodami una cum
bpinozai autographis servatur: Amico e nmltis uni Dom. N. K B. de
Spinosa j^algsLv.

Amice charissime et colende.
%* Ad tuam itaque q. transeo.
t videlicet.

324

EPISTOLA XXXVII.

fixis legibus agentibus, nobis taraen ignotis, et a nostra natura
et potentia alienis. Quod ad reliquas perceptiones attinet, eas
a fortuna quam maxime pendere fateor. Ex his igitur clare
apparet, qualis esse debeat vera Methodus, et in quo potissi-
mum consistat nempe in sola puri intellectus cognitione, ejusque
naturse et legum *, quse ut acquiratur, necesse est ante omnia
distinguere inter intellectum et imaginationem, sive interveras
ideas et reliquas, nempe fictas, falsas, dubias, et absolute omnes,
qu2e a sola memoria dependent. Ad hsec intelligendum, saltem
quoad Methodus exigit, non est opus, naturam mentis per pri-
mam ejus causam cognoscere, sed sufficit, mentis sive per-
ceptionum historiolam concinnare modo illo, quo Verulamius
docet. Et his paucis puto me veram Methodum explicuisse et
demonstrasse, simulque Viam ostendisse, qua ad eam perveniamus.
Superest tamen te monere, ad haec omnia assiduam meditationem,
et animum propositumque constantissimum requiri, quae ut
habeantur^ apprime necesse est, certum vivendi modum et
rationem statuere, et certum aliquem finem praescribere ; sed
de his imprsesentiarum satis.

Vale et ama, qui te animitus diligit

Bened. de Spinosa **.
Voorburgi, 10. Jnn. 1666.

E P I S T 0 L A XXXVni (OLm XLUI).

Ornatissrmo Viro
JOHANNI VAN DER MEERV

B. D. S.
Versio f.

Ornatissime Vir^

Dum hic solitarius in agro vitam ago, Quaestionem, quam
mihi aliquando proposuisti, mecum volvi, eamque simpficem

• naturce legum,

*• Hsec Qltima in solo ex. MS. sunt. CsBternin ea verba qnornm ordo
tantum mntatns est indicare snpersedemus.

•/ Mercatori, quem Amstelodami habitasse e Schulleri verbis in epi-
•tola ad Leibnitium data apparere videtur.

t Ab amico facta.

EPIsrOLA XXXVIII.

325

valde deprehendi. Universalis Demonstratio hoc nititur funda-
mento : quod is justus sit lusor, qui suam lucrandi aut perdendi
sortem, seu exapectationem, cum adversarii sorte aequalem ponit.
Haec aequalitas consistit in sorte, et in pecunia, quam adversarii
deponunt ac pericUtantur ; hoc est, si sors utrimque est aequahs,
qmlibet etiam aequales nummos deponere et periclitari debet :
si vero sors sit inaequalis, unus eo plus pecuniae deponere debet,
quo sua sors major est, tuncque exspectatio utrimque aequahs,
et consequenter lusus aequus erit. Si enim, exempU gratia, A,
cum B ludens, duas lucrandi exspectationes, et perdendi unicam
.tantum, et econtra B solum unicam lucrandi exspectationem,
et duas habet amittendi, clare apparet, quod A tantum pro
unaquaque sorte debet pericHtari, quantum B pro sua pericli-
tatur, hoc est, A debet duplum ipsius B periclitari.

Hoc ut adhuc clarius ostendamus, supponemus, tres, A, B, C,
aequaU exspectatione inter se ludere, et unumquemque aequalem
pecuniae summam deponere: manifestum est, quod, quia quivis
aequales nummos deponit, unusquisque etiam non nisi tertiam
partem pericUtetur, ut duas tertias lucretur, quodque, quia
quilibet contra duos ludit, quivis unam tantum lucrandi exspe-
ctationem, ac duas amittendi habet. Si statuamus, tertium horum,
ante lusum inchoatum, nempe C, lusione veUe desistere, mani-
festum est, eum id duntaxat, quod deposuit, hoc est tertiam
partem, debere recipere; et B, si exspectationem ipsius C veUt
emere, et iUius in locum succedere, tantum debere deponere,
quantum C recepit. Huic negotio nequit sese A opponere :
etenim ipsi perinde est, an cum una contra duas sortes duorum
diversorum lusorum, an cum uno lusore aleam subeat. Hinc,
quum haec ita se habeant, sequitur, quod, si quis manum suam
exerat, ut, si alter de duobus numeris unum conjiciat, eumque
conjectura assequatur, certam nummorum summam lucretur ;
vel, si e contrario aberret, sequalem summam perdat; quod,
inquam, exspectatio utrimque sequaUs est, nimirum tam ei, qui
manum extendit, ut alter divinet, quam cui divinandi datur
potestas. Porro si manum extendat, ut alter pruna vice unum
ex tribus "numeris divinet, et cum divinando certam pecuniae
summam vincat, vel sin minus, dimidium istius pecuniae perdat,
sors et exspectatio utrimque est aequaUs; similiter exspectatio
quoque aequaUs est, si is, qui manum exerit, alu bis conjiciendi
copiam dat, ut si conjectura assequatur, certam summam sibi
habeat, vel, si haUucinetur, duplo mulctetur. Sors et exspectatio
aequaUs quoque est, si ipsi concedit, ut de quatuor numeris ter

■K

326

EPISTOLA XXXVIII.

327

conjecturam faciat ad quandam summam lucrandum, vel econtra
perdendum ter, si errorem committat; vel quater ex quinque
numeris, quo unum lucretur, aut quatuor perdat, et sic deinceps.
Unde sequitur, ei, qui dextram extendit, perinde esse, ut aliquis
pro se toties, quoties vult, ex multis unum divinet numerum,
si modo pro illis vicibus, quas conjicere suscipit, tantum ponit
et periclitatur, quantum nuraerus vicium per numerorum sum-
mam divisus facit. Si, verbi causa, 5 sint numeri, et cuidam
semel tantum est divinandum, is ^ contra ^ alterius solum ; si
bis conjecturam faciet, tum | contra f alterius ; si ter, f contra
I alterius, et sic porro ^ contra ^, et | contra f periclitari,
debet. Et per consequens perinde ei est, qui veniam conjiciendi
alicui largitur, si, exempli loco, ^ depositi duntaxat periclitetur,
ut f lucretur, an unus solus quinquies, vel an quinque homines
singuli semel divinent, ut tua vult Quaestio.

fVoorbnrgi,] 1. Octob. 1666.

Ex editione Belgica ipsa auctoris verba, etsi ab amicis nonnihil expo-
lita, addimns :

Myn HeeVj

Terwijl ik my hier in enigheit op't lant hevind, heb ik mijn
gedachten op dit geschil gevesty 7 icelk gy my voorgestelt hebt,
en heh het zelfde zeer eenvoiidig hevonden. Het algemem heivijs
daar af steimt hier op, dat dit een oprecht speelder is, die zijn
kans van te winnm, of van te verliezen tegen zijn tegenstrever
gelijk stelt. Deze kans hestaat in't lol, en in't gelt, 7 welk de
tegenstrevers inleggen en wagen: dat is, indien het lot aan we-
derzijden gelijk is, zoo moet ook yder even veel gelt inleggen en
wagen: maar indien het lot ongelijk is, zo moet d'een zo veel
meer gelt inleggen en hyzetten, als zijn lot groter is; en daar
mee zal de kans aan wederzijden gelijk, en hy gevolg het spel
rechtvaerdig ivezen. Want indien, tot em voorheelt, A, tegen B
spelende, twee loten om te winnen, en twee om te verliezm heeft,
zo hlijkt klarelijk dat A voor yder lot zo veel moet wagm., als
B voor het zijne : dat is, A moet het duhhelt van B wagen. 0?n
dit noch klarelijker te tonen, zuUen tvy stellen dat drie, A, B,
C, met gelijke kans te samm spelm, en dat yder even veel gelt
inlegt. Het hlijkt dat, detvijl yder even veel gelt inlegt, yder ook
niet meer dan een darde deel waagt, om twee darde deelen te

wmnm, en dat, dewijl yder tegen twee speelt, yder ook ?iiet meer
dan een lot, om daar mee te ivinnen, tegen ticee, om daar aan
te verliezm heeft. Indim men stelt dat een van deze drie, te weten
C, nitsclieid, eer men heeft hegonnen te spelm, zo hlijkt dat hu
alleenlijk het gem, H welk hy ingelegt heeft, dat is een darde
deel, naar zich hehoeft te nemen : en dat B, zo hy de kans van
C iril kopen, en zijn plaats hekleden, zo veel zai. moeten inleq-
gm, als C iveer naar zich neemt : daar A niet tegen zal komen -
dewyl H hem niet verschilt, of hy met een kans tegen twefi kans-
sen van ticee verscheide menschen, of van een mensch alleen moet
aangaan. Indicn men dit vaststelt, zo volgt hier uit, dat, als
iemant zijn hant iiitsteekt, om aan em ander een van twee ge-
tallen te laten raden, en, indien hy 't raad, zekere soinme gelts
te winnen, of, indien hy H niet raad, gelijke somme te verliezen-
dat, zeg ik, de kans aan weerzijdm gelijk is, te weten zo wel
voor de geen, die raden laat, als voor de geen, die raden moet.
Wijders, indien hy zijn hant uitsteeM, om een ander met d'eerste
maal een van drie getallen fe laten raden, op dat de zelfde, het
getal radmde, zekere somme gelts zou winnen, of, indien hy 't
niet raad, de helft daar af verliezm, zo zal de kans van tceder-
zijden gelijk wezen : gelijk de kans van iceerzijdm ook gelijk is,
tndien de gem, die zijn hant uitsteekt, aan d'ander ttcee malen
te raden geefi, om, indien de zelfde het raad, zekere somme
gelts te winnen, of, indien hy H niet raad, het duhhelt te ver-
liezen.

De kans is ook gelijk, indien hy hem em van vier getaUen in
drie malen laat raden, om zekere somme te winnen, of in tegen-
deel driemaal zo veel te verliezen; of in vier malen een van vijf
getaUm, om een te winnen, of vier te verliezen, mz. Uit dit
aUes volgt dat het voor de geen, die zijn hant uitsteekt, en raden
laat, even veel is dat een ander zo veel malen, als hy hegeert,
naar een veelvoudig getal raad, als hy slechs voor die malen,
die hy aanneemt te raden, ook zo veel tegen d'ander inlcgt en
waagt, als het getal van de nialm, door de somme van de qe-
tallen gedeelt, hedraagt. Tot een voorheeU, indien de getaUen vijf
zijn, en iemant niet meer dan eenmaal moet raden, zo moet hy
slechs een ^ tegen het f van d'ander ivagen: indien hy twee
malen zal raden, zo moet hy het | tegen het | van iander
wagen: indien drie malen, het | tegen het | van d'ander, enzo
voort i tegm 4 en | tegen f . En hy gevolg zal het voor de geen,
die raden laat, indien hy, tot een voorheelt, niet meer dan i

van

H ingelegde tcaagt, om J te winnen, even veel zijn of een alleen

328

EPISTOLA XXXVIII.

EPISTOLA XXXIX.

329

vijf malen raad, af dat vijf mmschen yder eetis raden; gelijk
uw geschil meebrengt.
l. Octob. 1666.

E P I S T 0 L A XXXIX (OLIM XLIV).

Viro Ilumanissimo atque Prudentissimo

JARIGH JELLES

B. D. S.

Versio *.

Humanissime Virj

Varia obstacula in causa fuerunt; quo minus ad tuas non
citius responderim. Quod de Dioptrica Cartesii notasti, vidi et
legi. Non aliam is causam, qua imagines in oculi fundo majores
minoresve formantur, quam radiorum decussationem considerat,
qui ex diversis objecti punctis veniunt, prout nimirum sese, vel
propius vel remotius ab oculo, decussare incipiunt; ita ut ad
anguli magnitudinem, quam hi radii efficiunt, quando se invicem
in oculi superficie decussant, non attendat. Et licet ultima
haec causa sit prsecipua, quje in Telescopiis notanda est, videtur
tamen, hanc eum silentio prreterire voluisse; quandoquidem,
ut conjicio, nullura ilH perspectum erat medium eos radios, ex
diversis punctis parallele prodeuntes, in totidem aliis punctis
congregandi, et eam ob causam istum angulum non potuit
Mathematice determinare: forte reticuit, ne usquam circulum
aliis figuris, ab se introductis, praeferret. Non enim dubium

est, quin hac in re cunctas
ahas figuras, quas invenire licet,
circulus superet: Nam quia circu-
lus idem ubique est, easdem ubique
proprietates habet. Si, exempli
causa, circulus A B C D hanc pos-
sideat proprietatem, ut radii omnes,
axi A B paralleli, a parte A venien-
tes, ad eum modum in ejus super-
ficie refringantur, ut postea omnes
simul in puncto B coeant; omnes
quoque radii, axi C D paralleli, a

* Ipsias Spinoza'.

parteC vementes,itainsuperficierefringentur, ut simul in puncto D
conveniant ; id quod de nulla alia figura affirmare licet, hcet Hyper-
bolae ac Ellipses infinitas habent diametros. Ita ergo, ut scribis,
se res habet; si nihil nisi ocuH vel Telescopii longitudo atten-
ditur, longissimos Tubos opticos cogeremur fabricare, antequam
Res, quae in Luna, tam distinctas, quam quae in Terra sunt,
possemus intueri. Sed, ut dixi, praecipuum in anguH magnitu-
dine consistit, quem radii, ex variis punctis exeuntes, in ocuH
superficie, quum ibi invicem decussant, efficiunt ; hicque angulus
major quoque aut minor evadit, prout vitrorum in tubo collo-
catorum foci magis minusve differunt. Si animus hujus rei
demonstrationem videre gestit, eam transmittere, quando placuerit,
paratus suni.

Voorburgi, 3. Martii, 1667.

Epistola XL (olim xlv).

Viro Humanissimo atque Prudentissimo

JARIGH JELLES

B. D. S.
Versio *.

Humanissime Vir,

Postrema tua, hujus mensis 14. die scripta, recte mihitradita
fuit; ob varia vero impedimenta citius respondere non Hcuit.
Conveni Dominum Vossium ** de Helvetii negotio ***, qui (ne

• Prima verba, quibus de Helvetii experimento agitur, ab amico, reli-
qua, inde a vocibus Scrlptor lihelli, ab ipso Spinoza Latine versa sunt.

*• Isaacum Vossium, qui annis 1654—1670 Hagis Comitum habitare
solebat.

V JO' Fr. Helvetius, Anhaltinus, Principis Arausiaci archiater, narra-
tionem de Elia alchemista, quocum d. 27 m. Dec. 1666. primum locutus
erat, literis mandavit in opusculo c. t. Vitulus aureus quem mundus
adorat et orat, in quo tractatur de rarissimo naturaB miraculo transmu-
tandi metalla, etc. Amstelod. 1667. Kepetitus est libellus in Jo. Jac.
Mangeti Biblioth. Chymica curiosa, Genev. 1702, t. I. p. 196—210. E
Christiani Hugenii epistola ad fratrem Ludovicum {Paris, 11 fSvr. 1667),
qnaB Lugduni Batavorum servatur, haec addere libet: Je vous remercie
de rhistoire de la pierre philosophale sans pourtant y adjouter une foy
entiere, par ce que je cognois ce petit docteur, et scay qu'il n'est pas
autheur fort authentique. — Caeterum anno 1687, idem Helvetiuslibellum
edidit contra Cartesii, Cocceji, et Spinozse asseclas.

Lil

L 1 1

330

EPISTOLA XL.

omnia in hac Epistola, quae coUocuti sumus, narrem) effuse
ridebat, quin mirabatur, quod ego de his nugis ex illo qaererem.
Ego tamen hoc flocci faciens, ipsum aurificem, cujus cognomen
est Brechtelt, qui aurum probaverat, adibam: hic vero alium
longe sermonem habuit, quam Dom. Vossius, affirmans auri
inter liquescendum et separandum pondus auctum esse, et tanto
gravius esse redditum, quantum argenti pondus, quod separa-
tionis gratia crucibulo injecerat, valebat ; adeo ut firmiter crederet,
hoc aurum, quod suum argentum in aurum transmutarat, aliquid
singulare in se continere. Nec ille solus, sed diversi quoque
alii Domini, tum temporis praesentes, hoc ita sese habere experti
sunt. Pcst haec ipsum adii Helvetium, qui mihi et aurum et
crucibulum, interius etiam tum auro obductum, ostendebat,
narrabatque, se vix quartam grani hordeacei * vel sinapis
partem plumbo liquefacto injecisse. Addebat, se totius negotii
historiam brevi editurum, et porro referebat, quendam virum
(quem eundem illum, qui se convenerat, rebatur) eandem opera-
tionem Amstelodami fecisse, de quo procul dubio audivisti. Haec
de hac re potui resciscere.

Scriptor libelli, cujus mentionem facis (in quo gloriatur, se
demonstraturum esse, Cartesii rationes in tertia ac quarta
Meditatione prolatas, quibus Dei existentiam demonstrat, falsas
esse) certo cum sua pugnabit umbra, magisque sibi quam aliis
nocebit. Cartesii, fateor, axioma aliquo modo est obscurum,
uti et tu notasti, atque clariug veriusque ita dixisset : Qiiod
Cogitandi potentia ad cogitandum non major est, quam Natiirce
potentia ad existendum et operandum. Clarum hoc verumque
est axioma, unde Dei existentia clarissime et efficacissime ex
sua idea sequitur. Argumentum memorati Auctoris, quod recen-
ses, clare satis ostendit, se rem necdum inteUigere. Est quidem
verum, nos in infinitum, si hoc pacto Qusestio in omnibus suis
partibus solvitur, posse procedere ; alioquin magna est stultitia.
Si, exempli loco, aliquis interroget, per quam causam ejusmodi
determinatum corpus moveatur? respondere licet, id ab alio
corpore, hocque rursus ab aho, et ita in infinitum progrediendo,
ad talem motum esse determinatum ; hoc, inquam, respondere
liberum est, quia duntaxat de motu Quaestio est, et nos, aUud
corpus continuo ponentes, sufficientem aeternamque istius motus
causam assignamus. Sed si ego Librum subUmibus meditationi-

• Imo miliacei (geers, hodie gierst^ quod male pro gerst^ i. e. bordeo,
habuerunt).

EPISTOLA XL.

331

bus repletum, nitideque scriptum^ in manibus plebei cujusdam
conspiciam, et ipsum rogem, unde eum habeat Ubrum, sique
mihi, se eum ex aUo Ubro alterius plebei, qui quoque nitide
scribere noverat, descripsisse, et sic in infinitum procedat, is
nuhi non facit satis: nam non tantum de figuris ac ordine
htterarum interrogo, de quibus tantum respondet, verum etiam
de meditationibus, et sensu, quem earundem compositio indicat ;
nihil ad hsec in infinitum sic progrediens respondet. Quomodo
hoc ideis appUcari queat, facile ex eo, quod ego in Cartesu
Prmcipiorum Philosophise Geometrice a me demonstratorum
axiomate nono declaravi, percipi potest.

Pergo jam, ut ad secundam tuam epistolam, nono Martii

exaratam, respondeam ; in qua ulteriorem ejus, quod in prjece-

denti mea de circulari figura scripseram,

expUcationem exigis. Poteris id facile

capere, si modo animadvertere placet,

omnes radios, qui supponuntur paraUele

in anterius Telescopn vitrum incidere,

revera non esse paraUelos (quia solum-

modo ex uno eodemque puncto veniunt),

verum ut tales considerari, eo quod objec-

tum adeo longe a nobis distat, ut Tele-

scopu apertura instar puncti, respectu

distantiae, tantum sit habenda. Certum

porro est, nos, ut integrum intueamur

objectum, non modo radus ex unico solo

puncto, yerum aUis quoque omnibus radio-

rum conis ex aUis omnibus punctis pro-

deuntibus opus habere ; et propterea etiam

esse necessarium, ut in tot aUis focis,

ubi per yitrum transeunt, conveniant. Et,

quamvis ipse oculus non ita accurate con-

stitutus est, ut omnes radu, ex diversis

objecti punctis venientes, accuratissime in

tot alus in ocuU fundo coeant, esttamen

certum, eas figuras, quse hoc prsestare

possunt, aUis omnibus esse praeferendas.

Quandoquidem vero definitum circuU seg-

mentum efficere valet, ut omnes radios, qui ex uno procedunt
puncto, in aUud suae diametri punctum (mechanice loquendo)
cogat ; alios quoque omnes, qui ex aUis objecti punctis veniunt,
m tot aUa puncta coget. Duci etenim ex quovis objecti puncto

332

EPISTOLA XL.

333

linea potest, quse • per circuli centrum transit, licet eum in
finem Telescopii apertura minor multo sit facienda, quam alias
fieret, si tantum unico foco esset opus, quemadmodum facile
videre poteris.

Quod hic de Circulo dico, non de Ellipsi; non de Hyperbola,
multo minus de aliis magis compositis affirmari figuris potest,
quia non nisi unicam ex unico solo objecti puncto, quse per
utrumque transit focum, lineam ducere possibile est. Haec volui
in prima mea Epistola hac de re indicare.

Demonstrationem, quod angulus, quem radii, ex diversis
punctis emanantes, in oculi superficie faciunt, major aut minor,
prout foci magis minusve differunt, evadit, ex apposita figura
perspicere poteris : adeo ut post officiosissimam salutem nil
restet, nisi ut dicam me esse. etc.

Voorbargi, 25. Martii 1667.

EpistolsB exordinm ex edit. Belgica repetitum.

Waarde Vrient,

Ik heb uw leste brief van de veertiende dezes lopende maants
wel ontfangen, doch om verscheide verhinderingen niet eerder
konnen antivoorden.

Wat de zaak van Helvecius aangaat, ik heb daar af met de
Heer Vossius gesproken, die {om niet alles in een brief te ver-
halen, dat tvg met malkander gesproken hebben) daar grotelijks
mee lachte, ja zich vertvondert toonde van dat ik Jietn naar zo
een beuzeling vraagde. Ik ging echter, zonder dit aan te zien,
naar de Silversmit, Brechtelt genoemt, die het gout geproeft had.
Maar deze, heel anders dan Vossius sprekende, zeide dat het
gout inH smdten en scheiden toegenomen had, en zo veel zwaar-
der was geworden, als het geuncht van 7 zilver, dat hy tot
scheiding in de smeltkroes gedaan had, bedroeg : in voegm dat
hy vastelijk geloofde dat dit gmit, H ivelk zijn zilver in gout
veranderde, iets ongemeen in zich had. Hy niet alleen heeft het
dus bevonden, maar ook verscheide andere Heren, die toen daar
tegenwoordig waren. Ik ging daar na by Helvecius zelf, die het
gout, en de smeltkroes, de welk van binnen noch vergult was,
aan my toonde, en tot my zeide dat hy niet meer, dan schaars
de grootheid van een vierendeel van een korreltje van geers, of

mostertzaat in *t gesmolte loot had geworpen. Hy voegde V by,
ilat hy binnen korte tijt het verhaal van de gehele zaak zou
uitgeeven, en zeide voorts dat f Amsterdam een man (en hy
meende dat dit de zelfde was, die by hem geweest had) de
zelfde werking had gedaan; daar af gy zonder twijffel gehoort
zult hebben. JDit is t al, dat ik van deze zaak heb konnen ver-
nemen ....

Epistola XLI (olim XLVI).

Viro Humanissimo atque Prudentissimo

JARIGH JELLES

B. D. S.

Versio *.

Humanissime Vir,

Hic paucis, quid de eo, quod primo coram, deinde literis a
me petiisti, experientia deprehenderim, narrabo ; cui, quid nunc
de re sentiam, adjiciam.

Curavi, ut mihi fabricaretur tubus ligneus, cujus longitudo
10 pedum, cavitas vero If digitorum erat, ad quem tres per-
pendiculares tubos applicui, uti apposita figura demonstrat.

Ut primo experirer, num aquae pressio circa tubulum B seque

• In Vers. Belg. Latina verba non aflferuntur. Quod utrum ideo omis-
sum sit, quod Spinozse autographon Hollandicum haberent, an propter
epistolae argumentum satis perspicuum, non liquet.

•^t

334

EPISTOLA XLI.

magna ac circa E esset, tubum M circa A asserculo, in eum
finem parato^ obturavi. Porro ipsius B orificium tantopere ar-
ctabam, ut tubulum vitreum instar C caperet. Postquam ergo
tubum ope Vasis F aqua implevissem, notabam in quantam ea
altitudinem per tubulum C prosiliret. Deinde tubum B occlude-
bam, et, sublato asserculo A, aqua ut in tubum E flueret sine-
bam, quem eodem modo ac B aptaveram ; et postquam integrum
tubum iterum aqua replevissem, deprehendebam eam in eandem
altitudinem per D, ac per C factum fuerat, prosilire ; quod mihi,
tubi longitudinem nihil vel valde parum impedimento fuisse,
persuadebat. Ut vero hoc accuratius experirer, tentabam, an
etiam tubus E, tam brevi temporis spatio, aeque ac B, pedem
cubicum, ad id paratum, posset adimplere. Ut vero tempus
mensurarem, quia horologium oscillatorium ad manum non erat,

vitreo recurvo tubo, ut H, usus sum, cujus
pars brevior aquae immergebatur, longior vero
in Hbero pendebat aere. Hisce paratis, sinebam
aquam primo per tubum B aequali cum eodum
tubo radio fluere, usque dum pes cubicus im-
pleretur. Tum accurata bilance, quantum aqufe
interea temporis in catillum L influxerat, ex-
plorabam, ac pondus ejus quatuor unciarum
deprehendebam. Tubo deinde B occluso, aquam
sequaH cum eo radio per tubum E in cubicum
pedem fluere sinebam. Hoc impleto, pondera-
bam, ut ante, aquam, quae interea in catillum
influxerat, hujusque illius pondus ne per semiun-
ciam quidem superare expertus sum. Quoniam
vero radii, tam ex B quam ex E, non continuo
eadem vi fluxerant, operationem iterabam, ac
tantum aquae, quantum experientia prima vice opus fuisse experti
eramus, prsesto ut esset, apportabam. Eramus tres, adeo ac quidem
possibile erat, occupati, atque memoratam operationem accuratius
quam antea efficiebamus ; verum non adeo accurate, ac quidem
exoptaveram. Mihi tamen satis suppeditabatur argumenti ad hanc
rem aliquo modo determinandum ; quandoquidem eandem fere
differentiam hac secunda vice, ac prima, comperiebam. Re ergo,
hisque experimentis perpensis, cogor concludere, diiferentiam,
quam tubi longitudo potest efficere, initio tantum locum habere,
hoc est, quum aqua fluxum suum inchoat : sed, ubi per tempus
exiguum fluxum continuavit, aequali vi per tubum longissimum,
ac per brevem fluxurum. Hujus rei ratio est, quod altioris

EPISTOLA XLI.

335

aquae pressio eandem semper retinet vim, quodque omnem,
quem communicat, motum continuo ope gravitatis recipit; et
ideo hunc motum continuo aquae in tubo contentse communicabit,
usque dum, propulsa, tantam recipit celeritatem, quantam vim
gravitatis aqua altior ei tribuere potest. Certum enim est, si aqua,
tubo G. contenta, primo momento aquse, in tubo M, unum
conferat celeritatis gradum, secundo momento, siquidem priorem
retineat vim, ut supponitur, quatuor celeritatis gradus eidem

aqune communicabit ; et sic deinceps, usque dum aqua in tubo
longiore M tantum exacte virium accepit, quantum vis gravitatis
altioris aquse, in tubo G conclusse, ei communicare valet;
adeo ut aqua, per tubum quadraginta mille pedes longum
decurrens, post exactum temporis exiguum spatium, altioris
aquae solummodo pressione, tantam acquisitura sit celeritatem
quantam eadem acquireret, si tubus M unum duntaxat aequaret
pedem. Tempus, quod aqua in longiore tubo requirit ad tan-
tam accipiendam celeritatem, determinare portuissem, si perfec-
tiora nancisci portuissem instrumenta. Id tamen minus neces-
sarium existimo, eo quod praecipuum sufficienter determinatum
est, etc.

Voorburgi, 5 Septemb. 1669.

V ;

}

336 EPISTOLA XLII.

E P I S T O L A XLII (OLIM XLVm).

Doctissimo atque Ornatissimo Viro

JOHANNI OOSTEN*

LAMBERTUS DE VELTHUYSEN, m. or.
Doctissime Virj

Nactus tandem aliquod vacuum tempus, illico applicui animum
ad satisfaciendum votis atque postulatis tuis. Poscis autem, ut
declarem tibi sententiam meam, adornans judicium meum de
libro, qui inscribitur discursus Theologo-Politicus, quod nunc
pro copia temporis et mea facultate facere constitui. Non autem
ibo per singula, sed per compendium, auctoris sensum, animum-
que ejus de religione exponam **.

Cujus gentis ille sit, aut quod vitae institutum sequatur, me
fugit, etiam nihil interest id scire. Illum non esse stupidi
ingenii, nec supine et perfunctorie religionis controversias,
qu2e in Europa inter Christianos agitantur, tractasse atque intro-
spexisse, hbri ipsius argumentum satis prodit. Sibi persuasit hujus
libri scriptor, se felicius versaturiim in examinandis sententiis,
per quas homines prorumpunt in factiones et eunt in partes,
si praejudicia deponat et exuat. Hinc plus satis laboravit ad
vindicandum animum ab omni superstitione, a qua ut se im-
munem praeberet, nimium se flexit in contrarium, et, ut super-
stitiosi culpam vitaret, omnem mihi videtur exuisse religionem.
Saltem non assurgit supra religionem Deistarum, quorum satis
ubique magnus numerus (ut sunt pessimi hujus seculi mores)
est, et prsesertim in GalHa : contra quos edidit Tractatum Mer-
sennus, quem olim me legere memini. Sed existimo vix uUum
ex Deistarum numero tam malo animo, tamque callide et versute,
pro pessima illa causa verba fecisse, quam hujus dissertationis
auctorem. Praeterea, nisi me conjectura fallat, iste homo se
Deistarum finibus non includit, et minores cultus partes homi-
nibus superesse sinit.

Deum agnoscit, eumque Universi opificera atque conditorem

EPISTOLA XLII.

337

■V

* Chirurgo Roterodamensi.

•* In Velthasii Ultrajectini Opernm (Roterod. 1680) p. II, pp. 1363—1570.
legitur Tractatns de Cultu Naturali, et Origine Moralitatis, oppositus
Tractatui Theologico-Politico et Operi Posthurao B. d. S.

esse profitetur. Sed formam, speciem, ordinem mundi plane

necessarium statuit, aeque ac Dei naturam, et geternas veritates,

quas extra Dei arbitrium constitutas esse vult; ideo etiam

diserte pronunciat, omnia indomita necessitate fatoque inevitabili

evenire. Et statuit, res recte putantibus, praeceptis atque man-

datis nullum relinqui ; locum sed hominum ignorantiam invexisse

simul hujusmodi nomina, quemadmodum vulgi imperitia locum

fecit modis loquendi, quibus Deo affectus tribuuntur. Deus

itaque pariter ad captum hominis sese accommodat, quando

illas aeternas veritates, et rehqua, quae necessario evenire

debent, per formam mandati hominibus exponit. Docetque, tam

necesse esse, ea, quae legibus imperantur et hominum voluntati

substracta esse putantur, evenire, quam necessaria est trianguli

natura, atque ideo illa, quse prseceptis continentur, non magis

ab hominis voluntate pendere, aut ex eoruni fuga aut prose-

cutione ahquid boni aut mali hominibus procurari, quam pre-

cibus Dei voluntatem flecti, aut aeterna atque absoluta ejus

decreta mutari. Praeceptorum itaque atque decretorum eandem

rationem esse, atque in hoc convenire, quod hominis imperitia

atque ignorantia Deum moverit, ut eorum usus ahquis esset

apud eos, qui perfectiores de Deo cogitationes formare non

possunt, quique hujusmodi miseris praesidiis indigent ad exci-

tandum in se virtutis studium et vitiorum odium ; et ideo vidcre

licet, auctorem nullam mentionem in suo scripto facere usus

precum, quemadmodum nec vitae nec mortis, neque cujusquam

remunerationis aut poenae, quibus a judice universi afiiciendi

sunt homines.

Idque facit congruenter suis principiis; nam quis locus esse
potest judicio extremo, aut qua? expectatio praemii aut poenae,
quando fato omnia adscribuntur, et inevitabiJi necessitate omnia
a Deo emanare statuitur, vel potius, quando totum hoc uni-
versum Deum esse statuit? Nam vereor ne noster auctor non
admodum ahenus sit ab illa sententia ; saltem non longe discre-
pant, statuere^ omnia necessario a Dei natura emanare, et,
Universum ipsum Deum esse.

Ponit tamen summam voluptatem hominis in cultu virtutis,
quse ipsa sibi praemium et theatrum amplissimorum esse dicit:
et ideo vult hominem recte rerum intelligentem debere virtuti
operam dare, non propter praecepta et legem Dei, aut spem
pra^mii, aut poena? metum, sed pulchritudine virtutis, et mentis
gaudio, quod homo in usu virtutis percipit, illectum.

Statuit itaque, Deum per Prophetas et revelationem homines

II. 22

..I '

rtl

338

EPISTOLA XLII.

339

praemiorum spe et poenarum metu, quae duo semper legibus
connexa sunt, per speciem tantum ad virtutem hortari, quia
vulgarium hominum ingenium ita factum est, tamque male in-
formatum, ut non nisi argumentis, a natura legum et a metu
poenae et spe praemii mutuatis, ad virtutis exercitationem impelli
possint: at homines rem ex vero aestimantes intelligere, hujus-
modi argumentis nullam veritatem aut vim subesse.

Neque quicquam referre putat, quamvis recte hoc axiomate
conficiatur, Vates et Doctores sacros, atque adeo Deum ipsum,
per quorum os Deus hominibus est loquutus, usos esse argu-
mentis per se, si eorura natura sestimatur, falsis: palam enim
et promiscue, quando usus venit, profitetur et inculcat, Sacram
Scripturam non esse comparatam, ut veritatem et naturas rerum,
quarum in ea fit mentio, et quas in suum usum confert ad
informandos homines ad virtutem, doceat; negatque Vates ita
rerum peritos fuisse, ut omnino a Vulgi erroribus fuerint im-
munes in conficiendis argumentis, et in rationibus excogitandis,
quibus homines ad virtutem excitabant, quamvis natura virtutum
et vitiorum moralium iis fuerit exploratissima.

Et ideo Auctor praeterea docet, Prophetas etiam tunc, cum
eos, ad quos mittebantur, officii sui admonebant, aberratione
judicii non fuisse liberos, nec tamen ideo eorum sanctitatem et
avT07tL6tlav imminutam; quamvis sermonem et argumentis non
veris, sed ad prseconceptas opiniones eorum, ad quos verba
faciebant, accommodatis utebantur, iisque homines ad virtutes,
de quibus nullus unquam ambigit, et de quibus nulla est con-
troversia inter homines, excitabant. Qnandoquidem finis missionis
Prophetae erat cultus virtutis in hominibus promovendus, non
ullius veritatis doctrina. Et ideo existimat, illum errorem et
ignorantiam Prophetse auditoribus, quos ad virtutem inflarama-
bat, non fuisse noxiara, quia parura interesse putat, quibus
arguraentis exciteraur ad virtutera, modo ea moralera virtutera,
ad quara incendendara coraparata sunt et a Vate in raedium
prolata, non evertant: quia aliarura rerura veritas, raente per-
cepta, nullum momentum habere putat ad pietatem, quando
morum sanctitas re ipsa non continetur ea veritate, pulatque
veritatis, atque etiara raysteriorura, cognitionera eo plus aut
minus necessariam esse, quanto plus aut minus ad pietatem
conferunt.

Puto, auctorem respicere ad axioma illud Theologorum, qui
distinguunt inter sermonem Vatis dograatizantis, et sirapliciter
aliquid enarrantis, qu?e distinctio, ni fallor, apud oranes Theo-

logos recepta est, et cui doctrinae suum per errorem summum
congruere putat.

Et ideo existiraat, oranes eos pedibus in suara sententiam
ituros, qui negant, Rationeni et Philosophiara esse Scripturai
mterpretem. Cum enim constet omnibus, in Scriptura infinita
de Deo praedicari, quae Deo non conveniunt, sed accommodata
sunt ad hominum captuni, ut horaines iis moveantur, et virtu-
tis studium in iis excitetur, statuendum esse putat, Doctorem
Sacrum iis argumentis, non veris, voluisse horaines erudire ad
virtutera, aut cuivis, Sacram Scripturara legenti, eara liberta-
tera concessara, ut ex principiis suae Rationis judicet de sensu
et scopo Doctoris Sacri ; quara sententiara Auctor prorsus dam-
nat et explodit una cum iis, qui cum Theologo Paradoxo
docent, Rationera Scripturae interpretera esse. Arbitratur enini,
Scripturam juxta sensum Hteralem intelHgendum, neque homi-
nibus concedendura libertatera interpretandi ex suo arbitrio et
Rationis sensu, quid prophetarum verbis inteUigi debeat, ita ut
ad suas rationes et cognitionem, quam de rebus sibi compara-
runt, examinent, quando Prophetae proprie, et quando figurate
sunt loquuti. Sed de his in sequentibus dicendi locus erit.

Et ut redeam ad ea, a quibus nonnihil diverteram, Auctor
inhaerens suis principiis, de fatali omnium rerum necessitate '^•,
negat ulla miracula fieri, quse legibus Naturae adversentur :
quia statuit, sicut supra monuiraus, naturas rerum earumque
ordinem non rainus necessariura quid esse, quam sunt natura
Dei aeternaeque veritates : ideoque docet, aeque non posse fieri,
ut aliquid a Naturae legibus deflectat, quara ut fieri non possit,'
ut in triangulo tres anguli non sint aequales duobus rectis.

Deum non posse efficere, ut pondus minus grave attollat
magis grave, aut quod corpus raotura duobus gradibus raotiis
possit assequi corpus, quod quatuor gradibus motus movetur.
Statuit itaque miracula communibus Natura3 legibus subjici,
quas docet esse immutabiles aeque ac ipsas naturas rerum,
iiempe quia Naturae legibus ipsae naturae contineantur : neque
udmittit aHam Dei potentiam, quam ordinariam, qua3 juxta
Naturae leges exeritur, et putat aHam fingi non posse, quia
naturas rerum destrueret, secumque ipsa pugnaret.
Est itaque, ex Auctoris raente, miraculum, quod inopinato,

Yers. Belg. haec addit: Aanteekening van B. d. S. op deze plaats:
Jii/ zegt dit fonrecht: tvant ih heh uitciruhheUjJc getoont dat de wondtrdaden
geen kennis van God geven; maar dat de zelfde veel beter uit de vaste
ordening der natuur word gehaalt.

EPISTOLA XLII.

341

340

EPISTOLA XLII.

et cujus catisam vulgus ignorat, evenit; quemadmodum idem
vulgus precum viribus et singulari Dei directioni attribuit,
quando post rite conceptas preces, immmens aliquod malum
propulsatum aut expetitum bonum sibi videtur obtmuisse, cum
tamen, ex Auctoris sententia, Deus jam ab seterno absolute
decreverit, ut ea evenirent, quae vulgus mterventu et efficacia
existimat evenisse : cum preces non sint causa decreti, sed
decretum sit causa precum.

Totum illud de fato, et rerum indomita necessitate, tam
quoad naturas quam quoad eventum rerum, qu?e quotidie con-
tingunt, fundat in natura Dei ; vel, ut clarius loquar, m natura
Dei voluntatis atque intellectus, quse quidem nomme diversa,
sed in Deo re ipsa conveniunt. Statuit ideoque, Deum tam
necessario hoc universum, et quicquid successive in eo eyenit,
voluisse, quam necessario hoc idem umversum cognoscit. bi
Deus autem necessario cognoscit hoc universum ejusque leges,
ut et veritates leternas iis legibus contentas, concludit, Deum
aliud universum non magis condere potuisse, quam naturas
rerum evertere, et facere, ut bis ter sint septem. Quemadmo-
dum itaque nos ab hoc universo, ejusque legibus, secundum
quas ortus et interitus rerum fiunt, non possimus aliquid diver-
smn concipere, sed quicquid hujusmodi a nobis fingi possit, id
ipsum se subvertere ; Sic docet, naturam divini mtellectus,
totiusque universi, earumque legum, secundum quas Natura
procedit, ita comparatam esse, ut Deus non magis suo mtel-
lectu uUas res intelligere potuerit ab his, qu» nunc sunt, diver-
sas, quam fieri possit, ut res nunc a seipsis smt diverScT.
Conficit itaque, quod, quemadmodum Deus nunc ea efficere non
potest, quje ipsa se subvertunt, ita Deum naturas ab his, qua?
nunc sunt, diversas nec fingere nec cognoscere posse, quia tam
earum naturarum comprehensio et intellectio impossibihs est
(quia repugnantia ponit ex sensu Auctoris), quam nunc est
impossibilis productio rerum ab iis, quse nunc sunt, diversarum :
quia omnes illse natur^, si concipiantur ab his, qu?e nunc sunt,
divers», necessario etiam cum iis, quse nunc sunt, essent pugnan-
tes: quia, cum natur» rerum hoc universo comprehensarum
(ex Auctoris sententia) sunt necessariae, non possunt illam
necessitatem habere ex se, sed ex natura Dei, a qua neces-
sario emanant. Non vult enim cum Cartesio, cujus tamen doc-
trinam videri vult adoptasse, omnium rerum naturas, quemad-
modum a Dei natura et essentia sunt diversse, ita earum ideas
libere in mente divina esse.

Hisce, de quibus jam est habitus sermo, Auctor sibi munivit
viam ad ea, quse in fine Hbri tradit, et quo omnia, quae in
praecedentibus capitibus docentur, coUimant. Vult nempe men-
tem Magistratus, omniumque hominum, informare hoc axiomate:
Magistratui competere jus constituendi cultus divini, qui publice
in Reipubhca obtinere debeat. Deinde Magistratui fas esse,
civibus suis permittere, ut de rehgione sentiant et loquantur,
quemadmodum mens animusque iis dictat, eamque libertatem,
etiam quantum ad actus cultus externi, eo usque subditis con-
cedendam, quoad * studium virtutum moralium, sive ut pietas
sarta tecta manere possit. Cum ** enim de iis virtutibus nulla
controversia esse possit, et rehquarum rerum cognitio et usus
nullam virtutem moralem contineant, inde conficit, Deo ingra-
tum esse non posse quahacunque sacra ahoquin homines am-
plectantur. Loquitur autem Auctor de iis sacris, quae virtutem
moralem non constituunt, nec in eam impingunt, quseque
virtuti nec adversa sunt, neque ab ea aliena, sed quae homines
suscipiunt atque profitentur, tanquam adminicula virtutum
verarum, ut ita Deo per studium earum virtutum accepti et
grati esse possint, quia Deus non olfenditur earum studio et
exercitatione ; quae indifferentes cum sunt, neque quidquam
faciunt ad virtutes aut vitia, eas tamen homines ad usum
pietatis referunt, iisque tanquam prsesidiis ad virtutis cultum
utuntur.

Auctor autem, ut hominum animos apparet ad haec para-
doxa amplectenda, statuit primo, totum cultum a Deo institutum,
et Judaeis, hoc est civibus Reipublicse Israeliticae, traditum,
tantum ad id comparatum esse, ut feHciter in sua Republica
«tatem agerent, caeterum Judseos autem prae cseteris gentibus
Deo charos et gratos non fuisse; idque Deura per Prophetas
Judaeis passim fuisse testatum, quando iis exprobrabat ipsorum
imperitiam et errorem, quod in cultu illo instituto et a Deo ijftis
imperato sanctimoniam et pietatem coUocarent, cum ea tantum
ponenda erat in studio virtutum morahum, nempe in amore
Dei et Charitate proximi.

Et cum Deus omnium gentium animum informarit principiis
et quasi seminibus virtutum, ita ut sua sponte sine ulla ferme
institutione de discrimine boni et mali judicent, inde conficit,

• Verd. Belg. — Ed. Pr. : concedendam. Qiioad.
** Vers Belg. — Ed. Pr. : possit, cum.

342

EPISTOLA XLII.

343

Deum reliquas gentes non habuisse expertes earum rerum^
quibus vera beatitudo parari potest, sed se omnibus hominibus
aeque beneficum praebuisse.

Imo, ut in omnibus, quae ad assequendam veram felicitatem
aliqua ratione praesidio et usui esse possunt, gentes Judaeis *
pares faciat, statuit, gentes veris vatibus non caruisse, idque
exemplis probare instituit. Imo insinuat, Deum per angelos
bonos, quos, ex consuetudine in V. Testamento usitata, Deos
vocat, imperio rexisse reliquas gentes. Et ideo sacra reliquarum
gentium Deo non dispUcuisse, quamdiu per hominum supersti
tionem ita non corrumperentur, ut a vera sanctitate homines
redderent alienos, neque eos impellerent ad ea perpetranda in
religione, quje virtuti non congruunt. Deum autem vetuisse
Judaeis propter rationes singulares, et isti populo proprias,
gentium Deos colere, qui ex Dei instituto et procuratione
seque recte colebantur a Gentibus, ac Angeli, Judseorum Reipu-
blicse custodes constituti, a Judseis suo modo Deorum numero
habebantur, et divinis ab iis afficiebantur honoribus.

Et cum Auctor arbitretur in confesso esse, cultum externum
per se Deo gratum non esse, parum referre existimat, quibus
cseremoniis cultus ille externus expediatur, modo hujusmodi sit,
qui ita Deo congruat, ut in mente hominum Dei reverentiam
excitet, eosque ad virtutis studium moveat.

Deinde, quandoquidem totius religionis summam contineri
putat cultu virtutis, omnisque mysteriorum cognitio supervacua,
quse per se apta nata non est ad promovendam virtutem,
illaque potior magisque necessaria habeatur, quje plus momenti
ad homines ad virtutem erudiendos et inflammandos confert;
conficit, omnes illas sententias de Deo, ejusque cultu, deque
iis omnibus, qu£e ad religionem pertinent, probandas, aut saltem
non rejiciendas, quse ex mente hominum illorum, qui illas fovent,
vefse sunt, et comparatse, ut probitas vigeat floreatque. Et ad
illud dogma stabiliendum, ipsos Prophetas citat suae sententi?e
auctores et testes, qui, edocti Deum nihili pendere, quales
homines de religione sensus habeant, sed illum cultum illasque
omnes sententias Deo gratas esse, qure ex studio virtutum et
reverentia Numinis profectse sunt, sibi eo usque indulserunt,
ut etiam taha argumenta, quibus homines ad virtutem incita-
rentur, protulerint, quae quidem in se vera non erant, sed ex
opinione eorum, ad quos verba faciebant, talia aestimabantur,
et apta nata erant ad calcar iis addendum, quo alacrius se ad
virtutis studium accingerent. Ponit itaque, Deum Prophetis

argumentorum selectu permisisse, ut ea adhiberent, quae tem-
poribus et personarum rationibus essent accommodata, qua?que
illi pro suo captu bona et efficacia putabant.

Et inde natum putat, quod Divinorum Doctorum alii aliis
argumentis et ssepe pugnantibus inter se usi sint, Paulum
docuisse, hominem non justificari operibus, Jacobum hisce op-
positum incalcasse. Videbat nempe Jacobus, ita existimat Auctor,
Christianos doctrinam de justificatione per fidem aliorsum rapere,
et ideo, per fidem et opera justificari hominem, multis probat.
Intelligebat enim, ex re Christianorum sui temporis non esse,
illam doctrinam de fide, qua homines placide quiescebant in Dei
misericordia, et bonorum operum nullam ferme habebant curam,
ita inculcare, eoque modo proponere, ut fecerat Paulus, cui cum
Judaeis res erat, qui per errorem Justificationem suam ponebant
in operibus legis, a Mose ipsis speciaHter traditse, et qua se
supra gentes elatos, et aditum ad beatitudinem sibi solum para-
tum putantes, sahitis rationem per fidem, qua exsequabantur
gentibus, et nudi ac vacui ab omnibus privilegiis constituebantur,
rejiciebant. Cum itaque utraque propositio, tam PauU quam
Jacobi, pro diversis temporum ac personarum momentis et ap-
pendicibus egregie conferebat, ut homines attenderent animum
ad pietatem, putat Auctor prudentise Apostolicae fuisse, modo
hanc modo illam adhibere.

Et htec est, inter alias multas, causa, quamobrem Auctor
putat, admodum a veritate ahenum esse, sacrum textum per
Rationem velle explicare, eamque interpretem Scripturae con-
stituerc, aut unum Doctorem Sacrum per alium interpretari,
cum sint paris auctoritatis, et verba eorum, quibus usi sunt,
explicanda sint ex forma loquendi et sermonis proprietate istis
Doctoribus familiari; non autem esse attendendum, in investi-
gatione veri sensus Scripturse, ad rei naturam, sed ad sensum
litteralem tantum.

Cum itaque ipse Christus, et reliqui Doctores divinitus missi,
suo exemplo et instituto, praeierunt et ostenderunt, solummodo
virtutum studio homines grassari ad felicitatem, reliqua nihil
pensi halenda, inde Auctor efficere vult, Magistratui id tantum
curse esse debere, ut justitia et probitas in Republica vigeat,
in minima autem parte sui muneris ponere, expendere, quis
cultus et quae doctrinse veritati potissimum congruant; sed
curare debere, ne hujusmodi suscipiantur, qu£e virtuti obicem
ponant, etiam ex eorum sententia, qui ea profitentur.

Magistratum itaque facile sine oifensione Numinis posse in

344

EPISTOLA XLII.

345

!»!

'>.

i 'J

1«

sua Republica tolerare diversa sacra. Ut autem id * persuadeat,
etiam hac via insistit. Ponit, rationem virtutum moralium,
quatenus illi in Societatibus usum habent, et in actibus externis
occupatae sunt, hujusmodi esse, ut nemo eas ex privato judicio
et arbitrio exercere debeat, sed earum virtutum cultum, exer-
citium, et modificationem dependere ab auctoritate et imperio
Magistratus; tum quia actus externi virtutum mutuantur suam
naturam a circumstantiis, cum etiam, quia hominis officium ad
hujusmodi actiones externas patrandas aestimatur ex commodo
aut incommodo, quod ex iUis actibus proficiscitur ; ita ut actus
illi externi, si tempestive non exerantur, virtutum naturam
exuant, et illis oppositi virtutum numero censeri debeant. Auctor
aliam rationem virtutum esse arbitratur, ut, quatenus intus in
Mente subsistunt, illae semper naturam suam servant, neque a
circumstantiarum mutabili statu pendent.

Nunquam alicui licet propensum esse ad crudelitatem et
saevitiam, non amantem proximi et veritatis. Sed possunt
incidere tempora, quibus quidem animi propositum, et enarra-
tarum virtutum studium, non quidem deponere liceat, sed se
ab iis, quoad actus externos, aut temperare, aut etiam ea
agere, quse, quoad speciem externam, cum his virtutibus pug-
nare putantur; et ita fiat, ut non sit amplius officium viri
probi, veritatem in aperto ponere, et ore aut scripto cives
illius veritatis participes facere, eamque cum .iis communicare,
si plus incommodi quam commodi ex illa manifestatione in
cives redundaturum putamus. Et, quamvis singuli omnes homines
amore complecti debeant, neque unquam liceat illi affectui
nuncium mittere, evenit tamen sajpius, ut quidam duriter a
nobis sine vitio possint haberi, quando constat, ex clementia,
qua erga eos uti paramus, magnum mahim nobis oriturum.
Ita quidem omnes existimant, non omnes veritates, sive illa'
ad religionem, sive ad vitam civilem pertinent, omni tempore
opportune proponi. Et qui docet, rosas porcis non esse obji-
ciendas, si metus est, eos saevituros in eos, qui ipsis eas
porrigunt, is pariter non existimat, viri boni officium esse de
quibusdam capitibus rehgionis plebem edocere, de quibus in
medium prolatis, et sparsis in plebem, metus est, ne ita turbent
Rempublicam aut Ecclesiam, ut inde civibus et sanctis plus
noxa quam boni creetur.

Cum autem praeter aha, etiam hoc Societates Civiles, a

* Ed. Pr. : is.

quibus imperium et auctoritas ferendarum legum sejungi non
potest, introduxerint, quod singulorum arbitrio, quid hominibus
in civile corpus coalescentibus usui esset, permitti non debuit,
sed imperantibus concedi ; inde Actor arguit, penes Magistratum
jus esse statuendi, qualia et quae dogmata in Repubhca pubhce
doceri debeant, et subditorum officium esse, ad professionem
externam quod attinet, sese temperare a docendis dogmatibus,
et ab iis profitendis, de quibus pubhce silendum esse Magistratus
legibus sanxit; quia Deus hoc non magis privatorum judicio
permisit, quam iisdem concessit, contra sensus et decreta
Magistratus aut sententiam judicum ea agere, quibus eluditur
vis legum, et frustrantur suo fine Magistratus. Existimat enim
Auctor de hujusmodi rebus, cultum externum ejusque professi-
onem spectantibus, homines pacisci posse, et actus cultus
Divini externos tam tuto committi Magistratus judicio, quam
eidem conceditur jus et potestas aestimandi injuriam civitati
illatam, eandemque per vim vindicandi. Nam, quemadmodum
privatus non tenetur suum judicium de illata injuria civitati
accommodare ad judicium Magistratus, sed suo sensu frui
tamen possit, quamvis (si res ita ferat) teneatur ad Magistratus
sententiam executioni mandandam etiam operam suam conferre ;
ita Auctor arbitratur, privatorum in Republica partes quidem
esse, judicare de veritate et falsitate, ut et de necessitate
ahcujus dogmatis, neque privatum legibus civitatis adstringi
posse, ut idem de religione sentiat; quamvis ex judicio Magi-
stratiis pendeat, qu^ dogmata publice proponi debeant, et
privatorum officium sit, sensus suos de religione a Magistratus
sententia dissentientes silentio premere, neque quicquam hujus-
modi agere, quo leges de cultu a Magistratu constitutse vim
suam obtinere non possint.

At, quia evenire potest, ut Magistratus, dissentiens a multis
ex plebe in rehgionis capitibus, quaidam publice doceri veHt,
quae a judicio plebis aliena sunt, et Magistratus tamen existimat
honoris divini interesse, palam in sua RepubHca tahum dog-
matum professionem fieri ; vidit Auctor, superesse illam difficul-
tatem, qua civibus, propter judicium Magistratus diversum a
plebis judicio, creari posset damnum maximum. Ideo ad
praecedentem rationem etiam hanc alteram addit Auctor, quae
simul et Magistratus atque subditorum animum tranquill.et, et
libertatem in religione sartam tectam conservet. Nempe Magi-
stratum non debere vereri Dei iram, quamvis prava suo judicio
sacra in sua Republica fieri sinat, modo illa non pugnent cum

i!>

346

EPISTOLA XLII.

U-

virtutibus moralibus, easque non evertant. Cujus sententi8&
ratio te fugere non potest, cum in superioribus satis fuse eam
tradidi. Nempe statuit Auctor, Deum susque deque habere,
nec cura tangi, quales opiniones homines in religione foveant,
et animo probent atque tueantur, et qualia publice sacra curent,
cum hsec omnia censeri debeant ex numero rerum cum virtute
et vitio nullam affinitatem habentium ; quamvis cujusvis officium
sit ita rationes suas instituere, ut ea doginata eumque cultum
habeat, quibus putat se maximos in virtutis studio progressus
facere posse.

Habes hic, Vir Ornatissime, per compendium tibi traditam
summam doctrinae Theologi-politici, quae meo judicio omnem
cultum et reHgionem tollit atque funditus subvertit, clam
Atheismum introducit, aut talem Deum fingit, cujus Numinis
reverentia non est quod homines tangantur, quia ipse fato
subjicitur, neque ullus gubernationi aut providentiae divina?
locus rehnquitur, omnisque poenarum atque pr?emiorum distri-
butio tollitur. Hoc saltem ex Auctoris scripto videre in promptu
est, ejus ratione et argumentis infringi totius Sacrse Scripturse
auctoritatem, et dicis causa apud Auctorem ejus tantum men-
tionem fieri ; quemadmodum ex ejus positionibus consequitur,
Alcoranum etiam Dei Verbo exsequandum. Neque Auctori supe-
rest vel unum argumentum, quo probet, Mahometem non fuisse
Prophetam verum, quia Turc?e etiam ex Prophetje sui prae-
scripto virtutes morales, de quibus inter gentes Hs non est,
colunt ; et secundum Auctoris doctrinam Deo infrequens non
est, etiam gentes *, quibus oracula, Judseis et Christianis tradita,
non est impartitus, aliis revelationibus in gyrum Rationis et
obedientiae ducere.

Arbitror itaque me non magnopere a vero aberrasse, neque
Auctori a me injuriam fieri, si denunciem eum tectis et fucatis
argumentis merum Atheismum docere.

Ultrajecti, 24. Jannar. 1G71. S, V. *'

Ed. Pr. : gentlbus.

•»

Vers. Belg.

EPISTOLA XLIII.
EPISTOLA XLIII (OLIM XLIx).

Doctissimo atque Ornatissimo Viro
JOHANNI OOSTEN

347

Doctissime Vir *

B. D. S.

dissolvam. erL^X 'osTenTrn ^''*'"' gu^n'. Paucis potero, me
tem interpretatus s t anod »?' Vf^ '",' ''"'«^^^ •"««»' "•en-
haud faciFe dfxerim -."^S ad rem '*'' «^ ignorantia fecerit,

ostendit,^ ilhfrreL rlt „nr "'"'" T^^- ^'"^'^- ^»"«1 ««««
callido ngenro Tamaue tstnfn """ '"*«" «x.sse. Nam quis tam

tot tamque\Larrro„: fpr: rT qLtllsam"'"^'^ .^T »
possit ? quem inauam nn=tw l 31 *'''**'" »st™at, dare

Bi tam \Z' quam v'era soMe 'l *"* f ^?""" ""'™'' «<=»P«'«««'
nec hoc iam ^Z Z ! • ^,?'^^^'''''' P°^«« ^redit ? Sed

passim.opS S^ S:CZ^ '"'^^'"^ ^ ^-«°' «* -
Pe^^tionem '^S^tJ!^ "Z^^r^e^
.<lvt"*°^"P'^''"' <!-'' Amstelodami apad Teleiobaptistas servatnr-

348

EPISTOLA XLIU.

EPISTOLA XLIII.

religionem exuit, qui Deum summum bonum agnoscendum
statuit, eundemque libero animo, ut talem, amandum * ? et
quod in hoc solo nostra summa felicitas summaque libertas
consistit ? porro quod prjemium virtutis sit ipsa yirtus, stultitiae
autem et impotentise supplicium sit ipsa stultitia? et denique
quod unusquisque proximum suum amare debet, et mandatis
summse potestatis obedire ? Atque h?ec non tantum expresse
dixi, sed firmissimis insuper rationibus demonstravi. Verum
videre puto, quo in luto hic homo hsereat. Nihil scilicet in ipsa
virtute et intellectu reperit, quod ipsum delectet, et mallet ex
impulsu suorum afFectuum vivere, nisi hoc unum obstaret, quod
poenam timet. A malis igitur actionibus, ut servus, invitus et
fluctuante animo abstinet, et divina mandata exequitur, et pro
hoc servitio muneribus, ipso divino amore longe suavioribus, a
Deo honorari ** exspectat sciHcet, et eo magis, quo magis bonum,
quod agit, adversatur, et invitus facit ; atque hinc fit, ut omnes, qui
hoc metu non retinentur, effrenatos vivere, omnemque religio-
nem exuere, credat. Sed haec mitto, et ad ejus deductionem,
qua ostendere vult, me tectis et fucatis argumentis Atheisraum
docere, transeo.

Fundamentum ipsius ratiocinii est hoc, quod putat, me Dei
libertatem tollere, eumque fato subjicere. Quod sane falsum
est. Nam ego eodem modo statui, omnia inevitabili necessitate
ex Dei natura sequi ***, ac omnes statuunt, ex Dei natura
sequi, quod j se ipsum itelligit : quod sane nemo negat ex
<3ivina natura necessario sequi, et tamen nemo concipit, quod
Deus fato ahquo coactus, sed quod omnino libere, tametsi
necessario, seipsum intelHgat. ft Atque hic nihil reperio, quod
ab unoquoque non possit percipi; et si hsec nihilominus ex
malo animo dicta esse credit, quid ergo de suo Cartesio sentit,
qui statuit, nihil a nobis fieri, quod a Deo antea non fuerit
praeordinatum, imo nos singulis momentis a Deo quasi de novo
«reari, et nihilominus nos ex nostri arbitrii libertate agere;

349

* amare.

•• omrari.

*** add. hsec deinceps delenda : sicuti e.v natura irianguU, guod ejus trets
angulos (sic) sint cequales duobus rectis, et.

t quod Deus.

tt Deleta sunt hroc verba : Sed h(rc captum istius viri superare videntur,
et.... cum suo Cartesio concepisse credo, quod libertas non consistit in
indifferentia, sed nos tum maxime liberos esse^ cum rebus clare et distincte
perceptis assentimus, tametsi impossibile est, iisdem non assentire, quando
eas ita percipimus.

quod profecto, ipso Cartesio fatente, comprehendere nemo
potest.

Porro haec inevitabilis rerum necessitas neque leges divinas
neque humanas tollit. Nam documenta moralia, sive formam
legis ab ipso Deo accipiant sive non, divina tamen sunt et
salutaria, et si bonum, quod ex virtute et amore divino sequi-
tur, a Deo tanquam judice accipiamus, vel quod ex necessitato
diyinae naturae emanet, non propterea magis aut minus optabile
erit; ut nec contra mala, quae ex malis operibus sequuntur,
ideo, quia necessario ex iisdem sequuntur, minus sunt tmienda ;
et denique sive ea, quse agimus, necessario vel libere agamus,
spe tamen aut metu ducimur. Quare falso afferit, me staiuere,
prceceptis atque mandatis nullum relinqui locum, vel ut postea
pergit, quod nulla exspectatio prcemii aut poence est, quando
fato omnia adscrihuntur, et inevitabili necessitate omnia a Deo
emanare statuitur.

Nec hic jam qusero, cur idem sit, vel non niultum discre-
pent *, statuere, omnia necessario a Dei natura emanare, et,
Universum ** Deum esse ; sed vehm ut notes ea, quce non
minus odiose subjungit. Nempe me velkj hominem dehere virtuti
operam dare, non propier prcecepta et legem Dei, aut spem
prmmii aut podnce metum, sed, etc. Quod sane in meo Tractatu
nulHbi reperies : sed contra Cap. 4. expresse dixi, Legis divin^e
(quae Menti nostrae divinitus inscripta est, ut Cap. 12. dixi)
summam, ejusque summum praeceptum esse, Deum ut summum
bonum amare ; nempe non ex metu ahcujus supplicii (nam
amor ex metu oriri nequit), nec prae amore alterius rei, qua
delectari cupimus (nam tum non tam ipsum Deum, quam id,
quod cupimus, amaremus); atque, hanc ipsam legem Deum
Prophetis revelasse, in eodem Capite ostendi. Et sive istam
legem Dei juris formam ab ipso Deo accepisse statuam, sive
quod ipsam concipiam ut rehqua Dei decreta, quae aeternam
necfessitatem et veritatem involvunt, manebit nihilominus Dei
decretum et salutare documentum ; et sive Deum amem libere,
sive ex necessitate Dei decreti, Deum tamen amabo, et salvus
ero. Quare affirmare hic jam possem, istum hominem ex illorum
genere esse, de quibus in fine meae Praefationis dixi, me
malle *^*, ut meum librum prorsus negligerent, quam eundem
perverse, ut omnia solent, interpretando molesti sint, et, dum
sibi nihil prosunt, aliis obsint.

• Sic et Autosrr.

•«

universum tpsum.

* *

quod mallem.

350

EPISTOLA XLIII.

351

Et quamvis haec sufficere putera ad id, quod volebam, osten-
dendum, pauca adhuc tamen notare operaj pretium duxi ; nempe
ipsum falso putare, me ad Axioma iJlud Theologorum respicere,
qui distinguunt inter sermonem Vatis dogmatizantis^ et simpli-
citer aliquid narrantis. Nam si per hoc Axioma illud intelligit,
quod Cap. 15. cujusdam R. Jehudae Alpakhar esse dixi ; qua
ratione putare potui, meum eidem congruere, cum ipsum in eodem
Capite tanquam falsum rejecerim ? Si autem aliud putat, fateor
me illud adhuc ignorare, adeoque ad id minime respicere potui.
Porro non etiam video, cur dicit, me existimare, omnes eos
pedibus in meam sententiam ituros, qui negant, Rationem et
Philosophiam esse Scripturae interpretem, cum ego tam horum
quam Maimonidae sententiam refutaverim.

Longum nimis foret omnia ejus recensere, quibus ostendit; se non
omnino sedato animo judicium de me fecisse. Quare ad ejus
conclusionem transeo; ubi ait, mihl nulhim superesse argumen-
him, quo jt^ohem, Mahumeium non fuisse Prophetam verum.
Quod quidem ipse ex meis sententiis conatur ostendere; cum
tamen ex iisdem clare sequatur, eundem impostorem fuisse:
quandoquidem libertatem illam, quara Religio Catholica, luraine
naturali et Prophetico revelata, concedit, quaraque oranino
concedi debere ostendi, ipse prorsus adirait. Et quaravis hoc non
esset, an, quaeso, teneor ego ostendere, Prophetara aliquem
falsum esse? Prophetae sane contra tenebantur ostendere, se
veros esse. Quod si regerat, Mahoraetura legera etiara divinara
docuisse, suaeque legationis certa signa dedisse, ut reliqui Pro-
phetae fecerunt, nihil causie profecto erit, cur neget, eundem
verum fuisse Prophetam.

Quod autera ad ipsos Turcas et reliquas Gentes attinet, si
Deum cultu justitise et charitate erga proximura adorent, eosdera
Spiritum Christi habere credo, et salvos esse, quicquid de Ma-
horaeto et oraculis ex ignorantia persuasura habeant.

En yides, amice, virura istum longe a vero aberrasse, et
nihilominus concedo, ipsura nullam mihi, sed maxime sibi inju-
riam facere, quando pronunciare non erubescit, me tectis et
fucatis arguraentis Atheisraura docere.

Caeterura non puto, te hic aliquid reperturura, quod in hunc
Viruni inclementius dictum judicare possis. Attamen si quid
siraile offendas, id quseso vel ut deleas, vel prout tibi videbitur,
corrigas *. Aniraus ** non est eum, quisquis tandem sit, irritare.

^t labore raeo raihi imraicos parare; et, quia hoc ssepe siraihbus
disputationibus fit, ideo vix a rae impetrare potui, ut responderem
nec impetrare potuissera, nisi proraisissem. Vale, et tu* pru-
ilentiae hanc epistolam committo, meque, qui sura etc

comge.

** Animus enlm.

E P I S T 0 L A XLIV (OLIM XLVIl).

Viro Humanissimo ac Prudentissimo
JARIGH JELLES
B. D. S.
Versio *.
Humanissime Vir,

Quum me nuper Professor N. N. inviseret, narrabat mihi
inter aha se audisse, Tractatum meum Theologico-PoHticum in
Imguam Belgicam translatum esse, ac quendam, cujus nomen
ignorabat, in eo esse, ut imprimeretur. Quaraobrem serio abs
te peto, ut m hoc negotium sedulo inquiras, et, si fieri potest,
impressionera mipedias. Non solura hsec raea, sed et raultorum
meorum Amicorum notorumque est petitio, qui hujus Libri
interdictum non hbenter viderent, quemadmodura procul dubio
het, si Belgico serraone prodit. Non dubito, quin hoc raihi et
causae sis officmra facturus.

Quidam Amicorum ante ahquod tempus Hbellum, cui titulus
Homo Pohticus, mihi misit, de quo multa auribus hauseram.
Lundem evolyi, hbrumque, quem homines excogitare et fingere
queunt^ perniciosissimura deprehendi. Auctoris summura bonum
sunt Honores et Opes, ad quae suara Doctrinara accoraraodat,
ac eo perveniendi Rationera raonstrat; nempe, interne omnem
rejiciendo Rehgionera, et externe talera profitendo, qu* su^e
promotiom maxnne inservit; Porro nemini fidem servare, nisi
quatenus ea utihtatem suam habeat. ReHquum quod spectat
smmlare, promittere et promissis non stare, mentiri, perjurare
multaque aha sumrais effert laudibus. Haec ubi perlegissera
raecum, ut contra hunc auctorem HbeHum indirecte conscriberem
cogitabam, m quo Sumraura Bonum tractarem, deinde inquietam

* Ab amico quodam facta.

I t

352

EPISTOLA XLIV.

353

ac miseram eorum, qui Honorum et Divitiarum cupidi sunty
conditionem ostenderem, et denique evidentissimis rationibus
multisque exemplis, Respublicas insatiabili Honorum et Divi-
tiarum cupiditate debere interire, et interiisse, evincerem.

Verum, quanto meliores et praestantiores Thaletis Milesii
essent meditationes, quam hujus memorati Scriptoris, vel ex hoc
patet ratiocinio. Omnia, inquiebat, amicorum sunt communia;
Sapientes sunt Deorum amici, et Deorum sunt omnia, Ergo
Sapientum sunt omnia. Ita uno verbo Vir ille sapientissimus
se fecit ditissimum, magis contemnendo generose divitias, quam
eas sordide quaerendo. Alias tamen ostendit, Sapientes non ex
necessitate, sed voluntate divitiis carere. Quum enim amici ei
paupertatem suam exprobrarent, respondit, Vultisne, ut osten-
dam, me posse acquirere id, quod ego labore meo indignum
judico, vos autem tanta diligentia quieritis? Illis annuentibus,
conduxit omnia pra?la totius Graeciie (viderat enim, ut erat
Astrologus insignis, fore magnam olivarum abundantiam, quarum
annis prsecedentibus magna fuerat penuria), et elocavit, quanti
voluit, ea, quae vilissimo pretio conduxerat, atque magnas di-
vitias unico anno sibi comparavit, quas deinde tam liberaliter
distribuit, quam industrie * acquisiverat, etc.

Hagse Comitis 17. Feb. 1G71.

SpinozaB verba, etsi aliquantnlnm dolata, ex Ed. Belgica repetimus.
Waarde Vrient,

De Professor my onlangs hezoekende, zeide, onder andere

dingen, dat hy gehoort had, dat mijn Tradains Theologico-poli-
tiais in de Nederlantsche taal vertaalt was, en dat iemant, zonder
te tceten tvie, voorgenomen had de zejfde te doen dridken. Ik
verzoek dieshalcen zeer ernstiglijk van n dat gy hier naar helieft
te ve?'nemen, om, indien het mogelijk is, het drukken daar afte
heletten. Dit is niet alleenlijk mijn verzoek, maar ook dat van
veel mijner goede hekenden, die niet gaerne zoiiden zien dat men
dit hoek zou ve7'biede9i, gelijk zonder twijffel geschieden zal, zo
het in de Nederlantsche Taal uitgegeven uord. Ik vertrou vaste-
lijk dat gy dit my en de zaak te geval ztdt doen.

Ed. Pr. : industria.

gehooit hml. Ik heh het mtgelezen, en hetzelfde het schadelHkste
hoek datmn memchen bedacht kan wonj, hevonde, HHoZ

naa, t u.elK hy zijn lee,- schikt: en hy mjst (h ueg aan om
daa,- toe te ge,-aken; te ueten met innerlijk alle oZJlenstZ
verwe,-pen, en uiUe,-lijk zodanige aan tenemen, dTemeeH tot
zm vordermg kan dienen, en voo,is aan nie,,,an J,-o tfzih
dan voor zo veel tot zijn voordeel streU. Wat het overile am-
yaat, hy p,-yst te,, hoogste het veinzen, helovct ZXf aeZ
f9f><, Me redcr en meer ande,-e dingen. E; m a^en
hehhende, kreeg gedachten, o,n van ter zijdeAier tegen eenSe
te sehr,jven, daar in ik van 't oppe,-ste goet zouhandlenen
voorts d^onge,-uste en elendige stantvan de genen, ZVmbZ
eneerzucMtg zijn, tonen, en eiMijk met klare mti,,^ t^
voo,-heelde,i aanwijzen dat de ge,neene Staten ,,ootzakejkdZ
7Z"t! " aeltgierigheit ve,-gaan „,oeteTen Z-

TkZT^^\J^l ""^^ *'■'*'■ "^" ''oort,-effelijker de f/edachten van
Thales van M,jletus waren, dan die van deze voorqedachte schrihtr
hhjkt ,ut dezevolgende redenering. Alle dinqe,,, zeide h,^Zn
onderde vrtenden gcneen: de ,vijzen zijn de vrienden dc-L ■
djeshalve behoren alle dingen aan de nijzen. In dezer voeqeheeft
deze zeermjze man zich zelf de ,-ijkste ge,„aakt, ,,'ee,Z' l
r,jkdom edelmoedtglijk te ve,-achte„, dan met he„ yratiqUk na
tejagen Hy toonde echter in een ander tijt, dat cle StrH
ud noot, maar vr,jwilligli,k geen rijkdo,„ hezaten. V^, Zn
z,jn vrmulen zijn annoede aan hem ve,;,eten, gaf h, aanZ,

lrS'a£ Zht'^ 'T' "^' ^""'' ''-''• *~'S
Kan vckrijgen^ En toen zij ja her op gezegt hadden, huwde
k/ alle de parssen van geheel Grieken:want h,,, die n deool
der stairen zeer ervaren was, had gezien dat'er indataar
een grote overvloet van olyven, van de welken in de voorgaml
ja,-en grote schaarsheit had gcveest, zou wezen: in voegZl,
hy deze parssen, die hy voor weiniq gelt gehuurt hadZ ee,
hoge p,;js verhuurde. d,wijl zy hen -tot d'oUe J7olZ,Z
parssen moesten gehruiken: daar door h, in een iaar g,'oteriik
domvoor zichverkreeg,die hy daar nLoo ml&^£

(.5

II.

X -

354

EPISTOLA XLV.

Epistola XLV (olim li).

lllitsfri et Clarissimo Viro

B. D. S.

GOTTFREDUS LEIBNITIUS.

Ex autographo, quod apud Ecclesiam Teleiobaptistarura
Amstelodaraenseni servatur.

lllustris et Amplissime * Vir,

Inter caeteras laudes Tuas quas fama publicavit, etiam
insignem rei Opticse peritiam esse intelligo. Quae res efficit,
ut qualemcunque conatum meum ad Te destinare voluerim,
quo meliorem in hoc studiorum genere censorem non temere
reperero. Schedulam hanc (^uam mitto, ac Notitiam Opticce
promotie inscripsi, ideo publicavi, ut commodius possem com-
municare cum amicis aut curiosis. Audio et Amplissimum
Huddenium ** in eodem genere florere, nec dubito Tibi co-
gnitissimum esse. Unde si hujus quoque judicium et favorem
mihi impetraveris, beneticium mirifice auxeris.

Schedula ipsa, quid rei sit, satis explicat.

Credo ad manus tuas pervenisse Prodromum Francisci Lanae
Soc. Jes. Italice scriptum, ubi Dioptrica quoque nonnulla
insignia proponit; sed et Joh. Oltius Helvetius juvenis iiT his
rebus pereruditus, pubHcavit Cogitationes Physico-Mechanicas
de Visione, in quibus partim machinam quandam poliendis
omnis gencris vitris simplicem admodum et universalem, polli-
cetur, partim ait se reperisse modum quendam colhgendi omnes
radios ab omnihus objecti punctis venientes, in totidem alia
puncta respondentia. Sed tantum in certa distantia, figuraque
objecti.

Caeterum id quod a me propositum est, huc redit, non ut
omnes omnium punctorum radii recolligantur, id enim in
qualibet objecti distantia aut figura, quantum hactenus cognitum
sit, impossibile est; sed ut aeque coUigantur radii punctorum
extra axem opticum, ac in axe optico, ac proinde aperturae

* Ed. Pr. : Clarissiwe.

** Johannem Hudde, raox panlo urbis Amstelodarai consulem futumm
Cf. p 315.

EPISTOLA XLV.

355

vitrorum salva distincta visione, possint fieri quant^cunque.
bed haec acutissimo judicio Tuo stabunt. Vale faveque,

Vir AmpUssiwej

Cidtori sedulo

Franeofurti 5. Oetobr. styl.
nov. 1671.

GOTTFREDO GuiLIELMO LeiBNITIO,

J. U. D. et Consil. Mogunt.

PS. Si qua me responsione dignabere, curabit eam spero
non illubenter Nobilmus Diemerbroeckius ICtus. Puto visam
libi Hypothesin meam Physicam novam ; sin minus, mittam.

Epistola) Inscriptio.

A Monsieur
Monsieur SP/XOSA

Medecin tres celehre et
philosophe tres profond

par courert.

Amsterdam.

E P l S T O L A XLVI (OLIM Lii.)

Ernditissimo Nohilissimoque Viro

GOTTFREDO LEIBNITIO

J. U. D. et Consiliario Mogunt.

B. D. S.

Responsio ad prcecedentetn

Juxta Exeraplum ad Leibnitium missum, qnod hodie Hanoverjc est,
primum a Murrio, demde emendatius a Gerhardto editum.

Ernditissime Nohilissimeque Vir, a)

Schedulam, quam mihi dignatus es mittere, legi, magnasque
pro ejusdem communicatione habeo gratias. Doleo, quod mentem

a) Murrius in tabula chalcographica. Omisit Gerh.

I :■ t.

ii H

356

EPISTOLA XLVI.

357

tuam, quam tamen credo te satis clare exposuisse o), non satis
assequi potuerira. Precor itaque, ut acl hsec pauca mihi respon-
dere non graveris *, videlicet, an aham credis esse causam, cur
in vitrorum apertura parci esse debemus, quam quia radii, qui
ex uno puncto veniunt, non in alio accurate puncto, sed in
spatiolo, quod punctum Mechanicum appellare solemus, quod pro
ratione aperturae majus aut minus est, congregentur b). Deinde
rogo, num lentes illae, quas pandochas vocas, hoc vitium
corrigant ; hoc est, an c) punctum Mechanicum, sive spatiolum,
in quo radii, qui ex eodem puncto veniunt, post refractionem
congregantur, idem ratione magnitudinis maneat d), sive apertura
magna sit, sive parva. Nam, si hoc e) prsestant, earum aperturam
augere ad Hbitum /*) Kcebit, et consequenter omnibus ahis
figuris mihi cognitis longe pra?stantiores erunt; aUas non y)
video, cur easdem supra communes lentes tantopere commendes
h). Lentes enim circulares eundem ubique habent axem, adeoque
quando illas adhibemus, omnia objecti puncta, tanquam in axe
Optico posita, sunt consideranda : et quamvis omnia objecti
puncta non in eadem sint distantia, diiferentia tamen /), qu£e
inde oritur, sensibiHs esse non potest, quando objecta admodum
remota sunt, quia tum radii, qui ex eodem A) puncto veniunt,
considerantur tanquam paralleli /) ingrederentur vitrum. Hoc
tamen credo lentes tuas juvare posse, quando phu*ima objecta
uno obtutu comprehendere volumus (ut fit, quando lentes oculares
convexas m) admodum magnas adhibemus), ut oiimia scilicet
distinctius repraesententur. Verum de his omnibus judicium n)
suspendere malo o), donec mentem tuam mihi j[>) clarius explices,
quod ut facias, enixe rogo. Dom. Huddenio, alterum, ut jussisti
q) exemplar misi; respondit, sibi impr£esentiarum tempus non
esse idem r) examinandi, sperat tamen post unam aut alteram
hebdomadam sui juris fore s).

Prodromus Francisci Lanae nondum ad manus meas pervenit,
ut nec etiam Cogitationes Physico-Mechanicae Johannis Holtii,

a) Opp. Posth.: expUeuisse. * Sententia abest in O. P.

b) solemus, congregentur, quod spatiolum pro ratione .... est.

c) ut scilicet. d) semper maneat.

<") httc. f) ad lihitum augere.

g) nihil. h) commendas.

i) tamen differentia. k) uno. I) fanquam par. considerati ingr.

vitrum. m) circulares conversas. n) judicium d. h. o. o) suspendam.
p) omitt. mihi. q) ut jubes, alterum. r) id.

s) se tamen post .... vacaturum sperat.

et, quod magis doleo, quod nec etiam Hypothesin tuam Physicam
videre potuerim, hic saltem Hagae Comitis venaKs non exstat.
Si hanc ergo miseris, rem mihi gratissimam facies, et si qua
alia in re tibi servire potero, non desinam ostendere, quod
sim a)

Vir Am])lissime

ex asse tuus

Hagie Comitis 9 nov". 1671.

B. DE SPINOZA.

Dns. Dimerbruckius hic non habitat. Cogor itaque hanc tabellioni
ordinario tradere. Non dubito quin hic Hagse Comitis ahquem
qui epistolas nostras curare velit, noveris, quem ego novisse
velim ut epistolae commodius et securius curari possent. Si
Tractatus theologico-poHticus ad tuas manus nondum pervenit,
unum exemplar nisi molestum erit, mittam. Vale.

Epistolie Inscriptio.

Kobilissimo Amplissimoque D\
D^. Gotfredo Guilielmo Leihnitio
Juris u. Doctori et Consiliario
Moguntino

Maintz.

Epistola XLVII (olim liii).

Fhilosopho Aciitissimo ac Celeherrimo

B. D. S.

J. LUDOVIOUS FABRITIUS.

Celeherrime Vir,

tn mandatis mihi dedit Serenissimus Elector Palatinus,
Dominus meus Clementissimus, ut at Te, mihi quidem hucusque

a) Haec ultima in Opp. Posth. sic scripta sunt: Prodronium Francisci
Lanw necdum vidi, ut nec etiam Joh. Oltii Cogitationes Physico-Mechanicas,
et, quod magis doleo, nondum Hypothesis tua Physica ad manus meas
pervenit, nec hic Hagw Comitis venalis exstat. Munus igitur, quod mihi
tam liberaliter promittis, acceptissimum mihi erit^ et si qua alia re tibi
tnserrire potero, semper me invenies, etc.

358

EPISTOLA XLVII.

EPISTOLA XLVIII.

359

ignotuni, Serenissimo vero Principi coramendatissimum, scriberem,
ac rogarem, an in Illustri sua Academia ordinariam Philosophiae
Professionem suscipere animus esset. Stipendium exsolvetur
annuum, quo ordinarii Professores hodie fruuntur. Non alibi
invenias Principem faventiorem eximiis ingeniis, inter quse te
aestimat. Philosophandi libertatem habebis amplissimam, qua te
ad pubhce stabihtam Religionem conturbandam non abusurura
credit. Ego sapientissirai Principis raandato non potui non
obsecundare. Quapropter te rogo quara irapensissirae, ut quara-
primura inihi respondeas, tuaraque ad rae responsionera vel
Serenissirai Electoris Residenti Hagae Coraitis D^. Grotio, vel
D^ Gilles vander Hek, ad rae in fasciculo Hterarura, qufe in
aulara transraitti soJent, curandara tradas, vel alia denique
coraraoditate, qute opportunissiraa videbitur, utaris. Hoc unum
addo, te, si huc venias, vitara Philosopho dignam cum voluptate
transacturum, nisi praeter spera et opinionera nostram alia omnia
accidant. His Vale et Salve,

Vir Clarlssime,

a 2^ominis tui Studiosissimo

J. LuDovico Fabritio,

Heidelb. 16 Febr. 1C1:J.

Acad. Heidelb. Professore,
et Electoris Palatini Consiliario.

EpISTOLA XLVni (OLIM Liv).

Amplissimo Nobilissimoque Viro

D«. J. LUDOVICO FABRITIO,

Aead. Heidelhergensis Professori et Electoris
Palatini Consiliario,

B. D. S.

Responsio ad prcpcedentem.

Amplissime Vify

Si unquam mihi desiderium fuisset alicujus facultatis profes-
sionem suscipiendi, hanc solam optare potuissem, quse mihi a
Serenissirao Electore Palatino per te oflfertur, praesertim ob

libertatera Philosophandi, quara Princeps Clementissimus concedere
dignatur; ut jam taceam, quod dudura desideraverim sub Imperio
Principis, cujus sapientiam omnes admirantur, vivere. Sed
quoniara nunquara publice docere animus fuit, induci non possum,
ut prgeclaram hanc occasionem amplectar, tametsi rem diu mecum
agitaverim. Nara cogito prirao, me a promovenda Philosophia
cessare, si instituendae juventuti vacare velim. Cogito deinde,
me nescire, quibus limitibus libertas ista Philosophandi intercludi
debeat, ne videar publice stabilitara Religionera perturbare velle :
quippe schisraata non tara ex ardenti Religionis studio oriuntur,
quara ex vario horainura affectu vel contradicendi studio, quo
omnia, etsi recte dicta sint, depravare et damnare solent. Atque
hfec cura jara expertus sim, dum vitam privatam et solitariam
ago, multo raagis tiraenda erunt, postquara ad hunc dignitatis
gradum adscendero. Vides itaque, Vir AmpHssirae, rae non spe
melioris fortunae hserere, sed prae tranquilHtatis amore, quam
aliqua ratione me obtinere posse credo, modo a pubKcis Lecti-
onibus abstineam. Quapropter te enixissime rogo, ut Serenissi-
mum Electorem ores, ut mihi hac de re araplius deliberare
liceat, deinde ut favorem Clementissirai Principis cultori devo-
tissimo conciliare pergas, quo magis tibi devincias,

Amplissime Nobilissimeqiie Domine,

Tuum ex asse

B. D. S.

HagjB Comitis 30. Martii 1673.

E P I S T O L A XLIX.

Clarissimo Viro

JOH. GEO. GRAEVIO

B. D. S.

Ex autograpbo, quod in Bibliotheca Regia Havniensi servatur.

Vir Clarissime,

Quseso, ut Epistolara illara de obitu Cartesii, quara te dudura
descripsisse credo, quara primura poteris, mittas ; nam D^^- de

11, .

¥'

li^

360

EPISTOLA XLIX.

EPISTOLA L.

361

V. eariilem aliquoties a me repetiit. Si mea esset, nihil festi-
narem. Vale vir amplissime, et tui amici memor vive, quisum

Omni affectu atque studio Tuus,

HagiL' Com. 14. Decemb. 1673.

Epistolae Inscriptio.

Mi/n Heer
Mtin Heer Johanes Georg. Ora^viua *,
Der Eloq. ord. Professor

Tot
Poit. Vytrecht.

Benedictus de spinoza.

Epistola L.

Viro Humanissimo atque Prudentissimo

JARIGH JELLES

B. D. S.

Versio **.
Humanissime Vir,

Quantum ad Politicam spectat, discrimen inter me et Hob-
besium, de quo interrogas, in hoc consistit, quod ego naturale
Jus semper sartum tectum conservo, quodque Supremo Magi-
stratui in qualibet Urbe non plus in subditos juris, quam juxta
mensuram potestatis, qua subditum superat, competere statuo,
quod in statu Naturali semper locum habet.

* Ex epistola ejusdem Graevii, Trajecti ad Rhennm d. 12. April. 1671.
ad Leibnitinm scripta, qnae in Bibl. Reg. Hanoverana servatur, htec
descripsimus :

Anno superiore prodiit hic liber pestilentissimus, cujus index est:
Disairsus Theologico-Politiciis, qui et ipse Hobbesianam secutus viam, sed
longius tamen saepissime ab eaetiamdeflectens,injustissimum jus naturale
constituit, et labefactata sacrorum voluminum auctoritate latissimam
ic^iOtriti fenestram aperuit. Auctor ejus dicitur esse Judaeus, nomine
Spinosa, qui dudum anoavvdY(oyog fait propter opinionum monstra, sed
et ejus liber eandem ob causam proscriptus est ab ordinibus [Trajectinis,
nam in Hollandia hoc anno 1674. demum factum]. Puto te vidisse; si non
vidisti, operam dabo ut ad te perferatur.

(Gerhardt, Die philos. Schriften von G. W. Leibniz. L Berlin 1875. S.
115.)

Eodemmodo anno 1678. judicavit de Spinozae Opp. Posth.; cf. Burmanni
Sylloge Epist. IV, p. 475, verum etiam p. 489.

** A Spinoza facta, exceptis, ut videtur, ultimis sententiis.

Porro, quod demonstrationem attinet, quam ego in Appendice
(Teometncarum in Cartesii Principia demonstrationum stabilio
nempe Deum non, nisi valde improprie, unum vel unicum dici
posse ; respondeo, rem solummodo existenti», non vero essen-
tiae respectu unam vel unicam dici : res enim sub numeris
nisi postquam ad commune genus redactse fuerunt, non con-
cipimus Qui, verbi gratia, sestertium et imperialem * manu
tenet, de numero binario non cogitabit, nisi hunc sestertium
et imperialem uno eodemque, nempe nummorum ** vel mone-
tarum, nomme vocare queat : nam tunc, se duos nummos vel
monetas habere, potest affirmare ; quoniam non modo sestertium,
sed etiam impenalem nummi vel monetae nomine insignit. Hinc
ergo clare patet, nuUam rem unam aut unicam nominari nisi
postquam aha res concepta fuit, quae (ut dictum est) cum ea
convenit. Quoniam vero Dei existentia ipsius sit essentia, deque
ejus essentia umversalem non possimus formare ideam, certum
est, eum, qui Deum unum vel unicum nuncupat, nullam de
Deo veram habere ideam, vel improprie de eo loqui.

Quantum ad hoc, quod figura negatio, non vero ahquid posi-
tivum est : mamfestum est, integram materiam, indefinite con-
sideratam, nullam posse habere figuram, figuramque in finitis
ac determinatis corporibus locum tantum obtinere. Qui enim
se figuram percipere ait, nil ahud eo indicat quam, se rem
determinatam, et quo pacto ea sit determinata, concipere. Hsec
ergo determmatio ad rem juxta suum- esse non pertinet • sed
econtra est ejus non esse. Quia ergo figura non aliud quam
determinatio, et determinatio negatio est ; non poterit ut
dictum, ahud quid quam negatio esse. '

Librum, quem Ultrajectinus Professor in meum scripsit *^*
quique post obitum ejus luci expositus est, e fenestra Biblio-
polae pendentem vidi : et ex paucis, quge tum temporis in eo
legeram, eum lectu, multo minus responsione indignum judica-
bam. Rehnquebam ergo librum ejusque authorem. Mente, subri-
dens, volvebam, ignarissimos quosque passim audacissimos, et
ad scnbendum paratissimos esse. Mihi .... merces suas eodem
modo, ac Propolae, venum exponere videntur, qui semper, quod

* Vers. Belg. : een stuiver en een rijksdaalder.

** Bruder. - Ed. Pr.: numerorum. — Vers. Belg.: stukken.
* .^®P®" * Mansvelt, Philosophiae, dum viveret, Doctoris et Profes-
soris in Academia Trajectina, Adversus Anonymum Theologico-Politicum
Liber Smgularis, etc. Amstelaedami, 1674.

362

EPISTOLA L.

EPISTOLA LI.

363

vilius esft, primo loco ostendunt. Ajunt, Diabolum esse vaferri-
mum ; mihi vero eorum genius longe hunc vafritie superare
videtur. Vale.

Hagge Comitis 2. Junii 1674.

Ultinia verba in Vers. Belg. sic leguntur:

Ik heh het boek, 't welk de Profensor f UUrecht teyen het mijne
geschreven Jieeft^ en dat na zijn overlijden idUjekomen iSj aant
velnster van een Boekverkoper gezien : en idt het ireinige^ dat ik
'er toen in las, oordeelde ik dat het niet ivaerdig was om dein-
gelezen, veel minder om beantivoord te tvorden. Ik liet dieshal-
ven het boek daar leggen, en de meester voor de geen blijven,
die hg was. Ik overwoog al lachende bg mg zelf, hoe d'onweeten-
den deurgaans de stoidsten en vaerdigsten in*t schrijven zijn.
Mg docht dat de . . . . hun waren op een zelfde wijze veilen, als
de Winkeliers, die altijt het slechtste eerst tonen. Zij zeggen dat
de duivel een erge gast is : maar my dimkt dat hun geest hen
[I. heml f^^fr^ in listigheit overtreft. Vaarwel.

E P I S T 0 L A LI (OLIM LV).

Acutlssimo Philosopho

B. D. S.

H U G 0 B 0 X E L, j. u. D. *

Versio **.

Clarissime Vir,

Causa, cur hanc tibi scribam, est, quod tuam de apparitioni-
bus et Spectris, vel Lemuribus, sententiam scire desiderem, et
si dentur, quid de illis tibi videatur, et quamdiu illorum duret
vita ; eo quod alii ea immortalia, alii vero mortalia esse opi-
nantur. In hac mea dubitatione, an nimirum ea dari concedas,

* Danielis lilius, ab anno 1655. ad 1659. Secretarius, deinde Pensiona-
rias 9. Syndicus civitatis Gorinchemife, a Principe Arausionensi anno
1672. nna cum multis aliis a munere amotus, et ante annum 1679. denatus

** Ab ipso Spinoza factJi.

ulterius non pergam. Certum interim est, Veteres eorum exi-
stentiam credidisse. Theologi ac Philosophi hodierni ejusmodi
creaturas existere hactenus credunt, licet in eo, quienam illorum
sit essentia, non concordent. Quidam ex tenuissima et subtilis-
sima constare materia, aUi ea spirituaUa aiiirmant. Verum (ut
jam dicere coepi) multum ab invicem dissentimus, quia, an
largiaris ea existere, dubius sum ; quamvis, uti nec te fugit,
tot exempla et historiae in omni Antiquitate inveniantur, ut
revera ea vel negare, vel in dubium vocare, difficilc foret.
Certum est, nempe quod, si fatearis ea existere, non tamen
credas, qusedam eorum esse animas demortuorum, ut Romana^
fidei defensores volunt. Hic finiam, tuumque exspectabo respon-
sum. Nihil de bello, nihil de rumoribus dicam, eo quod in ea
nostra aetas incidit tempora, etc. Vale.

[GorcomicTB,] 14 Septemb. 1674.

Epistola LII (olim lvi).

Amplissimo Prudentissimoque Viro

HUGONI BOXEL

B. D. S.

Responsio ad pra^ceientem.

Versio *.

Amplissime Vir,

Tua, quam heri accepi, mihi fuit acceptissima, tam quod
aliquod de te nuncium audire desiderabam, quam quod te mei
penitus non oblitum esse video. Quamvis forte alii mahim esse
omen putarent, vel Lemures causam ad me scribendi fuisse;
ego tamen econtra majus quid in eo noto, res non tantum
veras, sed et nugas atque imaginationes mihi usui esse posse
perpendo.

Verum hoc, an nimirum Spectra, phantasmata ac imagina-
tiones sint, seponamus; quia nempe non tantum ea negare,
verum etiam de iis dubitare, adeo rarum tibi videtur, quam

• Ab amico facta.

364

EPISTOLA. LII.

EPISTOLA LII.

365

ei, qiii tot historiis, quas Hodierni et Antiqui narrant, convictus

est. Magna aestimatio ac honor, in quo te habui semper, et

adhuc habeo, ut contradicam, multo minus ut tibi blandiar,

non patitur. Medium, quod servabo, est, ut ex tot, quas de

Spectris legisti historias, unam vel alteram eligere placeat; de

qua minimum dubitare licet, quaeque clarissime Spectra existere

demonstrat. Nam, ut verum tatear, nunquam fide dignum legi

Auctorem, qiii ea dari clare ostenderct. Et hactenus quid sint

ignoro, nemoque mihi unquam id potuit indicare. Certum tamen

est, quod de re, quam tam clare monstrat experientia, debemus

scire quid sit; alioquin difficillime ex aliqua historia Spectra

dari colhgimus; colhgitur quidem ahquid esse, quod tamen

nemo scit, quid sit. Si Philosophi, quse ignoramus, Spectra

nominare volunt, ea haud negabo, quia res infinitae sunt, quae

me latent.

Denique, Vir Amplissirae, antequam me hac in materia
ulterius expHcem, dic quseso mihi, quaenam res haec Spectra
vel Spiritus sint. Suntne infantes, stulti, vel insani? Quia quae
de iis auribus hausi, potius insipientibus quam sapientibus
conveniunt, quaeque, ut ea in meliorem interpretemur partem,
rebus puerilibus vel stultorum delectamentis similiora sunt.
Antequam finio, hoc unum tibi proponam, illud scilicet deside-
rium, quod plerumque homines habent, res, non ut revera
sunt, sed ut eas desiderant, narrandi, facilius ex narrationibus
de Lemuribus Spectrisque, ac ex aliis cognosci. Hujus rei
praecipua, ut credo, ratio est, quod, quia ejusmodi historia)
non alios habent testes, nisi eariim narratores, harum inventor
pro lubitu, circumstantias, quse ei commodissimae videntur, vel
addere vel demere potest, nec timet, ut sibi quisquam con-
tradicat ; speciatim vero eas fingit, ut metum, quem de somniis
et phantasmatis concepit, justificet, vel etiam ut audaciam,
fidem, et opinionem suam stabihat. Praeter has aHas adinveni
rationes, quae me ad dubitandum, si non de ipsis historiis,
saltem de narratis circumstantiis, permovent, quaeque quam
maxime ad conclusionem, quam ex illis historiis deducere
conamur, faciunt. Hic desinam, usque dum intellexero, quaenam
eae sint historiae, quibus ita convictus es, ut tibi de iis dubitare
absurdum videatur, etc.

In Ed. Belg. ipsa Spinozae verba paululum expolita servari videntur :
Myn Heer,

Uw hrief, op gisteren ontfangen, is aan nuj zeer aangenaam
geweest, zo om mijn verlamjen naar enige tijding van u, als om
dat ik zie dai gy my noch niet gantscheHjk heht rergeten. En
hoetcel anderen misschien voor een quaad voorteeken zonden achten
dat nachtspoken of geesten d'oorzaak van mv schnjren aan mij
zijn geweest; ik, in tegendeel, hemerk daar in iets, dat groter
is; dewijl ik overweeg dat niet alleenlijk ware zaken, maar ook
heuzelingen en inheeldingen aan my tot voordeel konnen strekken.
Maar laat ons dit, te tveten of 'er nachtsjjoken, qrillen, en
inheeldingen zijn, ter zijde stellen; dewijl dit hy k een ongemene
zaak schijnt, te weten niet alleen Vontkennen dat 'er enigen zijn,
maar ook daar aan te twijffelen, als de geen, die ran zo veel
geschiedenissen, de welken ouden en jongen daar af rerhalen,
overtuigt is. De hoge achting, die ik u altijt toegedragen heh, en
noch toedraag, laat my niet toe dat ik u tegenspreek, reel minder
dat ik u vlei. De middelweg, die ik tusschenheide zal houden, is
te verzoeken dat het u helief, van zo veel geschiedenissen, datgy
van spoken gelezen heht, een of twee uit ie kiezen, aan de tvel-
ken men minst kan twijffelen, en die klarelijkst hewijzen dat 'er
nachtspoken zijn: want, om rechtuit te sj)rekefi, ik heh nooit een
geloofwaerdig Schrijrer gelezen, die klarelijk toonde dat zy 'er
zijn. Ik tveet ook tot noch toe niet wat zy zijn, en niemant heeft
ooit ztdks aan my konnen zeggen. 7 Is echter zeker dat men
van een ding, H welk van d' ondervinding zo klarelijk getoont
werd, nootzakelijk moet tveten wat het is: andersins kan men
zwarelijk uit enig verhaal heslniten dat Vr spoken zijn; maar
wel dit, dat 'er iets is, en dat echter niemant tveet wat het is.
Indien de Philosophen die dingen, de tvelken men niet kent, spo-
ken willen noemen, zo zal ik het niet konnen ontkennen; dewijl
er oneindige dingen zijn, daar af ik geen kennis heh.

Eindelijk, mijn Heer, ik hid u, eer ik my reerder in deze
stoife verklaar, dat gy aan my zegt, tvelke dim/en deze sjjooken
of geesten zijn. Zijn H kinderen, zotten, of dullen ? dewijl het
geen, dat ik daar af gehoort heh, eer dingen van harssenloze
dan van verstandige menschen schijnm, en die, ten hesten geno-
men, nergens heter naar gelijken, dan naar kinderspel, of tijt-
verdrijf van zotten. Ik dan, een einde hier af makende, zal u
noch een zaak te gemoet voeren ; dat is, dat die zucht, de ivelke
de menschen gemenelijk hehhen, om de dingen te vertellen, niet

^ii.

366

EPISTOLA Lll.

EPISTOLA LIII.

367

1"^

gelijk zij zijn, maar naar zy hen ivillen hehhen, heter in de ver-
tellinfjen can geesten en nachtspoken, dan in anderen, gehent
tcord. De coornaamste oorzaak hier af is, gelijk ik geloof dat,
deicijl diergelijke geschiedenissen geen andere getuigen hehhen dan
de geneiiy die hen ceHellen, de cinder daar af, naar zijn eige
nelgecallen, d^omsta?idigheden, de welken hem hest schijnen, daar
kan hgcoegen, of afneemen, zonder dat hg hehoeft te schromen
dat iemant hem zal tegenspreken, en hezonderlijk om de vrees,
die hem ocer zijn dromen en grillen hecangen heeft, te recht-
raerdigen, of ook om zijn stoatheit, geloof, en mening te hekrach-
tigen. Behalcen dit heh ik noch andere redenen gevonden, die
nig hewegen om te twijffelen, is 't niet aan de geschiedenissen
zelven, ten minsten aan (V omsta)idigheden, tnet de welken zy ver-
haalt worden, en die tot het hesluit, H welk men uit deze geschie-
denissen tracht te trekken, meest dienstig zijn. Ik zal H dan hier
hg laten, tot dat ik verstaan heh welken die geschiedenissen zijn,
daar af gg in dier coegen ocertuigt zijt, dat u dunkt dat zelfs
daar aan te twijffelen een ongerijmde zaak is.

E P I S T O L A LIII (OLIM LVII).

Acutissimo Philosopho

B. D. S.

HUGO BOXEL.

Responsio ad privcedentem,

Versio *.

Aciitissime Vir,

Non aliud, quam ad me dedisti responsum^jiimirum ab amico,
aliamque fovente sententiam, exspectabam. Posterius non curo :
nam amicos in rebus indiflFerentibus dissentire semper salva
licitum fuit amicitia.

Exigis, ut tibi, antequam tuam promas sententiam, qusenam
haec Spectra 'Spiritusve sint, dicam, an sint infantes, stulti,
vel insani, etc, et addis, quicquid de iis audiveris, potius ab

* A Spinoza conscripta.

insanientibus quam sanis profectum fuisse. Verum est prover-
bium, quod videlicet praeoccupata opinio veritatis indagationem
impedit.

Credo igitur his de causis Spectra dari. Primo quia ad uni-
versi pulchritudinem ac perfectionem, ut sint, pertinet. Secundo
quia verisimile est creatorem ea creasse, quia sibi, quam cor-
poreae creaturae, simiHora sunt. Tertio quia, sicuti corpus sine
anima, ita etiam anima sine corpore existit. Quarto denique
quia in supremo aere, loco, vel spatio, nullum obscurum corpus
esse, quin suos obtineat habitatores, existimo ; et per conse-
quens, immensurabile, quod inter nos astraque est, spatium,
non yacuum, sed Spiritibus habitatoribus repletum esse; forte
summi et remotissimi veri Spiritus, infimi vero in infimo aere
creaturae sunt substantia? subtilissimae et tenuissimse, insuperque
invisibilis. Opinor igitur omnis generis, sed fortassis nullos
fceminini, dari Spiritus.

Hoc ratiocinium eos, qui mundum fortuito creatum esse
temere credunt, nuUatenus convincet. Quotidiana insuper, his
missis rationibus, Spectra dari, ostendit experientia, quorura
multae, tam novae quam antiquae, historiie etiamnum exstant.
Videantur horum historise apud Plutarchum in libro de Viris
illustribus, ahisque ejus operibus; Suetonium in Vitis C^sarum,
nec non apud Wierum et Lavaterum * in Hbris de Spectris,
qui de hac materia proHxe egerunt, et ex omnis generis scrip-
toribus eas congesserunt. Cardanus, ob eruditionem siiam cele-
berrimus, etiam de iis in Hbris de Suhtilitate, Varietate, et de
Vita sua loquitur, ubi ea sibi, cognatis, amicisque apparuisse
experientia ostendit. Melanthon, Vir prudens et veritatis amans,
et alii non pauci, de suis testantur experientiis. Consul quidam
Vir Doctus et Sapiens, quique adhuc in vivis est, ahquando
mihi narravit, de nocte ita audiri opus in Matris suae officina
cerevisiaria perfici, quemadmodum iHud de die, quando cerevisia
coquebatur, absolvebatur ; quin hoc saepius factum esse testa-
batur. Idem mihi saepiuscule contigit, quod nunquam memoria
excidet; adeo ut his experimentis, dictisque rationibus, Spectra
dari victus sim.

Quantum ad Spiritus malos, qui miseros homines in hac et
post hanc vitam torquent, nec non magiam attinet, ego harum

* Joh. Wieri (1515—1588) Opera omnia denuo edita erant Amstelodami
anno 1660. ~ Lud. Lavateri liher de Spectris, lemuribus, etc. prodiit
Geneva) anno 1580.

368

EPISTOLA LIII.

EPISTOLA LIV.

369

rerum historias fabulas esse existimo. Tn Tractatibus, qui de

Spiritibus agunt, circumstantiarum copiam invenies. Poteris,

praeter allegatos, si placet, Plinium secundum libro septimo in

Epistola ad Suram, ut et Suetonium in vita Julii Caesaris

capite trigesimo secundo, Valerium Maximum capite octavo

libri primi sectione septima et octava, et Alexandrum ab

Alexandro in opere Dierum Genialium * consulere : hos enini

penes te esse hbros mihi persuadeo. Non loquor de Monachis

et Clericis, qui tot animarum ac malorum Spirituum appari-

tiones et visiones, totque, ut sic loquar potius, Spectrorum

fabulas referunt, ut, prae copia, taedio officiant lectorem. Thy-

raeus Jesuita in libro de Spirituum apparitionibus ** talia

quoque tractat. Illi autem lucri solummodo causa, utque mehus

esse purgatorium probent, haec tractant, quse ipsis minera,

unde tantam auri ac argenti vim effodiunt, existit. Id vero in

memoratis, aUisque modernis Scriptoribus nullum obtinet locum,

qui sine partium studio majorem propterea merentur fidem.

R^sponsionis vice ad tuam epistolam, ubi de stultis et amen-

tibus verba facis, hic conclusionem Eruditi Lavateri, qua Hbrum

suum primum de Spectris aut Lemuribus his verbis finit, pono.

Qui tot unanimeSj tam hodiernos qiiam veteres negare audet

testes, fide mihi indignus censetur: quemadmodum enitn levitatis

signum est iis omnibus, qiii se qucedam vidisse spectra affir-

mant, protinus credere; ita e contrario, tot fide dignis Histo-

ricis, Vatrihus, aliisque magna prceditis autoritafe femere et

impudenter contradicere, insignis esset imprudentia.
21 Septemb. 1674.

Epistola LIV (olim lviii).

Amplissimo Prudentissimoque Viro

HUGONI BOXEL

B. D. S.

Besponsio ad prcecedentem.

Versio *^*.

Amplissime Vir,

Ego eo, quod in epistola tua 21. praeteriti mensis dicis,
nixus, sciHcet amicos in re indifferenti, salva amicitia, dissentire

* Videantur illic 1. II. c. 9., 1. IV. c. 19., 1. V. c. 28.

** Petri Thyrrei de Apparitionibus Spirituum tractatus II. Colonife 1600.

*»* Ab ipso Spinoza facta.

posse clare dicam, quid de rationibus et historiis sentiam, ex
quibus omnis generis, sed nullos forte foeminini generis kari
Lemures concludis. Causa, cur citius non responderim, est,
quod n Hbri, quos citas, ad manum non sunt, nec praeter
PHnium et Suetonium uHos reperi. Sed hi duo labore aHos
inquirendi me sublevabunt, quia mihi persuadeo, eos omnes
eodem modo deHrare, et historias rerum non vulgarium, quae
homines attonitos reddunt, ac in admirationem rapiunt, amare.
Fateor me non parum, non historias, quae narrantur, sed eos,
qui eas scribunt, obstupuisse. Miror Viros, ingenio et judicio
praeditos, facundiam suam insumere, et ea, ut nobis ejusmodi
nugas persuadeant, abuti.

Authores vero missos faciamus, et rem ipsam aggrediamur:
primo etenim ratiocinium meum circa conclusionem tuam pau-
Hsper versabitur. Videamus, an ego, qui nego, Spectra aut
Spiritus dari, eo minus istos Scriptores, qui de hoc negotio
scripserunt, intelHgam; an tu, qui ea existere statuis, hos
scriptores non pluris, quam merentur, facias. Quod ab una
parte Spiritus dari mascuHni generis in dubium non voces, ab
altera vero parte. an ii foeminini generis sint dubites, phantasise
quam dubitationi simiHus videtur : nam si haec tua esset opinio,
magis ea cum vulgi imaginatione, qui Deum mascuHni, non
vero foeminini generis esse statuit, convenire videretur. Miror
eos^ qui Spectra nuda conspexere, oculos in genitaHa non
conjecisse, forte pra) timore, vel pra3 ignorantia hujus dis-
criminis. Regeres, hoc est ridere, non autem ratiocinari ; et
hinc video, tuas rationes tam vaHdas tamque bene fundatas
tibi videri, ut iis nemo (tuo saltem judicio) contradicere queat,
nisi perverse aHquis, Mundum fortuito factum esse, putaret.
Hoc ipsum, antequam praecedentes tuas examino rationes, me
urget, ut breviter meam de hac positione opinionem, an mundus
fortuito sit creatus, proponam. Respondeo vero, quod, sicuti
certum est, Fortuitiim et Necessarium duo esse contraria, ita
manifestum etiam est, eum, qui mundum necessarium divinse
Naturae effectum affirmat, omnino etiam mundum casu factum
esse negare ; iHum autem, qui affirmat, Deum potuisse crea-
tionem mundi omittere, confirmare, Hcet aHis verbis, eundem
casu factum fuisse; quoniam a voluntate, quae nuHa esse
poterat, processit. Quia vero haec opinio haecque sententia
penitus absurda est, vulgo unanimiter, Dei vokintatem aeternam
ac nunquam indifferentem fuisse, concedunt; et propterea
necessario quoque debent largiri (Nota bene), mundum Naturae

n. 24

370

EPISTOLA. LIV.

Divinae necessarium esse effectum. Yocent hoc voluntatem,
intellectum, vel quocunque lubet nomine, eo tamen tandem
devenient, quod unam eandemque rem diversis nominibus ex-
priment. Si enim eos roges, an Divina voluntas ab humana
non differat, respondent, priorem non nisi nomen cum posteriore
commune habere : ijraeterquam quod plerumque, Dei Voluntatem,
Intellectum, Essentiam, aut Naturam unam eandemque rem
esse, concedunt ; sicuti et ego, ne Divinam naturam cum humana
confundam^ Deo humana attributa, nempe Voluntatem^ Intel-
lectum, attentionem, auditum, etc, non adsigno. Dico igitur,
ut jam modo dixi, Mundum Divinoe Naturse necessarium effectum,
eumque fortuito non esse factum.

Hoc sufficere arbitror, ut tibi persuadeam, eorum opinionem,
qui dicunt (si qui tamen tales dantur), mundum fortuito factum
esse, mea? omnino contrariari; et hac nixus hypothesi, ad
earum rationum inquisitionem, ex quibus Spectra omnis generis
existere conchidis, pergo. Quod in genere de iis dicere valeo
est, eas magis conjecturas quam rationes videri, meque difficil-
lime credere, te eas pro rationibus demonstrativis habere.
Verum videamus, sive conjecturae sive rationes sunt, an eas
pro fundatis assumere Hceat.

Prima tua ratio est, quod ad pulchritudinem ac universi per-
fectionem ea dari pertinet. Pulchritudo, AmpHssime Vir, non
tam objecti, quod conspicitur, est quaHtas, quam in eo, qui
conspicit, effectus. Si nostri ocuH essent vel longiores vel bre-
viores, aut nostrum aHter se haberet temperamentum, ea, qua?
nunc pulchra, deformia, ea vero, quae nunc deformia, pulchra
nobis apparerent. Pulcherrima manus, per microscopium con-
specta, terribiHs apparebit. Qua)dam procul visa pulchra, et e
propinquo conspecta, deformia sunt : adeo ut res, in se spectata^,
vel ad Deum relatse, nec pulchrae nec deformes sint. Is ergo,
qui ait, Deum mundum, ut pulcher esset, creasse, horum alter-
utrum necessario statuere debet: nempe vel, Deum mundum
ad appetitum et hominum oculos, vel appetitum et hominum
oculos ad mundum condidisse. Jam vero, sive prius sive poste-
rius statuamus, cur Deus Spectra et Spiritus creare debuerit,
ut alterutrum liorum consequeretur, non video. Perfectio atque
Imperfectio sunt denominationes, quse non multum a denomina-
tionibus pulchritudinis et deformitatis differunt. Ego igitur, ne
nimis sim proHxus, solummodo interrogo , quid magis ad ornatum
et mundi perfectionem faciat, an quod Spectra, an quod multi-
plicia dentur monstra, ut Centauri, Hydrae, Harpyise, Satyri,

EPISTOLA LIV.

371

Oryphes. Argi, et plures hujusmodi nugjie? Certe mundus bene
«xornatus fuisset, si Deus eum pro libitu nostra^ Phantasise,
iisque rebus, quee facile quivis sibi imaginatur et somniat, nemo
vero unquam inteUigere potis est, ornasset et concinasset!

Secunda ratio est, quod, quia Spiritus, magis quam aHae cor-
poreae creaturae, Dei imaginem exprimunt, verosimile quoque
sit, Deum eos creasse. Profecto me hactenus nescire, in quo
Spiritus magis quam aHa? creaturse Deum exprimant, fateor.
Hoc scio, inter linitum et infinitum nuUam esse proportionem :
adeo ut discrimen inter maximam et praestantissimam creaturam,
atque inter Deum, non aHud sit discrimen, quam quod inter
Deum ac minimam creaturam est. Hoc ergo nihil ad rem facit.
Si tam claram de Spectris, quam de triangulo vel circulo,
haberem ideam, nuUatenus dubitarem statuere, ea a Deo creata
fuisse : verum enim vero, quandoquidem idea, quam de us habeo,
omnino cum ideis convenit, quas de Harpyis, Gryphis, Hydris,
etc. in mea deprehendo imaginatione, ea non aHter quam somnia
€onsiderare possum, quae a Deo tantopere, quam Ens et non
Ens, discrepant.

Tertia ratio (quae est, quod, quemadmodum corpus sine anima,
etiam anima sine corpore debeat esse) aeque mihi absurda vi-
detur. Dic, quseso, mihi, an non etiam sit verisimile, memoriam,
auditum, visum, etc. sine corporibus dari, eo quod corpora sine
memoria, auditu, visu, etc. inveniuntur? Vel globum sine cir-
€ulo, quia circulus sine globo existit?

Quarta et ultima ratio eadem est cum prima, ad cujus re-
sponsionem me relero. Hic loci tantum notabo, me, quinam iUi
supremi et infimi sint, quos in materia infinita concipis, nescire,
nisi terram universi centrum esse sentias. Si enim Sol vel Sa-
turnus universi sit centrum, Sol vel Saturnus, non autem terra
infima erit. Hoc ergo et quod restat prsetermittens, concludo,
quod hae hisque similes rationes neminem convincent, Spectra
vel Lemures omnis generis dari, quam eos, qui aures inteUectui
occludentes, se a Superstitione seduci patiuntur ; quae adeo rectae
Eationi infesta est, ut potius, quo Philosophorum sestimationem
minuat, vetuHs fidem habeat.

Quantum ad historias attinet, jam in prima mea epistola dixi,
me eas non omnino, sed inde deductam conclusionem negare.
Huic accedit, quod eas non adeo fide dignas habeam, ut de
multis circumstantns non dubitem, quas saepius addunt, magis
ut ornent, quam ut Historise veritatem, vel id, quod inde volunt,
concludere, aj^tius efficiant. Speraveram, ut ex tot Historiis

i; )|

372

EPISTOLA LIV.

EPISTOLA LV.

373

saltem unam alteramve proferres, de qua minime dubitare liceret,
quaeque clarissime, Spectra vel Lemures existere, ostenderet.
Quod memoratus Consul, inde, quod in matris suae officina
cerevisiaria Spectra ita de nocte laborare audivit, quemadmodum
de die audire assuetus erat, vult concludere, ea existere *, risu
dignum mihi videtur; similiter etiam nimis longum videretur
hic loci omnes, qu8e de his ineptiis conscriptse sunt, historias
examinare. Ut ergo brevis sim, me ad Julium Csesarem refero,
qui, teste Suetonio, haec ridebat, et tamen felix erat, juxta id,
quod Suetonius de hoc Principe in vita ejus capite 59. narrat :
et ad eum modum omnes, qui mortalium imaginationum et
pathematum effectus perpendunt, talia ridere debent, quicquid
etiam Lavaterus aliique, qui cum eo hoc in negotio somniarunt,
in contrarium producant.

Epistola LV (olim lix).
Acutissimo Philosopho

B. D. S.

HUGO BOXEL.

Responsio ad prcecedentem.

Versio **.

Acutissime Vir^

Ad tuas opinione serius respondeo, eo quod exiguus morbus
me studiorum et meditationum oblectamento orbavit, et ad te
scribere impedivit. Nunc, Deo gratiam habeo, in integrum
restitutus sum. In respondendo tua3 epistolae vestigia premam,
atque tuas in eos, qui de Spectris scripserunt, exclamationes
transiliam.

Dico igitur me existimare, nulla foeminini generis esse Spectra,
quia eorum generationem inficior. Quod talis sint figurfe et

* In Ed. Pr. verborum ordo sic turbatns est : inde, quod .... lahorare
audivit, vuU concludere, ea existere, quemadmodum de die audire assuetus
erat.

** Ex hac facta est Ed. Belg.

compositionis, quia id ad me non pertinet, omitto. Aliquid for-
tuito factum dicitur, quando prseter authoris scopum producitur
Ubi terram ad vmeam plantandum, vel puteum ad sepulchrum
taciendum fodimus, et thesaurum invenimus, de quo nunquam
cogitavimus, id casu fieri dicitur. Nunquam is, qui ex libero
suo arbitrio ita operatur, ut possit operari vel non, casu operari
siquidem operatur, dicitur. Hoc enim pacto omnes human»
operationes casu fierent, quod absurdum esset. Necessarium et
Liberum, non vero Necessarium et Fortuitum contraria sunt
Licet vero Dei voluntas sit aeterna, non tamen sequitur, mundum
esse aeternum, eo quod Deus ab aeterno, ut mundum crearet
statuto tempore, definire potuit.

Negas porro, Dei vobmtatem unquam indifferentem fuisse
quod ego mficior; nec adeo accurate ad hoc, ut tu putas'
attendere est necesse. Neque omnes dicunt, Dei voluntatem
necessariam esse: hoc enim necessitatem involvit; quia is qui
ahcui tribuit voluntatem, per id intelligit, eum pro sua voluntate
posse operari vel non. Si vero ei adscribimus necesdtatem, necessa-
rio debet operari.

Denique ais, te in Deo nulla humana concedere attributa, ne
-Uivinam cum humana confunderes naturam; quod hactenus
probo: neque enim, qua ratione Deus operetur, nec, qua ratione
velit, mtelligat, perpendat, videat, audiat, etc, percipimus*.
Verum enim vero, si has operationes, summasque nostras de
lJeocontempIationes,pemegas, affirmasque, easnon esse eminenter
et metaphysice m Deo; tuum Deum, aut quid per hanc vocem
i^^?/^ mtelligas, ignoro. Quod non percipitur, haud negandum
est. Mens, quae spiritus, et incorporea est, non nisi cum sub-
tilissimis corporibus, nempe humoribus operari potest. Et qu^nam
mter Lorpus Mentemque est proportio? Qua ratione Mens cum
corporibus operatur? Sine his enim illa quiescit, et illis turbatis,
Mens contrarium, quam quod debebat, operatur. Mihi, qui hoc
hat monstra. Non poteris, ut nec ego ; videmus tamen et
sentimus, Mentem operari, quod verum manet, licet, qua ratione
haec fiat operatio, non percipiamus. Similiter, licet, quomodo
Deus operatur, non capiamus, eique humana nolimus adsignare
opera, non tamen de ipso negandum, ea eminenter et incom-
prehensibihter cum nostris concordare, uti velle, intelligere,
mtellectu, non vero oculis aut auribus, videre ac audire ; ad

Vers. Belg. — Ed. Pr. : audiat, percipimus, etc.

i «

4''

374

EPISTOLA LV.

375

euni modum quo ventus atque aer regiones montesque, sine
manibus aliisve instrumentis, destruere nec non evertere potest,
quodtamen hominibus absque manibus machinisqueestimpossibile.
Si necessitatem Deo tribuis, eumque voluntate aut libera electione
privas, dubitari posset, numne eum, qui Ens infinite perfectum
est, instar monstri depingas et exhibeas. Ut tuum attingas
scopum, aliis, ad jaciendum tuum fundamentum, opus erit ratio-
nibus, quia, meo judicio, in allatis nihil soUditatis reperitur ; et^
si eas probes, aliae adhuc supersunt, quse forte tuarum pondus
aequabunt. Sed his missis pergaiuus.

Postulas, ad probandum Spiritus in mundo esse, demonstra-
tivas probationes, qme valde paucae in mundo sunt, nullseque,
praeter Mathematicas, adeo certae, ac quidem optamus, inveni-
untur: quippe probabilibus ut et verosimiHbus conjecturis sumus
contenti. Si rationes, quibus res probantur, essent demonstrationes,
nonnisi stulti et pervicaces invenirentur, qui eis contradicerent.
Verum, Dilecte Amice, non adeo sumus beati. In mundo minus
accurati sumus, aUquatenus conjecturam facimus, et in ratiociniis
defectu demonstrationum probabile assumimus. Hoc ipsum ex
omnibus tam divinis quam humanis scientiis, controversiarum
et disputationum plenis, patet; quarum multitudo in causa est,
quod tot diversie apud quosvis inveniuntur sententise. Hac de
causa olim, ut nosti, Philosophi, Sceptici dicti, qui de omnibus
dubitabant, fuerunt. Hi pro et contra disputabant, utprobabile
tantum verarum rationum defectu consequerentur, et ex iis
unusquisque, quod probabiUus videbatur, credebat. Luna directe
infra Solem est posita ; et ideo Sol in quodam terrae loco obscu-
rabitur; et si Sol non obscuretur, dum dies est, directe infra
eum Luna non est posita. Haec est probatio demonstrativa, a
causa ad eifectum, et ab eifectu ad causam. Ejusmodi aliquot,
sed valde paucse dantur, quse a nuUo, si eas modo percipiat,
contradici possunt.

Quantum ad pulchritudinem, sunt qusedam, quorum partes
respectu aliarum proportionales, et meUus quam aliie sunt com-
positae : et Deus intellectui et judicio hominis convenientiam ethar-
moniam cum eo, quod proportionatum est, non vero cum eo, in quo
nulla est proportio, attribuit : ut in sonis consonantibus et dissonan-
tibus, in quibus auditus consonantiam et dissonantiam bene distin-
guere novit, quia iUa delectationem, haec vero molestiam adfert.
Rei perfectio est etiam pulchra, quatenus nihil ei deest. Hujus
muUa exstant exempla, quae, ne proUxior sim, omitto. Mundum
intueamur tantummodo, cui nomen Totius vel Universi tribuitur.

Si hoc verum est, uti revera est, rebus incorporeis non depra-
vatur mmuiturve. Quae de Centauris, Hydris, Harpyis etc. dicis,
hic nuUum habent locum: loquimur enim de universaUssimis
rerum generibus, deque primis eorundem gradibus, quse sub se
varias et mnumerabiles comprehendunt species ; sciUcet de seterno
et temporaU, causa et effectu, finito et infinito, animato ac
inanimato, substantia et accidenti vel modo corporaU et spirituaU,
etc. Dico, Spiritus Deo, quia etiam spiritus est, esse similes!
Tam claram de Spiritibus, quam de triangulo postulas ideam,
quod impossibile est. Dic mihi, obsecro, quam do Deo habeas
ideam, et an ea inteUectui tuo adeo sit clara, ac idea trianguU.
Scio te non habere, dixique, nos tam beatos non esse, ut res
probationibus demonstrativis percipiamus, etplerumque probabile
in hoc mundo praevalere. Affirmo nihilominus, quod, sicuti
corpus sine memoria, etc, ita etiam memoria, etc. sine corpore,
quodque, sicuti circulus sine globo, sic etiam globus sine circulo
existit. Sed hoc est ab universaUssimis generibus ad particuLares
species descendere, de quibus hoc ratiocinium non inteUigitur.
Dico, quod Sol sit mundi centrum, quodque steUge fixie longius
a terra distent, quam Saturnus, et hic longius quani Jupiter,
hicque longius quam Mars ; adeo ut in indefinito aere quaedam
remotiora a nobis, et quaedam nobis propinquiora sint, quie nos
altiora vel inferiora nominamus.

li, qui dari Spiritus defendunt, Philosophos extra fideni non
coUocant, sed quidem, qui eos negant; quia omnes Philosophi,
tam antiqui quam moderni, se convictos, Spiritus dari, arbitrantur.
Phitarchus hujus rei testis est in Tractatibus de Philosophorum
sententus, et de Socratis genio : testantur quoque omnes Stoici,
Pythagorici, Platonici, Peripatetici, Empedocles, Maximus Tyrius^
Apulejus, aUique. Ex modernis nemo Spectra negat. Kejice ergo
tot sapientes oculatos et auritos testes, tot Philosophos, tot
historicos, taUa narrantes; afiirma eos omnes cum vulgo stuUos
ac msanos esse; Ucet tuae responsiones non persuadeant, sed
quidem absurdae sint, et passim scopum nostrse controversiae
non attmgant, neque tu uUam quidem probationem, quc^ tuam
confirmet sententiam, proferas. Caesar cum Cicerone et Catone
non ridet Spectra, sed omina et praesagia; et tamen, si eo die,
quo interibat, Spurinam non iUusisset, ipsius hostes tot vulneribus
eum non confodissent. Sed haec hac vice sufficiant, etc.

^M,

376

EPISTOLA LVI.

377

Epistola LVI (olim lx).

Amplissimo Prtidentissimoque Viro

HUGONI BOXEL

B. D. S.

Besponsio ad prcecedentem,
Versio **
Amplissitne Virf

Ad tuam respondere, heri mihi traditam, propero; eo quod,
si longiores necto moras, cogar responsionem diutius, quam
quidem vellem, differre. Tua me turbasset valetudo, nisi te
melius habere intellexissem ; et spero, te jam omnino convaluisse.

Quam diflficulter duo, qui diversa sequuntur principia, in
materia a multis aliis dependente, invicem possint convenire,
et idem sentire, ex hac Quiestione sola, licet nulla id demon-
straret ratio, pateret. Dic mihi, qusBSO, an aHquos Philosophos
videris aut legeris, qui in ea fuerunt sententia, mundum casu
factum esse; nempe eo sensu, quo tu intelligis, Deum scilicet
in creando mundo scopum sibi praifixum habuisse, et taraen
eum, quem decreverat, transgressum esse. Nescio tale quid
unquam in ulHus hominis cogitationem incidisse ; similiter me
latet, quibus rationibus, ut credam Fortuitum et Xecessarimn
non esse contraria, mihi persuadere conaris, Quam primum
animadverto, tres trianguli angulos duobus rectis necessario
aequales esse, nego quoque id casu fieri. Similiter, quam primum
adverto, calorem necessarium ignis esse effectum, nego quoque
id casu accidere. Quod Necessaritim ac Liberum duo contraria
sunt, non minus absurdum et Rationi repugnans videtur: nam
nemo negare potest, Deum seipsum, et csetera omnia, libere
cognoscere, et tamen cuncti eommuni suffragio concedunt, Deuro
seipsum necessario cognoscere. Quare mihi nuUam inter Coa-
ctionem, vel vim, et Necessitatem difterentiam constituere videris.
Quod homo vult vivere, amare, etc, non est coactum opus,
sed tamen necessarium, et multo magis, quod Deus vult esse,
cognoscere, ac operari. Si, prajter dicta, animo volvis, indiffe-
rentiam non nisi ignorantiam vel dubitationem esse, atque
voluntatem semper constantem, et in omnibus determinatam,
virtutem, necessariamque intellectus esse proprietatem ; videbis

• Ab anctore facta.

mea verba penitus cum veritate concordare. Si affirmamus,
Deum potuisse rem non velle, et non potuisse eam non intelligere',
Deo diversas attribuimus Jibertates, alteram necessariam, aiteram
mdifferentem; et consequenter Dei voluntatem ab essentia sua
suoque intellectu diversam concipiemus, et hoc pacto in aUam
ac aham incidemus absurditatem.

Attentio, quam in praecedenti mea exegeram, non tibi visa
est necessaria; et hoc fuit in causa, quod cogitationes tuas in
praecipuum non defixeris, illudque, quod quam maxime ad rem
faciebat, neglexeris.

Porro, ubi dicis, si in Deo actum videndi, audiendi, attendendi,
volendi, etc, eosque in eo esse eminenter, nego, quod te tum
lateat qualem habeam Deum ; hinc suspicor te credere, non
majorem esse perfectionem, quam quse memoratis attributis
exphcari potest. Haec non miror, quia credo, quod triangulum,
siquidem loquendi haberet facultatem, eodem modo diceret,
Deum eminenter triangularem esse, et circulus, Divinam naturam
eminenti ratione circularem esse: et hac ratione quilibet sua
attributa Deo adscriberet, similemque se Deo redderet, reliquum-
que ei deforme videretur.

Epistolae parvitas et temporis angustia non sinunt, ut meam
de Divma natura sententiam, Quaestionesque a te propositas,
enucleem ; pneterquam quod difficultates objicere non sit proferre
rationes. Nos in mundo multa ex conjectura facere, verum est ;
sed, nos nostras ex conjectura liabere meditationes, est falsum.
In communi vita verisimillimum, in Speculationibus vero veri-
tatem cogimur sequi. Homo siti et fame periret, si, antequam
perfectam obtinuisset demonstrationem, cibum ac potum sibi
profuturum, edere aut bibere nollet. Id autem in Contemplatione
locum non habet. Econtra cavendum nobis est, quicquam tan-
quam verum admittere, quod solumraodo verisiraile est: ubi
enim unam admisimus falsitatem, infinitse sequuntur.

Porro hinc, quod Divina? et humanae scientise multis Htibus
et controversiis repletae sunt, nequit concludi, ea omnia, quse
in us tractantur, incerta esse : quoniam plurimi fuerunt, qui
tanto contradicendi studio tenebantur, ut etiam demonstrationes
Geometncas irriserint. Sextus Empiricus, aluque Sceptici quos
citas, dicunt falsum esse, quod totum sua parte majus est, et
sic de caeteris judicant axiomatibus.
Ut vero preetermittam ac concedam *, nos, demonstrationum

• Vers. Belg. — Ed. Pr.r Ut vero, prcetermisso, ac concesso, &h3Que uUo
yerbo finito.

378

EPISTOL\ LVI.

EPISTOLA LVI.

379

defectu, verisimilitudinibus debere esse contentos, dico, Demon-
strationem verosimilem talem esse debere, ut, licet de ea dubi-
tare possimus, contradicere tamen nequeamus ; quia id, cui
potest contradici, non vero, sed falso simile est. Si, exempli
gratia, dico, Petrum in vivis esse, quia eum heri sanum con-
spexi, vero quidem id simile est, quatenus mihi nemo contra-
dicere potest ; si autem alius dicit, se heri vidisse eum deli-
quium animi passum fuisse, seque credere, Petrum inde diem
obiisse supremum, hic, ut mea verba falsa videantur efficit.
Tuam conjecturam de Spectris et Lemuribus falsam et ne veri-
similem quidem videri, tam clare ostendi, ut in responso tuo
nihil animadversione dignum inveniam.

Ad qusestionem tuam, an de Deo tam claram quam de trian-
gulo habeam ideam, respondeo affirmando. Si me vero inter-
roges, utrum tam claram de Deo quam de triangulo habeam
imaginem, respondebo negando : Deum enim non imaginari,
sed quidem intelHgere possumus. Hic quoque notandum est,
quod non dico, me Deum omnino cognoscere, sed, me quaedam
ejus attributa, non autem omnia, neque maximam intelligere
partem ; et certum est, plurimorum ignorantiam, quorundam
eorum habere notitiam, non impedire. Quum EucKdis elementa
addiscerem, primo tres trianguli angulos duobus rectis lequari
intelligebam, hancque trianguli proprietatem clare percipiebam,
licet multarum aHarum ignarus essem.

Quod ad Spectra vel Lemures, hactenus nullam intelhgibilem
de iis auribus hausi proprietatem, sed quidem de Phantasiis,
quas nemo capere potest. Quum dicis, Spectra vel Lemures
hic inferius (stylum tuum sequor, licet ignorem, materiam hic
inferius quam superius minoris esse pretii) ex tenuissima, raris-
sima, subtilissima constare substantia, videris de aranearum
telis, a6re, vel vaporibus loqui. Dicere eos esse invisibiles, tan-
tum mihi valet, ac si diceres, quid non sint, non vero quid
«dnt; nisi forte veHs indicare, quod, pro lubitu, se jam visibiles
jam invisibiles reddunt, quodque imaginatio in his, sicut et in
aliis impossibilibus, inveniet difficultatem.

Non multum apud me Authoritas Platonis, AristoteHs, ac
Socratis valet. Miratus fuissem si Epicurum, Democritum, Lu-
cretium, vel aHquem ex Atomistis atomorumque defensoribus
protuHsses : non enim mirandum est eos, qui QuaHtates occul-
tas, Species intentionales, Formas substantiales, ac miHe aHas
nugas commenti sunt, Spectra et Lemures excogitasse, et vetu-
Hs credidisse, ut Democriti authoritatem elevarent ; cujus bonse

Famae tantopere inviderunt, ut omnes ejus Hbros, quos tanta
cum laude ediderat, combusserint. Si ns fidem adhibere animus
est, quas rationes habes ad miracula Divae Virginis et omnium
Sanctorum negandum, quae a tot Celeberrimis Philosophis,
Theologis, ac Historicis conscripta sunt, ut horum vel centum,
iHorum vero vix unum producere queam? Denique, AmpHssime
Vir, longius quam volebam processi ; nec te diutius ns rebus,
quas (scio) non concedes, molestias creare volo, quia aHa, longe
a meis diversa, sequeris principia, etc.

Epistola LVII (olim lxi).
Prcestantissimo Acu iissimoqu e Ph ilosoph o

B. D. S.
EHRENFR. WALTH. DE TSCHIRNHAUS.
Prcestantissime Vir,

Miror salteni, quod eo ipso, quo demonstrent Philosophi,
aHquid falsum esse, eadem ratione ostendant ejus veritatem :
certitudinem enim inteHectus in suae Methodi initio Cartesius
omnibus requalem esse putat, in Meditationibus autem demon-
strat. Idem iUi probant, qui putant se aHquid certi demonstrare
posse hac ratione, ut pro indubitato a singuHs hominibus
accipiatur.

Sed his missis, experientiam provoco, et, ut ad haec accu-
rate attendas, submisse rogo; sic enim deprehendetur, si ex
duobus unus aHquid affirmet, alter vero neget, et ita, ut sibi
ejus sint conscn, loquantur, quod Hcet verbis contrarii videantur,
attamen, perpensis eorura conceptibus, ambo (unusquisque pro suo
conceptu) vera dicant. Quod quidem refero, cum immensse sit
in vita communi utiHtatis, et possent hoc unico observato
innumerae controversise et inde sequentes contentiones praeca-
veri; quamvis veritas haec in conceptu non semper absolute
vera sit, sed positis tantum iis, quae in intellectu supponuntur
ut vera. Quae Regula etiam adeo est universaHs, ut apud
omnes homines, ne dementibus quidem ac dormientibus exceptis,
reperiatur: quicquid enim hi dicunt, se videre (Hcet nobis non
ita appareat) aut vidisse, certissimum est, haec revera ita se
habere. Quod etiam in casu proposito, de Libero nempe Ar-

380

EPISTOLA LVII.

381

hitrio, clarissime conspicitur. Uterque enim, tam qui pro quam
qui contra disputat, verura mihi dicere videtur, prout nimirum
quilibet Libertatem concipit. Liberum enim dicit Cartesius,
quod a nulla causa cogitur; et tu econtra, quod a nuUa causa
determinatur ad aliquid. Fateor itaque tecum, nos in omnibus
rebus a certa causa ad aliquid determinari, et sic nullum nos
habere liberum arbitrium ; sed contra quoque puto cum Car-
tesio, in certis rebus (quod statim aperiam) nos nullatenus cogi,
atque ita habere liberum arbitrium. Exemplum formabo a
praesenti.

Triplex autem est Status Qusestionis: primo, an in res, quae
extra nos sunt, absolute aliquam habeamus potestatem? Quod
negatur. Exempli gratia, quod hanc nunc exaro epistolam non
est absolute in mea potestate, quandoquidem certe prius scri-
psissem^ ni vel absentia vel amicorum praesentia impeditus
fuissem. Secundo, an nos in motus corporis nostri, qui sequun-
tur, voluntate eos ad id determinante, absolute habeamus potes-
tatem ? Respondeo Hmitando, si nimirum sano corpore vivamus.
Si enim valeo, semper me ad scribendum applicare vel non
applicare possum. Tertio, an, quando mihi meum Rationis
exercitium usurpare licet, eo liberrime, hoc est absolute, uti
possim ? Ad quod respondeo affirmative. Quis enim mihi negaret,
nisi contradicendo propriae conscientiae, quod non possum in
meis cogitationibus cogitare, me velle scribere aut non scribere
Et quoad operationem quoque, quia hoc externae causae per
mittunt (quod secundum concernit casum), quod equidem tam
scribendi quam non scribendi facultatem habeam ; fateor quidem
tecum, dari causas, quae me ad id determinant, quod jam
scribo, quia scilicet primo mihi scripsisti, eademque opera postu-
lavisti, ut prima occasione rescriberem, et, quia impraesentiarum
datur occasio, eam non libenter amitterem. Pro certo etiam
affirmo, teste conscientia, cum Cartesio, istiusmodi res me pro-
pterea non cogere, meque revera (quod negatu videtur impos-
sibile) id nihilominus omittere posse, non obstantibus his ra-
tionibus. Si quoque cogeremur a rebus externis, cui possi-
bile est habitum virtutis acquirere? imo hoc posito omnis
malitia excusabilis esset. Sed quot modis non fit, ut, si a rebus
extemis ad aliquid determinemur, obfirmato tamen ac constanti
ei resistamus animo!

Ut itaque superioris Regulae clariorem dem explicationem :
Ambo equidem verum dicitis proprium juxta conceptum; si
autem absolutam veritatem spectemus, haec tantum competit

sententiae Cartesii. Supponis enim in conceptu ut certum-
libertatis essentiam in eo consistere, quod a nulla re determi,
namur. Hoc sic posito, utrumque verum erit. Veruntamen, cuni
essentia cujuslibet rei in eo consistat, sine quo ne quidem
concipi possit, et clare sane concipiatur libertas, licet ab
externis causis in nostris actionibus ad aliquid determinemur
(sive, licet semper causae sint, quae incitamento nobis sunt, ut
actiones nostras tali modo dirigamus, cum tamen id plane non
efficiant), verum nullatenus, posito quod cogamur *. Vide prse-
terea Cartesii I. Tom. Epist. 8. et 9., item IL Tom. pag. 4.
Sed haec sufficiant. Rogo, ut ad has difficultates respondeas, etc.
8. Octob. 1674.

E P I S T 0 L A LVIII (OLIM LXIl).

Viro Doctissimo atque Expertissimo

G. H. SCHULLER

B. D. S.

Responsio ad prcecedentem,

Expertissime Domine,

Misit mihi amicus noster J. R. ** literas, quas ad me dignatus
es scribere, una cum judicio tui amici de mea et Cartesii de
libero arbitrio sententia; quae mihi gratissima fuerunt. Et,
quamvis in praesentia, prseterquam quod valetudinem non satis
firmam habeam, aliis rebus admodum distrahar, tamen vel
singularis tua humanitas, vel quod ego praecipuum puto, veritatis

Oratio parum expedita. Quippe omissa est protaseos cum essentia,
etc, apodosis, qua Cartesii sententia, ut modo factum, probari debeat.
Quodsi apodosin a verbis et clare sane inchoatam ponamus, vocula et
pro adverbio habita, non solum verbum concipiattir in futurum concipietur
mutandum erit, sed imperfectum manebit ipsum ratiocinium. — Vers.
Belg. verba ad literam reddit {Maar dewijl . . . maar geensins, als men
stelt . . .). — Auerbach ; nun hesteht aber doch die Wesenheit . . . dies ist
aher keineswegs der Fall, wenn man annimmt, dass u. s. w. — Kirchmann :
ihnn das Wesen jeder Sache hesteht . . . denn immer ist damit nicht gesagt,
dass wir gezwungen werden. Et verba ejus sententise quae hanc proxime
praecedit, ut certum, reddit per was sehr richtig ist (Auerb. : als gewiss),
** Jan Rieuwertz, bibliopola Amstelodamensis.

i t

382

EPISTOLA LVIII.

383

".(

studiiim, quo teneris, me cogit, ut tuo desiderio pro mei ingenii
tenuitate satisfaciam. Etenim quid tuus amicus velit, antequam
experientiam provocat, et accuratam attentionem petit, nescio.
Quod deinde addit, Si quando inter duos alter de re quapiam
quid affirmet, alter autem neyet, etc, verum est, si intelligit,
illos duos, quamvis iisdem utantur vocabulis, de rebus tamen
diversis cogitare; cujus rei exempla aliquot amico J. R. olim
misi, cui jam scribo, ut tibi eadem communicet.

Transeo igitur ad illam Libertatis definitionem^ quam meam
esse ai^; sed nescio unde illam sumpserit. Ego eam rem liberam
esse dico, quae ex sola suse naturae necessitate existit et agit;
Coactam autem, quse ab alio determinatur ad existendum et
operandum certa ac determinata ratione. Ex. gr. Deus, tametsi
necessario, libere tamen existit, quia ex sola suae naturae
necessitate existit. Sic etiam Deus se, et absolute omnia, libere
intelligit, quia ex sola ipsius naturse necessitate sequitur, ut
omnia intelligat. Vides igitur, me libertatem non in libero decreto,
sed in libera necessitate ponere

Sed ad res creatas descendamus, quie omnes a causis externis
determinantur ad existendum et operandum certa ac determinata
ratione. Quod ut clare intelligatur, rem simplicissimam conci-
piamus. Ex. gr. Lapis a causa externa, ipsum impellente, certam
motus quantitatem accipit, qua postea, cessante causae externse
impulsu, moveri necessario perget. Ha^c igitur lapidis in motu
permanentia coacta est, non quia necessaria, sed quia impulsu
causae externae definiri debet; et quod hic de lapide, id de
quacunque re singulari, quantumvis illa composita et ad plurima
apta esse concipiatur, intelligendum est, quod scilicet unaquseque
res necessario a causa externa aliqua determinatur ad existendum
et operandum certa ac determinata ratione.

Porro, concipe jam, si placet, lapidem, dum moveri pergit,
cogitare et scire, se quantum potest conari, ut moveri pergat.
Hic sane lapis, quandoquidem sui tantummodo conatus est
conscius, et minime indifferens, se liberrimum esse, et nulla alia
de causa in motu perseverare, credet, quam quia vult. Atque
haec humana illa hbertas est, quam omnes habere jactant, et
quse in hoc solo consistit, quod homines sui appetitus sint
conscii, et causarum, a quibus determinantur, ignari. Sic infans
se lac hbere appetere credit, puer autem iratus vindictam velle,
et timidus fugam. Ebrius deinde credit, se ex Hbero mentis
decreto ea loqui, quse postea sobrius tacuisse vellet. Sic dehrans,
garrulus, et hujus farinae plurimi, se ex Hbero mentis decreto

agere, non autem impetu ferri credunt. Et quia hoc prsejudicium
omnibus hominibus innatum est, non ita facile eodem liberantur.
Nam, quamvis experientia satis superque doceat, homines nihil
minus posse, quam appetitus moderari suos, et quod siepe, dum
contranis aifectibus conflictantur, meliora videant et deteriora
sequantur ; se tamen hberos esse credunt, idque propterea, quod
res quasdam leviter appetant, et quarum appetitus facile potest
contrahi memoria alterius rei, cujus frequenter recordamur.

His, quaenam mea de Hbera et coacta necessitate, deque ficta
humana Hbertate sit sententia, satis, ni faUor, expHcui ; ex qui-
bus facile ad tui amici objectiones respondetur. Nam, quod cum
Cartesio ait, illum Hberum esse, qui a nuHa causa externa
cogitur: si per hominem coactum inteHigit eum, qui invitus
agit, concedo nos quibusdam in rebus nuHatenus cogi, hocque
respectu habere liberum arbitrium. Sed si per coactum inteHigit,
qui, quamvis non invitus, necessario tamen agit (ut supra ex-
pHcui), nego nos aHqua in re Hberos esse.

At Amicus tuus contr» affirmat, nos Rationis exercitio liber-
rme^ hoc est ahsolute, uti jwsse; qua in re satis, ne dicam
nimis, confidenter perstat. Quis enim, ait, nisi ^^ropriie contra-
dicendo conscientice, neqaret, me cogitationifms meis cogitare
posse, quod vellem, et qubd non vellem scribere. PerveHm scire.
quam iHe conscientiam, prseter iHam, quam supra exemplo
lapidis explicui, narrat. Ego sane, ne meie conscientise, hoc
est, ne Rationi et experientiae contradicam, et ne pn^judicia
et ignorantiam foveam, nego. me uHa absolute cogitandi potentia
cogitare posse, quod veHem, et quod non veHem scribere. Sed ipsius
conscientiam appeHo, qui sine dubio expertus est, se in somnis
non habere potestatem cogitandi, quod veHet, et quod non
veHet scribere; nec, cum somniat se veHe scribere, potestatem
habet non somniandi se veHe scribere; nec minus expertum
iHum esse credo, quod mens non semper seque apta sit ad
cogitandum de eodem objecto, sed prout corpus aptius est, ut
in eo hujus vel iHius objecti imago excitetur, ita mens aptior
est ad hoc vel iHud objectum contemplandum.

Cum praeterea addit, quod causse, cur animum ad scribendum
apphcuerit, ipsum quidem ad scribendum impulerint, sed non
coegerint ; nihil aliud significat (si rem aequo pondere exami-
nare vehs), quam quod ipsius animus ita tum erat constitutus,
ut causse, quae ipsum aHas, cum scilicet magno aHquo affectu
conflictatur, non potuissent, nunc facile potuerunt flectere ;
hoc est, causae, quae ipsum aHas non potuissent cogere, coegerunt

384

EPISTOLA LVIII.

jam, non ut invitus sciberet, sed ut necessario scribendi esset
cupidus.

Quod porro statuit : quod si a catms extemis cogeremur,
virtidis habitum acqitirere possit nemo; Nescio, quis ipsi dixerit,
non posse ex fatali necessitate, sed tantummodo ex libero
Mentis decreto fieri, ut firmato et constanti simus animo.

Et quod denique addit : quod hoc posito mnnis malitia excusa-
hUis esset; Quid inde? Nam homines mali non minus timendi
sunt, nec minus perniciosi, quando necessario mali sunt. Sed
de his, si placet, vide meae Appendicis ad Cartesii Principioruni
lib. I. et II. ordine Geometrico demonstrator. Partis 2. caput 8.

Denique tuus amicus, qui hsec mihi objicit, vellem ut mihi
responderet, qua ratione ille humanam virtutem, quae ex Ubero
Mentis decreto oritur, simul concipiat cum Dei praeordinatione.
Quod si cum Cartesio fatetur, se hjec nescire conciliare, ergo
telum, quo ipse transfixus jam est, in me vibrare conatur. Sed
frustra. Nam si meam sententiam attento animo examinare
velis, omnia congruere videbis, etc. •

Epistola LIX (olim lxiii).

Pnestantissimo atque Acuiissimo Philosopho

B. D. S.

EHRENFR. WALTH. DE TSCHIRNHAUS.

Prcestantissime Viry

Methodum tuam recte regendse Rationis in acquirenda veri-
tatum incognitarum cognitione, ut et Generalia in Physicis,
quando impetrabimus ? Novi te jam modo magnos in iis fecisse
progressus. Prius jam mihi innotuit, et posterius noscitur ex
Lemmatibus Parti secundje Ethices adjectis, quibus multae difficul-
tates in Physicis facile solvuntur. Si otium et occassio sinit, a
te submisse peto veram Motus Definitionem, ut et ejus explica-
tionem, atque qua ratione, cum Extensio, quatenus per se con-
cipitur, indivisibilis, immutabilis, etc. sit, a priori deducere
possimus, tot tamque multas oriri posse varietates, et per
consequens existentiam figurse in particulis alicujus corporis,
quae tamen in quovis corpore variae et diversae sunt a figuris

epistola lix.

385

partium, quae alterius corporis formam constituunt? Prfesensmihi
indicasti methodum, qua uteris in indagandis necdum cognitis
veritatibus. Experior eam Methodum valde osse pnccellentem,
et tamen valde facilem, quantum ego de ea concepi ; et possum
afiirmare, hac unica observatione magnos me in Mathematicis
fecisse progressus: optem idcirco, ut mihi veram traderes defi-
nitionem ideae adaequataB, verae, falsae, fict», et dubise. Diife-
rentiam inter ideam veram et adaequatam qui^^sivi, huc usque
tamen nil aliud rescire potui, quam quum rem inquisivi, et
certum conceptum, vel ideam; quod, inquam, (ut porro expis-
carer, an haec idea vera etiam ahcujus rei adaequata esset) ex
me quaesiverim, quae sit causa hujus ideae aut conceptus; qua
cognita denuo interrogavi, qum sit rursus causa hujus conceptus,
et sic semper in causas causarum idearum inquirendo perrexi,
usque dum talem causam nanciscerer, cujus aliam causam rursus
videre non possem, quam quod inter omnes ideas possibiles,
quas penes me habeo, hsoc una quoque ex iisdem existat. Si,
exempli causa, inquirimus, in quo consistat vera nostrorum
Errorum origo ; Cartesius respondebit, quod assensum pri^beamus
rebus nondum clare perceptis. Verum, licet hiec vera idea
hujus rei sit, nondum tamen potero omnia circa hajc scitu
necessaria deterrainare, nisi quoque hujus rei adiequatam ideam
habuero; quam ut assequar, denuo in causam hujus conceptus
inquiro, quare nimirum fiat, ut assensum pnebeamus rebus non
clare intellectis; et respondeo, hoc fieri ex defectu cognitionis.
Sed hic rursus ulterius inquirere non licet, quaenam slt causa,
ut quaedam ignoremus ; ac proinde video, me ad^equatam ideam
nostrorum errorum detexisse. Hic interim a te requiro, an, quia
constat, multas res infinitis modis expressas habere adeequatam
sui ideam, et ex quavis adiequata idea omnia ea, quae de re
sciri possunt, educi posse, quamvis facilius ex hac quam ex iJla
idea eliciantur; an, inquam, sit medium, quo noscatur, utra
prae ah'a usurpanda sit. Sic, exempli gratia, adgequata idea
circuli consistit in radiorum a^qualitate ; eadem quoque consistit
in infinitis rectangulis sibi invicem aequalibus, factis a segmentis
duarum linearum ; atque sic porro infinitas habet expressiones,
quaruni unaquaeque adaequatam circuli naturam explicat; et
quamvis ex unaquaque harum omnia alia deducere liceat, quje
de circulo sciri possunt, id ipsum tamen multo facilius fit ex
una harum, quam ex altera. Sic quoque, qui Applicatas Cur-
varum considerat, multa deducet, quae ad dimensionem harum
spectant, sed majori facilitate, si consideremus Tangentes, etc.

11- 25

j|:,

fri .iiil

386

EPISTOLA LIX.

EPISTOLA LXI.

387

,-ti

Et ita indicare volui, quo usque hac in Disquisitione progressus
sum; cujus perfectionem, vel si alicubi erro eraendationem, nec
non desideratam Definitionem exspecto. Vale.
5. Januar. 1675. *

Epistola LX (olim lxiv).
Kobilissimo ac DocUssimo Viro
EHRENFR. WALTH. DE TSCHIRNHAUS

B. D. S.
Bespomio ad prtecedentem.

Nohilissime Vir,

Inter ideam veram et adioquatam nullam aliam differentiam
agnosco, quam quod nomen Veri respiciat tantummodo conve-
nientiam idei« cum suo ideato ; nomen Adaequati autem naturam
idese in se ipsa ; ita ut revera nulla detur differentia inter
ideam veram et adsequatam prajter relationem iUam extrinse-
cam. Jam autem, ut scire possim, ex qua rei idea ex multis
omnes subjecti proprietates possint deduci, umcum tantum
observo, ut ea rei idea sive definitio causam efficientem exprimat.
Exempli gratia, ad circuli proprietates investigandas inquiro,
an ex hac idea circuli, quod scilicet constat ex mfinitis rectan -
gulis possim omnes ejus proprietatesdeducere; inquiro, inquam,
an ha;c idea causam circuli efficientem involvat. Quod cum non
fiat, aliam quiero: nempe quod circulus sit spatium, quod de-
scribitur a linea, cujus unum punctum est fixum, alterum mobile;
cum hsec Definitio jam causam efficientem exprimat, scio me
omnes inde posse circuli proprietates deducere, etc. Sic quoque,
cum Deum definio esse Ens summe perfectum, cumque ea deh-
nitio non exprimat causam efficientem (inteUigo enim causam
efficientem tam internam quam externam), non potero mde
omnes Dei proprietates expromere ; at quidem cum definio Deum
esse Ens, etc. (vide Definit. 6. Part. 1. Ethices).

C^terum de reUquis, nimirum de Motu, quseque ad Metlio-

• Vers. Belg.

dum spectant, quia nondum ordine conscripta sunt, in aliam
occasionem reservo.

Circa illa, quae ais, quod ille, qui considerat AppHcatas Curva-
rum, multa deducet, quse ad dimensionem earum spectant, sed
majori facihtate, considerando Tangentes, etc. ; Ego contrarium
puto, quod etiam considerando Tangentes multa alia difficiHus
deducentur, quam considerando ordinatim AppHcatas, et absolute
statuo, quod ex quibusdam proprietatibus aHcujus rei (quacunque
data idea) alia faciHus, alia difficiHus (quse tamen omnia ad
naturam iUius rei spectant) inveniri possint; sed hoc tantum
observandum existimo, ideam talem esse inquirendam, ex qua
omnia eHci queant, ut supra dictum. Omnia enim ex aHqua
re possibiHa deducturus, necessario sequitur, ultima prioribus
difficiHora fore, etc.

E pistola LXI (olim XVIl).

Clarissimo Viro

B. D. S.

HENRICUS OLDENBURaiUS.

S. P.

Nolui diniittere commodam hanc occasionem, quam Doctissi-
mus Dom. Bourgeois, Medicinse Doctor Cadomensis^ et Refor
matae Religioni addictus, jam in Belgium abituriens, mihi offert ;
ut ha? ratione tibi significarem, me ante aHquot septimanas
tibi gratum meum animum pro Tractatu tuo mihi transmisso,
Hcet nunquam tradito, exposuisse, at dubium fovere, num Hterse
iHse mese ad manus rite pervenerint. Indicaveram in iis me
de Tractatu illo sententiam; quam utique, dehinc re proprius
inspecta ei perpensa, nimis immaturam fuisse nunc existimo.
Quiedam mihi videbantur tunc temporis vergere in fraudem
ReHgionis, dum eam ex eo pede metiebar, quam Theologorum
vulgus et receptse Confessionum Formulse (quae nimium spirare
videntur partium studia) suppeditant. At totum negotium inti-
mius recogitanti multa occurrunt, quse mihi persuasum eunt,
te tantum abesse, ut quicquam in Verse ReHgioms soHdaeve
Philosophiae damnum moHaris, ut contra genuinum Christianse

388

EPISTOLA LXI.

EPI&TOLA LXII.

389

Religionis finem, nec non divinam fructuosae Philosophise su-
blimitatem et excellentiam, commendare etstabilire allabores. Cum
igitur hoc ipsum animo tuo sedere nunc credam, rogatum te enixe
veUm, ut, quid eum in finem nunc pares et mediteris, veteri et
candido Amico, qui instituti tam divini successum felicissimum
totus anhelat, frequentibus literis exponere digneris. Sancte
tibi polliceor, me nihil eorum uUi mortaUum propalaturum,
siquidem tu mihi silentium injunxeris; hoc me solummodo
enixurum, ut bonorum et sagacium Virorum mentes ad araple-
xandas iUas veritates, quas tu aUquando in ampUorem lucem
depromes, sensim disponam, et praejudicia adversus Medi-
tationes tuas concepta e medio toUam. Ni faUor, admodum
penitius mihi perspicere videris Mentis human» naturam et
vires, ejusque cum Corpore nostro Unionem. De quo argumento
ut tua cogitata edocere me veUs, impense oro. Vale, VirPrse-
stantissime, et Doctrinae ac virtutis tuie CuUori Studiossimo

favere perge %

Henr. Oldenburg.

Londini, 8. .Tun. 1675. *

Epistola LXII (olim xviii).

Clarissimo Viro

B. D. S.

HENRICUS OLDENBURGIUS.

Commercio nostro Uterario sicfeUciterinstaurato, VirClarissime,
noUm amici officio deesse Uterarum intermissione. Cum ex
responsione tua 5. JuUi ad me data inteUexerim, animo sedere
tuo, Tractatum iUum tuum Quinquepartitum pubUci juris facere,
permittas, quaeso, te moneam ex affectus in me tui sinceritate,
ne quicquam misceas, quod ReUgioste virtutis praxin labefactare
uUatenus videatur, maxime cum degener et flagitiosa haec aetas
nil venetur avidius, quam dogmata ejusmodi, quorum conclu-
siones grassantibus vitiis patrocinari videantur.

De csetero non renuam aUquot dicti Tractatus exemplaria
recipere. Hoc duntaxat rogatum te veUm, ut suo tempore mer-
catori cuidam Belgico, Londini commoranti, inscribantur, qui

• Vers. Belg. — Ed. Pr.: 8 Octob. 1665.

mihi postmodum tradenda curet. Nec opus fuerit verba de eo
facere, Ubros sciUcet istiusmodi ad me fuisse transmissos: dum-
modo enim in potestatem meam tuto pervenerint, nuUus dubito,
quin commodum mihi futurum sit, eos amicis meis hinc inde
distribuendi, justumque pro us pretium consequendi. Vale, et
quando vacaverit rescribe

Tui Studiosissimo

Henr. Oldenburg.
Londini, 22. Julii 1675.

Epistola LXIII (olim lxv).

Prcestantissimo Acutissimoque Philosopho

B. D. S.
G. H. SCHULLER.

Epistolam, in editione Opp. Posth., ab ipso auctore, ut videtur, admo-
dum truncatam, ex autographo, quod penes ecclesiam Teleiobaptistarum
Amstelodamensem est, integram repetimus.

Vir Nobilissime ac Prcestantissime,

Erubescerem ob diuturnum hactenus sUentium meum, unde
pro favore a Benevolentia Tua mihi immerito exhibito ingra-
titudinis accusari possem, nisi et cogitarem, generosam Tuam
humanitatem ad excusandum potius quam incusandum incUnare,
et scirem, eandem pro communi Amicorum Bono tam seriis
vacare meditationibus, quales sine sontica turbare causa, eidem
noxium atque damnosum foret. Hanc itaque ob causam silui,
contentus ex Amicis prosperam Tuam valetudinem interea per-
cipere, sed per prsesentes significare nitor, eadem nobUissimum
amicum nostrum D'^"^ de Tschirnhausen nobiscum in AngUa
adhuc frui, qui ter in suis (quas ad me dedit Uteris) Domino
sua officia cum salute honorifica impertiri jussit, me iterato
rogans, ut sequentium dubiorum solutionem tibi proponerem,
insimulque ad ea responsionem desideratam expeterem : Nimirum,
num placeret Domino demonstratione aUqua ostensiva, sed non
ad impossibile deducente convincere, Nos non posse plura de
Deo attributa cognoscere quam cogitationem et extensionem;
prseterea num inde sequatur, quod creaturae, quae alus attributis
constant, econtra nuUam possent concipere extensionem, atque
sic viderentur constituendi tot mundi, quot sunt attributa Dei ;
Ex. gr. Mundus noster extensionis, ut ita dicam, quantae am-
pUtudinis existit, tantse quoque ampUtudinis Mundi, qui aUis

^ .

ih^

390

EPISTOLA LXIII.

EPISTOLA LXIV.

391

attributis constant, • existerent, quodque sicuti nos nihil nisi
extensionem percipiraus prseter cogitationem, sic creaturie illorum
Mundorum nihil ahud deberent percipere, nisi attributum sui
Mundi ac cogitationem.

Secundo, Cum Dei intellectus a nostro intellectu tam essentia
quam existentia differat, ergo nihil commune habebit cum nostro
intellectu. ac proinde (per 3. prop. lib. 1.) Dei intellectus non
potest esse causa nostri intellectus.

Tertio, In Scholio p. 10. dicis, nihil in Natura clarius, quam
quod unumquodque Ens sub aliquo attributo debeat concipi
(quod optime percipio), et quo plus realitatis aut esse habet,
eo plura attributa ipsi competunt: Videretur hinc sequi, dari
Entia, qu« tria, quatuor, etc. Attributa habeant, dum tamen
ex demonstratis colligere licuit, unumquodque Ens duobus tantum
attributis constare, Nimirum certo aliquo attributo Dei et idea
ejusdem attributi.

Quarto, Exempla eorum, quae immediata a Deo producta, et
quie mediante aliqua modificatione infinita, desiderarem; Mihi
videntur primi generis esse cogitatio et extensio, posterioris
Intellectus in cogitatione, Motus in extensione, etc.

Hic in margine :

facies totius naturas quse quamvis infinitis modis variet manet
_semper eadem. Vide Sch. pr. 13. p. 2.]

Atque h£ec sunt, qu?e a Prsestantia Tua praedictus noster
Tschirnhausen illustrari mecum desiderat, si forte otium sub-
secivum id concesserit, caeterum refert Da^ Boyle et Olden-
burgh mirum de Tua persona formasse conceptum, quem ipse
eisdem non solum [adde non] ademit, sed rationes addidit,
quarum inductione, iterum non solum dignissime et faventissime
de eadem sentiant, sed et T. Theol. Pohticum summe sestiment,
cujiis pro regimine Tuo Te certiorem facere non fui ausus,
certissimus, me ad quaevis officia esse et vivere

Amsterd. 25. Jnlii 1675.

D. a Gent * officiose salntat
una cnm J. Riew. **

Ndbilissimi Viri

Servum paratissimum

G. H. SCHULLER.

* Tschirnhausio, nt fertur, postea ab actis.
** Rieuwertsz, bibliopola Amstelodamensi.

Epistola LXIV (olim lxvi).

Doctissimo Expertissimoqiie Viro

G. H. SCHULLER

B. D. S.
Responsio ad prmcedentem.
Expertissime Vir,

Gaudeo, quod tandem occasio tibi oblata fuerit, ut me tuis
literis, mihi semper gratissimis, recreares ; quod ut frequenter
facias, enixe rogo, etc.

Ad dubia pergo, et quidem ad primum dico, Mentem huma-
nam illa tantummodo posse cognitione assequi, quic idea cor-
poris actu existentis involvit, vel quod ex hac ipsa idea potest
concludi. Nam cujuscunque rei potentia sola ejus essentia defi-
nitur (per Prop. 7. p. 3. Ethices), Mentis autem essentia (per
Prop. 13. p. 2.) in hoc solo consistit, quod sit idea Corporis
actu existentis, ac proinde Mentis intelHgendi potentia ad ea
tantum se extendit, qua> ha^c idea Corporis in se continet, vel
qua? ex eadem sequuntur. At h?ec Corporis idea nulla alia Dei
attributa involvit neque exprimit, quam Extensionem et Cogi-
tationem. Nam ejus ideatum, nempe Corpus (per Prop. 6. p.
2.), Deum pro causa habet, quatenus sub attributo Extensionis,
et non quatenus sub ullo alio consideratur, atque adeo (per
Axiom. 6. p. 1.) hsec Corporis idea Dei cognitionem involvit^
quatenus tantummodo sub Extensionis attributo consideratur.
Deinde hsec idea, quatenus cogitandi modus est, Deum etiam
(per eandem Prop.) pro causa habet, quatenus res est cogitans,
et non quatenus sub alio attributo consideratur ; adeoque (per
idem Axiom.) hujus idea) idea Dei cognitionem involvit, quate-
nus sub Cogitationis, et non quatenus sub aUo attributo con-
sideratur. Apparet itaque, Mentem humanam, sive Corporis
humani ideam, praeter h?ec duo nulla alia Dei attributa invol-
vere neque exprimere. Ca^terum ex his duobus attributis, vel
eorundem affectionibus, nullum aHud Dei attributum (per Prop.
10. p. 1.) concludi neque concipi potest. Atque adeo concludo,
Mentem humanam nuHum Dei attributum praiter haec posse
cognitione assequi, ut fuit propositum. Quod autem addis, An
ergo tot mundi constituendi sunt, quot dantur attributa ? vide
Schol. Prop. 7. p. 2. Ethices. Posset pra^terea hsec Propositio

.• :t

392

EPISTOLA LXIV.

EPISTOLA LXV.

393

facilius demonstrari, deducendo rem ad absurdum ; quod quidem
demonstrandi genus, quando Propositio negativa est, prse altero
eligere soleo, "quia cum natura similium magis convenit. Sed
quia positivum tantummodo petis, ad alterum transeo, quod
est, an id possit ab alio produci, in quo tam essentia quam
existentia discrepat : nam quse ab invicem ita differunt nihil
commune habere videntur. Sed cum omnia singularia, prseter
illa, quse a suis similibus producuntur, diiferant a suis causis,
tam essentia quam existentia, nuUam hic dubitandi rationem

video. • .

Quo autem ego sensu intelligam, quod Deus sit causa effi-
ciens rerum, tam essentiie quam existentise, credo me satis
explicuisse in Schol. et Coroll. Prop. 25. p. 1. Ethic.

Axioma Scholii Prop. 10. p. 1., ut in fine ejusd. Scholu
innui, formamus ex idea, quam habemus, Entis absolute mfiniti,
et non ex eo, quod dentur aut possint dari entia, quse tria,
quatuor, etc. attributa habeant.

Denique exempla, qu» petis, primi generis, sunt in Cogita-
tione intellectus absolute infinitus, in Extensione autem motus
et quies; secundi autem, facies totius Universi, quse quamvis
infinitis modis variet, manet tamen semper eadem; de quo
vide Schol. 7. Lemmatis ante Prop. 14. p. 2.

His, Vir pr^stantissime, ad tuas nostrique amici objectiones
respondisse me credo: si tamen scrupulum adhuc remanere
existimas, rogo, ut mihi significare non graveris, ut eum etiam,
si possim, evellam. Vale, etc.

Hagte Com. 29 Julii 1075.

EpISTOLA LXV (olIM LXVll).

Acutissimo ac Doctissimo Fhilosopho

B. D. S.

EHRENFR. WALTH. DE TSCHIRNHAUS.

Vir Clarissimey

Abs te peto Demonstrationem ejus, quod dicis; nempe quod
anima non possit plura attributa Dei, quam Extensionem et
Cogitationem percipere. Quod quidem licet evidenter videam,
contrarium tamen ex Schol. Prop. 7. part. 2. Ethices posse

deduci mihi videtur, forte non aliam ob causam, quara quia
sensum hujus Scholii non satis recte percipio. Constitui ergo,
haec qua ratione deducani, exponere, te, Vir Cl. obnixe rogans,
ut mihi velis, ubicunque sensum tuum non recte assequor,
solita tua humanitate succurrere. Ea autem sic sese habent.
Quod, licet inde coUigam, mundum utique unicum esse, id
tamen exinde non minus quoque clarum est, eum ipsum infi-
nitis modis expressum, ac proinde unamquamque rem singu-
larem infinitis modis expressam esse. Unde videtur sequi, quod
Modificatio illa, quse Mentem meam constituit, ac Modificatio
illa, quse Corpus meum exprimit, hcet una et eadem sit Modi-
ficatio, ea tamen infinitis modis sit expressa, uno modo per
Cogitationem, altero per Extensionem, tertio per attributum
Dei mihi incognitum, atque sic porro in infinitum, quiainfinita
dantur Attributa Dei, et Ordo et Connexio Modificationum
videtur esse eadem in omnibus. Hinc jam Qusestio oritur, quare
Mens, quae certam Modificationem reprsesentat, et quae eadem
Modificatio non solum Extensione, sed infinitis aliis modis est
•expressa; quare, inquam, tantum Modificationem illam per
Extensionem expressam, hoc est, Corpus humanum, et nullam
aliam expressionem per aUa attributa percipiat. Sed tempus
mihi non permittit, ut ea proHxius prosequar; fdrte hsec dubia
omnia crebrioribus Meditationibus eximentur.

Londini, 12. Augost. 1675.

EpISTOLA LXVI ( OLIM LXVlii).

Nohilissimo ac Doctissimo Viro

EHRENFR. walth. de tschirnhaus

B. D. S.
Responsio ad prcecedentem.
Nobilissime Vir,

Caeterum, ad tuam Objectionem ut respondeam, dico, quod,
quamvis unaquseque res infinitis modis expressa sit in infinito
Dei intellectu, illae tamen infinitse ideae, quibus exprimitur,
unam eandemque rei singularis Mentem constituere nequeunt,
sed infinitas : quandoque unaquseque harum infinitarum idearum
nullam connexionem invicem habent, ut in eodem Scholio prop.

394

EPISTOLA LXVI.

EPISTOLA LXVII.

395

7 Part. 2. Ethic. explicui, et ex prop. 10. Part. 1 patet. Ad
hsec si ahquantulum attendas. nihil difficultatis superesse vide-
bis, etc.

Hagjp, 18 August. 1675.

Epistola LXVII (olim lxxiii).
Doctissimo et Acutissimo Viro

B. D. S.

ALBERTUSBURGH *

S. P.

Proraisi tibi scribere ex Patria discedens, nimirum si quid
digni mihi in itinere occurreret; haec autem occasio cum mihi
data sit, maximique quidem momenti, debitum meum persolvo,
tibi significans, me per Infinitam Dei Misericordiam in Ecclesiam
Catholicam reductum, ejusdemque membrum effectum esse ; quod
quomodo acciderit, ex scripto, quod Clarissimo Expertissimoque
Viro D. Craeneno, Professori Leidensi ** misi, particularius
intelligere tibi licebit; jamque hinc, ad tuam quae spectant
utilitatem, brevibus subjungam,

Quo magis te antea ah'quando prse subtilitate et acumine
tui ingenii admiratus sum, eo magis te nunc defleo et deploro ;
quoniam, homo cum sis ingeniosissimus, et prseclaris dotibus
mentem a Deo ornatam nactus, veritatisque amans, imo avidus
sis, te tamen a misero et superbissimo illo Spirituum sceles-
torum Principe circumduci et decipi patiaris. Tota enim tua
Philosophia quid est, nisi mera iUusio et Chymaera? et tamen

• In Albnm Studiosorum AcademifP Lugduno.Batavae die 20. m. Febr.
a. 1668 relatus erat Albertus Burgh Amstelodamensis, viginti annos natus,
philosophiit' opera daturus. Antea, ut credere licet, ,,nimis adhuc puer"
Bhenoburgi philosophi eontubernalis fuerat (vide supra Ep. IX. p. 33).
Filius erat Conradi Burgh scabini Amstelodamensis et Christina3 Hooft;
anno 1673 cura patris Dominicani Mart. Harney ad Catholicismum con-
versus est. Cff. excerpta ex Apologia Antonii Arnaud in Diario De Diet-
sche Warande, N. B. III. p. TO sq.

•• Theodorus Cranen s. Kranen, Colonia' Agrippinae natus anno 1633
vel 1634, primum Noviomagi, deinde Lugduni Batavorum professoris
munere functus est; hic anno 1673, quii>pe Cartesii assecla, e cathedra
philosophica, quam per triennium occupaverat, in medicam translatus.

non solum illi tranquillitatem mentis tuse in hac vita, sed et
salutem ^ternam animse tuae committis. Vide quam misero
omnia tua innitantur fundamento. Te veram Philosophiam
demum invenisse praesumis. Quomodo scis, tuam Philosophiam
optimam esse inter illas omnes, quse unquam in mundo doctae
fuerunt, etiamnum docentur, aut unquam imposterum doce-
buntur? An, ut de excogitatione futurarum taceam, omnes
illas Philosophias, tam antiquas quam novas, quse hic, et in
India, et ubique per totum terrarum orbem docentur, exami-
nasti? et quamvis illas rite examimiveris, quomodo scis te
optimam elegisse? Dices, mea Philosophia Rationi rectie congrua
est, csetersD" eidem repugnant; sed omnes reliqui Philosophi
prieter tuos discipulos a te dissentiunt, ac eodem jure idem,
quod tu de tua, ipsi de se suaque Philosophia praedicant, teque,
sicut tu illos, falsitatis errorisque arguunt. Manifestum igitur
est, a te, ut veritas tuse Philosophiae eluceat, proponendas esse
rationes, qu£e reliquis Philosophiis non sint communes, sed
soli tu£e applicari possint ; aut tuam Philosophiam aeque incertam
et nugatoriam esse, ac alias reliquas, fatendum est.

Jam autem me ad librum tuum, cui titulum istum impium
praefixisti, restringens, confundensque Philosophiam tuam cum
tua Theologia ; quoniam tu ipse illas revera confundis, quamvis
astutia Diabolica unam ab altera separatam esse, et diversa
principia habere, statuere obtendas ; sic ulterius pergo.

Dices itaque forsan ; ahi S. Scripturam toties non legerunt,
quam ego, et ex illa ipsa S. Scriptura, cujus agnitio authori-
tatis differentiam inter Christianos et reliquos totius mundi
populos constituit, probo mea placita. Sed quomodo? applicando
textus claros obscurioribus S. Scripturam explico, et ex illa
mea interpretatione Dogmata mea compono, vel jam antea in
cerebro meo conflata confirmo. Sed obsecro, ut reliectas serio
ad hoc, quod dicis; quomodo enim scis te bene dictam istam
applicationem facere, et deinde istam applicationem rite factam
interpretationi S. Scripturae sufficientem esse^ sicque te bene
ejusdem S. Scriptur^ interpretationem instituere? praesertim
cum Catholici dicant, et verissimum sit, Verbum Dei universum
non esse scriptis traditum, et sic S. Scripturam per S. Scri-
pturam solam non posse expHcari, non dicam ab uno homine,
sed ne quidem ab ipsa Ecclesia, quae sola est S. Scripturae
interpres. Traditiones enim Apostolicae etiam consulendae sunt ;
quod ex ipsa S. Scriptura et Sanctorum Patrum testimonio
probatur, nec non Rationi rectae pariter ac experienti?e consen-

396

EPISTOLA LXVII.

397

taneum est. Atque ita, falsissimum cum sit tuum principium,
et in exitium ducens; ubi tota tua doctrina, huic falso funda-
mento innixa et supersedificata, remanebit?

Sic igitur, si in Christum crucifixum credis, agnosce pessimam
tuam haeresin, resipiscas a perversione tuae natura?, et cum
Ecclesia reconciliator.

Quid enim alio modo tua probas, quam omnes Haeretici, qui
unquam ex Ecclesia Dei exierunt, etiamnum exeunt, aut unquam
imposterum exibunt, fecerunt, faciunt, aut facient? Omnes enim,
sicut et tu, eodem principio, scilicet sola S. Scriptura, ad sua
dogmata conflanda et stabilienda utuntur.

Neque tibi abblandiatur, quod forte Calvinistse, seu Reformati
dicti, neque Lutherani, neque Mennonitse, neque Sociniani, etc.
tuam Doctrinam refellere possint : omnes enim isti, ut jam dictum
est, £eque miseri sunt ac tu es, et pariter tecum in umbra
mortis sedent.

Si vero in Christum non credis, miserior es quam effari possum ;
remedium tamen facile est: resipisce enim a peccatis tuis, ani-
madvertens arrogantiam exitialem miseri et insani tui ratiocinii.
In Christum non credis: quare ? Dices, quia principiis meis
Doctrina et vita Christi, nec non Christianorum de ipso Christo
Doctrina mese Doctrime minime convenit. Sed iterum dico, tunc
te majorem cogitare audes omnibus iis, qui unquam in Civitate
vel Ecclesia Dei surrexerunt, Patriarchis, Prophetis, Apostolis,
Martyribus, Doctoribus, Confessoribus, et Virginibus, Sanetis
innumeris, imo per blasphemiam ipso Domino Jesu Christo?
Tune illis solus doctrina, vivendi modo, in omnibus denique
antecellis? Tune miser homuncio, vilis terrse yermiculus, imo
cinis, vermium esca, teipsum Incarnatse Sapientiae Infinitae
iEterni Patris, blasphemia ineffabili, prseferre gesties? Tune
solus prudentiorem et majorem te ipsum reputabis omnibus iis,
qui unquam ab initio mundi in Ecclesia Dei fuerunt, et in
Christum venturum aut jam ventum crediderunt, aut etiam-
num credunt? Quo fundamento innititur haec tua temeraria,
insana, deplorabiUs, et execranda arrogantia?

Negas, Christum filium Dei vivi, Verbum ajternae sapientiae
Patris, manifestatum in carne, et pro genere humano passum
et crucifixum esse. Quare? quia principiis tuis illud omne non
respondet. Sed, ultra quod probatum jam sit, te vera principia
non habere, seu falsa, temeraria, absurda, nunc plus dico ;
nimirum quod, etiamsi veris principiis innixus fueris, et iisdem
omnia superstrueres, nihilo magis tamen per eadem, illa omnia,

qu£e in mundo sunt, evenerunt, aut eveniunt, expKcare posses,
neque audacter asserere tibi Hceret, cum aliquid ipsis principiis
videtur repugnare, illud idcirco revera impossibile esse aut
falsum. Quamplurima enim sunt, imo innumera, quae, si aliquid
certi cognosci datur in rebus naturalibus, explicare tamen minime
poteris; sed neque quidem apparentem talium Phsenomenorum
contradictionem cum reliquorum tuis explicationibus, a te pro
certissimis habitis, auferre. Nullum penitus ex tuis principiis
explicabis eorum, qnse in fascinatione, et prsecantationibus ver-
borum certorum, sola pronunciatione, aut simplici illorum aut
characterum in quacunque materia expressorum gestatione,
efficiuntur, nec non Phsenomenorum stupendorum a Daemoniis
obsessorum, quorum omnium ego ipse varia exempla vidi, et
innumerorum taHum certissima testimonia quamplurium perso-
narum fide dignissimarum, et uno ore loquentium, intellexi.
Quid poteris judicare de rerum omnium essentiis, concesso, quod
ideje aliqu», quas in mente habes, rerum istarum essentiis,
quarum ide^ sunt adsequatse, conveniant? cum securus nun-
quam esse possis, an omnium rerum creatarum idese in mente
humana habeantur naturaliter, an vero multse, si non omnes,
in eadem produci possint, et revera producantur, ab objectis
externis, ac etiam per suggestionem spirituum bonorum malo-
rumve, Divinamque revelationem evidentem. Quomodo itaque
non consulens aliorum hominum testimonia, et rerum experien-
tiam, ne jam dicam de subjiciendo tuo judicio omnipotentiae
Divinse, ex tuis principiis definire prsecise poteris, stabiUreque pro
certo existentiam actualem aut non existentiam, possibilitatem
aut impossibilitatem existendi, harum ex. gr. sequentium rerum
(scilicet illas vel dari actualiter, vel non dari, aut posse dari, vel
non posse dari in Rerum Natura), uti sunt virga probatoria ad
detegendum metalla et aquas subterraneas ; lapis, quem quaerunt
Alchymistse ; potentia verborum et characterum ; apparitiones spi-
rituum variorum tam bonorum quam malorum, eorundemque po-
tentia, scientia, et occupatio ; repraesentatio plantarum et floruni
in Phiala vitrea post illarum combustionem ; Syrenes ; homunculi
in mineris saepius sese, ut fertur, ostendentes; Antipathiae et
Sympathiae rerum quamplurimarum ; ImpenetrabiHtas corporis
humani; etc? Nihil prorsus, mi Philosophe, etiamsi milHes
subtiHore et acutiore, quam poUes, ingenio praevaleres, horum
dictorum poteris determinare; et si soH inteUectui tuo in hisce
et simiHbus dijudicandis confidis, certe eodem modo jam cogitas
de ilHs, quse tibi incognita aut incomperta sunt, ac proinde

[

398

EPISTOLA LXVII.

399

impossibilia habentur, sed revera incerta tantum, donec testimonio
quamplurium fide dignorum testium convictus fueris, deberent
videri. Sicut Julius tesar, uti mihi imaginor, judicaturus fuisset,
aliquo ipsi dicente, pulvis aliquis componi potest, et posterio
ribus ssecuns communis reddetur, cujus potentia tam erit efticax,
ut castella, civitates integras, imo montes ipsos in aera prosilire
faciat, et in quovis loco conclusus, subito post accensionem
suam se mirum in modum dilatans, omne, quod actionem ejus
impedit, disrumpat ; hoc enim Julius Csesar nuUo modo credidisset,
sed plenis cachinnis irrisisset hunc hominem, utpote volentem
ipsi persuadere rem judicio ipsius ac experientiie, summaeque
scientiae militari, contrariam.

Sed in viam redeamus. Si haec praedicta igitur non cognoscis,
neque dijudicare potes, quid superbia Diabolica tumidus miser
homo judicabis temerario de Mysteriis tremendis vitae et Passionis
Christi, qute ipsi CathoHci docentes incomprehensibilia praedicant ?
Quid porro insanies, nugatorie et futiliter garriendo de Miraculis
innumeris et signis, quse post Christum Apostoli et Discipuh ejus,
et deinceps aUquot millia Sanctorum, in testimonium et confir-
mationem veritatis Fidei Catholicae per omnipotentem Dei virtutem
ediderunt, ac per eandem Dei omnipotentem Misericordiam et
Bonitatem etiamnum diebus nostris sine numero per totum
terrarum orbem fiunt? Et si hisce contradicere non potes, ut
certe minime poteris, quid plus obstrepis ? Manum da, et resipisce
ab erroribus et a peccatis tuis; humilitatem indue, et rege-

nerator.

Verum prseterea ad veritatem facti, sicut revera est fundamen-
tum Religionis Christiana}, descendere Hbet. Quomodo audebis
negare, si recte attendas, efficaciam consensus tot myriadum
hominum, quorum aliquot milHa doctrina, eruditione, et vera
subtiH soHditate, vitfeque perfectione, te multis parasangis
anteceHuere ac antecellunt, qui omnes unanimiter et uno ore
affirmant, Christum FiHum Dei vivi incarnatum esse passum et
crucifixum, mortuumque esse pro peccatis generis humani,
resurrexisse, transfiguratum esse, regnare in coeHs cum Patre
seterno in unitate Spiritus Sancti Deum, et reHqua, quse huc
spectant; ab eodem Domino Jesu, et in nomine ejus postea
ab ApostoHs reHquisque Sanctis per virtutem Divinam et Omni-
potentem mirac^^la innumera, captum humanum non tantum
excedentia, sed Cc sensui communi repugnantia, in Ecclesia Dei
facta fuisse (quorumque in hunc diem usque indicia materiaHa
innumera, et longe lateque per orbem terrarum diifusa visibiHa

signa supersunt) ac etiamnum fieri? An non eodem modo Hceret
mihi negare, Roraanos antiquos unquam in mundo fuisse, Im-
peratoremque JuHum Caesarem oppressa Reip. Libertate iUorum
regimen in Monarchiam mutasse? nihil videHcet curanti tot
monumenta omnibus obvia, quae de Romanorum potentia nobis
tempus reHquit, nec non contra testimonium gravissimorum
iUorum authorum, qui unquam Historias Romanae Reip. et
Monarchiae, particulariter ibi plurima de JuHo Ca^sare narrantes,
conscripsere, et judiciura tot hominura raiUium, qui aut dicta
monuraenta ipsi viderunt, aut ns (utpote quae ab innuraeris
existere affirraantur) pariter ac dictis historiis fidera unquam
adhibuerunt, ac etiamnum adhibent; hoc cum fundamento,
nimirum quod hac nocte prreterita somniassem, monuraenta, quae
de Roraanis restant, non esse res actuales, sed raeras illusiones ;
siraUiter et iUa, quic de Roraanis dicuntur, paria esse cum iis,
qure Hbri isti, quos Romansios vocant, de x^madiis de GaUiis, et
sinuHbus Heroibus pueriHter narrant ; nec non, JuHura C^esarera
aut nunquam * in raundo fuisse, aut, si extitit, horainera fuisse
Atrabilariura, qui non revera Roraanorum Libertatem conculcavit,
seipsum super Majestatis Imperatoriae Thronum erigens, sed ad
credendum, se haec raagna perfecisse, sua propria stulta iniagi-
natione, vel araicorura ipsi blandientiura persuasione, mductusfuit?
Annon prorsus eodem modo Hceret mihi negare, regnum Chmae
a Tartaris occupatum, ConstantinopoHn sedem Imperu Turcarura
esse, et siraUia innuraera? Verura an uUus rae haec negantera
mentis haberet corapotem, ac insaniae deplorandai excusaret ?
Quoniam omnia haec comrauni aUquot raiUiura hominum con-
sensu innituntur, ac idcirco eorum certitudo est evidentissima,
quia impossibUe est, ut oranes taHa, irao quarapluriraa aha
asserentes, seipsos fefeUerint, aut faUei-e aUos voluerint per tot
sseculorum, imo in quaraplurirais a prirais raundi anms, usque
in hunc diem successionem.

Considera secundo, Ecclesiara Dei ab initio mundi ad hunc
usque diera non interrupta successione propagatara, iraraotam,
ac soHdara persistere ; cura omnes aUse ReUgiones, Paganae
aut Hseretica», initium saltera postea, si non et jam finem
habuerint, idemque de regnorum Monarchus, et Philosophorum
quoruravis opinionibus, dici debeat. .

Considera deinde tertio, Ecclesiam Dei per adventura Christi
in carne a cuUu Veteris ad Novi Testaraenti cultura redactara.

* Ed. Pr. : unquam.

400

EPISTOLA LXVII.

401

et ab ipso Christo Filio Dei vivi fundatam, propagatam dein-
ceps fuisse ab Apostolis, et eorum Discipulis et successoribus ;
hominibus, secundum mundum, indoctis, qui tamen Philosophos
omnes confuderunt, quamvis Doctrinam Christianam, qu?e sensui
communi repugnat, et omne humanum ratiocinium excedit et
transcendit, docuerint; hominibus, secundum mundum, abjectis,
vilibus, et ignobiUbus, quos non adjuvit potentia Regum aut
Principum terrenorum, sed qui econtra ab iisdem omni tribu-
latione persecuti, et rehquas mundi adversitates perpessi sunt,
quorumque opus, quo magis Potentissimi Imperatores Romani
illud impedire, imo opprimere nitebantur, quot poterant Christi-
anos omnis generis martyrio interficientes, tanto plus incre-
menti cepit; atque hoc pacto brevi temporis spatio per totum
terrarum orbem diifusam esse Christi Ecclesiam, ac tandem,
ad fidem Christianam conversis ipso Romano Imperatore, et
Regibus Principibusque Europae, in illam Potentiae vastitatem
excrevisse Hierarchiam Ecclesiasticam, sicut illam hodie admirari
licet; idque omne eifectum per charitatem, mansuetudinem,
patientiam, fiduciam in Deo, et reliquas Christianas virtutes
(non armorum strepitu, exercituum numerosorum vi, et devas-
tatione Regionum, sicuti Principes mundani Hmites suos exten-
dunt), nihil adversus Ecclesiam prsevalentibus Inferi portis, ut
ei promisit Christus. Hic etiam perpende terribile et ineffabihter
severum suppHcium, quo Judsei ad ultimum miseriae et calami-
tatis gradum depressi sunt, quia Christum crucifigendi auctores
fuerunt. Percurre, volve, ac revolve omnium temporum Histo-
rias, et nihil simile quid in alia quavis Societate accidisse, ne
per somnium quidem, ilhc invenies.

Animadverte quarto, in essentia Catholicae Ecclesiae includi,
et revera ejusdem Ecclesise inseparabiles esse, proprietates ;
nimirum Antiquitatem, qua succedens in locum Rehgionis Ju-
daicse, quae tunc temporis vera erat, initium suum a Christo
ante sexdecim et dimidium saecula numerat, et per quara nun-
quam interruptae successionis suorum Pastorum seriem ducit,
quaque fit, ut illa sola libros Sacros Divinosque puros et incor-
ruptos, una cum traditione Verbi Dei non scripti seque certa
ac immaculata, possideat; Immutabilitatem, qua Doctrina ejus,
et administratio Sacramentorum, prout ab ipso Christo et
Apostolis statuta est, inviolata, atque, uti convenit, in suo
vigore conservat» r; Infallibilitatem, qua omnia ad fidem per-
tinentia summa cum authoritate, securitate, et veritate deter-
minat et decidit secundum potestatem ipsi a Christo hunc in

finem largitam, et Spiritus Sancti, cujus Ecclesia Sponsa est,
directionem ; Irreformabilitatem, qua, corrumpi et falH faUereque
cum non possit, nunquam egere constat; Unitatem, qua omnia
ejus membra idem credunt, idem quoad fidem docent, unum
idemque altare, et omnia Sacramenta, communia habent, ac
tandem in unum eundemque finem conspirant, sibi mutuo obe-
dientia; Ktdlius animw, sub quocunque demum praetextu, ab
ipsa Separabilitatem, quin simul incurrat aeternam damnationem,
nisi ante mortem eidem iterum per poenitentiam fuerit unita;
qua patet, omnes haereses ex iHa exnsse, dum iUa semper, sibi
eadem constans, et stabiHter firma, utpote Petrse inaedificata,
permanet ; Extensionem Vastissimam, qua per totum mundum
sese, idque visibiHter diffundit; quod de nuHa aHa Societate,
Schismatica, aut Hseretica, aut Pagana, neque de ullo PoHtico
Regimine, aut Philosophica Doctrina, asseri potest, sicuti nec
uHa ex dictis proprietatibus Ecclesiae CathoHcae uHi aHi Socie-
tati convenit aut convenire potest; ac tandem Perpetuitatem
usque ad finem mundi, de qua securam ipsam reddidit ipsa
Via, Veritas, et Vita, quamque experientia omnium dictarum
proprietatum, simiHter ipsi ab eodem Christo per Spiritum
Sanctum promissarum ac datarum, manifeste etiam demonstrat.

CoHige quinto, ordinem admirabilem, quo dirigitur ac guber-
natur Ecclesia, tantai moHs corpus, indicare manifeste, illam
admodum particulariter a Dei Providentia dependere, et a Spiritu
Sancto mirabiHter disponi, protegi, ac dirigi ejus administrati-
onem; sicut harmonia, quse in cunctis rebus hujus universi
perspicitur, Omnipotentiam, Sapientiam, et Providentiam Infini-
tam, quse omnia creavit, et etiamnum conservat, indigitat: in
nuUa enim aUa societate taUs ordo, tam pulcer, et strictus, et
sine interruptione, servatur.

Cogita sexto, CathoHcos (ultra quod innumeri utriusque sexus,
quorum adhuc hodie multi supersunt, aliquos ipsemet vidi et
novi, admirabiUter et sanctissime vixerint, et per virtutem Dei
omnipotentem in Nomine adorando Jesu Christi multa miracula
fecerint, nec non quotidie adhuc fiant conversiones momentaneae
quamplurimorum a pessima ad meUorem, vere Christianam, et
sanctam vitam) universos in genere, quo sanctiores et perfec-
tiores, eo humiUores esse, seque magis indignos reputare, et aUis
cedere laudem Sanctioris vitae ; peccatores autem vel maximos
semper nihUominus respectum debitum in Sacra retinere, confiteri
suam propriam maUgnitatem, accusare propria vitia et imper-
fectiones, et ab iUis veUe Hberari, et sic emendari : ita ut possit

11. 26

1!"

402

EPISTOLA LXVII.

403

dici, perfectissimum Haereticum aut Philosophum, qui unquam
fuit, vix inter imperfectissimos Catholicos mereri ut consideretur.
Ex ' quibus etiam liquet, et evidentissime sequitur, Doctrinam
Catholicam sapientissimam et profunditate admirabilem essc,
uno verbo, omnes reliquas Doctrinas hujus mundi antecellere ;
siquidem homines meliores caeteris alius cujusvis Societatis
efficiat, illosque viam securam ad tranquiUitatem mentis in hac
vita, et salutem animae seternam post eandem consequendam,

doceat ac tradat.

Septimo reflecte serio ad multorum Haereticorum obstinatione
induratorum, et gravissimorum Philosophorum, confessionem
pubUcam ; nimirum quod, post receptam ab ipsis fidem Catholicam,
demum viderint cognoverintque, se antea miseros, cwcos, igno-
rantes, imo stultos et insanos fuisse, dum praj superbia tumidi,
et arrogantige vento inflati, se supra cieteros doctrinaj, eruditi-
onis, et vitse perfectione longe evectos esse sibi falso persuade-
bant; et quorum deinde ahqui vitam sanctissime traduxerunt,
et innumerorum miraculorum memoriam post se reliquerunt,
alii martyrio alacriter et summo cum jubilo obviam ierunt, non-
nulli etiam, inter quos Divus Augustinus, subtilissimi, profun-
dissimi, sapientissimi, ac proinde utilissimi Ecclesiae Doctores,
imo sicut columnae effecti sunt.

Et reflecte tandem ultimo ad miserrimam et inquietam vitam
Atheorum, quamvis pne se ferant aliquando magnam mentis
hilaritatem, et jucunde, ac cum summa interna animi pace,
vitam traducere velint videri; praecipue vero infelicissimam et
horrendam eorundem inortem intuere, quorum aliqua exempla
ipsemet vidi, quamplurima, imo innumera, ex relatione aliorum
et ex Historia aeque certo scio ; Et disce horum exemplo in

tempore sapere.

Atque sic igitur vides, aut saltem te videre spero, quam
temerarie te ipsum committas opinionibus tui cerebri (si enim
Christus verus Deus est, et homo simul, ut certissimum est,
vide, quo redactus sis: perseverans enim in tuis abominandis
erroribus et gravissimis peccatis, quid aliud tibi exspectare
licet, quam damnationem aeternam? quod quam horrendum sit
ipse recogites); quam parum argumenti habeas irridendi totum
mundum prseter tuos miseros adoratores; quam stulte superbus
et intlatus evadas cogitatione excellentiie tui ingenii, et admi-
ratione vanissimae, imo falsissimse et impiissimse, tuae doctrinae ;
quam turpiter te ipsum miseriorem facias ipsis bestiis, tollendo
tibi ipsi libertatem voluntatis, quam tamen, si revera non ex-

perireris neque agnosceres, quomodo tibi posses illudere, cogi-
tando tua esse summa laude, imo et exactissima imitatione digna ?

Si nolis (quod absit cogitare) ut Deus tui misereatur, aut
Proximus tuus, tu ipsemet saltem miserere tui ipsius miseria?,
qua miseriorem te ipsum, quam nunc es, aut minus miserum,
quam si ita continuaveris futurus es, studes efficere.

Resipisce, homo Philosophe, agnosce stultitiam tuam sapientem,
et sapientiam tuam insanam; ex superbo devenito humilis, et
sanatus eris. Adora Christum in sanctissima Trinitate, ut dig-
netur misereri tuae miseriae, et excipiet te. Lege Sanctos Patres
et Doctores Ecclesiae, et instruent te de iis, quae tibi facienda
sunt, ut ne pereas, sed habeas vitam aeternam. Consule Catho-
licos homines, fidem suam profunde edoctos et bonae vitae, et
tibi multa dicent, quae nunquam scivisti, et quibus obstupesces.

Atque ego quidem hanc Epistolam tibi perscripsi cum inten-
tione vere Christiana, primo ut cognoscas amorem, quem erga
te, quamvis Gentilem, habeo, ac deinde ut rogarem te, ne per-
severes alios etiam pervertere.

Concludam sic igitur : Deus animam tuam vult ab jeterna
damnatione eripere, modo tu velis. Ne dubites Domino obedire,
qui te vocavit tam ssepe per alios, jam iterum, et forte ultima
vice te vocat per me, qui gratiam hanc ab ineffabili ipsius
Dei Misericordia consecutus, eandem tibi ex toto animo precor.
Ne renuas: si enim jam non auscultes Deum te vocantem,
ipsius Domini ira contra te accendetur, et periculum est, ne
ab ejus Misericordia Infinita derelinquaris, et Justitiae Divinse
omnia in ira consumentis misera evadas victima; quod Omni-
potens Deus avertat ad majorem Nominis sui gloriam, et animae
tuoe Salutem, nec non in multorum infelicissimorum tui Idolola-
trarum salutiferum et sequendum exemplum, per Dominum et
Salvatorem nostrum Jesum Christum, qui cum ^Eterno Patre
vivit et regnat in unitate Spiritus Sancti Deus per omnia
ssecula saeculorum. Amen.

Florentiie III. Non. Sept. cio lo clxxv.

i^M

'': I

404

EPISTOLA LXVm.

Epistola LXVIII (olim xix).

Yiro Nohilissimo ac Doctissimo

HENRICO OLDENBURGIO

B. D. S.

Responsio ad Epistolam LXIL

Nobilissime et Clarissime Domine,

Eo tempore, quo literas tuas 22. Julii accepi, Amstelsedamum
profectus sum eo consilio, ut librum, de quo tibi scripseram,
typis mandarem. Quod dum agito, rumor ubique spargebatur,
librum quendam meum de Deo sub prselo sudare, meque m
eo conari ostendere, nullum dari Deum; qui quidem rumor a
plurimis accipiebatur. Unde quidam Theologi (hujus forte rumoris
auctores) occasionem cepere de me coram Principe et Magi-
stratibus conquerendi; stolidi prseterea Cartesiani, quia mihi
favere creduntur, ut a se hanc amoverent suspicionem, meas
ubique opiniones et scripta detestari non cessabant, nec etiam-
num cessant. Rsec cum a Viris quibusdam fide dignis intelle-
xissem, qui simul affirmabant, Theologos mihi ubique insidiari,
editionem, quam parabam, differre statui, donec, quo res evaderet,
viderem, et, quod tum consilium sequerer, tibi significare
proposui. Verum negotium quotidie in pejus vergere videtur,
et, quid tamen agam, incertus sum. Interim meam ad tuas
literas responsionem diutius intermittere nolui; et primo tibi
maximas ago gratias pro amicissima tua admonitione, cujus
tamen ampliorem explicationem desidero, ut sciam, qusenam ea
dogmata esse credas, quae religiosae virtutis praxin labefactare
viderentur. Nam quse mihi cum Ratione convenire videntur,
eadem ad virtutem maxime esse utilia credo. Deinde, nisi tibi
raolestum sit, velim, ut loca Tractatus Theologico-politici, quse
viris doctis scrupulum injecerunt, mihi indicares. Cupio namque
istum Tractatum notis quibusdam iilustrare, et concepta de eo
prtejudicia, si fieri possit, tollere. Vale.

epistola lxix. 405

Epistola LXIX.

Domino Doctissimo

LAMBERTO VAN VELTHUYSEN

B. D. S.

Ex editione quam ex autographo a se comparato, quodque nunc est
Th. Wageneri Berolinensis, fecit H. W. Tydeman professor Lugdunoba-
tavus (Utrechtsche Volksalmanak 1844).

Prcestantissime Clarissimeqice Domine,

Miror Neostadium * nostrum dixisse, me animo volvere refuta-
tionem eorum scriptorum, quae ab aliquo tempore contra meum
tractatum sunt edita. et inter ea mihi refutandum proponere
manuscriptum tuum. Nam scio, me nunquam in mente habuisse
meorum quemquam adversariorum refellere; adeo omnes mihi
indigni visi sunt, quibus responderem; nec domino Neostadio
aliud me dixisse memini, quam quod proposuerira praedicti
tractatus loca qusedam obscuriora notis illustrare **, iisque manu-
scriptum tuura una cum mea responsione adjungere, si hoc
bona tua venia posset fieri, Quam ut abs te peteret, ipsum
rogavi, addens, quod si forte hanc nobis veniam concedere ea
de causa nolles, quod in mea responsione qusedam asperius dicta
sint, ut tibi eadem vel corrigendi vel delendi integra esset
potestas. Sed interim domino Neostadio nihil succenseo; tibi
taraen rem, ut est, indicare volui, ut si, quam peto, veniam
impetrare non potero, ostenderem saltem, rae raanuscriptum
tuura te invito nequaquam vulgare voluisse. Et, quaravis credara,
posse id fieri absque ullo tuae famae periculo, si modo noraen
tuura eidera non inscribatur, nihil taraen faciara, nisi raihi
ejusdera evulgandi licentiam concedas. Sed, ut verura fat^ar,
rera raihi raulto magis gratam faceres, si argumenta illa, quibus
te raeura tractatura irapugnare posse credis, velis scribere, et
manuscriptura tuura iisdera augere; quod ut facias enixissirae
rogo. Nara nemo est, cujus ego argumenta libentius perpendere

* Jacobi Neostadii consulis Alcmariani filiam anno 1655 uxorem duxe-
rat Reinerus Neuhusius; cf. hujus vita Epistolarum Famil. Centuriis IV
novis (Amstelod. 1678) prsemissa. Eodem anno in Album Studiosorum
Leidensinm relatus erat Cornelius Neostadius Alcmariensis, viginti annos
natus, jurisprudentiae operam daturus, de quo hic sermo esse videtur.

** Ex his verbis cum Ep. LXVIII exitu comparatis, pra?eunte Brudero,
EpistolsB setatem colligimus.

• h

406

EPISTOLA LXIX.

EPISTOLA LXX.

407

velim; scio enim, te solo veritatis studio teneri, et singularem
tui animi candorem novi, per quem te ego iterum atque iterum
oro, ut hoc laboris ad te suscipere non graveris, et me esse

credas .

tu i observantissimff m

B. DE Spinoza.

Epistola LXX.
PrcBstantissimo acutissimoque Hiilosopho

B. D. S.
G. H. SCHULLER, Med. Dr.

Ex autographo, quod Amstelodami apud Teleiobaptistarum ecclesiam
servatur.

Doctissime ac Prwstantissime Domine, Fautor summopere colendey

Ultimas meas una cum Processu Anonymi Tibi rite fuisse
traditas spero, simulque Te adhuc bene valere, prout Ego bene
valeo. Caeterum intra trimestre spatium a Nostro Tschirnhausio
nihil literarum habui, unde tristes conjecturas formaveram,
ipsum ex Anglia in Gallias tendentem iter funestum fecisse;
jam vero iis acceptis, gaudio plenus, eas juxta ejus petitum
cum Domino communes facere debui, atque significare cum
officiosissima salute, Eum salvum Parisios advenisse, D"" Huge-
nium ibidem, prout praemonueramus, offendisse, quaque de causa
se ipsius ingenio omnimode accomniodaverat, adeo ut ab ipso
magni sestimetur; mentionem fecerat. Dominationem vestram
ei conversationem ipsius (Hugenii) commendasse, ejusque personam
plurimi facere, quod ei valde arriserat, adeo ut et, se simihter
vestram personam magni facere, responderit, jamque nuper
Tr. Theol. Pol. ab illa obtinuerit, qui a permultis ibidem
sestimatur, seduloque inquiritur, numquid plura ejusdem
Authoris scripta lucem videant, ad quod D'* Tschirnh. respon-
derat, sibi nuUa praeter Demonstr. in 1. et 2. partem Princ.
Cartesii esse nota; cseterum de Domino nihil pr?eter jam
dicta retuht, unde sperat, id ei quoque non ingratum fore.
Nuper Hugenius nostrum Tschirnhausium ad se accersi cura-
verat, eique indicaverat, Dominum Colbert desiderare ahquem,

qui ejus fiHum in Mathematicis instrueret, quodsi ejusmodi
conditio ei arrideret, eam compararet, ad quse Noster ahquod
dilationis tempus petens, tandem se promptum declaraverat. Rediit
itaque Hugenius cum responso, quod D ". Colbert ista propositio
maxime placuisset, praesertim cum ex imperitia linguae GalHcae ejus
filiuTi Latine alloqui tenebitui*. Ad nuperrime factam objectionem
respondet, pauca illa verba, quae jussu Domini scripseram, ipsi
sensum intimius aperuisse, seque easdem cogitationes jam modo
fovisse (quandoquidem hisce duobus modis explicationem praeci-
pue admittant), quod vero eam quae nuper in objectione erat
contenta, secutus fuerit, duae sequentes eifecerant rationes,
quarum prima, quod sibi alias videantur adversari prop. 5. et
7., Hb. 2^^: In prima n. harum statuitur, Ideata esse causam
idearum efficientem, quod tamen per demonstrationem posterioris
videtur evinci propter citatum axioma 4. p. 1.; Vel (quod
mihi potius persuadeo) appHcationem hujus axiomatis juxta
Authoris intentum non recte instituo, quod sane perHbenter ab
ipso, si negotia ejus ferant, perciperem. Secunda, quo minus
exhibitam expHcationem sequerer, causa fuit, quod hac ratione
Attributum cogitationis se multo latius quam attributa caetera
extendere statuatur ; cum vero unumquodque attributorum
Essentiam Dei constituat, non video sane, qua ratione hoc
huic non contrarietur. Hoc saltem insuper dicam, si aHa
Ingenia ex meo judicare Hceat, propositiones 7. et S^am Hb. 2.
admodum difficulter intellectum iri, idque non aHa de causa,
quam quia Authori placuit (cum non dubitem, quod ipsi tam
planae fuerunt visae) demonstrationes iis adjunctas tam brevibus
et non verbosius expHcatis complecti. Refert praeterea, se
Parisiis invenisse Virum insigniter eruditum, inque variis scientiis
versatissimum ut et a vulgaribus Theologiae praejudiciis Hberum,
Leibniz appeHatum, quocum famiHaritatem contraxit intunam,
cum sit subjectum, quod una cum eo inteHectus perfectionem
continuare aHaborat, imo hoc ipso nihil meHus aestimat, utiHusve
censet. In MoraHbus eum, inquit, esse exercitatissimum, qui
sine uHo affectuum impetu ex solo Rationis dictamine loquitur.
In Physicis, et praesertim Metaphysicis studiis de Deo et
Anima, pergit, illum esse expertissimum. Tandem concludit,
eum esse dignissimum, cui scripta Domini, concessa prius venia,
communicentur, cum credat, quod Authori magnum inde provenit
commodum, prout proHxe ostendere promittit si Dominationi
Tuae id placuerit; sin vero minus, nuHum moveat scrupulum,
quin juxta datam fidem ingenue ea sit celaturus, uti ne vel

408

EPISTOLA LXX.

minimam eorum mentionem fecit. Idem ille Leibniz magni sestimat
Tr. Theol. Polit. de cujus materia Domino, si meminerit,
Epistolam aliquando scripsit. Rogarem itaque Dominum, ut nisi
sontica subsit causa, id pro generosa Tua humanitate permit-
tere ne graveris, sed, si fieri possit, quam proxime resolutionem
Tuam aperias, cum acceptis responsoriis Tuis, nostro Tschirn-
hausio respondere potero, quod avide Die Martis vesperi
facerem, nisi impedimenta graviora Domino moram nectere
coegerint. D. Bresserus, ex Clivia redux factus, multam cere-
visse patrise quantitatem huc misit; monui ipsum ut dimidiam
Tonnam Domino concederet, quod cum araicissima salutatione
prsestare promisit. Denique styli ruditati calamique celeritati
ignoscas quaeso, mihique ad servitia Tua exequenda imperes,
ut occasionem realem habeam testandi me esse,

Vir Frcestantissiine,

servtim Tibi paratissimum

G. H. SCHULLER.
Amsterd. 14. Novemb. 1675.

Epistola LXXI (olim xx).

Clarissimo Viro

B. D. S.

HENRICUS OLDENBURGIUS

P. S.

Quantum video ex tuis novissimis, in periculo versatur Libri
a te publico destinati Editio. Non possum non probare institu-
tum tuum, quo illustrare et mollire te velle significas, quae in
Tractatu Theologico-Politico crucem Lectoribus fixere. Ea
imprimis esse putem, quae ambigue ibi tradita videntur de Deo
et Natura; quae duo a te confundi quamplurimi arbitrantur.
Adhaec multis toUere videris miraculorum authoritatem et
valorem, quibus solis Divin?e Revelationis certitudinem adstrui
posse, omnibus fere Christianis est persuasum. Insuper de
Jesu Christo, Mundi Redemptore et unico hominum Mediatore,
deque ejus Incarnatione et Satisfactione, sententiam tuam celare

EPISTOLA LXXI.

409

te ajunt, postulantque, ut de tribus liisce capitibus mentem
tuani dilucide aperias. Quod si feceris, in eoque Christianis
cordatis et Ratione valentibus placueris, in tuto res tuas fore
opinor. Hsec paucis te scire volui, qui sum tui studiosissimus.
Vale.

Dab. die 15. Novemb. 1675.

P.S. Fac, qujeso, brevi seiam, has meas liiieolas tibi rite traditas
fuisse.

E P l S T O L A LXXII.

Doctissimo Epistolam Viro

G. H. SCHULLER

B. D. S.

Respomio ad Epistolam LXX.

Ex editione in Supplemento anni 1862 (p. 317) facta. Autographon
emerat iu auctione Voorstiana m. Jan. a. 1860. habita G. M. Clauss
Lipsiensis.

Expertissime 1>, Amice pilurimum colende,

Pergratum mihi fuit, ex literis tuis, hodie acceptis, intelligere,
quod bene valeas, et quod Tschirnhausius noster feliciter iter
suum in Galliam confecerit. In sermonibus, quos cum D^. Hu-
genio de me habuit, prudenter sane, meo quidem judicio, se
gessit, et praeterea summopere gaudeo, quod tam opportunam
occasionem ad finem, quem sibi destinaverat, invenerit. Quid
autem in axiomate 4^ p. 1. repererit, ex quo contradicere
videatur prop. 5. p. 2., non video ; in hac enim prop. affirma-
tur, quod ideae cujuscunque essentiae Deum, quatenus ut res
cogitans consideratur, pro causa habet ; in illo autem axiomate,
quod effectus cognitio sive idea, a cognitione sive idea causae
pendet. Sed, ut verum fatear, tuae epistolae sensum hac in re
non satis assequor, et vel in tua epistola, vel in ipsius exem-
plafi, errorem festinantis calami esse credo. Nam scribis, in
prop. 5. affirmari, ideata esse causam efficientem idearum, cum
tamen hoc ipsura in eadem propositione expresse negetur;
atque hinc omnem confusionem oriri nunc existimo, ac proinde

i . I

410

EPTSTOLA LXXII.

frustra in praesentarium de hac materia prolixius scribere
conarer, sed expectandum mihi est, donec ipsius mentem mihi
clarius explices, et sciam an satis emendatum habeat exemplar.
Lijbnizium, de quo scribit, me per epistolas novisse credo, sed
qua de causa in Galliam profectus sit, qui Francfurti consiliarius
erat, nescio. Quantum ex ipsius epistolis conjicere potui, visus
est mihi homo liberalis ingenii et in omni scientia versatus. Sed
tamen ut tam cito ei mea scripta credam, inconsultum esse
judico. Cuperem prius scire, quid in Gallia agat, et judicium
nostri Tschirnh. audire, postquam ipsum diutius frequentaverit,
et ipsius mores intimius noverit. Caeterum nostrum istum amicum
meo nomine saluta, et si qua in re ipsi servire possum, quicquid
velit, imperet, et me sibi ad omnia obsequia paratissimum repe-
riet. Adventum sive reditum Domini et amici colendissimi Bres-
seri gratulor ; pro promissa deinde cerevisia magnas ago gratias,
et quocunque modo potero etiam referam. Tui deni(iue parentis
processum nondum experiri tentavi, nec credo quod animum ad id
tentandum apph'care potero. Nam quo magis rem ipsam cogito,
mihi magis persuadeo, te non aurum confecisse, sed parum
quod in antimonio latebat separavisse. Sed de hoc aliasfusius;
nunc temporis angustia praecludor; interim si aliqua in re tibi
operam praestare possum, ecce me, quem semper invenies,

vir prcestantissime,

Hagte Comitis, 18. Novembri 1675.

Epistolse Inscriptio.
Nijn heer,
Mijn Heer G. H. Schullev *
der medecynen Doctor, tfoo-
fiende in de KorMeeg in de
gestofeerde hoet

f
Port. Amftterdam.

Tibi amicissimiim et seniim
B. Despinoza.

* Sappl. : Schaller.

EPISTOLA LXXIII. 411

E P I S T O L A LXXIII (OLIM XXl)

Viro Nohilissimo ac Doctissimo
HENRICO OLDENBURGIO

B. D. S.'
Besponsio ad Epistolam LXXl.

Alteram exemplnm, quod ab Oldenburgio, ut videtur, obtinuerat Leib-
nitius, in hujus Operibus Philos. (Bd. I. Berlin 1875.) edidit C. J. Ger-
hardt.

Nohilissime Domine,

Perbreves tuas literas, 15. Nov. ad me datas, die Saturni
modo * elapsa accepi : in iis ea tantummodo indicas, quse in
Tractatu Theologico-Politico crucem lectoribus fixere. Cum
tamen ex iis etiam cognoscere speraverim, quaenam eae opini-
ones essent, quae religiosae virtutis praxin labefactare viderentur,
de quibus antea monueras. Sed, ut de tribus illis capitibus,
quae notas, mentem meam tibi aperiam, dico, et quidem ad
primum, me de Deo et Natura sententiam fovere longe diver-
sam ** ab ea, quam Neoterici Christiani defsndere solent.
Deum enim rerum omnium causam immanentem, ut ajunt, non
vero transeuntem statuo. Omnia, inquam, in Deo esse et in
Deo moveri, cum Paulo afl&rmo, et forte etiam cum omnibus
antiquis Philosophis, licet alio modo ; et auderem etiam *^*
dicere, cum antiquis omnibus Hebraeis, quantum ex quibusdam
traditionibus, tametsi multis modis adulteratis, conjicere licet.
Attamen quod quidam putant, Tractatum Theologico-Politicum
eo niti, quod Deus et Natura (per quam massam quandam,
sive materiam corpoream f intelligunt) unum et idem sint, tota
errant via. Ad miracula deinde quod attinet, raihi contra per-
suasum est ff, divinae revelationis certitudinem sola doctrinae
sapientia, non autem miraculis, hoc est ignorantia, adstrui
posse, quod satis prolixe Cap. 6. de Miraculis ostendi. Hoc
tantum hic addo, me inter Religionem et Superstitionem hanc
praicipuam agnoscere differentiam, quod haec ignorantiam, illa
autem sapientiam pro fundamento habeat ; et hanc causam esse
credo, cur Christiani non fide, neque charitate, neque reliquis

* Ed. Pr. omittit tnodo.
%* Gerh. omittit etiam.

** Gerh.: longe div. fov. sent.
t Gerh.r incorpoream. ff Gerh.: sit.

412

EPISTOLA LXXIV.

Spiritus Sancti fructibus, sed sola opinione inter reliquos di-
gnoscuntur; nempe quia, ut omnes, solis miraculis, hoc est
ignorantia, quae omnis malitiae fons est, se defendunt, atque
adeo fidem, licet veram, in superstitionem vertunt. Verum an
huic malo remedium adhibere * reges unquam concedent, valde
dubito. Denique, ut de tertio etiam capite mentem meam
clarius aperiam, dico, ad salutem non esse omnino necesse,
Christum secundum carnem noscere; sed de aeterno illo filio
Dei, hoc est, Dei seterna sapientia, quae sese in omnibus rebus,
et maxime in Mente humana, et omnium ** maxime in Christo
Jesu *** manivestavit, longe aliter sentiendum. Nam nemo
absque hac ad statum beatitudinis potest pervenire, utpote quae
sola docet, quid verum et f falsum, bonum et malum sit. Et
quia, uti dixi, hsec sapientia per Jesum Christum maxime
manifestata fuit, ideo ipsius discipuU eandem, quatenus ab ipso
ipsis tt iuit revelata, praedicaverunt, seseque spiritu illo Christi
supra reliquos gloriari posse ostenderunt. Cseterum quod quse-
dam Ecclesiae his addunt, quod § Deus naturam humanam
assumpserit §§, monui expresse, me quid dicant nescire ; imo,
ut verum fatear, non minus absurde mihi loqui videntur, quam
si quis mihi diceret, quod circulus naturam quadrati induerit.
Atque haec suflBcere arbitror ad explicandum, quid de tribus
illis capitibus sentiam. An eadem Christianis, quos nosti, pla-
citura sint, id tu melius scire poteris. Vale.

Epistola LXXIV (oLm xxii).

Clarissimo Doctissimoque Viro

B. D. S.

HENRICUS OLDENBURGIUS

S. P.
Besponsio ad prcecedentem.

Quandoquidera accusare me videris nimiae brevitatis, culpam
illam hac vice nimia prolixitate eluam. Exspectaveras, ut video,

• Gerh. : attribuere. ** Gerh. omittil omnhim.

Gerh. : in mente

Chriati Jesu. t Gerh.: quid terum, quid /alsum. ft Gerh. omittit ij)sis.
§ Gerh.: ut quod. §§ Gerh.: snmserit.

EPISTOLA LXXIV.

413

earum in Scriptis tuis opinionum enarrationem, quae Religiosae
virtutis praxin convellere Lectoribus tuis videantur. Dicam quid
sit rei, quod potissimum eos excruciet. Fatalem videris rerum
et actionum omnium necessitatem adstruere : atqui illa concessa
assertaque, legum gmnium, omnis virtutis et religionis incidi
nervos, omnesque remunerationes et poenas inanes esse, autu-
mant. Quicquid cogit, vel necessitatem infert, excusare iidem
arbitrantur: proindeque neminem inexcusabilem in Dei con-
spectu fore censent. Si fatis agamur, duraque revoluta manu
omnia certo et inevitabili tramite vadunt, quis culpae poena-
rumque sit locus, illi equidem non assequuntur. Quis huic
nodo adhiberi possit cuneus, perquam ardua res dictu est. Tu
quid opis hanc in rem suppeditare posses, scire et discere
pervelim.

Ad sententiam illam tuam, quam de tribus capitibus, a me
notatis, aperire mihi dignaris, ha3c inquirenda subeunt. Primo,
quonam sensu Miracula et Ignorantiam pro Synonymis et sequi-
pollentibus habeas, ut in novissimis tuis sentire videris ; cum
Lazari a mortuis resuscitatio et Jesu Christi a morte resurrec-
tio omnem Naturae creatae vim superare, et soli potentiae divinae
competere videatur, neque id ignorantiam culpabilem arguat,
quod intelligentiae finitae, certisque repagulis constrictae, limites
excedat necessum est. An non convenire censes creatae, Menti
et scientiae, increat^e Mentis ac supremi Numinis talem scientiam
potentiamque agnoscere, quae penetrare ac praestarc ea possit,
quorum ratio ac modus a nobis homuncionibus reddi et expli-
cari nequeat? Homines sumus, humani nihil a nobis alienum
ducendum videtur. Deinde, cum capere te nequire fatearis,
Deum revera naturam humanam assumpsisse, quaerere ex te
fas sit^ quomodo illa Euangelii nostri et Epistolae ad Hebra?os
scriptae locos intelligas, quorum prior affirmat, verbum carnem
factum esse, posterior, Filium Dei non Angelos, sed semen
Ahrahce assumpsisse. Et totius Euangelii tenorem id inferre
putem, Fihum Dei unigenitum Uyov (qui et Deus, et apud
Deum erat) in natura humana se ostendisse, et pro nobis pec-
catoribus ccvtiXvxqov, redemptionis pretium, passione et morte
sua exsolvisse. Quid de his et similibus dicendum, ut sua con-
stet Euangelio et Christianae Religioni, cui te favere opinor,
veritas, lubens edoceri vellem.

Plura scribere statueram, sed interpellant amici invisentes,
quibus negare humanitatis officia nefas duco. Sed et haec, quae
congessi hac Epistola, suffecerint, et fortasse taedium tibi Phi-

(

«i

Usl

' '1

^ti'

i 7

EPISTOLA LXXIV.

losophanti creaverint. Vale igitur, et me jugem Eruditionis et
Scientite tuse cultorem crede.
Dab. Londini die 16. Decemb. 1675.

Epistola LXXV (olim xxui).

Viro Nobilissimo ac Doctissimo

HENRICO OLDENBURGIO.

B. D. S.

Besponsio ad prcecedentem.

Alternin exemplum una cum Epist. LXXIII a Gerhardto editam.

Nohilissime Domine^

Video tandem, quid id fuerit, quod a me postulabas ne evul-
<rarem- sed quia id ipsum praecipuum est fundamentum eorum
omnium, qu« in Tractatu, quem edere destinaveram, habentur,
volo hic paucis explicare, qua ratione ego fatalem omnmm
rerum et actionum necessitatem statuam. Nam Deum nullo
modo fato subjicio, sed omnia inevitabiH necessitate ex Dei
natura sequi concipio eodem modo, ac omnes concipiunt, ex
ipsius Dei natura sequi, ut Deus se ipsum intelhgat; quod
sane nemo negat ex divina natura necessario sequi, et tamen
nemo concipit, Deum fato ahquo coactum, sed omnino hbere,
tametsi necessario, se ipsum intelhgere *.

Deinde hsec inevitabihs rerum necessitas nec jura divina nec
humana toiht. Nam ipsa moraha documenta, sive formam legis
seu juris ** ab ipso Deo accipiant sive non, divma tamen
sunt et salutaria, et si bonum, quod ex virtute et amore diymo
sequitur, a Deo tanquam Judice accipiamus, vel *** ex necessitate
Divin» naturse emanet, non erit propterea magis aut t mmus
optabile, ut nec contra mala, quse ex pravis actionibus et affecti-
bus sequuntur, ideo, quia necessario ex iisdem sequuntur, minus
timenda sunt, et denique, sive ea, quse agimus, necessario
vel tt contingenter agamus, spe tamen et metu ducimur.

Porro homines coram Deo nuUa aha de causa sunt inexcusa-

* Gerh. : qitod Deufi . . . coactus . . . intelligat.
** Gerh.: legis cujusvis.

Gerh.: vel quod. t Gerh : vel.

• *

tt Geih. : sive.

EPISTOLA LXXV.

415

biles, quam quia in ipsius Dei potestate sunt, ut lutum in
potestate figuh, qui ex eadem massa vasa facit, aha ad decus,
aha ad dedecus. Ad haec pauca si attendere vehs ahquantulum *,
non dubito quin facih negotio ad omnia argumenta, quse in
hanc sententiam objici solent, respondere possis, ut multi jam
mecum experti sunt.

Miracula et ignorantiam pro sequipohentibus sumpsi, quia ii,
qui Dei existentiam et Rehgionem miracuhs adstruere conantur,
rem obscuram per aham magis obscuram, et quam maxime
ignorant, ostendere volunt, atque ita novum argumentandi genus
adferunt, redigendo scihcet non ad impossibile, ut ajunt, sed **
ignorantiam. Cseterum meam de miracuhs sententiam satis, ni
faUor *^*, exphcui in Tractatu Theologico-Pohtico. Hoc tantum
hic addo, quod si ad haec attendas, quod scihcet Christus non
Senatui, nec Pilato, nec cuiquam infidehum, sed sanctis tantmn-
modo apparuerit, et quod Deus neque dextram neque sinistram
habeat, nec in loco, sed ubique secundum essentiam sit, et quod
materia ubique sit eadem, et quod Deus extra Mundum in
spatio, quod fingunt, imaginario sese non manifestet, et quod
denique Corporis humani compages intra debitos hmites solo
aerib pondere coerceatur, facile videbis, hanc Christi appari-
tionem non absimilem esse iUi t, qua Deus Abrahamo apparuit,
quando hic tt vidit homines, quos ad secum prandendum invitavit.
At dices, Apostolos omnes omnino t-l-t credidisse, quod Christus
a morte resurrexerit, et ad ccelum revera ascenderit : qUod ego non
nego. Nam ipse etiam Abrahamus credidit, quod Deus apud
ipsum pransus fuerit, et omnes Israehtae, quod Deus e coelo
igne circumdatus § ad montem Sinai descenderit, et cum iis
immediate locutus fuerit §§, cum tamen hsec, et plura aha §§§
Imjusmodi apparitiones seu revelationes fuerint, captui et opini-
onibus eorum hominum accommodatse, quibus Deus mentem
suam iisdem revelare voluit. Concludo itaque, Christi a mortuis
resurrectionem revera spiritualem, et sohs fidehbus ad eorum
captum revelatam fuisse, nempe quod Christus aiternitate donatus
fuit *t, et a mortuis (mortuos hic inteUigo eo sensu, quo Christus
dixit: sinite mortuos mortiws suos sepelire) surrexit, simulatque

* Gerh.: aliq. attendere velis. .** Gerh
t G. : a6 illa. tt G. : quando tres.

sed ad. *^* Gerh. : opinor.
t-M" G : Apostolos omnino.
§ G. : (ircumductus, cui vocabulo adscripsit Leibnitius : puto circumdatus.
§§ G. : descenderit, cum tamen. §§§ G. : hce j^^itresque aliw.

*t G. : fuerit.

\ '

• t.

416

EPISTOLA XXXV.

vita et morte singularis sanctitatis exemplum dedit, et eatenus
discipulos suos a mortuis suscitat, quatenus ipsi hoc vitae ejus
et mortis exemplum sequuntur. Nec difficile esset totam Euangelii
doctrinam secundum hanc hypothesin explicare. Imo * caput
15. Ep. 1. ad Corinthios ex sola hac hypothesi explicari potest,
et Pauli argumenta intelligi, cum alias communem hypothesin
sequendo infirma appareant, et facili negotio refelli possint;
ut jam ** taceam, quod Christiani omnia, qute Judsei carnahter,
spiritualiter interpretati sunt. Humanam imbecillitatem tecunK
agnosco. Sed te contra rogare mihi Hceat, an nos homunciones
tantam Naturae cognitionem habeamus, ut determinare possimus,
quousque ejus vis et potentia se extendit, et quid ejus vim
superat *^* : quod quia nemo sine arrogantia prsesumere potest,
licet ergo absque jactantia, miracula per causas naturales,
quantum fieri potest, explicare, et quae explicare non possumus,
nec etiam demonstrare, quod absurda sint, satius erit judicium
de iis suspendere, et Religionem, uti dixi, sohi Doctrinae sapientia
adstruere. Loca denique Euangelii Johannis et Epistolae ad
Hebraeos iis, quae dixi, repugnare credis, quia Linguarum
orientaHum phrases Europseis loquendi modis metiris ; et, quamvis
Johannes suum Euangehum Graece scripserit, hebraizat tamen.
Quicquid sit, an credis, quando Scriptura ait, quod Deus in
Nube sese manifestaverit, aut quod in Tabernaculo et in Templo
habitaverit, quod ipse Deus naturam Nubis, TabernacuH, et t
TempH assumpserit ft ? Atqui hoc summum est, quod Christus
de se ipso dixit fit, se sciHcet templum Dei esse, nimirum
quia, ut in meis prsecedentibus § dixi, Deus sese maxime in
Christo raanifestavit ; quod Johannes ut efficacius exprimeret,
dixit, verbum factum esse carnem. Sed de his satis.

epistola lxxvi. 417

Epistola LXXVI (olim lxxiv).

Nooilissimo Jiiveni

ALBERTO BUEGH

B. D. S.

S. D.

Responsio ad Epistolam LXVIL

Quod, ab aHis mihi relatum, credere vix potueram, ex tuis
tandem Hteris inteHexi ; nimirum te non tantum Romanae
Ecclesiae membrum effectum, ut ais, sed et ejus acerrimum
propugnatorem esse, jamque maledicere, et petidanter in tuos
adversarios debacchari didicisse. Ad easdem nihil respondere
proposueram, certis tibi magis opus esse temporis usu quam
Ratione, ut ad te tuosque restituaris ; ut jam taceam aHas
causas, quas tu oHm probasti, quando de Stenonio * (cujus
nunc vestigia sequeris) sermo inter nos fuit. Sed amici quidam,
qui ex egregia tua indole magnam spem mecum conceperant,
me summopere rogarunt, ne amici ofticio deessem, et id potius
cogitarem, quod nuper fueris, quam quod nunc sis, et aHa
hujusmodi ; quibus tandem adductus sum haec pauca tibi
scribere, enixe rogans, ut eadem aequo aninio legere digneris.

Neque hic Sacerdotum et Pontificum vitia, ut Ecclesiae
Romanse adversarii solent, narrabo, quo te ab iisdem avertam.
Solent enim haec saepe malo ex affectu vulgari, et magis ad
irritandum quam ad docendum adduci. Imo concedam, in Romana
plures reperiri magna^ eruditionis viros, et probatae vitae, quam
in aHa quacunque Ecclesia Christiana: plures enim hujus
Ecclesiae membra cum sint, plures etiam cujuscunque conditionis

* G.: Primo. ** G. : ut taceam. %* G. : extendat . . . superet.

fG. :«!«#. ^i G.'. sutmerit. t-Z-t G.: dixerit. § G.: prwcedentihus meis^

* Nic. Stenonia f. (Niels Stensen), anno 1638 Havniae natus, medicns
d. 27. m. Julii a. 1660. in Album Studiosornm Lugduno-Batavorum relatus,
triennium in Hollandia degerat. Deinde anno 1669. Florentiae, ubi Lector
erat Anatomiae, in ecclesiam Komanocatholicam receptus, anno 1675.
Sacerdos factus, post Spinozae mortem Vicarium Apostolicum egit in
Germania Inferiori et Dania. Mortuus est Suerini a. 1686. FlorentiaB scrip-
tum ediderat contra Spinozse Tractatum Theologico-politicum, c. t. Epi-
stola ad novte philosophi(e reformatorem (1675), deque sua ipsius conver-
sione egit in epistola altera, a. 1680, Hanoverse edita, in qua, uti et in
priori illa, Spinozie ejusque asseclaram mentio fit CfF. Manni, Vita del.
Monsign. Nicolo Stenone di Danemarca (Firenze, 1775.), et quae amica
manu nobiscum communicavit vir doct. Harald Hoflfding Havniensis.

418

EPISTOLA LXXVI.

viri in eadem reperiuntur. Hoc tamen negare minime poteris,
nisi forte cum Ratione meraoriam etiam amisisti, in quacunque
Ecclesia plures dari viros honestissimos, qui Deum justitia et
charitate colunt; plures enim hujus generis inter Lutheranos,
Retbrmatos, Mennonitas, et Enthusiastas novimus, et, ut alios
taceam, parentes tuos nosti, qui tempore Ducis Albani pari
animi constantia ac libertate omnium tormentorum genera
propter Religionem passi sunt; ac proinde concedere debes,
vitje sanctitatem non esse Romanse Ecclesiae propriam, sed
omnibus communem. Et quia per hoc novimus (ut cum Apostolo
Joh. 1. Epist. cap. 4. vers. 13. loquar), quod in Deo manemus,
et Deus manet in nobis, sequitur, quicquid Romana Ecclesia
ab ahis distinguit, superfluum omnino esse, et consequenter ex
sola superstitione institutum. Est enim, ut cum Johanne dixi,
justitia et charitas unicum et certissimum verae fidei Catholicae
signum, et veri Spiritus Sancti fructus, et ubicunque ha3C
reperiuntur, ibi Christus revera est, et ubicunque desunt, deest
Christus. Solo namque Christi Spiritu duci possumus in amorem
justitige et charitatis. Hrec si tecum recte voluisses perpendere,
nec te perdidisses, nec tuos parentes in acerbum ma^rorem
conjecisses, qui tuam fortunam nunc misere deflent.

Sed ad tuam Epistolam revertor; in qua primo defles, quod
me a scelestorum Spirituum Principe circumduci patiar. Sed
quseso bono animo sis, atque at te redi. Cum mentis compos
eras, Deum infinitum, ni fallor, adorabas, cujus virtute omnia
absolute fiunt et conservantur : jam vero Principem Dei hostem
somnias, qui invito Deo homines plerosque (rari quippe boni)
circumducit et decipit, quos propterea Deus huic scelerura
magistro in leternura cruciandos tradit. Patitur crgo diy.na
jusfitia, ut Diabolus horaines impune decipiat ; at rainime,
homines, misere ab ipso Diabolo deceptos et circuraduclos,

manere irapunes.

Atque hiec absurda toleranda adhuc essent, si Deura adorares
infinitura et «ternura, non illura, quera Chastillon in oppido
Tienen, sic a Belgis nuncupato, equis coraedendura irapune
dedit. Et rae defles niiser ? raearaque Philosophiara, quara
nunquam vidisti, chymaeram vocas? 0 mente destitute juvenis,
quis te fascinavit, ut suraniura illud et aiternum te devorare et
in intestinis habere credas?

Ratione taraen velle uti videris, meque rogas, qiiomodo sciam,
meam PJiilosophiam oplimam esse inter illas omnes, quw miquam
in mundo doctce fuenmt, etiamnum docentur, aut unquam im-

EPISTOLA LXXVI.

419

posterum docehunfur? quod profecto longe meliori jure te rogare
possura. Nara ego non praesurao, rae optiraara invenisse Philo-
sophiara, sed verara rae intelligere scio. Quoraodo autem id
sciam, si roges ; respondebo, eodera modo ac tu scis, tres Angulos
Trianguli tequales esse duobus rectis; et hoc sufficere negabit
nemo, cui sanum est cerebrum, nec spiritus immundos soraniat,
qui nobis ideas falsas inspirant veris similes : est enim verum
index sui et falsi.

At tu, qui demura optimara ReHgionera, vel potius optiraos
viros invenisse praesumis, quibus credulitatem tuara addixisti,
qut scis, eos optimos esse inter omnes, qui alias Reliyiones docue-
runt, etiamnum docent, aut imposterum docehunt? an omnes
illas religiones tam antiquas quam novas, quce hic, et in India,
et ubique per totum terrarum orhem docentur, examinasti? Et
quamvis illas rite examinaveris, quomodo scis te optimam elegisse ?
quandoquidera tuse fidei rationera nuUam dare potes. At dices,
te in interno Spiritus Dei testimonio acquiescere, reliquos autem
a scelestorum Spirituum Principe circumduci ac decipi; sed
omnes, qui extra Ecclesiam Romanara sunt, eodera jure id,
quod tu de tua, ipsi de sua pnedicant.

Quod autera addis de coramuni hominura myriadum consensu,
deque non * interrupta Ecclesise successione, etc, ipsissima
Pharisjeorum cantilena est. Hi namque, non minori confidentia
quam Ecclesise Romanse addicti, testiura myriadas exhibent,
qui, «quaH ac Roraanorura testes pertinacia, audita tanquam
ab ipsis experta referunt. Stirpem deinde suam ad Adamum
usque proferunt. Eorum Ecclesiam in hunc usque diem propa-
gatara, iraraotara, et soHdam invito hostiH Ethnicorum et Chris-
tianorura odio permanere, pari arrogantia jactant. Antiquitate
omniura maxirae defenduntur. Traditiones ab ipso Deo acceptas,
seque solos Verbura Dei scriptum et non scriptum servare, uno
ore clamant. Oranes hsereses ex ns exiisse, ipsos autura con-
stantes aHquot annorura miHia absque uUo imperio cogente,
sed solo superstitionis efficacia mansissse, negare nemo potest.
Miracula, quae narrant, delassare valent miHe loquaces. Sed,
quo sese maxirae efferunt, est, quod longe plures, quara ulla
natio, martyres numerent, et nuraerura quotidie augeant eorum,
qui pro fide^ quam profitentur, singulari animi constantia passi
sunt ; neque hoc mendacio : ipse enim inter aHos quendara Judam,

* Ed. Pr. omittit non.

.'\A

.■(

420

EPISTOLA LXXVI.

qufcm fidum appellant *, novi, qui in mediis flammis, cum jam
mortuus crederetur, hvmnum, qui incipit, Tibi Deus ammam
meam offero, canere incepit, et in medio cantu exspiravit.

Ordinem Romanse Ecclesiie, quem tantopere laudas, politicum,
et plurimis lucrosum esse fateor; nec ad decipiendam plebem
et hominum animos coercendum commodiorem isto crederem,
ni ordo Mahumedanse Ecclesise esset, qui longe eundem ante-
cellit. Nam a quo tempore haec superstitio incepit, nuUa in
eorum Ecclesia schismata orta sunt.

Si igitur recte calculum ineas, id solum, quod tertio loco
notas pro Christianis esse videbis; quod scilicet viri mdocti et
viles totum fere orbem ad Christi fidem convertere potuennt.
Sed hjec ratio non pro Romana Ecclesia, sed pro omnibus, qui
Christi nomen profitentur, militat. -c^ , •

At pone, omnes, quas adfers, rationes sohus Romana) Ecclesife
esse Putasne te iisdem ejusdem Ecclesiae authoritatem ma-
thematice demonstrare? Quod cum longe absit, cur ergo vis,
ut credam, meas demonstrationes a scelestorum Spirituum
Principe, tuas autem a Deo inspirari? prc^sertim cum videam,
et tu» hterae clare indicent, te hujus Ecclesiae mancipium
factum, non tam amore Dei ductum, quam mferorum metu,
qui superstitionis est unica causa. Est ne hsec tua humilitas,
ut nihU tibi, sed ut aUis, qui a plurimis damnantur, credas?
an arrogantise et superbi» ducis, quod Ratione utar, et m hoc
vero Dei Verbo, quod in Mente est, quodque nunquam depravan
nec corrumpi potest, acquiescam? Apage hanc exitiabilem
superstitionem, et, quam tibi Deus dedit, Rationem agnosce,
eamqiie cole, nisi inter bruta haberi vehs. Desine mquam,
absurdos errores mysteria appellare, nec turpiter confunde illa,
quje nobis incognita vel nondum reperta sunt, ciim us, qu^e
absurda esse demonstrantur, uti sunt hujus Ecclesise hornbiha
secreta, qu«, quo magis rectse Rationi repugnant, eo ipsa
intellectum transcendere credis. . . , . j

Caeterum Tractatus Theologo-Pohtici fundamentum, quod
scihcet Scriptura per solam Scripturam debeat exponi, quodque
tam proterve absque ulla ratione falsum esse clamas non
tantum supponitur, sed ipsum verum seu firnmm esse apodictice
demonstratur; pnecipue cap. 7., ubi etiam adversanorum
opiniones confutantur; quibus adde, quse in fine cap. 15.
demonstrantur. Ad hajc si attendere veHs, et insuper Ecclesi^

• Vallisoleti anno 1644. concrematum.

EPISTOLA LXXVI.

421

Historias (quarum te ignarissimum video) examinare, ut videas,
quam falso Pontificii plurima tradunt, et quo fato, quibusque
artibus ipse Romanus Pontifex post sexcentos demum annos
a Christo nato Ecclesise principatum adeptus est, non dubito,
quin tandem resipiscas. Quod ut fiat tibi ex animo opto.
Vale, etc.

E P I S T O L A LXXVII (OLIM XXIV).

Viro Clarissimo
B. D. S.

HENRICUS OLDENBURGIUS

£v 'jtQdtteiv,
Responsio ad Epistolam LXXV.

Rem acu tetigisti, dum percipis causam, quare fatalem illam
rerum omnium necessitatem vulgari nollem, ne scihcet virtutis
exercitium inde sufflaminaretur, nec prsemia ac poense vilescerent.
Quje in eam rem novissimse tuse htterae suggerunt, necdum
«onficere hoc negotium, Mentemque humanam tranquillare
videntur. Etenim, si nos homines in omnibus actionibus nostris,
morahbus seque ac naturahbus, ita in potestate Dei sumus, ut
lutum in manu figuh, qua fronte quaeso accusari ullusnostrum
potest, quod hoc vel illo modo egerit, cum secus agere ipsi
omnino fuerit impossibile? An non ad unum omnes regerere
Deo poterimus, Inflexibile fatum tuum ac irresistibilis tua
potestas nos eo adegit, ut sic operaremur, nec operari ahter
potuimus; cur igitur, et quo jure nos dirissimis poenis manci-
pabis, quas nuUatenus evitare potuimus, te omnia per supremam
necessitatem pro arbitrio et beneplacito tuo operante et diri-
gente? Cum tu dicis, Homines coram Deo nulla aha de causa
esse inexcusabiles, quam quia sunt in potestate Dei ; Ego
argumentum illud plane inverterem, diceremque majori, ut
videtur, ratione, Homines ideo plane esse excusabiles, quia in
potestate Dei sunt. In promptu enim est omnibus objicere,
Ineluctabihs est potestas tua, o Deus; quare merito, quod
ahter non egi, excusandus videor.

422

EPISTOLA LXXVII.

Deinde, quod Miracula et Ignorantiam pro aequipollentibus
etiamnum capis, videris potentiam Dei, et Hominum etiam
acutissimorum scientiam, iisdem finihus concludere ; quasi nihil
agere vel producere Deus queat, cujus rationem reddere homines
non possint, si omnes ingenii vires intendant. Adhfec Historia
illa de Christi Passione, Morte, Sepultura, Resurrectione vivis
adeo coloribus genuinisque descripta videtur, ut vel appellare
conscientiam tuam ausim, credasne illa Allegorice potius quam
literaliter esse accipienda, dummodo de Historise veritate fueris
persuasus? Circumstantia) illae, quae ab Euangelistis ea de re
adeo dilucide sunt consignatae, urgere penitus videntur, historiam
illam ad literam esse capiendam. Hsec paucis ad argumentum
illud notare porro volui, quibus ut ignoscas, et pro candore
tuo amice respondeas, enixe rogo. Dom. BoyUus te officiose
resalutat. Quid Regia Societas nunc agat, alia vice exponam.
Vale et me amare perge.

Londini, 14. Januar. 1676.

Epistola LXXVni (oLTM xxv).
Viro Nobilissimo et Dodissimo
HENRICO OLDENBURGIO

B. D. S.
Responsio ad prcecedentem.
Exemplura alternm una cum Ep. LXXIII et LXXV a Gerhardto editum.
Nobilissime Domine,

Quod in prsecedentibus meis dixi, nos ideo esse inexcusabiles,
quia in Dei postestate sumus, ut lutum in manu figuli, hoc
sensu intelligi volui, videhcet quod nemo Deum redarguere
potest, quod ipsi naturam infirmam seu animum impotentem
dederit. Sicut enim absurde circulus conquereretur *, quod Deus
ipsi globi proprietates, vel infans, qui calculo cruciatur, quod
ei corpus sanum non dederit; sic etiam homo animo impotens
queri non potest **, quod Deus ipsi fortitudinem veramque

* Gerh. : quereretur.

** Gerh. — Ed. Pr. : qnferl poaset.

epistola lxxviii.

423

ipsius Dei cognitionem et amorem negaverit, quodque ipsi
naturam adeo infirmam dederit, ut cupiditates suas nec coercere
nec moderari possit. Nam naturge * cujuscunque rei nihil
aliud competit quam id, quod ex data ipsius causa necessario
sequitur. Quod autem naturae * uniuscujusque ** hominis non
competat, ut animo forti sit, et quod in nostra potestate ***
non magis sit, Corpus sanum, quam Mentem sanam habere,
negare nemo potest, nisi qui tam experientiam quam Rationem
negare velit. At, instas, si homines ex naturse necessitate
peccant, sunt ergo excusabiles ; nec quod inde concludere vehs,
expHcas; an scihcet quod Deus in eos irasci nequeat, an vero
quod beatitudine, hoc est Dei cognitione et amore, digni sint.
Sed, si primum putas, omnino concedo, Deum non irasci, sed
omnia ex ipsius sententia fieri; at nego, quod propterea omnes
beati esse debeant: possunt quippe homines excusabiles esse,
et nihilominus beatitudine carere, et niultis modis cruciari.
Est enim equus excusabilis, quod equus et non homo sit; at
n'hilom:nus equus et non homo esse debet. Qui ex morsu canis
furit, excusandus quidem est, et tamen jure suffocatur. Et qui
denique cupiditates suas regere, et metu legum easdem coercere
nequit, quamvis etiam ob infirmitatem excusandus sit, non
potest tamen animi acquiescentia, Deique cognitione et amore
frui, sed necessario perit. Neque hic necesse esse puto monere,
quod Scriptura, quando f ait, Deum in peccatores irasci, eum-
que judicem esse, qui de hominum actionibus cognoscit, statuit,
et judicat ft» ^ovq humano et secundum receptas vulgi opi-
niones loquatur, quia ipsius intentum non est Philosophiam
docere, nec homines doctos, scd obtemperantes reddere f-l-t-

Quo prseterea § pacto videar, ex eo, quod miracula et igno-
rantiam pro aequipollentibus sumpserim, potentiam Dei et homi-
num scientiam iisdem finibus concludere, non video.

Cseterum Christi passionem, mortem, et sepulturam tecum
hteraHter accipio, ejus autem resurrectionem allegorice. Fateor
quidem, hanc etiam ab EuangeHstis iis narrari circumstantus,
ut negare non possimus, ipsos EuangeHstas credidisse, Christi
eorpus resurrexisse et ad ca?lum adscendisse, ut ad Dei dextram
sederet; et quod ab infidelibus etiam potuisset videri, si una
in iis locis §§ adfuissent, in quibus ipse Christus discipuHs

* * G. : in pot. nostra.

* G.: ad naturam. ** G. : cujuffqne. ^

t G. : quod quando scriptura. ft G. : judicat et stattiit.

t.j.t G. : farere. § G. : propterea. ij§ G, : iis m locis.

424

EPISTOLA LXXVIII.

apparuit; in quo tamen, salva Euangelii doctrina, potuerunt
decipi. ut aliis etiam Prophetis contigit, cujus rei exempla in
praecedentibus dedi. At Paulus, cui etiam Christus postea *
apparuit, gloriatur, quod Christum non secundum carnem sed
secundum spiritum noverit.

[Addit G.: Pro Catalogo librorum nobilissimi Domini Boylii
maximas ago gratias. Denique R. Societatis prsesentia negotia
data occasione ex te scire expecto.] Vale, Vir amplissimo, et
mo omni studio atque affectu tuum esse crede.

[HagBEf Comitum, 7 Feb. 1676.]

Epistola LXXIX.

Clarissimo Viro

DoM. Benedicto de Spinosa

HENR. OLDENBURG

S. P.
Besponsio ad prcecedentem.
Ex autographo Amstelodamensi.

In novissimis tuis 7 Febr. ad me exaratis supersunt non-
nuUa, quse stricturam mereri videntur. Ais, queri hominem non
posse, quod Deus ipsi veram sui cognitionem, et sufficientes ad
peccata vitanda vires, negaverit, cum naturae cujusque rei
nihil aliud competat, quam quod ex causa ejus necessario
sequitur. At dico Ego, quandoquidem Deus creator hominum
ipsos ad suam imaginem formaverit, quae sapientiam et boni-
tatem et potentiam in conceptu suo videtur implicare, omnino
sequi videtur, magis in potestate hominis esse, Mentem sanam
quam corpus sanum habere, cum physica Corporis sanitas a
principiis mechanicis, sanitas vero Mentis a TtqoaLQiGu et con-
silio dependat. Subjungis, posse homines esse inexcusabiles, et
tamen multis modis cruciari. Hoc durum primo aspectu videtur ;
quodque probationis loco subnectis, ex morsu canem furentem

* G.: ChrisUis postea etiam.

EPISTOLA LXXIX.

425

excusandum quidem esse, sed tamen jure trucidari, rem conficere
non videtur ; cum ejusmodi canis occisio ssevitiam argueret, nisi
necessaria ad id foret, ut alii canes ahave animaUa, et ipsi
homines, a furibundo ejusmodi morsu essent prseservandi. At
si Deus Mentem sanam inderet hominibus, uti potest, nulla
foret vitiorum contagies pertimescenda. Et sane crudele admodum
videtur, Deum seternis, vel saltem diris ad tempus cruciatibus
devovere homines ob peccata, quae nullatenus poterant ab iis
evitari. Adhaec totius S. Scripturae tenor id supponere et implicare
videtur, posse homines abstinere a peccatis: abundat quippe
abominationibus et promissis prsemiorum et poenarum denun-
ciationibus, quae omnia videntur contra peccandi necessitatem
militare, et poenarum evitandarum possibiHtatem inferre: quo
negato Mens humana non minus mechanice quam humanum
corpus agere dicenda foret.

Porro, quod Miracula et Ignorantiam pro sequipoUentibus
sumere pergis, hoc fundamento niti videtur, quod creatura possit
debeatque intinitam creatoris potentiam et sapientiam perspectam
habere ; quod utique secus se habere, mihi hactenus est persua-
sissimum.

Denique quod affirmas, Christi passionem, mortem, et sepul-
turam hteraliter quidem accipienda esse, Resurrectionem vero
ejus allegorice, nullo, quod mihi apparet, argumento a Te
fulcitur. iEque Hteraliter tradi in Evangeliis videtur Resurrectio
Ohristi, ac reliqua. Et hoc Resurrectionis articulo tota ReHgio
Christiana ejusque veritas nititur, eaque sublata Christi Jesu
missio ac Doctrina coelestis collabascit. Latere te non potest,
quantopere laboraverit Christus a mortuis resuscitatus, ut disci-
pulos suos de Resurrectionis proprie sic dictse veritate con-
vinceret. Omnia iUa in aHegorias vertere veHe, idem est ac si
quis omnem EvangeHcae Historiae veritatem conveHere satagat.

Pauca haec rursus in medium adferre volui, pro mea philo-
sophandi Hbertate, quam ut boni consulas, enixe rogo.

Dabam Londini d. 11 Febr. 1676.

Maxime de Regiae Societatis studus et exercitiis praesentibus
tecum agam, si Deus vitam et valetudinem concesserit

426 EPISTOLA LXXX.

Epistola LXXX (olim lxix).

Aciitissimo atque Doctissimo Philosopho

B. D. S.

EHRENFR. WALTH. DE TSCHIRNHAUS.

Vir Clarissime,

Primo difficulter admodum concipere queo, qui a priori cor-
porum existentia demonstretur, quae motus et figuras habent;
cum in Extensione, absolute rem considerando, nil tale occurrat.
Secundo erudiri abs te vellem, quomodo intelligendum sit,
cujus meministi Epistola de Infinito * his verbis, Nec tamen
concludunt talia omnem numerum superare ex partium multitu-
dine. Nam revera omnes Mathematici mihi videntur circa talia
infinita semper demonstrare, quod partium numerus sit tam
magnus, ut omnem assignabilem numerum superent, et in
exemplo, de duobus circulis ibidem allato, non hoc ipsum
declarare videris, quod tamen susceperas. Ibi enim tantum
ostendis, quod non hoc ipsum concludunt ex nimia spatii inter-
positi magnitudine, et quod ejus maximum et minimum non
haheamus; sed non demonstras prout volebas, quod id non
concludant ex partium multitudine, etc.

2. Maji, 1676.

EPISTOLA LXXXI.

427

Epistola LXXXI (olim lxx).

Nobilissimo atque Doctissimo Viro

EHRENFR. WALTH. DE TSCHIRNHAUS

B. D. S.

liesponsio ad prcecedenfem.

Nobilissime Vir,

Quod in Epistola de Infinito dixi, quod partium infinitatem
ex earum multitudine non concludant, hinc patet, quod, si ea

* Epist. XII. Yide snpra pag. 229.

ex earum multitudine concluderetur, non possemus majorem
partium multitudinem concipere, sed earum multitudo quavis
data deberet esse major, quod falsum est: nam in toto spatio
inter duos circulos, diversa centra habentes, duplo majorem
partium multitudinem concipimus quam in ejusdem dimidio, et
tamen partium numerus, tam dimidii quam totius spatii, omni
assignabili numero major est. Porro ex Extensione, ut eam
Cartesius concipit, molem sciHcet quiescentem, corporum exi-
stentiam demonstrare non tantum difficile, ut ais, sed omnino
impossibile est. Materia enim quiescens, quantum in se est,
in sua quiete perseverabit, nec ad motum concitabitur, nisi a
causa potentiori externa; et hac de causa non dubitavi olim
affirmare, rerum naturalium principia Cartesiana inutiha esse,
ne dicam absurda.

HagfE 5 Maji, 1670.

E P I s T 0 L A LXXXII (olim lxxi)

Acutissimo Doctissimoque Philosopho

B. D. S.

EHRENFR. WALTH. DE TSCHIRNHAUS.

Doctissime Vir,

Velum, ut hac in re mihi gratificeris, indi^ndo, qui ex
conceptu Extensionis secundum tuas meditationes varietas rerum
a priori possit ostendi, quandoquidem meministi opinionis Car-
tesii, in qua Cartesius statuit, se eam ex Extensione nullo alio
modo deducere posse, quam supponendo, motu a Deo excitato
hoc efFectum fuisse in Extensione. Deducit ergo juxta meam
opinionem corporum existentiam non ex quiescente materia,
nisi forte suppositionem motoris Dei pro nihilo haberes ; quan-
doquidem, qui illud ex essentia Dei a priori necessario sequi
debeat, abs te non sit ostensum; id quod Cartesius ostensurus
captum humanum superare credebat. Quare a te hanc rem
requiro, sciens bene. te alias cogitationes habere, nisi alia
sontica subsit forte causa, quare illud hactenus magnifestum
facere nolueris ; et si hoc, de quo non dubito, non opus fuisset,
tale quid obscure indicares. Sed certo tibi persuasum habeas,

428

EPISTOLA LXXXII.

quod, sive candide mihi aliquid indices, sive celes, raeus tamen
erga te aifectus immutatus maneat.

Rationes tamen, cur illud specialiter desiderem, hse sunt,
quod in Mathematicis semper observarim, quod nos ex quavis
re in se considerata, hoc est, ex definitione cujusque rei,
unicam saltem proprietatem deducere valeamus; quod si autem
plures proprietates desideremus, necesse esse, ut rem definitam
ad aUa referamus: tunc siquidem ex conjunctione definitionum
harum rerum novae proprietates resultant. Ex. gr. si circuli
peripheriam considerem solam, nihil aliud concludere potero,
quam quod ubique sibi similis sive uniformis existat, qua
quidem proprietate ab omnibus aliis curvis essentiahter diifert,
nec ullas alias unquam potero duducere. Veruni si ad alia
referam, nimirum ad radios ex centro deductos, ad duas lineas
sese intersecantes, aut plures quoque, plures utique hinc pro-
prietates duducere valebo. Quae quidem aliquo modo videntm*
adversari Prop. 16. Ethices, quae praecipua fere est T. hb.
tui Tractatus ; in qua tanquam notum assumitur, posse ex data
cujuscunque rei definitione plures proprietates deduci; quod
mihi videtur impossibile, si non ad alia referamus rem defimtam,
€t quod porro eifecit, ut non possim videre, qua ratione ex
Attributo aliquo solo considerato, ex. gr. Extensione infinita,
corporum varietas exsurgere possit; vel si existimas hoc quoque
non posse concludi ex unico solo considerato, sed omnibus
simul sumptis, vellem hoc edoceri abs te, et qua ratione hoc
concipiendum foret. Yale, etc.

Parisiis, 23 Jon. 1676.

EPISTOLA LXXXIII.

429

E P I S T 0 L A LXXXIII (OLIM LXXIl).

Nohilissimo atque Doctissimo Viro
EHKEXFR. WALTH. DE TSCHIRNHAUS

B. D. S.
Besponsio ad prcecedentem.
Nohilisfiime Vir,

Quod petis, an ex solo Extensionis conceptu rerum varietas
a priori possit demonstrari, credo me jam satis clare ostendisse.

id impossibile esse; ideoque materiam a Cartesio male definiri
per Extensionem, sed eam necessario debere explicari per
attributum, quod seternam et infinitam essentiam exprimat.
Sed de his forsan aliquando, si vita suppetit, clarius tecum
agam. Nam huc usque nihil de his ordine disponere mihi Hcuit.
Quod autem addis, nos ex definitione cujusque rei, in se
consideratae, unicam tantum proprietatem deducere valere,
locum forsan habet in rebus simplicissimis, vel entibus Rationis
(ad quae figuras etiam refero), at non in realibus. Nam ex hoc
solo, quod Deum definio esse Ens ad cujus essentiam pertinet
existentia, plures ejus proprietates concludo : nempe quod neces-
sario existit, quod sit unicus, immutabilis, infinitus, etc. ; et ad
hunc modum plura alia exempla adferre possem, quae imprae-
sentiarum omitto. Denique rogo, ut inquiras an Tractatus P.
Huet (nempe contra Tractatum Theologico-PoUticum), de quo
antea scripsisti, lucem jam viderit, et an mihi exemplar trans-
mittere poteris; deinde an jam noveris, qusenam ea sint, quae
de Refractione noviter inventa sint. Hisce vale, Nobilissime
Vir, et amare perge, etc.
Hagae Com. 15. Julii 1676.

CHRISTIANO HUGENIO (?) Cf. hiyus tom,
praef.

APPENDIX EPISTOLiE XLIX (pag. 359).

EPISTOLA

d e morho ob it uqu e

2>. CABTESIL

Ex apographo J. G. Graevii mana facto, quod Lugdani Batavoram est.

Vir Amicissime, Amicorum optime^

Iterum de amico nostro D. Moucherone, sed tria solum verba.
Omnino oportet, solum illum, sine uxore, sine familia Sereniss
Beginam meam visere, prcesentemque cum amicis in rem suam
consulere: est enim qui prolixe S. Begince. studia sua et in-
dustriam in hoc negotio offerat. Sed tamen nihil oUinehit,
licet forte etiam aliorum Heroum remis naviget, antequam S.
Begina vel ipsum Moucheronem viderit, vel per litteras, quw
ipsi stet sententia menti, intellexerit; idque S. Begince nomine
nunc notum ei facio.

Scis, ante plusculos menses Cartesium S. Beginam saluta-
tum in Sueciam venisse. Is heri antelucana funesta peripneu-
monia confectus animam efflavit, tantoque, si Bis placet, Phi-
losopho indigna catastrophe vitce fahulam clausit. Primo morhi
hiduo profundo somno sopitus Bheumatismo se distineripuldbat,
nil interim vel cibi vel potus vel medicince sumens. Alterum
hiduum insomnis planeque irrequietus egit, victus remediique
ceque abstinens. Diverterat D. Cartesius ad Ex. Dom. Chariut
legatum Gallicum, virum litteratum et gravem; rogabat isin-
stabatque apud cegrotum, accersi me, valetudinisque sucb curam

432

habere pateretur ; verum ille Uerum Uerumque ohstinate negare,
contraque, non adeo se Medicince rudem, ut aliena manu sibi
sU opus, pertendere. Quare, cum periculum in mora esset,
et S. Begina vel inviti rationem haberi vellet, jussu ejus Car-
tesium accedo, operamque, quanta in me est, quam humanis-
sime offero. Admittor, quamvis etiamnum cegre ; verum paucis
sermonibus ultro citroque habitis, cum de morbi natura deque
remedii genere idem non sentircmus, sine fructu discessi.
Vencesectionem adeo, contra gentis suce morem, metuebat, ut
ad solam ejus mentionem exhorrescerct et bis in hcec verba erum-
peret, Mrs. espargner [sic] le sang francois, teHiumque biduum
TtsTtaGiLOi dari peteret. Ego interim cogUabam, invitum qui
servat idem facit occidenti *, cumque instantis mortis nonjam
criiisia^ sed avaiKpLapritrita ts-niiriQLa se prodercnt, manum liben-
ter a\norituro abstinebam. Elapso deinde tertio biduo, falli
se jam et febre teneri querebatur, eaque ex alloquio meo, pau-
corum licet verborum minimeque contentioso, oborta. Nim. non
habui febrem, Symmache, nunc habeo **. Exsolvi mox brachium,
sancjuinemque ter eadem dic detrahi sibi, satis pro attrUisvi-
ribus copiosc, jubet. Octava clie singultus, sputa nigra, respi-
ratio ustB(OQog, oculi vacji, omnia funcsta. Ille vmum poscd
Quod infusum haberet Tahacum, vomitu hostem cxturbaturus ;
et mos erat gerendns, nisi in furorcm plane conjicere voluisses
hominem obstinatum, ita tamen moderato consiho, ut vmo aqua
diluto levis sola immersionc tabaci odor afflaretur, ne obesse
magnopere posset rcmedium, alias in hoc affectu tantum non
occidere natum. Ego intcrea post carecta latebam ** , et ex
urina dsivbv pxincov tanquam anus fatidica mortis auguria
canebam. Nono omnia difficUia. Becimo summo mane Deo
animam rcddidU; ita spero voveoque, quamvis, si scripta ejus
diligenter examines, Theologus quidam pro nuper Atheismi
crimen illi objecerit. Illud imprimis mirandum m eo_ fuit,
quod cum ipse D. Legatus ex eodem prorsus morbo decum-
beret idem Cartesius me inconsulto ne minimum qmdem^gro
fi,eri\mssus esset, singnlaque remedia priBsensIevamenafferre
vidisset, adeo tamen ab omni medicina et medtct consdto toto
morbi decursu alienus fuerit, ut nc aspedum quidem meiim
nisi semel sustinuerit, dicereque, que s*il ne me voyoit point ^5,

• Horat A P 467. ** Martial. Epigr. V. 9. *.* Virgil. Ecl.III.20.
■§ Lege: l^ue' s'il devoit .nourir, ilmourroit avecplus de contenM
A ne(L) voyoit point (Baillet, Vie de Monsieur Des-Cartes, II, 418).

433

non erubuerU. Nunc mente fuisse motus, nec quicquam sani,
nisi sub fmem' vitw, de morbi sui more et modo protulisse
dicitur; valde caute, ut recuperatce sanitatis laus soli cegro,
commissi erroris foedUas morbo imputaretur. Ego tamen potius
sance ipsum mentis deliria decepisse crediderim ; deliravit enim
scepe in vita, adeo ut aocpov ti ctiam minimc hebetes in ejus
commentis vix inveniant. AudU sane ille passim vir magnus,
sed tamen ego homuncio nolim me sic laudari, cttammagnis
ausis cjusmodi colophonem imponere. Vcrum non decct for-
tassis tenuUatcm mcam vlrgula censoria configere virum in-
comparabilcm ; nescio cnim cui comparem, adeo ille in fatuo
hoc philosophandi modo palmam meretur. Quare, ut de cunctis
ille sajnentiam hactenus professis male meruU, ita debitum illi
clecus posteritatem repcndere facilepatior. Verbum nec amplius
addo ; xjarum enim abest quin serio irascar tam protervis in-
geniis.

Vale, amicorum prcr.cipue, cunctosquc, quibus Wullenii me-
minisse dulcc cst, plurimum a me salvere jube; sub quo cata-
logo quos complectar, quid opus est semper repetere? Quamvis
forte perpauci sint, modo boni, modo fidi, nU ultra moror ;
qualcm cestimare hahcreque te perpetim non desinet

T. Devinctiss.

JOAN A WULLEN *.

NB. Has literas Eegina IegendastradisibivoIuU,antcquam
mitterem; scire enim volebat, quid super obitu Cartesii ad
amicos meos scribercm; pcrlectis jussit serio caverem, ne in
alias manus venirent, tum propter legatum, ne quid offensionis
ex iis caperet, tum ne inimicis Cartesii per nos calumniandi
cjus materia traderetur. Quare prcelegendi quidem eas aliis
potestatcm tibi facio, ista conditione, id neminem carum facias
Dominum, quod cnixe per amicitiam nostram et fldcm tuam
te obtestor.

1 Fehruar. 1650. S. V. Stockholm.

* Joannes a Wullen Amstelodamensis viginti annos natus d. 30 m. Maji
a. 1629 inter studiosos Academiae Lugdunobatavae nomen dederat. Chris-
tiuam reginam anno 1654 Bruxellas secutus, paulo post in Sueciam re-
versus est, teste Is. Vossio in Burmanni Sylloge Epist. III. 677.

134

Hcec epistola clata erat ad D. Pisonem *.

• Gailielmus Piso Leidensis, anno 1610 aat 1611 natus, patre ut videtar
Ilermanno medico, ipse artem exercuit apud Joh. Mauritium Nassoviae
comitem, quocum ab anno 1636 ad 1644: in Brasilia ejus provincia degit.
Anno 1645 d. 4 m^ JMartii denuo in Album Academicum relatus, triennio
post de Medicina BrasiUensl lihros IV emisit, partem nempe Historiae
Natnralis BrasiliaB a Joa. de Laet editae. Amstelodami inde ab anno 1655
Collegii Medici Inspectorem egit; denique anno 1658 prodiere G. Pisonis
de Indife utriusque Re Naturali et Medica lihri XIV.

In Cartesii Vita anonyma quam scripsisse constat Adrianum Baillet
(Paris 1691, II. 417 in marg.) laudatur „Lettr. MS. de Wenlles k Gm\\2i\xmB
Pison du 1 1. Fevr. [novi styh] 1650" : quam nominis formam e Gallorum
relationibus MSS. manasse in aprico est. In libro J. Millet c. t. Descar-
tes, son histoire depuis 1687, etc. (Paris 1870) nescio quo auctore rectius
van Wulen legitur. Attaraen ipsam epistolam, cujus notitiam Bailletus
Graevio nostro debuisse videtur (1.1. Priface, p. xxvj), post illum a viris
doctis inspectam esse haud apparet.

EPISTOLARUM ORDO NOVUS CUM
USITATO COMPARATUR^

Ep. olim

hodie

Ep^ olim

hodie

Ep. oHm

hodie

XXVI

VIII

XLV

XXVII

LII

XLVI

ill

111

XXVIII

LIII

XLVII

XXIX

XII

LIV

XLVIII

XXX

XVII

XXXI

XVIII

LVI

LII

VII

XXXII

XIX

LVII

LIII

VIII

XXXIII

LVIII

LIV

XIII

XXXIV

XXI

LIX

XIV

XXXV

XXII

LVI

XVI

XXXVI

XXIII

LXI

LVII

XII

XXV

XXXVII

XXIV

LXII

LVIII

XIII

XXVI

XXXVIII XXVII

LXIII

LIX

XIV

XXXI

XXXIX

XXXIV

LXIV

XXXII

XXXV

LXV

LXIII

XVI

XXXIII

XLI

XXXVI

LXVI

LXIV

XVII

LXI

XLII

XXXVII

LXVII

LXV

XVIII

LXII

XLIII

XXXVIII

LXVIII

LXVI

XIX

LXVIII

XLIV

XXXIX

LXIX

LXXX

LXXI

XLV

LXX

LXXXI

XXI

LXXIII

XLVI

XLI

LXXI

LXXXII

XXII

LXXIV

XLVII

XLIV

LXXII

LXXXIII

XXIII

LXXV

XLVIII

XLII

LXXIII

LXVII

XXIV

LXXVII

XLIX

XLIII

LXXIV

LXXVI

XXV

LXXVIII

LXXV (Brud.) LXIX

i'!:

Y LIBRARIES
cated '■•■

•■••••

■ -tvM
■• ••t>»
• «>•••

■ ■■■-•••

i liMtf
«•■■•ffl

«■«•••I
' >■»•••
>/•••■••
• ■••I
If •••••(
»*■••••••

»•••••(

I •*••••

^•■■•if
. 1 ■•■••
I ••«••■
i ' •«•

'*«••••

» ■•■•••

•!•••'«
«■•«I|

• •«•«

• ««•/,

«•«•••
(■■••■■■

^' •■•■•••«

f ■•••'•••(

l«f «•■•«••
><*•••(••■•
. <•«••■••»
■ (■••••••ti

I tiiff ■•i< I
■1 * (•■*■■•«

(••■••ili

• IflSMIl

I J4 •■•••« •

- !•••* "il

• «•'••M

••■«■ «w

^«■t( ■■

.'itvai !■«
ri ,«•■■•••■

)f A I <•( •• ••••

^ftt 1«
■ ■•I •■

COLUMBIA UN VERSITY

0032192690

i«

• >

>-^f', ':iJ^.ts^<?fy,-:^

VOLUME 3

'm^^mk^^

^ I

s^-^ta

~iV

i'0^^

^-Mm

•I

J^U-' 'X^-^'

•••

Columbia ?Hnibersiitp

intteCitpof^etDgorb

LIBRARY

'■••instl

• ••••••••T

MWIWIU

•>•••••'>■

■(••••••2

«•••••••]

"Mir

H««:V

«!il:U:(

lliniik
{■••••••I

■ ••••••1

ii:)|::|

• •••'•f

■'•■'!*■
•■••••t

•••■i"l
••■:!!■
«■•'••*r

• •••••!l

••••••■f

'"•'1!J

«•••••i

■ ■••••■I
(■•••••I

K:;;tt|
•■^•••'•i
.■^•••ii
^•••••ii

f I « ••••■

.■••••••I

■•■•••if

••••••H

•••(>•]
. ^•••••f

'«•«•••'
'•"■181

»::»::i

(•■••l<

r n»t •"!

>«•«••!

«•tilHj
••«#• ■%
3« 14« g
«•ii|»g

■"•9**1

■ ■*l«il

• •«■• "4

»•••••»
*•■•■■«

••••(•g
••■•••3
•••••••

■•■■•■•
-••(•••r

ttltK

"11

••••••■«

hu:::

%•••••••

BENEDICTI DE SPINOZA

0 P E E A.

q-^

BENEDICTI DE SPINOZA

OPERA

QUOTQUOT REPEETA SUNT.

RECOGNOVERUNT

J. VAN VLOTEN ei J. P. N. LAND.

E D I T I 0 A L T E R A.

TOMUS TERTIUS.

H A O A E C 0 M I T U M,

APUD MARTINUM NIJPIOFF.

MDCCCVC.

. . : ••

••••••*

«•;-«•»

« «

e « I

• c (

€ i
c r

Novioma"gi
Ex Officina H. C. A. Thieme.

">1

L. S.

De reliquis quae exstant philosophi scriptis brevissime tantura
dicendum videtur.

Tractatuli de Deo, Homine, ejusque Salute, cujus versionem
tantum vernaculam habemus, utrumque exemplum MS. hodie
BiWiothecae Eegiae Hagana? est. Horum neutrum ab ipso
interprete profectum ; unum ipso Spinozae saeculo nitide exaratum
ab indocto homine, qui orthographia utebatur modo prisca
modo recentiori; alterum saeculo XVIII ex illo descriptum, et
ex libidine etsi haud inscite emendatum a Joh. MonnikhofF
chirurgo Amstelodamensi philosophiae studioso. Attamen ad
illud reverti omnia suadebant, nec quidquam omittere prseter
ineptas rerum repetitiones ab interprete in margine factas et
eas vocabula scribendi rationes quarum usus jam florente
Spinoza amissus erat. Continuimus autem nos a Latina versione,
vel potius restitutione, lectoribus offerenda, ne forte documen-
torum veritati nostris interpretationibus officere videremur;
caeterum prostant libelli editiones Germanic» et Gallica, quas
curaverunt viri doctissimi Sigwart, Schaarschmidt, Janet.

Principia Cartesiana, Cogitationes Metaphysicse, hbellus de
Iride, ex editionibus principibus repetita sunt. Hujus quum
duo exemplaria innotuerint, Haganum unum, alterum in biblio-
theca D. Bierens de Haan matheseos professoris, in utroque
tanquam appendicem invenimus programma quoddam, ut tunc

224118

::>i.v<

loquebantur, ad Probabilium calculum pertinens, quod et ipsum
Spinozae vindicandum duximus.

Compendium Grammatices Linguae Hebraeae imperfectum
mendis inquinatum erat nemini vel tironi tolerandis, quibusque
purgandis vix manum admoverant aut Paulus aut Bruderus.
Et quamquam nobis constat, auctorem in libro absolvendo
nonnulla quae scripsisset accuratius expressurum fuisse, tamen
emendanda putavimus quae ille ne dormitans quidem scribere
potnisset.

Itaque jam absoluto opere restat ut gratias agamus quam
maximas omnibus qui et consilio et opera sua nos adjuvarunt,
lectorisque veniam petamus si quid a nobis vel praetermissum
vel peccatum fuerit. Atque in primo quidem tomo qusedam
mutanda esse comiter monuit is qui Ethicam Belgice interpre-
tatus est V. d. H. Gorter, nec dubitari potest quin sic scribere
oporteat auctore tum editione principe tum verborum contextu:

Pag. 57 vs. 1, qni et necessario — p. 59, vs. 7, affecium —
p. 96, vs. 9 a. f. Idece — p. 122 vs. 15 a. f. Naturce —
p. 157, vs. 2 a. f. CoroUarium / — p. 158 vs. 7 a. f. Corol-
larium II — p. 175, vs. 6 a. f. a/fectus — p. 177, vs. 6 sic
definire — p. 198, vs. 5 SchoL 2, Prop. 40, p. 2; — p. 201,
vs. 5 et denique — p. 216, vs. 12 a. f. per Coroll. 1 Prop.
55, p. 5, — p. 225, vs. 6 a. f. per Coroll. Prop 63.

Quod autem in p. 10 ann. 1 voci causatur negationem a
Paulo propositam addere noluimus, explanatur annotatione p. 141
collata pag. 58 vs. 25 sqq. ; etsi nunc, illam aegre desiderari,
Sigwartio monenti libenter concedimus.

Sed in his voluminibus quaedam seu mendosa seu minus
liquida nos fefellisse facile intelliget quicunque verba Latina,
nedum Hebraica punctis instructa, prelo subjecerit.

J. P. N. LAND.

CONTINENTUR HOC VOLUMINE

P. 1 — 104. KoRTE Verhandeling van God, de Mensch,

EN DESZELFS WeLSTAND.

P. 105—188. Eenati des Cartes Principiorum Philosophije

PaRS I. ET 11. MORE GEOMETRICO DEMONSTRAT^.

P. 189—234. Appendix, continens Cogitata Metaphysica.
P. 235-247. Stelkonstige Keeckening van den Reqenboog.
P. 248—252. Reeckening van Kanssen. .

P. 253 — 356. COMPENDIUM GrAMMATICES LlNGUiE HEBRiE^.

'<JI

KORTE VERHANDELING

VAN

O O D,

DE MENSOH,

EN DESZELFS

WELSTA.]SrD

/ft

Voor deze in de Latijnse taal beschreven door B. D. S.
ten dienste van zijne leerlinge die zig wilde begeven tot de
oeffeninge der Zeedekonst en icaare Wijsbegeertey

En nu in de Neerduytse spraak overgezet ten dienste van
de Liefhebbers van tvaarheid en deugd: op dat die daarvan zo
breed opgeven, en hun drek en vuyligheid aan de eenvoudige
voor amberdegrys in de vuyst duwen, een maal de mond gestopt
mogten worden, en ophouden te lasteren, dat zy nog nietver-
staan ; God, hun zelven, en malkanders welstand helpen in agt
neemen, En die krank in't verstand zijn door den geest der
Zagtmoedigheid en Verdraagzaamheid geneezen, naa't Voorbeeld
van de Heer Christus, onzen besten Leermeester.

m. 1

^ » •

~ I .^ i

In cod B (Johannis Monnikhoffii manu exarato) libelli titalus hic est :

ETHIC A

EERSTE DEEL

VAN

ZEDE-LEER,

aoD

VERVAT IN TWEE DEELEN,

CAP. I.

WAAR IN GEHANDELD WORD

I. Van Gods bestaan, en Eigenschappen.

n. Van den Mensch, ten opzigte van den aart en oorspronk
hunner Hartstogten, het gebruyk haarer Reeden daar omtrent,
en welk het middel is waar door zy tot hun Heyl en opperste
vrijhijd worden opgelijd.

Benevens een Anhangzel; behelsende, een kort ontwerp
over de natuur der Zelfstandighijd ; als meede die van de
. menschelijke Ziel, en haar vereeneging met het Lichaam.

ZAMENGESTELD

door

BENEDIGTUS DE SFINOZA.

DATGODIS. •

Belangende dan het eerste, namenlijk of * 'er een God is?
dat zeggen wy te konnen bewezen worden:
Voor eerst {a priori of) van vooren aldus:

1. AUes wat wy klaar en onderscheiden verstaan aan de
natuur * van een zaak te behooren, dat konnen wy ook met
waarheid van die zaak bevestigen;

Maar dat de wezentheid aan de natuur Gods toebehoort,
konnen wy klaar en onderscheidenthjk verstaan ;
Ergo.
Anderzints ook aldus:

2. De wezentheeden van de zaaken zijn van alle Ewigheid,
en zuUen in alle ewigheid onveranderlijk blijven;

* Cod, B. : Belangende dit, dat. Porro eas scriptiones, quibus sermonem
tantum elegantiorem reddere studuit Monnikhoffius, repetere supersedemus.

* Verstaat de bepaalde natuur, door dewelke de zake is dat ze is, en
dat van haar in generlei wijze kan afgescheide worden, zonder ook met
een die zaak te vernietigen : als dat tot het wezen van een Berg behoort
dat hy een dal hebbe, of 't wezen van de Berg is dat hy een dal hebbe ;
hetwelk waarlijk eeuwig en onveranderlijk is, en altijd moet zijn in 't
concept van een Berg, schoon hy nooit was of is.

DEEL I. CAB. I.

4 KORTE VERHANDELINO.

c : : ••. •••

«I • . • • •

De we2etitlrjkh'ei^*Gods is wezentheid;

Ergo^'y, .',,•:.•:: :

^A^podsi^idriUst^^Ati agteren aldus:

Indien de mensch een Idea van God heeft, zo moet God
formelijk zijn;

Maar de mensch heeft een Idea van uod;

Ergo.

Het eerste bewijzen wy aldus:

Als 'er een Idea van God is, zo moet de oorzaak deszelfs
formelijk zijn, en in zig vervatten alles wat de Idea voorwer-

pelijk heeft;

Maar daar is een Idea van God;

Ergo.

Om het eerste dezes bewijsredens te tonen, zo stellen wy

deze volgende grondregulen, te weten:

1. dat de kennelijke dingen oneindelijk zijn ;

2. dat een eyndig verstand het oneyndige niet kan begrijpen ;

3. dat een eyndig verstand door zigzelfs, ten zij het van
iet van buyten bepaald wordt, niet en kan verstaan; omdat,
gelijk het geen magt heeft alles gelijkelijk te verstaan, alzo
weinig heeft het ook magt om te konnen exempU gratia, dit
eer als dat, of dat eer als dit, beginnen of aanvangen te ver-
staan. Het eerste dan, nog ook het tweede niet konnende, zo
en kan het niets.

De eerste (of major) wordt aldus bewezen:

Indien de verzieringe van de mensch alleen oorzaak was van
zijn Idea, zo zoude het onmogelijk zijn, dat hy iet zoude kon-
nen begrijpen, maar hy kan iet begrijpen; Ergo.

Het eerste wordt bewezen door de eerste grondregel : name-
lijk dat de kennelijke dingen oneyndelijk zijn. En volgens de

» Uyt de beschrijvinge hierna Cap. 2 van dat God oneyndige eygen-
schappen heeft, konnen wy zijne wezentheyd aldus bewijzen : Al dat wy
klaar en onderscheide zien tot de natnur van een zaak te behooren, dat
konnen wy ook met waarheid van die zaak bevestigen; maar aan de
natunr van een wezen dat oneindige eigenschappen heeft, behoort een
eigenschap, dewelke is Zijn; Ergo. Hierop nu te zeggen, dat dit [5. dat
isl wel bevestigt van de Idea, maar niet van de zaak zelfs, is vals :
want de Idea en bestaat niet materialiter van de eigenschap die tot dit
wezen behoort, alzo dat [B. om. dat] het geen 't welk bevestigt wordt,
en is noch van de zaak noch van datgeen 't welk van de zaak pevestigt
word • alzo dat tusschen de Idea en het Ideatum een groot onderscheid
is: eA daarom dat het \B. om. hetl geene dat men bevestigt van de zaak,
dat en bevestigt men niet van de Idea, et vice versa.

tweede grondregel en kan hy niet alles verstaan, dewijl het
menschelijk verstand bepaald is, en door geen uytterlijke
dingen bepaald wordende, om dit cerder als dat, en dat eerder
als dit te verstaan, zo zoude het onmogelijk zijn, dat het,
volgens de derde regel, iets zoude konnen verstaan.

♦ 1

* B hanc paragraphum ita habet: Wijders, wijl volgens de eerste grond-
regel de kennelijke dingen oneindelijh zijn, en volgens de tireede grond-
reegel het eindige verstand niet alles kan begrijpen, en het zelve volgens de
derde grondrtegel geen magt heeft om dit eerder als dat, en dat eerder
als dit ie verstaan, zoo zou, indien het door geen uytierlijke dingen daar
toe icierd bepaald, H onmogelijk zijn dat het iet zottde konnen verstaan.
Porro perperam in orationis contextum recepit annotationis partena pri-
orem, quam A ita in marginem relegaverat, nt altera pars ad ipsius
verba andere Tdeas veluti nota quaedam secundaria adjecta esse videretur.

» Voorders te zeggen, dat deze Idea een verzieringe is, dat is ook
vals: want het is oumogelijk die te hebben zo z'er niet en is; en dit
word hier nu getoont pag. 6, daar wy dit nog by doen.

Het is wel waar, dat wy van een Idea die ons jsenmaal eerst van de
zaake zelfs is hergekomen, en zo in abstracto algemeen van ons gemaakt
ziinde, dat daarna van die zelve in ons verstand veel bezondere worden
verziert, die wy dan ook veel andere, en van andere zaaken afgetrokkene
eygenschappen konnen toedigten. Maar dit is onmogelijk te konnen doen,
zonder alvorens de zaake zelfs, van dewelke zy aftrekzels zijn, gekend
te hebben. Doch eens gesteld, dat deze Idea een verzierzel is, zoo moeten
dan alle andere Ideas, die wy hebben, niet min verzierzels zijn. I>it zo
zijnde, van uaar dan komt ons in dezelve zo groot een onderscheidV
Want wv zien eenige die het onmogelijk is dat ze zijn ; e. g. alle nion-
sterdieren die men van twee naturen zoud fzainen zetten, als een dier
dat een vogel en een paard zoude zijn, en diergelijke, die onmogelijk m
de Natuur, die wy bevinden anders te zijn gesteld, plaats konnen hebben;
andere Ideas, wel mogelijk maar niet noodzakelijk dat ze zijn ; van de-
welke nochtans of ze zijn of niet zijn, haar wezen altijd noodzaakelijk
is • als de Idea van een driehoek, en die van de liefde in de ziel zonder
H lichaara, enz.; alzo dat, alschoon ik eerst dacht, dat ik die verzierd
hadde, daarna nochtans gedwongen worde te zeggen dat zy niet te min
[B add. in] hetzelve zijn, en zouden zijn, schoon ik of geen mensch ooyt
om haar gedagt hadde. En hierom dan en zijn zy van my niet verzierd,
en moeten ook buyten my een subjectum hebben hetwelk ik niet en ben,
zonder welk subjectum zy niet en konnen zijn. Boven deze isser noch
een derde idea, en die is maar een eenige ; en deze brengt met zig een
noodzakelijk zijn, en niet als de voorgaande alleen dat ze kan zijn : want
die haar wezen was wel noodzakelijk, maar niet haar wezentheid; maar
van deze is de wezentheid ende het wezen beyde noodzakelijk, en is
zonder de zelve niet. Alzo zie ik dan nu, dat van my geen waarheid,
wezen, of wezentheid van eenige zake afhangt: want, als in de tweede soorte
van Idegn getoont is, zonder my zijn zy 't geene dat ze zijn: of na t
wezen alleen, of na 't wezen en de wezentheid beyde. En zo ook dan, ja
veel meer bevinde ik dit waar te zijn in deze derde eenige Idea^ en dat
niet alleen, dat het van my niet af en hangt, maar in tegendeel, dat hy
alleen [hane vocem om. B.] moet zyn het subjectum van 't geen ik van

O KORTE VERHANDELING.

Uyt alle hetwelk dan het twede bewezen word, namelijk'
dat de oorzaak van de Idea des mensche niet is zijne vei-zieringe
maar eenige uytwendige oorzaak, die hem dringt het eene eerder
als het andere te verstaan, zijnde niet anders, als dat die din-
gen formelijk zijn, en hem nader als andere, welkers voorwer-
pelijke wezentheid in zijn verstand is. Zo nu de mensch de
Idea van God heeft, zo is het klaar dat God formelijk moet
z^jn, dog niet uytstekentlijk, aangezien boven of buyten hem
niet wezentlijker of voortreffelijker is. Dat nu de mensch de
Idea van God heeft, zulks is klaar, dewijl hy zijne eygen-
schappen ^ verstaat, welke eygenschappen van hem niet konnen
voortgebragt worden, omdat hy onvolmaakt is. Maar dat hy
nu deze eigenschappen verstaat, is hier uyt blijkelijk, dat hy
namelijk weet, dat het oneyndige van geen verscheide bepaalde
deelen kan tezamengezet worden ; datter geen twee oneyndelijke
en konnen zijn, maar Een Eenig; dat het volmaakt en onver-
anderlijk is, als wel wetende dat geen zaake door zig zelfs
haar eygen vernietinge zoekt; en meede, dat het tot of in

DEEL I. CAP. I. /•

iet beter niet en kan veranderen ^, aangezien het vohnaakt is,
't welk het als dan niet en zoude zijn; of ook dat het zulks
niet en kan onderworpen zijn, door iet dat van buyten komt,
nadien het almagtig is, enz.

Uyt dit alles dan volgt klaarlijk, dat men en (a priori) van
vooren en (a posteriori) van agteren bewijzen kan dat God is.
Ja nog beter a priori. Want de dingen, die men als zoodanig
bewijst, moet men door haar uytterlijke oorzake betonen, het
welke in haar is een openbaare onvohnaaktheid, als dewelke
hun zelve door hun zelve niet en konnen te kennen geven,
maar alleen door uytterlijke oorzaaken. Dog God, de eerste
oorzaak aller dingen, en ook de oorzaak zijns zelfs, die geeft
hem zelve te kenne door hem zelve. Weshalven van niet veel
belang is het zegge van Thomas Aquinay namentlijk dat God
a j)fiori niet en zoude konnen beweezen worden, omdat hy
kwansuys geen oorzaak heeft.

hem bevestig. Alzo dat indien hy niet was, ik al heel van hem niets en
zoude konnen bevestigen; geJijk nogtans van de andere dingen, schooii
zy niet wezentlijk zijn, gedaan word; ja ook, dat hy moet zijn het sub-
jectum van alle andere dingen.

Behalven dan dat uyt Jiet tot noch toe gezeide klaar blijkt, dat de Idea
yan oueyndige eigenschappen aan het volmaakte wezen geen verzierzel
is, zo zuUen wy dit volgende noch daar by doen :

Na voorgaande overweginge van de Natuur, zo en hebben wy in de-
zelve tot nog toe niet meer konnen vinden, als alleen twee eygenschap-
pen die aan dit al volmaakte wezon toebehoren. En deze en*geven ons
geen vergenoeginge door dewelke wy ons zelve konnen voldoen: want
dat [mtelhge: wel verre dat] deze het al zoude zijn, van de welke dit
volmaakte wezen zoude bestaan, ja maar integendeel bevinden wy in ons
zulks iHa hetwelk ons opentlijk aanzeid van niet alleen nog meer, maar
ook van nog oneyndige volmaakte eigenschappen, die dit volmaakte
wezen eigen zijn, eer 't volmaakt gezeid kan worden. En van waar is
deze Idea van volmaaktheid? Dit zulks iets dan en kan niet voortkomen
van deze twee: want twee en geeft maar twee, en geen oneyndige ergo
dan van waar? Van my altijd niet, of ik most ook dat ik niet hadde
konnen geven. Van waar dan anders als van de oneyndige eigenschappen
zelve, die ons zeggen dat z'er zijn, zonder nogtans ons tot nog toe te
zeggen wat zy zijn : want van twee en weten wy maar wat zy ziin

' ZiQYie eygenschappen : beter is 't, dewijl hy 't geen aan God eigen is
verstaat; want die dingen zijn geen eigenschappen Gods. God is wel
zonder deze geen God, maar niet door deze, dewijl ze niet zelfstandigs
te kennen geven, maar zijn alleen als adjectiva, die substantiva vereischen
om verklaart te worden.

CAP. II.

WAT GOD IS.

Nadat wy nu als boven bewezen hebben, dat God is, zo zal
het nu tijd zijn te tonen wat hy is. Namelijk hy is, zeggen
wy, een tvezen van dewelke aUes ofte oneyndelijke eygenschap-
pen gezeyd worden ^, van welke eygenschappen een yder des-
zelfs in zijn geslagte oneyndelijk volmaakt is. Om dan onze
meeninge in dezen klaar uyt te drukken, zuUen wy deze vier
navolgende dingen vooraf zeggen:

' De oorzaak van deze veranderinge zoude moeten zijn van buyten of
in haar. Niet van buyten, want geen zelfstandigheid die als deze door
zig zelfs is, hangt van iets buyten hem af : ergo geen verandering daar-
van onderwurpen. Ook niet in haar ; wanfgeen zaak, veel min deze, wil
zijn zelfs verderf ; alle verderf is van buyten aankomende.

2 De reden is, omdat de Niet geen eigenschappen konnende hebben,
de Al dan alle eigeuschappen moet hebben ; en zo dan de Niet geen
eigenschappen hebbende, omdat hy niet is, zoo heeft de let eigenschap-
pen omdat hy let is. Ergo dan hoe hy meer let is hoe hy meer eigen-
schappen moet hebben, en dienvolgende dan God de volmaakste, de
oneynuige, de alle let zijnde, zo moet hy ook oneindige, volmaakte, ea
alle eigenschappen hebben.

tfmmmr, l

KORTE VERHANDELING.

DEEL I. CAP. II.

1. Datter geene bepaalde zelfstandigheid en is *, maar dat
alle zelfstandigheid in zijn geslagte oneyndelijk volmaakt moet
zijn, te wete, dat in het oneyndelijke verstand Gods geen
zelfstandigheid volmaakter kan zijn als die alreeds in de
Natuur is.

2. Dat er ook geen twe gelijke zelfstandigheeden zijn.

3. Dat d'eene zelfstandigheid d'ander niet kan voortbrengen.

4. Datter in het oneyndelijke verstand Gods geen zelfstan-
digheid is, als die formelijk in de Natuur is.

Wat dan aangaat het 1., namelijk dat 'er geen bepaalde
zelfstandigheid en is, enz., zo iemand het tegendeel des zelfs
zoude willen staande houden, die vraagen wy aldus, te weete :
of deze zelfstandigheid dan bepaald is door zig zelfs, nament-
lijk, dat ze zig zelfs zo bepaald, en niet onbepaalder heeft
willen maaken ; dan of zy zodanig is door haar oorzaak, welke
oorzaak haar of niet meer heeft konnen of niet meer heeft
willen geven ? Niet het eerste is waar, omdat het niet mogelijk
is, dat een zelfstandigheid zig zelfs zoude hebbe willen bepaalen,
en dat zo een zelfstandighoid die door zig zelfs geweest is.

* Konnende dan bewijzen, datter geen Bepaalde zelfstandigheid kan
zijn, zo moet dan alle zelfstandigheid onbepaald aan 't goddelijk wezen
behooren. Dit doen wy aldus: 1. Of ze raoet haar zelfs bepaald hebben,
of haar moet een ander bepaald hebben. Niet zy haar zelve, want, onbe-
paald geweest zijnde, zoude zy haar geheel wezen moeten verandert
hebben. Van een ander isse ook niet bepaalt: want die moet zijnbepaald
of onbepaald ; niet het eerste, ergo het leste ; ergo 't is God. Deze dan
zoude moeten bepaald hebben of omdat het hem aan de magt, of aan
de wil ontbrak: maar 't eerste is tegen de almachtigheid, het tweede
tegen de goetheid. 2. Datter geen hepaalde zelfstandigheid kan zijn is
hier uyt klaar, omdat ze alsdan noodzaakelijk iet zoude moeten hebben,
dat ze van de Niet heeft, 't welk onmogelijk is. Want van waar heeft ze
dat daar in ze verschilt van God? Niet van God altijd, want die en
heeft niet onvolmaakts of bepaalts, enz. ergo dan van waar als van de
Niet? Ergo: geen zelfstandigheid als onbepaald. Waar uyt volgt. datter
geen ttcee gelijke onbepaalde zelfstandigheeden konnen zvjn; want deze
stellende, isser noodzakelijk bepahng. En uyt deze volgt weder, dat de
eene zelfstandigheid d'ander niet kan voordbrengen; aldus: De oorzaak die
deze zelfstandigheid zou voortbrengen, moet hebben dezelfde eigenschap
van deze voortgebrachte, en ook of eeven zo veel volmaaktheid {B has
septem voces omittit], of meerder, of minder. Niet het 1., want dan waren
twee gehjke. Niet het 2., want dan wasser een bepaalde. Niet het 3,,
want van de niet komt geen iet. — Ten anderen : als van de onbepaalde
een bepaalde kwam, zo wierd de onbepaalde [5; de oorzaak] ook bepaald,
enz. Ergo de eene zelfstandigheid kan d' ander niet voortbrengen. En
uyt dit volgt dan alweer, dat alle zelfstandigheid formelijk moet zijn^
want niet zijnde daar is geen mogelijkheid te konnen komen.

Ergo dan, zeg ik, isse door haar oorzaak bepaald, de welke
noodzaakelijk God is. Voorder, indien zy dan door haar oor-
zaak bepaald is, zo moet dat zijn 6f omdat die oorzaak niet
meer heeft konnen geven 6f omdat die niet meer heeft willen
geeven. Dat hy niet meer zoud hebben konnen, zoude strijden
tegen zijn almagtigheyd ^; dat hy niet meer zoude hebben
willen, aangezien hy wel konde, smaakt na wangunst, dewelke
in God, die alle goet en volheid is, geen zins en is.

Het tweede belangende, datter geen twe gelijke zelfstandig-
heden zijn, bewijzen wy, omdat ieder zelfstandigheid in zijn
^eslagte volmaakt is ; want zoo er twe gelijke waren, zo most
noodzakelijk de een de andere bepaalen en dienvolgende niet
oneyndelijk zijn, gelijk al voor dezen bewezen hebben.

Nopende dan het derde, te wete, dat de eene zelfstandigheid
<Vander niet en kan voortbrengen : zo weederom iemand het
tegendeel mogt staande houden, dat [B: die] vragen wy, of
de oorzaak die deze zelfstandigheid zoude moeten voortbrengen,
dezelfde eygenschappen van het voortgebragte heeft, of niet
en heeft? Niet het laatste is, want van de Niet kan geen let
voortkomen ; Ergo dan het eerste. En dan vragen wy voorder,
of in die eygenschap, die oorzaak zoude zijn van dit voortge-
bragte, even zo veel volmaaktheyd is, of datter minder of
datter meerder in is, als in dit voortgebragte? Minder kander
niet in zijn, zeggen wy, om reeden vooren. Meerder ook niet,
zeggen wy, omdat als dan deze tweede bepaald zoude zijn,
hetwelk strijd tegen 't geen nu al van ons bewezen is. Ergo
dan even zo veel, ergo dan gelijk, en twe gelijke zelfstandig-
heeden, klaarlijk strijdende met ons voorige bewijs. Verder,

* Hierop te zeggen, dat de natiiur van de zaak zulk vereischte^ cn
derhaloen niet anders konde z^n, is niet [B : niets] gezeit: want de natuur
van de zaak kan niets vereischen als ze niet en is. Zegt gy dat men
nogtans kan zien wat tot de uatuur van een zaak behoort die niet en is :
dat is waar quo ad existentiam, maar geen zins quo ad essentiam. En
hierin is 't onderscheid tusschen scheppen en genereren. Scheppen dan
is een zaake daarstellen quo ad essentiam et e.Hstentiam simul; maar
genereren is, dat een zaake voortkomt quo ad existentiam solam. En
daarom isser nu in de Natuur geen scheppen maar alleen genereren. Zo
dat dan als God schept, zo schept hy de natuur van de zaak met de
zaak geUjk. En zo zoude hy dan wangunstig zijn, zo hy (wel konnende
maar niet willende) de zaak zodanig had geschapen, dat zy met haar
oorzaak in esisentia et existentia niet zoude overeen komen. Doch 't geen
wy hier scheppen noemen, en kan eigentlijk niet gezeid worden ooyt
geschied te zijn, en is maar om aan te wijzen, wat wy, tusschcn scheppen
en genereren onderscheid stellende, daar van konnen zeggen.

( !

KORTE VERHANDELINa.

DEEL I. CAP. n.

f' f

*t geene geschapen is, en is geen zins voortgekoomen van de
Niet, maar moet noodzaakelijk van hem, die wezentlijk is,
geschapen zijn. Maar dat van hem iets zoude voortgekomen
zijn, 't welke iets hy niet als dan en zoude minder hebben
nadat het van hem is voortgekomen, dat en konnen wy met
ons verstand niet begrijpen. Eyndelijk, zo wy de oorzaak van
die zelfstandigheid, die het beginzel is van de dingen dewelke
uyt haar eygenschap voorkomen, willen zoeken, zo staat ons
dan al wederom te zoeken de oorzaak van die oorzaak, en dan
weder de oorzaak van die oorzaak, et sic in infimtum; zodat,
indien wy noodzaaklijk ergens moeten stuyten en rusten, gelijk
wy moeten, zo is 't noodzaakelijk te rusten op deze allene
zelfstandigheid.

Ten vierden, dat er geen zelfstandigheid of eijgenschajypen in
het oneyndelijk verstand Gods zijn, als die formelijk in de
Natuur zijn, dat kan en word van ons bewezen, 1. uyt de
oneyndelijke magt Gods, omdat in hem geen oorzaake en kan
zijn door welke hy zoude hebben konnen beweegt worden,
het eene eerder of meerder als 't ander te scheppen ; 2. uyt
de eenvoudigheyd van zijne wille; 3. omdat hy 't geen goet
is, niet kan nalaten te doen, gelijk wy hierna zullen bewijzen ;
4. om dat \B. add. het] geene nu niet is het onmogelijk
zoude zijn dat het zoude konnen komen, dewijl de eene zelf-
standigheyd de ander niet en kan voortbrengen. En dat
meer is, zo doende zouden er oneyndelijke zelfstandigheeden
meer niet zijn als er zijn, het welke ongerijmt is. * Uyt alle
deze dan volgt : dat van de Natuur alles in allen gezeyt word,
en dat alzo de Natuur bestaat van oneyndelijke eygenschappen^
van dewelke een ieder deszelfs in zijn geslagt volmaakt is.
Hetwelk ten eenemaal overeenkomt met de beschrijvinge, die
men van God geeft.

Tegen 't geene dat wy nu gezeyt hebben, namentlijk dat
geen ding in het oneyndelijk verstand Gods is, als 't geen
formelijk in de Natuur is, willen eenige op deze wijzen argu-
menteren: Indien God alles geschapen heeft, zo en kan hy
niet meer scheppen; maar dat hy niet meer zoude konnen
scheppen strijd tegen zijn almogentheyd ; Ergo.

Het eerste belangende, wy staan toe dat God nietmeerkan
scheppen. En wat het twede aangaat zeggen wy, dat wy be-
kennen, indien God niet alles zoude konnen scheppen wat

* Haec sententia in B non lesritur.

scheppelijk is, zulks zoude strijden tegen zijn almogentheid,
maar geen zins indien hy niet zoude konnen scheppen 't geene
in zig zelven strijdig is; gelijk het is te zeggen dat hij alles
geschapen heeft, en evenwel nog meer zoude konnen scheppen,
En zeker, het is een veel grooter volmaaktheid in God, dat
hy alles wat in zijn oneyndelijk verstand was geschapen heeft^
als dat hy het niet en zoude geschapen hebben, noch nooyt^
zo zy spreeken, zoude hebben konnen scheppen. En waarom
Jog hier van zo veel gezeyd? En argumenteren zy zelve niet
aldus ^, oif en moeten zy niet aldus argumenteren : Indien
God alwetende is, zo en kan hy dan niet meer weten; maar,
dat God niet meer weten kan, strijd tegen zijn volmaaktheid ;
Ergo — ? Dog indien God alles in zijn verstand heeft en door
zijn oneyndelijke volmaaktheyd niet meer kan weten; wel
waarom dan en konnen wy niet zeggen, dat hy ook alles wat
hy in zijn verstand hadde, heeft voortgebragt, en gemaakt,
dat het formelijk in de Natuur is of zoude zijn?

Dewijl wy dan nu weten dat alles gelijkelijk in het oneyn-
delijk verstand Gods is, en dat 'er geen oorzaak is^ waarom
dat hy dit eerder en meerder als dat zoude geschapen hebben,
en alles konde in eeii ogenblik voortgebragt hebben, zo laat
ons dan eens zien of wy niet tegen haar even de zelve wape-
nen konnen gebruyken, die zij tegen ons aanneemen; aldus
namelijk :

Indien God nooyt zo veel kan scheppen of hy zoude nog
konnen meerder scheppen, zo kan hy nooyt scheppen 't geen
hy kan scheppen; maar dat hy niet kan scheppen 't geen hy
kan scheppen, is strijdig in zig zelve ; E^-go.

De reeden dan, om dewelke wy gezeyd hebben, dat alle
deze eygenschappen, die in de Natuur zijn, maar een eenig
wezen is en geen zins verscheyde (want wy die, de eene
zonder de ander, en d'ander zonder de ander [B. om. hajc sok
vocabula], klaar en onderscheyden konncn verstaan), die zijndeze :
1. omdat wy nu al vooren gevonden hebben, dat 'er een
oneyndelijk en volmaakt wezen moet zijn, door hetwelke niet
anders kan verstaan worden als zodaanig een wezen, van 't
welke alles in allen moet gezeyt worden. Want hoe? aan een
wezen, 't welk eenige wezentheyd heeft, moeten eygenschappen

* Dat is: wanneer wy haar uyt deze bekentenisse van dat God ahre'
tende is, doen argumenteren, dan en kunnen zy niet als aldus argumen-
teren.

KORTE VERHANDELING.

DEEL I. CAP. II.

gezet worden, en zo veel wezentheyd als men het meer toe-
schrijft, zo veel eygenschappen moet men het ook meer toe-
schrijven, en gevolglijk, zo het wezen oneyndelijk is, zo moeten
ook zijne eigenschappen oneyndelijk zijn, en even dit is het
dat wy een volmaakt [B. een oneindig] wezen noemen.

2. om de eenigheid, die wy alom in de Natuur zien. In
dewelke ^ zo verscheyde wezens waaren, zo en konde de eene
met de ander onmogelijk niet vereenigen.

Ten 3. omdat, gelyk wy nu al gezien hebben, dat de eene
zelfstandigheyd de ander niet kan voortbrengen, noch ook dat
zo een zelfstandigheyd niet en is, het onmogelijk is dat ze
zouden beginnen te zijn, En evenwel nogtans zien wy, dat in
geen zelfstandigheyd (die wy niet te min weeten dat in de
Natuur is), afzonderlyk begrepen zijnde, eenige noodzakelijk-
heid is, om wezentlijk te zijn, aangezien geen wezentlijkheyd
aan hare bezondere wezentheyd toebehoort ^. Zo moet nood-
zakelijk volgen, dat de Natuur, dewelke van geen oorzaaken
komt, en die wy nogtans wel weten dat is, noodzakelijk een
volmaakt wezen moet zijn, aan dewelke wezentlijkheid toebe-
hoort.

Uyt dit alles dan, dat wy nu dus verre gezeyd hebben,
blijkt, dat wy de uytgebreydheyd een eygenschap van God
stellen te zijn; dewelke in een volmaakt wezen geen zins en
scheynt te konnen vallen: want nademaal de uytgebreydheyd
deelbaar is, zo zoude het volmaakte wezen van deelen bestaan,

1 1 '

> Dat is, zo [B add. 'r] verscheyde zelfstandigheden waren die niet
tot een eenig wezen betrokken wierden, zo dan was de vereeninge onmo-
gelijk, omdat wy klaarlijk zien dat zy al heel geen gemeensehap te zamen
hebben als denking en uitgebreidheid, daarvan wy nogtans bestaan.

2 Dat is, indien geen zelfstandigheid kan zijn als wezentlijk, en even-
wel nogtans geen wezentlijkheid volgt uyt haar wezen, wanneer ze afge-
scheide begrepen word, zo volgt dat ze niet iets bezonders, maar iets,
dat is een eigenschap, moet zijn van een ander: namentlijk het een,
alleenig en [B: of] alwezen. Of aldns : Alle zelfstandigheid is wezentlijk,
en geen wezentlijkheid van eenige zelfstandigheid, op zig zelfs begrepen,
en volgt uyt zijn wezen ; Ergo dan, geen wezentlijke zelfstandigheid kan
op zig zelve worden begreepen, maar moet tot iets anders behooren.
Dat is, met ons verstand de zelfstandige denking en uytgebreidheid ver-
staande, zoo verstaan wy die niet als in haar wezen en niet iu haar
wezentheid, dat is dat haar wezentheid noodzakelijk aan haar wezen
toebehoort: dog omdat wy bcwijzen dat ze een eygenschap van God is,
daar uyt bewijzen wy a priori dat ze is, en a potleriori (ten aanzien
van de oytgebreidheid alleen) uyt de wijzen die noodzaakelijk dit tot
haar sithjectum moeten hebben.

't welk aan God alheel niet kan toegepast worden, dewyl hy
een eenvoudig wezen is. Daar en boven, als de uytgebreyd-
heid word gedeelt, zo isse lijdende, dat ook geen zins in God
(die onlijdelijk is, en van geen ander kan lijden, nadien hy
van alles de eerste werkende oorzaak is) plaats kan hebben.
Waarop wy antwoorden: 1. dat deel en geheel geen waare
of daadehjke wezens zijn, maar alleen wezens van reeden, en
dienvolgende en zijn in de Natuur ^ nog geheel nog deelen.
Ten 2. een zaake, te zaamen gezet van verscheide deelen,
moet zodanig zijn, dat de delen deszelfs, in het bezonder ge-
nomen, de een zonder de ander kan bevat en verstaan worden.
Als by exempel in een uurwerk, dat van veele verscheide
raderen en touwen en anders is te zaamen gezet; daarinkan,
zeg ik, een yder rad, touw, etc. bezonder bevat en verstaan
worden, zonder dat het geheel zo als 't samengezet is daar
toe van nooden is. Desgelijks meede in het water, hetwelke
van regte lankwerpige deeltjes bestaat, kan yder deel deszelfs
bevat en verstaan worden, en bestaan, zonder 't geheel; maar
de uytgebreydheyd, zijnde een zelfstandigheyd, van die en kan
men niet zeggen dat ze deelen heeft, aangezien ze noch kleynder
noch grooter kan worden, en geen deelen deszelfs bezonder
zoude konnen worden verstaan, dewijl zy in haar natuur moet
oneyndelijk zijn. En dat ze nu zodanig moet zijn, volgt hier-
uyt, namentlijk om dat, indien zy zodanig niet en is, maar

» In de Natuur, dit is in de zelfstandige uitgebreidheid ; want, die
gedeeld wordende, zo word haar natuur en wezen feenmaal vernietigt,
als die alleen bestaat in oneyndige uytgebreydheid of geheel te zyn,dat

het zelfde is

Maar, zult*gy zeggen, isser geen deel in de uytgebreydheid voor alle
wiize V Geenzins, zeg ik. Maar, zegt gij, alsser beweging in de stof is, die
moet in een deel van de stof zijn, want niet in 't geheel, dewijl die
oneyndig is ; want waarheen zou die bewogen wordenV buyten haar is
niet. Ergo dan in een deel. Antw.: Daar is geen beweging alleen, maar
beweging en stilte zamen; en deze is in het geheel en moet daar in zijn,
want daar is geen deel in de uytgebreydheid. Zo gy nog al ja zegt, zegt
my dan : als gy de heele uytgebreidheyd deelt, dat deel dat gy met u
verstand van haar afsnijd, kont gy ook na de natuur van alie deelen
daar van afscheide; dat dan gedaan zijnde vraag ik, wat isser tusschen
dit afgesneede deel en de rest? gy moet zeggen, of eenydel of een ander
lichaam, of dat van de uytgehreidheyd selve; daar is geen vierde. Niet
het eerste, want daar is geen ydel, dat stellig en geen ligchaam is : niet
het tweede, want dan was 'er wijze, die 'er niet kan zijn, want de uyt-
gebreidheid als uytgebreidheyd is zonder en voor alle wijze. Ergo dan
het derde; en zo 'er isser geen deel, maar de uytgebreydheyd geheel
[B: maar de uytgebr. enkel en ondeelbaar.]

111

KORTE VERHANDELING.

dat ze zoude van deelen bestaan, zo en waar zy geenzins
door haar natuur oneyndelijk, als gezeyd: Dog dat in een
oneyndelijke natuur deelen zoude konnen worden geconcipieert,
is onmogelijk, want door haar natuur zijn alle deelen eynde-
lijk *. Doet hier nog by: indien zy van verscheyde deelen
zoude bestaan, zo zoude dan konnen verstaan worden, dat,
eenige deelen deszelfs vernietigt zijnde, evenwel nogtans de
uytgebreydheyd zoude blijven en niet door eenige vernietigde
deelen meede vernietigt worden; een zaak dewelke klaarlijk
tegenstrijdig is, in zo iets, hetwelke door zijn eygen natuur
oneyndig is, en nooyt bepaald ofF eyndig kan zijn off verstaan
worden. — Voorder, wat dan nog belangt het deelen in de
Natuur: daarop zeggen wy, dat de deeUnge noyt, gelijk al
vooren mede gezegt is, en geschied in de zelfstandigheid,
maar altijd en alleen in de wijzen van de zelfstandigheid. Ik
dan, wiliende water deelen, deel alleen maar de wijze van de
zelfstandigheid, en niet de zelfstandigheid zelve. Welke wijze,
nu van water, dan van wat anders, altijd het zelve is **.

De deeling dan of lijdinge geschied altijd in de wijze ; gelijk,
als wy zeggen dat de mensch vergaat of vernietigt word, zo
word dat alleen verstaan van de mensch ten aanzien hv zo
een 't zamenstel en wijze is van de zelfstandigheyd, en niet
de zelfstandigheid van dewelke hy afhangt zelve.

Ten anderen: wy hebben alreeds, gelijk wy ook nog hier
na zullen zeggen, gesteld, datter buyten God niets niet en is,
en dat hy een Inhlijvende oorzaak is. Dog de lijdinge, zo
wanneer de doender en de lijder verscheyden zijn, is een tas-
telijke onvolmaaktheid, want de lijder moet noodzakelijk van
datgeene afhangen, hetwelke hem van buyten het lijden heeft
veroorzaakt; het welk in God, die volmaakt is, geen plaats
heeft. Voorder van zo een werker, dewelke in zig zelfs werkt,
en kan men nooyt zeggen dat hy die onvolmaaktheid heeft
van een lijder, dewijl hy niet van een ander lijd; gelijk als
daar is het verstand, hetwelke, zo ook de Philosophen zeggen,
een oorzaak is van zijn begrippen, maar aangezien het een

* B: nadien alle die deelen door haar natuur oneindeUjk zouden moeten
zijn.

** B : ik dan, deelende het uater, deel niet de zelfstandigheyd, maar alleen
de uijze van de zelfstandigheid; icelke zelfstandigheyd, schoon verscheidend-
lijk gewijzigd zijnde, altoos de zelve ♦*.

DEEL I. CAP. II.

inblijvende oorzaak is, wie zoude * dorven zeggen dat het
onvolmaakt is, zo dikwijls het van zig zelven lijd? Eyndelijk
de zelfstandigheyd, dewijl zy ** het beginsel is van alle haare
wijzen, zo kan zy met veel grooter regt een doender als een
lijder genoemt worden. En met dit gezeyde agten wy alles
genoegzaam beantwoord.

Daar word voorder tegengeworpen, datter nootzakelijk een
eerste oorzaak, die dit lichaam doet bewegen, moet zijn, w^ant
het zig zelfs als 't rust onmogelijk niet bewegen kan. En
aangezien het klaarlijk blijkt, datter in de Natuur ruste en
beweginge is, zo moet die, meenen zy, nootzaakelijk van een
uytterlijke oorzaak herkoomen. Dog ligt is het voor ons, hier
op te antwoorden ; want wy staan toe, dat indien het lighaam
een zaake was door zig zelfs bestaande, en anders geen eygen-
schap en hadde als lang, breet, en diep, dat alsdan in het
zelve geen oorzaak zou zijn, indien het waarlijk ruste, om zig
zelfs te beginnen te bewegen; maar wy hebben als vooren
gesteld de Natuur een ivezen te zijn, van het tvelke alle eygen-
schappen gezeid tvorden, en dit zo zijnde, zo en kan haar niets
ontbreeken, om voort te brengen alles wat voort te brengen is.

Tot hiertoe dan gesprooken van wat God is, zullen wy van
zijn eygenschappen maar gelijk als met een woord zeggen,
hoe dat dezelve, welke ons bekent zijn, maar bestaan in twee,
namelijk Denking en Uytgebreydheid j want hier spreeken wy
maar alleen van eygenschappen die men zoude eigene eygen-
schappen Gods konnen noemen *^*, door dewelke wy hem in
zig zelf en niet als werkende buyten zig zelfs komen te ken-
nen. Al wat dan de menschen aan God buyten deze twee
eygenschappen meer toeschrijven, dat zal (indien het anderzins
tot hem behoord) moeten zijn off een uytwendige benaming,
gelijker wijs als dat hy is door zig zelfs hestaande, Eewig,
Eenig, Onveranderlijk, enz., ofte, zeg ik, in opzigt van zijne
werkinge ; gelijkerwijs als dat hy is een oorzaak, een Voorhe-
schikker, en Regeerder van alle dingen: welke alle eygen aan
God zijn, zonder nogtans te kennen te geeven wat hy is.
Edog, hoe en op wat wijze deze eygenschappen nogtans in

* B : En hoewel het verstand, <jelijk de Wijshegeerige zeggen, een oorzaak
zijner hegrippen is, aangezien het een inhlijvende oorzaak is, tcie zal.

B. — A: Dewijl zij en het heginsel. Fortasse: de oorzaak en het he-
ginsel.

V B: die men waarelijk Gods eigenschappen noemen kan.

f rt

11'

KORTE VERHANDELING.

DEEL I. CAP. II.

i.'^

■if

God plaats konnen hebben, zullen wy hierna in de volgende
hooftdelen zeggen. Maar tot beter verstand dezes en uaader
opening, hebben wy goet gedagt, deze volgende reedenen hier
by te voegen, bestaande in een

ZAMENSPREEKING

tusschen het

Verstand, de Liefde, de Reede, en de Begeerlijkheid.

LiEFDE. Ik zie, Broeder, dat ten eeneniaal mijn wezen en
volmaaktheid afhangd van uwe vohnaaktheid ; en nadien de
volmaaktheid van het voorwerp 't welk gy begrepen hebt,
uwe volmaaktheid is, en uyt de uwe weeder de mijne her-
voortkomt, zo zegt my eeus, ik bid u, of gy zulk een wezen
begreepen hebt, dat ten oppersten volmaakt is, niet konnende
door ieis anders bepaaid worden, en in het welk ik ook
begrepen ben?

Verstand. Ik voor my en aanschouw de Natuur niet anders
als in zijn geheel, oneyndelijk, en ten oppersten volmaakt, en
gy, zo gy daaraan twijflfeld, vraagd het de Reeden, deze zal
het u zeggen.

Reeden. De waarheyd hier van is mij ontwijffelijk, want,
zo wy de Natuur willen bepaalen, zo zuUen wy hem, 't welk
ongerijmt is, met een Niet moeten bepalen, en dat onder deze
volgende eygenschappen, namelijk dat hy is Een^ Eemvig, door
zig zeUs oneyndelijk ; welk ongerijmtheid wy ontgaan, stellende
dat hy is Een Eemvige Eenheid, oneindig, almagtig, enz. ; de
Natuur namentlijk oneyndig, en alles in dezelve begreepen ; en
de ontkenninge dezes noemen wy de [B. 'n] Niet.

Begeerlijkheid. Ey dog! dit rijmt zig al wonderlijk, dat
de Eenheid met de Verscheidentheid die ik alomme in de
Natuur zie, te zamen overeen komt. Want hoe? ik zie dat
de verstandige zelfstandigheid geen gemeenschap heeft met de
ugtgebreide zelfstandigheid, en dat d'een de andere bepaald ;
en indien gy buyten deze zelfstandigheeden nog een derde
wilt stellen, die in alles volmaakt is, ziet zo wikkeld gy u
zelven in openbaare strijdigheeden ; want zo deze derde gesteld
word buyten de twee eerste, zo ontbreeken hem dan alle de
eigenschappen die deze twee toebehooren; het welk immers in
een geheel, buyten 't welk geen ding is, geen plaats kan

hebben. Daar en boven, zo dit wezen almagtig is ende vol-
maakt, zo zal het zoodanig dan zijn, om dat het zig zelfs, en
niet om dat het een ander heeft veroorzaakt ; en nogtans zoude
hy almagtiger zijn, die dewelke en zig zelve en daar en boven
nog een ander konde voortbrengen. En eyndelijk, indien gy 't
[B. hem] alwetende noemd, zo is 't noodzaakelijk dat het {B,
hy] zig zelfs kenne; en met een moet gy verstaan, dat de
kennisse van zig zelfs alleen minder is, als de kennis van zig
zelfs te zamen met de kennisse van de andere zelfstandig-
heeden. All het welk openbaare tegenstrijdigheden zijn. En
daarom wil ik de Liefde geraaden hebben, dat z}? zig gerust
houde met hetgene ik haar aanwijze, en na geen andere din-
gen om te zien.

LiEFDE. Wat dogh, o Eerlooze, hebt gy my aangeweze
anders als datgene uyt het welke terstond mijn verderf ge-
vloeyd is. Want zo ik my ooit met datgene 't welk gy my
hebt aangewezen hadde vereenigd, aanstonds was ik vervolgd
geweest van twee hooftvyanden des menschelijken geslaghts,
de Uaat namentlijk, en het Berouw, en van Vergeetenheid ook
menigmaal; en alzo keer ik my andermaal tot de Reeden, en
dat \b. op dat] hy maar voortgaa en aan deze vyanden den
mond stoppe.

Reede. Dat gy dan, o Begeerlijkheid, zegd, verscheide zelf-
standigheden te zien, dat is, zeg ik u, valsch: want klaarlijk
zie ik dat 'er maar een Eenige is, de welke door zig zelve
bestaat, en van alle de andere eigenschappen een onderhouder
is. En byaldien gy dan het lighaamelijke en het verstandige
wilt noemen zelfstandigheeden in opzigt van de wijzen, die
daarvan afhangig zijn, wel aan, zo moet gy haar dan ook
wijzen noemen in opzigt van de zelfstandigheden [B. zelfstan-
digheid] van dewelke zy afhangen: want als door zig zelfs
bestaande, en worden zy van u niet begrepen. En op dezelve
manier, als het willen, gevoelen, verstaan, beminnen, enz. ver-
scheyde wijzen zijn van 't geene gy een denkende zelfstandig-
heid noemd, die gy alles tot een brengt, en van alle deze een
maakt *; alzo ik dan ook besluyte, door uw eygen bewijzen,
dat En de Oneyndige uytgebreidheid en denking, mitsgaders
andere oneyndige eygenschappen (of volgens uw styl andere
zelfstandigheeden) niet anders zijn als wijzen van dat Eenige,

* B: waar toe gy die ulle hrengd en tot een maaht.

I m

'•f

KORTE VERHANDELING.

DEEL I. CAP. II.

Eeutvige, Oneindige, door zigzelfs bestaande weezen; en van alle
deze steUen wy, als gezeid, Een Eenige ofte Eenheid, buyten
welke * men geen zaake verbeelden kan.

Begeerlijkheid. In deze uwe manier van spreeken, zie ik,
zo my dunkt. een zeer groote verwerringe; want gy schijnt
te willen, dat het geheel iets zoude zijn huyten of zonder zijn
deelen, dat voorwaar ongerijmt is. Want alle philosophen
zeggen eenparig, dat het geheel is een tiveede kundigheid, en
dat in de Natuur huyten het menschelijk hegrip geene zaake en is.
Daar en boven, zo ik uyt u Exempel afneem, zo vermengd
gy het geheel met de oorzaak: want, gelijk ik zegge, het ge-
heel bestaat alleen van of door zijn deelen, en alzo is 't datgy
de denkende kraght verbeeld als een zaak van dewelke het
Verstand, de Liefde, enz. afhangd. En gy kont die geen Ge-
heel noemen, maar een Oorzaak van de Uytwerkzelen van u
nu al genoemd.

Reede. Ik zie vast hoe gy tegen my alle uwe vrunden te
zamen roept, en alzo 't gene gy niet vermogt hebt, met uwe
valsche redenen uyi te werken, dat tragt gy nu te doen met
dubbelzinnigheid van woorden, gelijk gemeenlijk het werk is
dergenen, die zig teegen de waarheid kanten. Dogh 't en zal
u, om door dat middel de Liefde tot u te krygen, niet ge-
lukken. Uw zeggen dan is, dat de oorzaak (aangezien zy is
een Veroorzaker van de uytwerkzelen) derhalven huyten dezelve
moet zijn. En dit zegd gy daarom dewijl gy maar alleen en
weet van de oovergaande en niet van de inhlijvende oorzaak,
dewelke geenzins iets buyten zig zelve voortbrengd, by voor-
beeld het Verstand, het welk oorzaak is van zijn begrippen.
En daarom word ook het verstand van my (voor zo veel, of
in opzigt zijne begrippen daar van afhangen **) genoemt een
oorzaak ; en wederom, in opzigt het bestaat van zijne begrip-
pen, een geheel: alzo ook God e?i is met zijne uytiverkzelen of
schepzelen geen ander, als een Inblijvende oorzaak, en ook een
geheel, in opzigt van de tweede aanmerkinge.

* B : . . . weezen, waar in alles een en eenig is, en huyten ivelke eenheid.
** B. — A: het van zijne begrippen afhangt.

TWEEDE ZAMENSPREEKINGE,

dienende eensdeels tot dat voorgaande, anderdeels tot
het tweede navolgende deel, tusschen

Erasmum en Theophilum.

Erasmus. Ik heb U, o Theophile, hooren zeggen, dat God
een oorzaak is van alle dingen, en daarby dat hy geen andere
oorzaak kan zijn, als een Inblijvende. Indien hy dan een in-
blijvende oorzaak is van alle dingen, hoe dan kon gy hem
een verder [B. eerder] oorzaak noemen? Want dat is in een
Inbhjvende oorzaak onmogelijk.

Theophilus. Wanneer ik gezegd hebbe, dat God een verder
[B. eerder] oorzaak is, zo is dat van my niet gezegd, als in
opzigt van die dingen, dewelke God (zonder eenige omstandig-
heeden, als alleen zijne wezentlijkheid) onmiddelijk heeftvoort-
gebragt**; maar geenzins dat ik hem absoluyt een verder
[B. eerder] oorzaak hebben genoemt: hetwelk gy ook uyt
mijne woorden klaar hebt konnen afneemen. Want ik heb ook
gezeid, dat wy hem in eeniger manieren een verder [A = B]
oorzaak konnen noemen. -

Erasmus. 't Geen gy my wilt zeggen, verstaa ik nu genoeg-
zaam ; maar ik merke ook aan, dat gy gezegd hebt, dat het
gevrogte van de [B: eener] innerlijke oorzaak op zodaniq een
ivijze met zijn oorzaak vereenigt hlijft, dat het met dezelve te
zamen een geheel maakt. En indien dit zo is, zo en kan, dunkt
my, God geen mblijvende oorzaak zijn. Want, zo hy en 't geene
van hem is voortgebragt te zamen een geheel maaken, zoo
schrytt gy God op de eene tijd meer wezen toe, als op de
andere tijd. Neemt my, ik bidde u, deze twijflfel weg.

Theophilus. Zo gy, Erasrae, uyt deze verwarring wild geraa-
ken zo neemt eens wel in acht, het geen ik u hier zal zeggen.
Met wezen van de zaak en neemt niet toe door het vereenigen
yan een ander zaak, met dewelke het een geheel maakt ; maar
m teegendeel het eerste blijft onveranderlijk. Ik zal u, op dat
gy my te beter zoud verstaan, een voorbeeld stellen. Een
beeldhouwer die heeft van hout gemaakt verscheyde gedaante,
na de gelijkems van de deelen eenes menschelijken lighaams;
hy neemt een van deze, 't welk de gedaante heeft van een
menschelijke borst, hy voegd het te zamen met een ander, dat

Ex hac sententia quaedam excidisse in aprico est. Cf. infra p. 21.

i i

DEEL I. CAP. II.

KORTE VERHANDELING.

de gedaante heeft van een menschelijk hooft, en maakt van
deze twee een geheel, hetwelk het bovenste gedeelte van een
menschelijk hghaam vertoond; zult gy nu daarora zeggen, dat
het wezen van het hooft heeft toegenomen, omdat het vereenigt
was met de borst? Dat is bedrog, want het is het zelfde dat
het te vooren was. Tot meerder klaarheid zal ik u een ander
voorbeeld stellen, namentlijk een denkbeeld, hetwelk ik hebbe
van een driehoek, en een ander ontstaande door uytstrekking
van een van die hoeken, welke uytgestrekte of uytstrekkende
hoek noodzakelijk gelijk is met de twee teegengestelde inner-
lijke, en zo voort. Deze, zeg ik, hebben voortgebragt een
nieuw denkbeeld, nl. dat de drie hoeken van den driehoek
gelijk zijn met twee regte. Welk denkbeeld met het eerste zo
vereenigd is, dat het zonder dezelve niet bestaan nogh begreepen
kan worden. [En van alle denkbeelden, die een ieder heeft,
maaken wy een geheel, ofte ('t welk hetzelfde is) een wezen
van reeden : 't welk wy Verstand noemen.] * Ziet gy nu wel,
dat alschoon dit nieuw denkbeeld zig vereenigd met het voor-
gaande, dat daarom in het weze van 't voorgaande geen ver-
andering vald, maar integendeel zonder de minste verande-
ring blijft. En hetzelve kont gy ook zien in een iegelyk
denkbeeld, dat in zig Hefde voortbrengd: welke liefde in gee-
nerlei wijze het weze van het denkbeeld doet toe neemen.
Maar waar toe zoveel voorbeelden opgehoopt? daar gy zelve
in het voorgebeelde, waaraf wy nu spreeken, dit klaarlijk kond
zien. Ik heb duydelijk gezegd, dat alle eygenschappen, die
van geen ander oorzaak afhangen, en om welke te beschryven
geen geslagt van nooden is, aan het wezen Gods toebehooren :
en dewijl de geschapen dingen niet magtig zijn, een eygenschap
te stellen, zo en vermeerderen zy door deze het wezen Gods
niet, hoe naauw zy ook met het zelve komen te vereenigen.
Doet hierby, dat het Geheel maar is een wezen van Reeden, en
niet en verschild van H algemeen, als alleen hier in, dat het
algemeen gemaakt word van verscheide Nietvereenigde ondeilbaare,
maar het Geheel van verscheide Vereenigde ondeilhaare; en ook
hierin, dat het Algemeen maar hegrijpt deelen van het zelve
geslagtj maar het Geheel deelen en van hetzelve en van een
ander geslagt, **

* Sententia e margine irrepsisse videtur.

*• B: . . . verscheide niet vereenigde ondeelbare, van hetzelfde geslagt;
maar het geheel van verscheiden vereenigde ondeelbare, zo van een ander
als van het zelfde geslagt.

Erasmus. Zoveel dit belangd hebt gy my voldaan. Maar
boven dit hebt gy nog gezegd, dat het gevrogte van de [B: 'n]
innerlijke oorzaak niet en kan vergaan zo lang zijn oorzaak
duurd; hetwelk ik wel zie zeeker waar te zijn*, maar [B:
want], dit zo zijnde, hoe kan God dan nog zijn een innerlijke
oorzaak van alle dingen, daar nogtans veel dingen te niet
gaan? Dog gy zult volgens uw voorige onderscheid zeggen,
dat God eigentlijk een oorzaak is van die gsvrogte, die hy onmid-
delijkj zonder eenige meer omstandigheeden als alleen zijne eygen-
schappen, heeft voortgehragt ; en dat deze dan zo lang haar
oorzaak dtmrt niet en konnen te niet gaan; maar dat gy God
geene innerlijke oorzaak noemd van die gevrogte, welkers tvezent-
lijkheid niet onmiddelijk van hem afhangen, maar van eenige
andere zaak geivorden zijn, als alleen voor zo veel haare oorzaa-
ken zonder God [B: zonder en buyten hem] niet werken, nog
konnen tverken, nog ook huyten hem, en hierom dan ook, aange-
zien zy niet onmiddelijk van God zijn voortgebragt, te niet
konnen gaan. Dogh dit en voldoet my niet. Want ik zie dat
gy besluyt, dat het menschelijk verstand onsterfehjk is, omdat
het een gevrogt is, dat God in zig zelfs heeft voortgebragd.
Nu dan, het is onraogelijk, dat 'er raeer van nooden is geweest,
om een zodanig verstand voort te brengen, als alleen de
eigenschappen Gods; want om te zijn een wezen van zo een
uytsteekende volmaaktheid, zo moet het alzo wel, als alle andere
dingen, die onmiddelijk van God afhangen, van eeuwigheid
geschapen zijn. En zo ik ray niet bedrieg, heb ik het u hooren
zeggen. En dit dan zo zijnde, hoe zult gy dit, zonder zwarig-
heid over te laaten, rondschieten [B: vereifenen]?

Theophilus. 't Is waar, Erasme, dat die dingen (die om
haar wezentlijkheids wille geen ander ding van doen hebben,
als de eygenschappen Gods), die onmiddelijk van hem, van
eeuwigheid geschapen zijn. Maar staat aan te merken, dat
alschoon het noodzaakelijk is, dat er tot de wezentlijkheid van
een zaak vereyscht word een Bezondere wijzing (modificatio)
en [B: van] een zaake buyten de eygenschappen Gods, dat
daarom even wel God niet nalaat een zaak onraiddelijk te
konnen voortbrengen. Want van de nootzaakelijke dingen die
vereyscht worden, om de zaaken [B: een zaak] te doen zijn,
zijn eenige omdat zy de zaak zouclen voortbrengen, en andere
omdat de zaak zoude konnen voortgebragt zijn. Als by voor-

* B: het geen ih zie niet uaar te zijn.

I'i

KORTE VEBHANDELINO.

beeld: ik wil m zeeker kamer ligt hebben; ik steek het op,
en dit verhgt door ztg zelfs de kamer, off ik doe een venster
open welke opening wel niet zelfs het ligt maakt, maar nog-
tens te weege brengd, dat het ligt in de kamer kan in komen *
En alzo word ook tot de beweeging van een hghaam een ander
hchaam vereyscht, 't welk al die beweeging moet hebben, die
van hem over gaat tot het ander. Maar om in ons een denk-
beeld van God voort te brengen, en word geen ander bezonder
zaak vereyscht, die daar hebbe hetgeen in ons voortgebragt

denkbeeld noodzakelijk zij, om God onmiddelijk te v^rtoonen

„a„f ^ p /^i. T\ "^' "«"^ woorden hebt konnen afneemen :
want God, heb ik gezeid, word alleen door zig zelfs, en niet
door wat anders gekend. Dog dit zeg ik u, dft zo lange wy
van God niet en hebben een zoo klaaren denkbeeld, hetwelk
ons ,„ diervoegen met hem vereenigd, dat het ons niet toe-
laat eemge zaake te beminnen buyten hem, wy niet en konnen
v!f r. ^T«\*^ ^'J" T^ ^''^ vereenigd, en 20 onmiddelijk

te vrZf ? VT."- ^" '' S"""« «y "°S ^°"t "'»8«n hebben
t» vraagen laat dat op een ander tijd zijn; tegenwoordig
nodigd my de gelegentheid tot wat anders. Vaart wel
^ Erasmus. Voor 't tegenwoordig niet, maar ik zal my nu met
et geen gy my nu gezeid hebt bezighouden tot naader ge-
legentheid, en u God bevelen: ^

CAP. III.

DAT GOD IS EEN OORZAAK VAN ALLES.

Wy zuUen dan als nu aanvangen te handelen van die
eygenschappen, welke wy Eigene • genoemd hebben. En voor-
eerst hoedanig God een oorzaak is van alles.

^ritgt zoo maakt d,e opsteekmg of opening van de kamer door zia zelf
%..nnrT^^^ ^^ -^^ ^- ^- ^^9t ae Wr..:?.tr

Adi.?f?f jo^g^^de worden Eigene genoemd, omdat ze niet anders als
Adjectiva, die niet verstaan konnen worden zonder haar Substanti vf mf

DEEL I. CAP. II.

Hier te vooren dan hebben wy nu al gezeid, hoe dat de eene
zelfstandigheid de andere niet kan voortbrengen ; en dat God
een wezen is, van ivelke alle eygenschappen gezeid worden ; alwaar
uyt klaarlijk volgd, dat alle andere dingen geenzins enkonnen
nog bestaan, nog verstaan worden, zonder nog buyten hem.
Weshalven wy dan met alle reeden mogen zeggen, God te zijn
een oorzaak van alles..

Aangezien men dan gewoon is de werkende oorzaak in agt
deelen te verdeelen *, zoo laat ik dan eens onderzoeken, hoe
en op wat wijze God een oorzaak is?

1. dan zeggen wy, dat hy is een uitvloejende ofte daar-
stellende oorzaak van zijne werken; en in opzigt de werkinge
geschied, een doende ofte werkende oorzaak, hetwelk wy voor
een stellen, als op elkander opzigtig zijnde.

Ten anderen is Hy een inblijvende, en geen overgaande oor-
zaake, aangezien hy alles in zig zelfs, en niet buyten zig en
werkt, omdat buyten hem niets niet en is.

Ten derden. God is een vrye oorzaak en geen naluurlijke,
gelijk wy dat heel klaar zullen toonen, en doen blijken, wan-
neer wy zullen handelen van of God kan nalaaten te doen
hetgene hy doet? alwaar dan meteen verklaard zal worden,
waar in de waare vrijheid bestaat.

4. God is een oorzaak door zig zelfs, en niet door een
toeval; hetwelk uyt de verhandeHng van de Prgedestinatie
nader zal blijken.

Ten vijfden. God is een voornaame oorzaak van zijne wer-
ken, die hy onmiddelijk geschapen heeft, als daar is de roeringe
in de stof, enz. ; in welke de min voorname oorzaak geen
plaats kan hebben, nadien dezelve altijd is in de bezondere
dingen; als wanneer hy door een harde wind de zee droogh
maakt **, en zoo voort in alle bezondere dingen, die in de
Natuur zijn.

De Min voornaam-beginnende oorzaak en is in God niet,
omdat buyten hem niet is dat hem zoude konnen prangen.
Dog de voorgaande oorzaak is zijn volmaaktheid zelve; door
dezelve is hy en van zig zelfs een oorzaak, en by gevolgh
van alle andere dingen.

* CflF. Burgersdicii Institt. Log. 1. 1. cp. 17; paulo aliter ejusd. Instl.
Metaph. 1. 1. cp. 26.

B. exemplum hocce in marginem relegavit.

KORTE VERHANDEUNG.

DEEL I, CAP. IV.

Ten zesden. God is alleen de eerste ofte Beginnende oorzaak,
gelijk blijkt by onze voorgaande betooging.

Ten zevende. God is ook een Algemeene oorzaak, dogh alleen
in opzigt dat hy verscheide werken voortbrengt, andefs kan
zulks nooit gezeid worden: want hy niemand van doen heeft,
om uytwerkselen voort te brengen.

Ten Aghtsten. God is de naaste oo/^zaak van die dingen,
die oneyndelijk zijn, en onveranderlijk, en de welke wy van
hem zeggen onmiddelijk geschapen te zijn, dog de laatste
oorzaak is hy en eenig zins van alle de bezondere dingen.

CAP. IV.

VAN GODS NOODZAKELIJKE WERKEN.

Dat God het geene hy doet zoude konnen laten te doen,
ontkennen wy, en zullen het meede bewijzen, handelende van
de Priedestinatie ; alwaar wy betonen zuUen, dat alle dingen
noodzaakelijk van hare oorzaaken afhangen. Dog ten andere
dit word meede bewezen door de volmaaktheid Gods; want
het is bliyten alle twijffel waar dat God als eeven zo volmaakt
kan ugtwerken, als het in zijne Idea is begreepen; en gelijker-
wijs dingen die van hem verstaan worden, van hem niet vol-
maakter konnen verstaan worden, als hy die verstaat, alzoo
konnen van hem alle dingen zo volmaaktelijk worden uytge-
werkt, dat ze van hem niet volmaakter en konnen voortkomen.
Ten anderen [B: doch], als wy besluyten, dat God niet heeft
konnen nalaten te doen 't geene hy gedaan heeft, zo ontleenen
wy dat van zijne volmaaktheid ; dewijle het in God, te konnen
n^laten 't geen hy doet, een onvolmaaktheid zoude zijn; zon-
der nogtans in God te stellen een min voornaam-beginnende
oorzaak, die hem zoude bewoogen hebben te doen, want als-
dan en waar hy geen God.

Dog nu valt wederom het geschil, namentlijk, of God al
dat welk in zijn Idea is, en hy zo volmaaktelijk kan doen,
of hy dat, zeg ik, zoude konnen nalaten te doen? en of zulk
nalaten in hem een volmaaktheid is? Wy zeggen dan, dewijl
alles dat 'er geschied van God gedaan wort, alzo by hem
noodzaakelijk moet voorbepaalt zijn, andersins waar hij ver-
anderlijk, dat dan in hem een groote onvolmaaktheid zoude

zijn. En dat deze voorbepaaldheid by hem van eeuwigheid
moet zijn, in welke eeuwigheid geen voor of na is, zo volgt
daaruyt kragtelijk, dat God te vooren op geen ander wijs de
dingen heeft konnen voorbepaalen, als die nu van eenwigheid
bepaald zijn, en dat God nog voor, nog zonder deze bepahnge
heeft konnen zijn. Voorder, als God iets zoude nalaten te
doen, zo most dat voortkomen uyt een oorzaak in hem, of uyt
geen ; ja, dan is 't noodzaakelijk dat hy het moet nalaten te
doen; zo neen, zo is 't noodzakelijk dat hy het niet moet
nalaten; dits in zig zelfs klaar. Alvoorder: in de geschape
zaake is het een volmaaktheid datze is, en datze van God is
veroorzaakt, want van alle onvolmaaktheid is de grootste
onvolmaaktheid het niet zijn; en dewijle het heyl en de vol-
maaktheid van alles is de wille Gods, en als God dan zoude
willen dat deze zaake niet en waar, zo zoude immers het heil
en de volmaaktheid van dezelfde zaak bestaan in het niet zijn,
hetwelke in zig zelfs tegenstrijdig is. Alzoo dat wy dan ont-
kennen, dat God kan nalaten te doen, hetgeene hy doet. Het-
welk zommige voor laster en verkleininge Gods achten; dog
dit zeggen komt hervoort, omdat niet regt begreepen wort,
waarin de ware vryheid bestaat; dewelke geenzins en is, zo
zy waanen, namentlijk in iets goets of kwaats te konnen doen
of laten, maar de ivare vryheid is alleen of niet anders als de
eerste oorzaak, dewelke geen zins van iets anders geprangt of
genoodzaakt wordt, en alleen * door zijne volmaaktheid oor-
zaak is van alle volmaaktheid : en dat dien volgende, zo God
dit konde laten te doen, hy niet volmaakt zoude wezen: want
het goet doen of volmaaktheid te konnen laten in hetgeene
hy uytwerkt, en kan in hem geen plaats hebben, als door
gebrek **.

Dat dan God alleen de eenigste vrye oorzaak is, is niet alleen
uyt hetgeene nu gezeid is klaar, maar ook hierdoor, nament-
Hjk, dat er buyten hem geene uytwendige oorzaak is, die hem
zoude dwingen of noodzaaken ; al hetwelk in de geschape
dingen geen plaats heeft.

Hier teegen werd op deze wijze geargumenteert. Het goet
is daarom alleen goet, om dat God het wil, en dit zo zijnde,
zo kan hy immers wel maaken dat het kwaad goet wordt.

* B : maar de trare vryheid is alleen hier in gelegen, dat d^eerste oor-
zaak, lan niets anders geprangd of genoodzaakt, alleen . . .
** B: als sluytende gehreh in.

KORTE VERHANDELING.

DEEL I. CAP. IV.

Dog zodanig argumenteeren sluyt alzo wel, als of ik zeide:
omdat God wil dat hy God is, daarom is hy God, ergo 't is
in zijn magt geen God te wezen, 't welk de ongerijmtheid
zelve is. Voorders als de menschen iets doen, en men haar
vraagt waarom zy dat doen, de antwoord is, omuat de recht-
vaardigheid het alzo vereischt. Vraagt men dan waarom de
rechtvaardigheid of liever de eerste oorzaak van alles dat
regtvaardig is, [Monnikh, add. het alzoo vereischt?] zo moet
de antwoord zijn, omdat de rechtvaardigheid dat zo wil. Maar
eylieve, zoude de Rechtvaardigheid, denk ik, wel konnen
nalaten rechtvaardig te zijn? geenzins, want alsdan en kond'
ze geen Rechtvaardigheid wezen. Maar die geene de welke
zeggen, dat God alles 't geen hy doet, daarom doet, omdat
het in zig zelfs goet is, deze, zeg ik, zuUen mogelijk denken,
dat ze met ons niet verschillen. Doch 't is verre daaraf, want
zy al voor God * iets stellen te zijn, aan hetwelk hy verpligt
of verbonde zoude zijn, namelijk een oorzaak, die een begeerte
heeft van dat dit goet, en dat wederom rechtvaardig is, en
zoude zijn ♦*.

Nu valt dan voorder het geschil, namelijk of God, schoon
alle dingen van hem op een andere wijze waren geschapen van
eeuwigheid, of geordonneert en voorbepaald als die nu zijn,
of hy dan, zeg ik, eeven volmaakt zoude zijn? Waarop het
antwoord dient, dat byaldien de Natuur van alle eeuwigheid
op een andere wijze als die nu is, ware geschapen geweest,
zo zoude noodzakelijk moeten volgen na de stellinge der geener,
die God wille en verstand toeschryven, dat dan God beide,
en een ander wille en een ander verstand, als doen [B: als
nuj gehad heeft, volgens dewelke hy het anders gemaakt
zoude hebbe; en zo is men dan genoodzaakt te achten, dat
God nu anders gesteld is als doen en [has septem voce^ omitt.
B] anders gesteld was als nu; alzo dat, indien wy stellen,
hy nu de aldervolmaakste is, genoodzaakt zijn te zeggen, hy
het alsdoen niet en was, zo wanneer hy alles anders schiep.
AI het welke als dingen zijnde, die tastelijke ongerijmtheeden
in zig besluyten, en geenzins aan God, die nu, te vooren, en
in alle eeuwigheid, onveranderlijk is, geweest, en blijven zal,
kan toegepast worden. Dit word van ons verder bewezen uyt

de beschryvinge, die wy van de vrye oorzaak gemaakt hebben :
dewelke niet en is iets te konnen doen of laten, maar alleen
dat ze niet van iets anders afhangt, alzo dat alles wat God
doet, dat word van hem als van de aldervryste [A et scriptura
B prior : alderwijste] oorzaak gedaan en uytgewerkt. [A add.
Indien hy dan de dingen te vooren anders, als die nu zijn,
gemaakt hadde, zo moet immers volgen, dat hy t' eeniger tijd
onvolmaakt geweest is, 't welk dan valsch is.] Want aange-
zien God de eerste oorzaak is van alle dingen, zo moet dan
in hem iets zijn, door het welke hy doet dat geene, het welke
hy doet en niet nalaat te doen. Dewijl wy zeggen dat de
Vryheid niet bestaat in iet te doen of niet te doen, en omdat wy
mede getoond hebben, dat dat geene, hetwelke hem iets doet
doen, niet anders kan zijn, als zijne eige volmaaktheid zelve, zo
besluyten wy, dat, indien het zijne volmaaktheid niet en tvas,
die het hem dede doen, dat de dingen niet en zouden zijn, of
in het wezen konnen gekomen hebhen, om te zijn hetgeene die
nu zijn. [A add. Hetwelke evenveel is, als of men zeide :
indien God onvolmaakt was, zo zouden de dingen nu anders
zijn, als die nu zijn.]

Dus veel van de eerste; nu zullen wy dan overgaan tot de
tweede eigenschap, die wy in God eigen noemen, en zien wat
ons daaraf te zeggen valt, en zo voort ten eynde.

CAP. V.

♦^Monnikhoff, addita litera e: qoed; quod et in ipsius apograplio (B).
** B: . . . o/" verbonden zou vezen, uyt oorzaak van en begeerten oni dat
dit (/oed en dat tveeder rechtveerdiy is.

VAN GODS VOORZIENIGHEID.

De twede eigenschap die wy (proprium of) eigen noemen
is de Voorzienigheid, welke by ons niet anders is als die
poginge, de wy en in de geheele Natuur, en in de bezondere
dingen ondervinden, strekkende tot behoudenisse en bewaringe
van haar zelfs wezen. Want het is openbaar. dat geen ding
door zijn eige natuur zoude konnen tragten tot zijn zelfs ver-
metinge, maar integendeel dat ieder dink in zig zelfs een
poginge heeft, om zig zelfs [A add. en] in zijn stand te be-
waaren, en tot beter te brengen. Zo dat wy dan volgens
deze- onze beschryvinge stellen een algemeene en een hezondere
voorzienigheid. De algemeene is die, door dewelke ieder zaak
voortgebragt en onderhouden word voor zoveel zy zijn deelen

KORTE VERHANDELING.

DEEL I. CAP. VI.

llt

van de geheele Natuur. De hezondere voorzienigheid is die
poginge, die ieder ding bezonder tot het bewaren van zijn
wezen heeft, voor zoveel ze niet als een deel van de Natuur,
maar als een geheel aangemerkt word. Hetwelk met dit navol-
'gende exempel verklaart word : AUe de leeden van de mensch
worden voorzien ende voorzorgt, voor zo veel zy deelen van
de mensch zijn, hetwelK de algemeene voorzienigJmd is: en de
hezondere is die poginge, die ieder bezonder lit (als een geheel,
en geen deel van de mensch) tot het bewaren en onderhouden
van zijn eygen welstand heeft.

CAP. VI.

VAN GODS PR^DESTINATIE.

De derde eigenschap is, zeggen wy, de goddelijke praedes-
tinatie.

1. Al voorens hebben wy bewezen, dat God niet en kan
laten te doen het geene hy doet ; namelijk, dat hy alles zo
volmaaktelijk heeit geschapen, dat het niet volraaakter kan zijn.

2. En daarby, dat geen dink zonder hem en kan bestaan
nog ook verstaan worden.

Staat nu aan te merken oif er dan in de Natuur eenige
gebeurlijke dingen zijn, namentlijk off er eenige dingen zijn,
die konnen gebeuren, en ook niet gebeuren. Ten anderen, of
er eenige zaake is, van dewelke wy niet konnen vragen
waarom ze is?

Maar datter geen gebeurlijke dingen zijn, bewijzen wy dus-
danig :

lets dat geen oorzaak heeft om te zijn, is onmogelijk dat
het zij ; iets dat gebeurlijk is heeft geen oorzaak ; Ergo.

Het eerste is buyten alle dispuyt; het tweede bewijzen wy
aldus :

Indien iets dat gebeurlijk is, een bepaalde en zeekere oor-
zaak heeft om te zijn, zo moet het dan noodzakelijk zijn;
maar dat het en de gebeurlijke en de noodzaakelijke tegelijk
zoude zijn ^s strijdig; Ergo. —

Misschien zal iemand zeggen, dat iets geheurlijk wel geen
bepaalde en zekere oorzaak heeft, maar een gebeurlijke. Als
dit dan zodanig zoude zijn, zo moet het zijn of in sensu diviso^

of in sensu composito, te weten, of dat de wezentlijkheid van
die oorzaak niet, als oorzaak zijnde, gebeurlijk is; of wel dat
het gebeurlijk is dat dat iets ('t welk wel noodzakelijk in de
Natuur zoude zijn) een oorzaak zal wezen dat dat gebeurlijke
iets voortkomt. Edog en het een en het ander, beide zijn zy
valsch.

Want, wat het eerste aangaat, indien dat gebeurlijke iets
daarom gebeurlijk is, om dat zijn oorzaak gebeurlijk is, zo
raoet dan ook die oorzaak gebeurlijk zijn, omdat die oorzaak die
haar veroorzaakt heeft, ook gebeurlijk is, et sic in infinitum.

En dewijl nu al te vooren bewezen is, dat van een eenige
oorzaak alles afhangt, zo zoude dan die oorzaak ook gebeurlijk
moeten zijn : 't welk openbaar valsch is.

Aangaande het twede dan : byaldien die oorzaak niet meer
bepaald en was, om het eene of om het ander voort te
brengen, dat is om deze iets voort te brengen of natelaten
voort te brengen, zo waart t' eenemaal onmogelijk, en dat hy
het zoude voortbrengen, en dat hij het zoude laten voort-
tebrengen, 't welk regt streidig is.

Wat dan ons voorige tweede belangt, van datter in de Naiuur
geen zaak en is, van dewelke men niet kan vragen ivaarom dat
ze is; welk ons zeggen te kennen geeft, dat by ons te onder-
zoeken staat, door welke oorzaak iets wezentlijk is; want die
niet zijnde was 't onmogelijk dat het iets zoude zijn. Deze
oorzaak dan moeten wy of in de zaak of buyten de zaak
zoeken. Dog, zo men na den regul vraagt, om dit onderzoek
te doen, wy zeggen, dat er alheel geen sGhijnt van nooden te
zijn. Want indien de wezentlijkheid aan de natuur van de
zaak behoort, het is zeker, dat wy dan de oorzaak niet buyten
haar moeten zoeken; dog indien het zoodanig niet en is met
dit iet, zo moeten wy iraraers de oorzaak buyten haarzoeken.
Maar naderaaal het eerste alleen aan God toebehoort, zo word
daardoor betoond (gelijk wy zulks nu ook als te vooren ge-
daan hebben), dat God namentlijk alleen de eerste oorzaak
van alles is. En hier uyt dan blijkt meede, dat deze en geene wille
van den mensch (want de wezentlijkheid van de wil en behoort
niet aan zijn wezen) ook een uyterlijke oorzaak, van dewelke
zy noodzaakelijk veroorzaakt word, moet hebben : hetwelk ook
zoodaanig blijkt te zijn uyt alle het geene wy in dit Cap.
gezeit hebben; en ook nog meer zal blijken, zo wanneer wy
in het twede deel van de vryheid des menschen zullen handelen
en spreeken.

KORTE VERHANDELING.

DEEL I. CAP. VI.

Tegen dit alle word van andere tegengeworpen : hoe is 't
mogelijk dat God, die gezeid word ten hoogsten volmaakt, en
de eenigste oorzaak, beschikker en voorzorger van alles te zijn,
toelaat, dat des niet tegenstaande allomme zulk een venvarringe
word gezien in de Natuur? En ook, waarom hy den mensch
niet heeft geschapen, dat hy niet en konde zondigen?

Vooreerst dan, datter verwarringe in de Natmir is, kan met
regt niet gezeid worden, aangezien dat niemand alle de oor-
zaken van de dingen bekend zijn, om daarvan te konnen oor-
deelen. Dog deze tegenwerping ontstaat uyt deze onkunde, van
dat zy algemeene Ideen gesteld hebben, met dewelke zy meinen,
dat de bezondere, om volmaakt te zijn, moeten over een komen.
Deze Ideen dan stellen zy te zijn in het verstand van God, gelijk
veel van Platoos Navolgers gezeit hebben, dat namentlijk deze
algemeene Ideen (als Redelijk, Dier,* en diergelijke) van God zyn
geschapen; en die Aristotelem volgen, alschoon zy wel zeggen
dat deze dingen geen daadelijke, maar zaaken van Reeden
zijn, nogtans worden die by haar veeltijds als zaaken aange-
merkt, aangezien zy klaarlijk gezeyd hebben, dat zijne voor-
zorge zig niet over de bezondere, maar alleen over de geslagte
uytstrekt; e. g. noyt heeft God zijne voorzorge gehad over
Bucephalum enz., maar wel over het geheele geslagte van
Paard. Zy zeggen ook dat God geen wetenschap heeft van de
bezondere en vergankelijke dingen, maar wel van de alge-
meene, die na haar meeninge onvergankelijk zijn. Dog wy
hebben dit met regt in haar voor een onwetenheid aange-
merkt [B: aan te merken], want eerst de byzondere alle
alleen hebben oorzaak, en niet de algemeene, dewijle die
niets zijn.

God dan is alleen een oorzaak en voorzorger van de bezon-
dere dingen. Zo dan de bezondere dingen zullen moeten over-
eenkomen met een andere Natuur, zoo en zullen zy dan niet
met haar eigen overeen konnen komen, en volgens dien niet
zijn die zy waarlijk zijn. E. g. by aldien God alle menschen
zo als Adam voor den val had geschapen, zo hadde hy dan
ook alleen Adam, en geen Petrus nog Paulus geschapen; ne
maar dat is de rechte volmaaktheid in God, dat hy alle dingen,
van de minste tot de meeste, haar wezentheid geeft, of, om
beter te zeggen, dat hy alles volmaakt in hem zelfs heeft.

Wat het andere aangaat, van waarom dat God de menschen

• B: Reedelijk-Diet'.

niet en heeft geschapen dat ze niet en zondigen, daarop dient,
dat alles watter van de zonde ook gezeid word, zulks alleen
maar gezeid word in opzigt van ons, te weeten, als wanneer
wy twee dingen met den anderen off onder verscheide opzigten
vergelijken. E. g. indien iemand een uurwerk om te slaan en
de uuren aan te wijzen net gemaakt heeft, en dat dat werk-
stuk met het oogmerk van den maker wel overeenkomt, zo
zegt men het goet te wezen, en zo niet, zegt men het kwaat
te zijn, niet tegenstaande het dan zelfs ook goet zoude konnen
wezen, zoo maar zijn oogmerk was geweest het verwart en
buyten tijds te doen slaan te maaken.

Wy besluyten dan te zeggen, dat Petrus met de Idea van
Petrus, gelijk 't noodzakeHjk is, moet overeenkomen, en niet
met de Idea van Mensch; goet en kwaat, of zonden, en zijn
[A add. dat] niet anders als wijzen van denken, en geenzins
eenige zaaken off* iets dat wezentlijkheid heeft, gehjk wy dat
wel hgt in het navolgende nog breeder zuUen betoonen. Want
alle dingen en werken die in de Natuur zijn, die zijn vohnaakt.

CAP. VII.

VAN DE EIGENSCHAPPEN DIE TOT GOD NIET BEHOOREN.

Alhier zullen wy dan nu aanvangen te spreken van die
eigenschappen ^ welke gemeenHjk aan God toegepast worden,
en echter nogtans aan hem niet en behooren; als mede van
die door welke men poogt God te bewijzen, dog vruchteloos;
en meede van de wetten der warer beschrijvinge.

' Aangaande de eigenschappen van dewelke God bestaat, die zijn niet
als oneyndige zelfstandigheedeu, van dewelke een ieder des zelfs onein-
dig volmaakt moet zijn. Dat dit noodzaakelijk zo moet zijn, daarvan
overtaygt ons de klare en onderscheidelijke reeden. Doch datter van
alle deze oneindige tot nog toe maar twee door haar zelf wezen ons
bekend zijn, is waar; en deze zijn de denking en uytgebreidheid. Voorts
alles dat gemeenlijk aan God werd toegeschreven, en zijn geen eygen-
schappen, maar alleen zeekere wijzen, dewelke hem toegeeigent mogen
werden of in aanmerkinge van alles, dat is alle zijne eigenschappen, of
in aanraerkinge van een eigenschap. In aanmerkinge van alle, als dat hy
is een eeuwig, door zig zelfs bestaande, oneindig, oorzaak van alles,
onveranderlijk. In aanmerkinge van eene, als dat hy is alwetende, wijs,
enz., hetwelk tot de denking, en weder dat hy is overal, alles vervult,
enz., hetwelk tot de uytgebreidheid toebehoort.

KORTE VERHANDELING.

DEEL I. CAP. VII.

'i3(

Om dit te doen, zullen wy ons niet zeer bekommeren met
die verbeeldingen, die de menschen gemeenlijk van God hebben,
maar wy zullen alleen kortelijk onderzoeken, wat de Philosophi
ons daarvan weten te zeggen. Deze dan hebben God beschre-
ven te zijn een ivezen uyt of van zich zelfs hestaande, oorzaak
van alle dingen, Aliveetende, Almachtig, eeuwig, eeniwudig, on-
eindig, H opperste goet, van oneindige harmhartigheid, enz.
Dog aleer wy tot dit onderzoek toetreden, laat eens vooraf
gezien worden, wat zy ons al toestaan.

Eerstelijk zeggen zy, datter geen ware of wettelijke beschrij-
vinge van God en kan gegeven worden, aangezien geen beschrij-
vinge, na haar waan, als van geslacht en onderscheit bestaan
kan, en God dan geen gedaante van eenig geslagt zijnde, zo
en kan hy niet regt of wettelijk worden beschreeven.

Ten anderen zeggen zy, dat God niet en kan beschreven
worden, omdat de beschrijvinge de zaak naakt en ook beves-
tigende moet uytbeelden; en na haar stelHnge en kan men
van God niet bevestigender maar alleen ontkennender wijze
weten ; ergo zo en kan er van God geen wettelijke beschrijvinge
gegeven worden.

Daarenboven wort nog van haar gezeyd, dat God nooyt a
priori en kan bewezen worden, omdat hy geen oorzaak heeft,
maar alleen waarscheynlijk, of door zijne uytwerkinge.

Dewijl zy ons dan met deze haare steUinge genoegzaam toe-
staan, dat zy een zeer kleene en geringe kennisse van God
hebben, zo mogen wy dan nu eens hare beschrijvinge gaan
onderzoeken.

Eerstelijk wy en zien niet, dat zy ons hier eenige attrihuta
of eigenschappen geven, door dewelke de zaak (God) gekend
word wat ze is, maar alleen eenige propria of eigenen, welke
wel aan een zaak behoren, edog nooit en verklaren wat de
zaak is. Want alhoewel van zig zelfs hestaande, oorzaak te
zijn van alle dingen, opperste goedt, eeuwig en onveranderlijk,
enz. aan God alleen eigen zijn, zo en konnen wy nogtans
door die eygenheeden niet weten, wat dat wezen is ende wat
eigenschappen het heeft, aan welke deze eigenheden behooren.

Het zal dan nu ook tijd zijn, dat wy eens bezien die dingen
dewelke zy God toeschrijven, en nochtans aan hem ^ niet en
behooren, als daar is alwetende, harmhertig, ivijs, en zoo voort.

* Verstaat hem genomen in aanmerking van alles wat hy is, of van
alle zijn eigenschappen ; ziet hiervan pag 31 n.

welke dingen omdat ze maar zijn zeekere wijze van de denkende
zaak, en geenzins en bestaan noch verstaan konnen worden
zonder die zelfstandigheeden van dewelke zy wijzen [^A : wezens]
zijn, en hierom dan ook aan hem, die een Wezen is zonder iets
(ds uijt hem zelfs hestaande, niet en konnen toegepast worden.

Eyndelijk noemen zy Hem het opperste goed; doch indien
zy daarby iets anders als zy alreeds gezeid hebben verstaan,
te weten dat God onveranderlijk is, en een oorzaak van alle
dingen, zo zijn zy in haar eigen begrip verward geweest, of
hebben hun zelfs niet konnen verstaan, hetwelk hervoort geko-
men is uyt haare dolinge van goet en kwaad, meynende, de
mensch zelfs, en niet God, oorzaak is van zijn zonden en
kwaad — hetwelke, volgens 't geene wy nu alreede bewezeii
hebben, niet en kan zijn, of wy zijn genoodzaakt te stellen,
dat de mensch dan ook oorzaak is van zijn zelfs. Doch dit
zal, zo wanneer wy van de wille des menschen hierna hande-
len, nog klaarder blijken.

Nodig zal het dan nu zijn, dat wy haar schijnredenen, waar-
mede zy haar onwetenheid van Gods kennis zoeken te ver-
schoonen, ontknoopen.

Zy zeggen dan vooreerst, dat een wettige heschrijvinge hestaan
moet van een geslagt en onderscheid. Evenwel alschoon alle de
Logici dit toestaan, ik en weet niet van waar zy dit hebben.
En zeker zo dit waar moet zijn, zo en kan men niets niet
weten. Want indien wy volmaaktelijk een zaak door de beschrij-
vinge van geslagt en onderscheid bestaande, moeten al vooren
kennen, zo en konnen wy dan nooyt volmaakt kennen het
opperste geslagt, hetwelk geen geslagt boven hem heeft. Nu
dan : Indien dan het oppefste geslagt, hetwelk een oorzaak is
van de kennisse aller andere dingen, niet gekent word, veel
minder dan konnen de andere dingen, die door dat geslagt
verklaart worden, verstaan noch gekend worden. Edoch, aan-
gezien wy vry zijn en geenzins en achte verbonden aan haare
steUingen te zijn, zo zuUen wy volgens de ware logicam
andere wetten van beschrijvinge voortbrengen, te weten volgens
de schiftinge die wy van de Natuur maaken.

Wy hebben nu al gezien, dat de eigenschappen (of. zo andere
die noemen, zelfstandigheden) zaaken, of om beter en eigent-
lijker te zeggen, een door zig zelfs bestaande wezen is, en
derhalven door zig zelve, zig zelfs te kennen geeft en vertoond.

De andere dingen zien wy dat maar wijzen van die eigen-
schappen zijn, en zonder dewelke zy ook niet en konnen bestaan,

ni.

Jmw.

■i\

KORTE VERHANDELING.

DEEL I. CAP. VIII.

noch verstaan worden. Dienvolgende dan moeten de beschrij-
vinge zijn van twee geslagten (of soorten) :

1. namelijk van de eigenschappen, die van een zelfsbestaande
wezen zijn, en deze behoeven geen geslagt, of iets waardoor
ze meer verstaan off verklaart worden : want, aangezien zy
als eygenschappen van een wezen door zig zelfs zijnde zijn,
zo worden zy ook door hun zelfs bekent.

De twede zijn die, die niet door hun zelfs bestaan maar
alleen door de eigenschappen, van dewelke zy de wijzen zijn,
en door dewelke zy, als haar geslagt zijnde, verstaan moeten
worden.

En dit is wat aangaat op haar stelling van de beschrijvinge.
Wat het andere aangaat, van dat God niet [A B particulam
omittunt] van ons gekend zoude konnen worden met een even-
matige kennisse, hierop is door D. des Cartes genoegzaam
antwoord gegeven in de beantwoordinge op de tegenwerpingen
deze zaake aangaande pag. 18.

En op het derde, van dat God niet en zoudekonnen «^/r/on
bewezen worden, daarop is mede van ons hier vooren al ge-
antwoord. Aangezien dat God oorzaak is van zig zelfs, zo is
't genoeg dat wy hem door zig zelfs bewijzen, en is zulk be-
wijs ook veel bondiger als dat a posteriori, 't welk gemeenlijk
niet als door uytwendige oorzaaken geschied.

CAP. VIII.

VAN DE NATURENDE NATUUR.

Alhier zullen wy nu eens, eer wy voortgaan tot iets anders,
kortehjk geheel de Natuur schiften — te weten in Natura
naturans en Natura naturata. Door de Natura naturans ver-
staan wy een wezen, dat wy (door zig zelfs, en zonder iets
anders als zig zelfs van doen hebbende, gelijk alle de eigen-
schappen (attributa) die wy tot nogh toe beschreven hebben)
klaar ende onderscheidelijk begrijpen, hetwelk God is. Gelijk
ook de Thomisten by het zelve God verstaan hebben, dogh
haare Natura naturans was een wezen (zy zo noemende)
buyten alle zelfstandigheden.

De Natura naturata zullen wy in twee verdeelen, in een

algemeene en in een bezondere. De algemeene bestaat in alle
die wijzen die van God onmiddelijk af hangen, waarvan wy in
het navolgende Cap. zullen handelen; de hezondere bestaat in
alle die bezondere dingen dewelke van de algemeene wijze
veroorzaakt werden. Zoodat de Natura naturata, om wel be-
grepen te worden, eenige zelfstandigheid [A : zelfstandigheden]
van noden heeft.

CAP. IX.

VAN DE GENATUURDE NATUUR.

Wat dan nu aangaat de algemene Natura Naturatay of die
wijzen of schepzelen die onmiddelijk van God afhangen ofte
geschapen zijn, dezer en kennen wy niet meer als twee, name-
hjk de heweginge in de stoffe S ende het verstaan in de denkende
zaak. Deze dan zeggen wy dat en van alle eeuwigheid zijn
geweest, en in alle eeuwigheid onveranderlijk zullen blijven.
Een werk waarlijk zoo groot als de grootheid des werkmeesters
betaamde.

Wat dan bezonderlijk aangaat de Beweginge, aangezien die
eigentlijker tot de verhandehng van de Natuur-weet, als wel
hier behoord; gelijk als daar is dat ze van alle eeuwigkeid is
geweest, en in eeuwigheid onveranderlijk zal hlijven; dat z' on-
eyndig is in haar geslagt; dat ze noch door zig zelfs hestaan
noch verstaan kan worden, maar alleen door middel van de
Uytgebreidheid ; — van deze alle, zeg ik, en zuUen wy hier
niet handelen, maar alleenlijk zeggen wy er dit af, dat ze is
een Zone, Maaksel, of Uytwerksel onmiddelijk van God ge-
schapen.

Het aangaande het Verstaan in de denkende zaak, deze
zowel als het eerste is meede een Zone, Maaksel, ofonmiddelijk
Schepzel van God, ook van alle eeuwigheid van hem geschapen,
en in alle eeuwigheid blijvende onveranderlijk. Deze zijne
eigenschap is maar een, namenlijk, alles klaar en onderscheiden

*) Xota. 't Geen hier van de beweginge in de stoffe gezeid word is hier
niet in ernst gezeid. Want den Authenr meent daaraf de oorzaak nog te
vinden, gelijk hy a posteriori al eenigzins gedaan heeft. Doch dit kan
hier zo wel staan, dewijl op het zelve niets gebouwd is of daarvan af-
hangig is.

KORTE VERHANDELING.

DEEL I. CAP. X.

in alle tijden te verstaan ; uyt het welke spruyt een oneindelijk
of aldervolmaakst genoegen onveranderlijk, niet konnende na-
laten te doen 't geen het doet. Hetwelke alhoewel genoegsaam
door zig zelfs klaar zijnde 't geen wy hier nu gezeyd hebben,
zo zullen wy het nogtans hierna in de verhandelinge van de
Aandoeningen van de Ziele klaarder bewijzen, ende daarom
hier niet meer daar af zeggen.

CAP. X.

WAT GOED EN KWAAD IS.

Om nu eens kortelijk te zeggen, wat dat in zig zelfs goet
en kwaad is, zullen wy aldus aanvangen:

Eenige dingen zijn in ons verstand en niet in de Natuur,
en zo zijn dan deze ook alleen maar ons eigen werk, en zy
dienen ora de zaaken onderscheidelijk te verstaan ; onder welke
wy begrijpen alle betrekkingen, die opzigt op verscheide zaaken
hebben; en deze noemen wij Entia Raiionis. Zo is dan nu de
vrage, of goet en kwaad onder de Entia Rationis of onder
de Entia Realia behooren. Maar, aangezien dat goet en kwaad
niet anders is als betrekkinge, zo ist buyten twijffel dat ze
onder de Entia Rationis moeten geplaatst worden ; want nooyt
zeid^men dat iets goet is, tenzij in opzigt van iet anders, dat
zo goet niet en is, of ons niet zo nuttelijk als iet anders.
Want zo zeid men, dat een mensch kwaad is, niet anders als
in opzigt van een die beter is, of ook dat een appel kwaad
is, in opzigt van een ander die goet of beter is.

Alle het welke onmogelijk niet en zoude konnen gezeid
worden, byaldien dat beter of goet, in welker opzigt het zoda-
nig genoemt word, niet en was.

Alzo dan, als men dan zegt dat iets goet is, dat en is dan
niet anders te zeggen, als dat het wel overeenkomt met de
algemene Idea die wy van zodanige dingen hebben. En daarom,
gelijk wy nu al voorens gezeid hebben, de dingen moeten
overeenkomen met haare bezondere Ideen, welkers wezen een
volmaakte wezentheid moet zijn, en niet met de algemene,
dewijl ze alsdan niet zouden zijn.

Nopende de bevestinge van 't gene wy nu gezeid hebben,
de zaake is by ons klaar; dog evenwel, tot een besluyt van
't gezeide, zuUen wy deze volgende bewijzen daar nog bydoen :

Alle dingen, die in de Natuur zijn, die zijn of zaaken of
werkingen. Nu goet en kwaad en zijn noch zaaken nog wer-
kingen. Ergo en zijn goet en kwaad niet in de Natuur.

Want, indien goet en kwaad zaaken of werkingen zijn, zo
moeten zy dan hare beschrijvinge hebben. Maar goet en kwaad
(als exemp. gr. de goetheid van Petrus en de kwaadheid van
Judas) en hebben geen beschryvinge buyten de wezentheid
Judse en Petri, want die is alleen in de Natuur, en zijn niet
buyten haare wezentheid te beschrijven. Ergo, ut supra —
volgt, dat goet en kwaat geen zaaken zijn of werkingen, die
in de Natuur zijn.

DEEL II. VOORREEDEN.

toond, 1. dat geene zelfstandigheid beginnen kan; ten 2. dat
de eene zelfstandigheid de andere niet kan voortbrengen ; en
eijnddijk ten 3. dat geen twee gelijke zelfstandigheeden kon-
nen zijn.

TWEDE DEEL

\<\

VAN

DE mensch:

'T GEEN TOT HEM AANHORIG IS.

Dewijl ivij nu in het eerste deel van God, en van de alge-
meene en meindige dingen hebben gesprooken, zo zullen ivy nu
in dit tweede deel tot de verhandeling van de bezondere en be-
paalde dingen kmnen; doch niet van alle, dewijle die ontallijk
zijn, maar wy zullen aUeenlijk handelen van die de mmsch
aangaan; en daarin aanmerken, 1. wat de mensch is, voor
zoveel hy bestaat van eenige tcijzen (begreepen in die tivee
eigenschappen die wy in God hebben aangemerkt). Ik zegge van
eenige wijzen, omdat ik geenzins versta dat de mensch, voor zo
veel hy uyt geest, ziele ^, of lichaam bestaat, een zelfstandigheid
is. Want wy hebben nu alvoorens in het begin dezes boeks ge-

» 1. Onze ziel is of een zelfstandigheid of een tcijze; geen zelfstandig-
heid, want wy hebben al beweezen, dat er geen bepaalde zelfstandigheid
in de natuur kan zijn ; ergo dan een ivijze.

2. Een wijze dan zijnde, zo moet ze dat zijn of van de zelfstandige
uytgehreidheid of van de zelfstandige denking; niet van de uytgehreidheid,.
om, etc. ; ergo dan van de denking.

3. De zelfstandige denking, dewijl ze niet bepaald kan zijn, is oneindig
volmaakt in zijn geslacht, en een eigenschap van God.

4. Een vohnaakte denking moet hebben een kennisse, Idea, wijze van
denken van alle en een ieder zaak uezentlijk zijnde, zo van zelfstandig-
heeden als van wijzen, niet uytgezondert.

5. Wy zeggen wezentlijk zijnde, omdat wy hier niet spreeken van een
kennisse, Idea, etc, die geheel de natuur van alle wezen geschakeld in
haar wezen kend, zonder haar bezondere wezentlijkheid, maar alleen van
de kennisse, Idea, etc. van de bezondere dingen, die telkens komen te

pxistGrGii*

6. Deze kennisse, idea, etc. van ieder bezonder ding 't welk wezentlijk
komt te zijn, is, zeggen wy, de ziel van dit ieder bezonder ding.

7. All en een ieder bezonder ding dat wezentlijk komt te zijn, dat
word zulks door beweging en stilte, en zo zijn alle de wijzen in de zelf-
standige uytgebreidheid, die wy lichaam noemen.

8. De verscheidenheid derzelver ontstaat alleen door andere en andere
proportie van beweginge en stilte, waardoor dit z6, en niet z6, — dit
dit, en niet dat is.

9. Uyt deze proportie dan van beweginge en stilte komt ook wezentlijk
te zijn dit ons lichaam ; van 't welk dan, niet min als van alle andere
dingen, een kennisse, Idea, enz. moet zijn in de denkende zaak, en zo
voort dan ook de ziel van ons.

10. Doch in andere proportie van beweginge en stilte was dit ons lichaam,
een ongeboren kind zijnde; en in gevolge daarna, en in andere, zal 't
bestaan als wy dood zijn, en niet te min zal dan, en was doen, zo wel
een idea, kennisse, etc, van ons lichaam, in de denkende zaak, als nu;
maar geenzins dezelve, dewijl het nu anders geproportioneerd is in
beweging en stilte.

11. Om dan zo een idea, kennisse, wijze van denken in de zelfstandige
denking te veroorzaaken, als nu deze onze is, wort vereischt, niet even
eens wat lichaam (dan most het anders gekent worden als 't is), maar
ook zulk een lichaam dat zo geproportioneert is van beweging en stilte,
cn geen ander : want zoo 't lichaam is, zo is de Ziel, Idea, Kennis, etc.

12. Zodanig een lichaam dan, deze zijne proportie als e. g. van 1. tot
3, hebbende en behoudende, zo zal de ziel en 't lichaam zijn gelijk het
onze nu is, zijnde wel gestadig verandering onderworpen, maar niet zo
j^root dat ze buyten de palen van 1. tot 3. gaat; doch zo veel het ver-
andert, zo veel verandert ook telkens de ziel.

13. En deze veandering van ons, ontstaande uyt andere lichaamen, die
op ons werken, en kan niet zijn, zonder dat de Ziel, die alsdan gestadig
verandert, deze verandering gewaar word. En deze verandering [Boehmer :
het gewaarworden van deze verandering] is eigentlijk dat, 't welk wy
gevoel noemen.

14. Maar zo andere lichame zoo geweldig op het onze werken, dat de
proportie van beweginge van 1. tot 3. niet kan blijven, dat is de dood,
en een vernietiging der ziele, zo ze maar alleen is een Idea, kennisse,
etc van dit zo geproportioneert lichaam, in beweging en stilte.

15. Doch, dewijl het een wijze is in de denkende zelfstandigheid, zo
had ze ook deze, beneflfens die van de uytgestrektheid, konnen kennen,
beminnen, en met zelfstandigheeden vereenigende (die altijd dezelve
Ijlijven) had ze haar zelve konnen eeuwig maaken.

KORTE VERUANDELINO.

DEEL II. CAP. I.

|3f

De mensch dan niet geweest hebbende van eemmgheid, bepaald
en met veele menschen gelijk, en kan geen zelfstandigheid zijn;
zo dat alles 't geene hy van denken heeft, zijn alleen maar
wijzen van die denkende eigenschap die wij aan God ioegej^ast
hebben. En wederom, alles 't geen hy heeft van gestalte, bewe-
ginge, en andere dingen, zijn desgelijks van die andere eigen-
schap die God toegepast is.

En alhoewel eenige hier wjt, dat de Natmir van de mensch
zmider die eigenschappen, die icy zelfs toestaan zelfstandigheid
te zijn, niet bestaan noch verstaan kan worden, pogen te be-
tvijzen, dat de mensch een zelfstandigheid is, zo heeft dat echter
geen ander grondvest, als valsche onderstellingen. Want, dewijle
de natuur van de stoffe of H lichaam geweest heeft, alvoor dat
de gestalte van dit mefischelijk lichaam was, zo en kan die
natuur niet eigen zijn aan H menschelijk lichaam, dewijl het
klaar is, dat in die tijd als de ynensch niet en ivas, het altijd
niet aan de natuur van de mensch Jieeft konnen behoren.

En dat zy voor een grondregul stellen, dat dat aan de natuur
van de zaak behoort, zonder hetwelk de zaak noch bestaan
noch verstaan kan worden, dat ontkennen ivy. Want wy hebben
alreeds bewezen dat zonder God geen ding bestaan noch ver-
staan kan worden. Dat is, God moet alvoorens zijn en verstaan
worden, alleer deze bezondere dingen zijn en verstaan worden.
Ook hebben ivy getoond, dat de geslachten niet aan de natuur
van de beschrijving behooren, maar dat zulke dingen, die zonder
andere niet bestaan konnen, ook zmder die niet verstaan worden.
Dit dan zo zijnde, wat voor een regul stellen wy dan, daarby
men zal weteti, ivat aan de natuur van een zaak behoort?

De regul dan is deze: DcU behoort aan de natuur van een
zaak, zonder hetwelk de zaak niet bestaan noch verstaan kan
wordm; doch dit niet zo alleen, maar op zoodanig een wijze,
dat de voorstelling altijd wederkerig is, te weten dat het gezegh
ook niet zonder de zaak bestaan noch verstaan kan ivorden.
Van deze wijzen dan, uyt deivelke de mensch bestaat, zullenwy
dan nu in den aanvang des volgenden eersten Cajnttels beginnen
te handelen.

CAP. I.

VAN WAAN, GELOOF, EN WEETEN.

Om dan aantevangen te spreeken van de wijzen uyt dewelke
de mensch bestaat, zo zullen wy zeggen, 1. wat zy zijn, ten
anderen hare uytwerkingen, en ten 3. haare oorzaak.

Belangende het eerste, zo laat ons beginnen van die die
ons het eerste bekend zijn : namelijk eenige begrippen of het
medegeweten van de kennisse onzes zelfs, en van die dingen die
hiyten ons zijn.

Deze begrippen dan verkrijgen wy (1) of enkelijk door
geloof (wftlk geloof hervoortkomt of door ondervinding, of
door hooren zeggen), (2) of ook ten anderen wy bekomen die
door een waar geloof, (3) of ten derden wy hebben het door
klare en onderscheide bevatting.

Het eerste is gemeenlijk dooHng onderworpen.

Het tweede en derde, alschoon die onderling verschillen,
zoo en konnen die echter niet doolen. Doch om dit alles wat
duydelijker te verstaan, zo zullen wy een voorbeeld stellen
genomen van de Regul van drien aldus. lemand heeft alleenlijk
horen zeggen, dat als men in de Regul van drien het twede
getal met het derde vermenigvuldight, en dan met het eerste
deild, dat men alsdan een vierde getal uytvind, dat dezelfde
gehjkmatigheid heeft met het derde, als het twede met het
eerste. En niettegenstaande deze die hem dat zo voorsteld
liegen konde, zo heeft hy echter zijne werkingen daar na ge-
richt, en dat zonder eenige kennisse meer van den regul van
drien gehad te hebben, als de bhnde van de verwe, en heeft
alzo alles wat hy daarvan ook zoude mogen gezeyd hebben,
daarvan geklapt^ als de papegaay van 't geen men hem ge-
leert heeft.

Een ander, van gaauwer begrip zijnde, die en laat zich zoo
iiiet payen met hooren zeggen, maar neemt 'er een proef aan
eenige bezondere reekeningen, en die dan bevindende daar
iiiede overeen te komen, alsdan geeft hy daaraan 't geloof.
Maar te recht hebben wy gezeyt, dat ook deze de dooUng
onderwurpen is; want hoe kan hy doch zeeker zijn, dat de
ondervinding van eenige bezondere hem een regul kan zijn
van alle?

Een derde dan noch met het hooren zeggen, omdat het
bedriegen kan, noch met de ondervinding van eenige bezon-

KORTE VERHANDELING.

DEEL II. CAP. III.

dere omdat die onmogelijk een regul is, tevreden zijnde, die
ondervraagt het aan de waare Reeden, dewelke nooyt, wel
gebruykt zijnde, bedrogen heeft. Deze dan die zecht heni,
door de eigenschap van de gelijkmatigheid in deze getaUen
het alzo, en niet anders, heeft konnen zijn en komen.

Doch een vierde, hebbende de alderklaarste kenmsse, die
heeft niet van doen noch horen zeggen, noch ondervinding,
noch kunst van reden, dewijle hy door zijne deurzigtigheid
terstond de gelijkmatigheid in [A : en] alle de rekenmgen ziet.

wijzen noch begrijpt noch kent, hy tot Liefde ofte Begeerte
of eenige andere wijzen van Wille zoude konnen bewogen
worden.

CAP. [I.

WAT WAAN, GELOOF, EN KLARE KENNIS ZIJ.

Wy zullen dan nu komen te verhandelen de uytwerkingen
van de verscheide kennissen waarvan wy in 't voorgaande
Capittel gezeid hebben, en als in 't voorbygaan weer zeggen
wat Waan, Geloof en klaare Kennisse is. [A add, De eerste
dan word by ons genoemt Waan, de tweede Geloof, maar de
3. die is 't die wy een klaare Kennisse noemen.]

Waan dan noemen wy die omdat ze de dooHng onderwurpen
is, en nooyt plaats heeft in iets daar wy zeker van zijn, maar
wel daar van gissen en meynen gesprooken word. Geloof dan
noemen wy de tweede, omdat die dingen die wy alleen door
de rede vatten van ons niet en worden gezien, maar zijn
alleen aan ons bekend door overtuiginge in 't verstand dat
het zoo en niet anders moet zijn. Maar Uaare Kennisse noemen
wy dat, 't welk niet en is door overtuyging van reden, maar
door een gevoelen en genieten van de zaake zelve, en gaat
de andere veire te boven.

Dit dan vooraf, zo laat ons nu koomen tot haare uytwer-
kingen, waarvan wy dit zeggen: dat namelijk uyt de eerste
hervoorkomt alle de lijdinge {passien) die daar streydig zijn
tegen de goede reden; uyt de tweede de goede begeerten; en
uyt de derde de waare en oprechte Liefde met alle haar

uytspruytzels. n i-i'

Alzo dat wy d^n de naaste oorzaak van alle de lijdmgen
in de Ziele, de Kennisse stellen. Want wy f eenemaal onmo-
gelijk achteu; dat, zo iemand op de voorgaande grond en

CAP III.

LIJDINGS OORSPRONK. LIJDING UYT WAAN.

Alhier dan laat ons nu eens zien, hoe dat, gelijk wy gezeid
hebben, de (passien) lijdinge uyt de waan komen te ontstaan.
En om dit wel en verstaanlijk te doen, zo zullen wy eenige
van de bezondere derzelve voorneemen, en daarin dan als in
voorbeelden betonen 'tgeene wy zeggen.

Laat dan de verwondering de eerste zijn, dewelke gevonden
wordt in die geene die de zaake op de eerste wijze kent ^;
want, dewijl hy van eenige bezondere een besluyt maakt dat
algemeen is, zo staat hy als verbaast, wanneer hy iet ziet
dat tegen dit zijn besluyt aangaat; gelijk iemand, noit eenige
schapen gezien hebbende als met korte staarten, zig verwon-
derd over de schapen van Marocquen die ze lang hebben.
Zoo zeit men van een Boer, die zig zelfs hadde wijsgemaakt
datter buyten zijn velden geen andere en waren, maar een
koe komende te vermissen, en genoodzaakt wordende die
elders verr te gaan zoeken, viel in verWondering, van dat
buyten zijn weynig velds noch zo groote meenigten van andere
velden waren. En zeeker dit moet ook plaats hebben in veele
Philosophen, die hun zelfs hebben wijs gemaakt, dat er buyten
dit veldje of aardklootje daar op zy zijn (omdat zy niet anders

^ Dit is juyst niet te verstaan, dat altijd voor de verwondering een
formeel besluyt moet gaan, maar ook isse zonder dit, namelijk als wy,
stilzwijgende, de zake zoo en niet anders meenen te zijn als wy die
gewent zijn te zien, horen of verstaan, etc. Als e. g. Aristoteles zegt,
Canis est animal latrans, ergo hy besloot, al dat baft is een hondt;
maar als een Boer zeid een hond, zo verstaat hy stilzwijgent al 't zelve
'lat Aristoteles met zijn beschrijving. Zoodat als de boer hoort -baffen,
een hond, zeyd hy; alzoo dat, als zy eens een ander dier hoorden baffen,
de Boer die geen besluyt gemaakt hadde zoud al zo wel verwonderd
staan als Aristoteles, die een besluyt gemaakt hadde. Voorders als wy
iets komen gewaar te worden, daarop wy nooyt gedacht hebben van te
voren, zo is dat eevenwel niet zulks of wy hebben dit gelijks in 't geheel
of ten deel al te vooren bekent, maar niet in alles zo gesteld, ott' wy
zijn nooyt daarvan zo aangedaan geweest, etc.

KORTE VERHANDELING.

DEEL II. CAP. 111.

beschouden) geen andere meer en zijn. Maar nooyt en is ver-
wondering in die geene die ware besluyten maakt; difs een.

Het tweede zal zijn de Liefde: deze aangezien dat ze ont-
staat of uyt ware begrippen, off uyt opinien, of ook eyndelyk
uyt hooren zeggen alleen *, zullen wy eerst zien, hoe uyt de
opinien, daarna hoe uyt de begrippen; want de eerste strekt
tot ons verderf, en de tweede tot ons opperste heyl; en dan

van het laatste. ti i • j

Het eerste dan aangaande, 't is zulks, dat zo dikwils lemancl
iet goets ziet, off waant te zien, hy altijd geneegen is zig
met hetzelve te vereenigen, en, om 't goets wille dat hy in
'tzelve aanmerkt, zoo verkiest hy 't als 't beste, buyten het-
welke hy niet beter noch aangenaamer alsdan en kend. Doch
zoo wanneer het komt te gebeuren dat hy (gelijk in deze
meest gebeurt) iets beter als dit nu bekende goet komt te
kennen, zo keerd terstond zijne Hefde van het eene (eerste)
tot het' ander (tweede), hetwelk wy alles klaarder zullen doen
blijken in de verhandelinge van de vryheid des menschen.

Van Hefde uyt ware begrippen ** ; alzoo 't de plaats om
daarvan te spreeken hier niet is, zo zuUen wy dat nu hier
voorby gaan, en spreeken van het laatste en derde, namehjk
van de Liefde die alleen van hooren zeggen komt. Deze dan
bespeuren wy gemeenlijk in de kinderen tot hun vader, dewelke
omdat de Vader dit of dat zeyd goet te zijn, zo zijn zy daar
toe zonder iets meer daar af te weten geneegen. Dit zien wy
mede in zulke die voor 't Vaderland uyt Liefde haar leven
laten, en ook in die, die door horen zeggen van iets op het-
zelve komen te verlieven.

De Haat dan, het rechte tegendeel van de hefde, ontstaat
uyt die dooling die uyt de opinie voortkomt. Want zo iemant
een besluit gemaakt heeft van iets dat het goet is, en een
ander komt tot nadeel van datzelve iets te doen, zo ontstaat
in hem tegen dien doender haat, hetwelk nooyt in hem zoude
konnen plaats hebben, indien men het ware goet kende, gehjk
wy dat hierna zuUen zeggen. Want alles watter ook is off
bedagt wort, in vergelijkinge van 't ware goet, 't is niet als

maar de ellendigheid zelve ; en is dan zo een ellendbeminner
niet veel eer erbarmens als haat waardig?

De haat dan eyndelijk komt ook voort uyt hooren zeggen
alleen, gelijk wy dat zien in de Turken tegen Joden en Chris-
tenen, in de Joden tegen de Turken en Christenen, in do
Christenen tegen de Joden en Turken, etc. Want wat is den
hoop van alle deze onwetend d'een van danders godsdienst en

zeden !

De Begeerte; — het zy dat ze bestaat of alleen (zo eenige
willen) in de lust of trek van 't geene men ontbreekt te
bekomen, of (zo andere willen ^) in de dingen te behouden
die wy nu alreeds genieten, 't is zeeker dat ze in niemand en
kan gevonden worden gekomen te zijn als onder de gedaante
van goet. Alzo dan is 't klaar, dat Begeerte, gelijk ook de
Liefde waarvan hiervoor gesprooken is, uyt de eerste manier
van kennen voortkomt. Want iemand gehoort hebbende van
een dink dat het goet is, krijgt lust en trek tot hetzelve, gelijk
gezien word in een zieke, die alleen door hooren zeggen van
den Doctor, dat zo of zo een remedie voor zijn kwaale goet
is, terstond tot dezelve geneegen wordt.

Begeerte komt ook uyt bevindinge, gelijk datt gezien word
in de practyk van de doctors, die zeeker remedie eenigemaalen
goet gevonden hebbende, hetzelve als een onfeylbaar dink
gewoon zijn te houden.

Alles 't geene wy nu van deze gezeyt hebben, 'tzelve kan
men van alle andere passien zeggen, gelijk dat voor ieder een
klaar is. En dan omdat wy in 't volgende zullen aanvangen
te onderzoeken, welke die zijn die ons redelijk, en welke die,
die onredelijk zijn, zo zullen wy, het dan hierby latende, niet
nieer daar toe zeggen.

[A add. 't Geene nu van deze weinige doch voornaamste
gezeyt is kan mede van alle andere gezeyt worden ;] en hier-
mede word geeyndigt van die Passien die uyt de Waan voort-
komen.

* B habet : of \. iiyt hooren zeggen, of 2. uyt icaan, of 3. tiyt waare
begrippen; ideoque paragraphorum quae sequuntur ordinem mutavit.

** Recte interpres in margine : Van de Liefde uyt ware begrippen ott
klare kennisse word hier niet gehandeld, alzo die niet uyt waan komt:

doch daarvan zie Cap. XXII.

^ De eerste beschrijvinge is de beste : want als de zaak genooten word
zo houd de begeerte op; die gestalte dan^ die alsdan in ons is om die
zaak te behouden, is geen begeerte, maar vreze van de geliefde zaak te
verliezen.

46 KORTE VERHANDELING.

CAP. IV.

WAT UYT GELOOF VOORTKOMT ;
EN van't GOET EN KWAAD DES MENSCHE.

Dewijl wy dan in het voorige Cap. hebben getoont, hoe uyt
de dooling van de Waan de Passien voortkomen, zoo laat ons
dan hier eens zien de uytwerkingen van de twee andere raanieren
van Kennen. Ende vooreerst van Cie welke wy het Waare

Geloof genoemt hebben ^ , v i. x ••

Deze dan vertoond ons wel, wat de zaake behoort te zijn,
maar niet wat zy waarlijk is. En dat is de reeden, waarom
zy ons nooyt en kan doen vereenigen met de geloofde zaak.
Ik zeg dan, dat zy ons leert alleen wat de zaake behoort te
zijn, en niet wat zy is; in welke twe een groot onderscheid
is. 'Want, gehjk wy in ons exempel van de regul van drien
gezeid hebben, dat als iemant door gelijkmatigheid kan uyt
vinden een vierde getal, dat met het derde overeenkomt, gehjk
het tweede met het eerste, zoo kan hy (de deilinge en vermee-
nigvuldiging gebruykt hebbende) zeggen dat de vier getallen
moeten evengelijkmatig zijn; en die zo al zijnde spreekt hy
niet te min daar af als van een zaak die buyten hem is.
Maar als hy de gelijkmatigheid komt te beschouwen zo als
wy in het vierde [A: derde] exempel getoond hebben, alsdan
zegt hy in waarheid, dat de zaak zodanig is, aangezien die
alsdan in hem en niet buyten hem is. Difs van de eerste.

De tweede uytwerkinge van 't ware geloof is, dat ze ons
brengt tot een klaar verstand, door 't welk wy God Hefhebben,
en ons alzoo verstandelijk doet gewaar worden die dingen die
niet in ons maar buyten ons zijn.

DEEL II. CAP. IV.

» Het Gelove is een krachtige betuiginge van Redenen, door welke ik
in miin verstand overtuygt ben, dat de zaak waarlijk en zodanig is buy-
ten miin verstand, als ik in mijn verstand daaraf overtuygt ben.Ji.en
krachtig heiuyg van Redenen, zeg ik, om het daardoor te onderscheiden,
en van de Waan, die aitijd twijffelachtig en doling onderworpen is, en
van 't Weeten, dat niet bestaat in overtuyging van Redeuen, maar in
een onmiddeliike vereeniginge met de zaak zelve. Dat de zaake tcaarltjk
en zodanig is huyten mijn verstand, zeg ik waarlijk, omdat my de redenen
in dezen niet en konnen bedriegen; want anders en verschilden ze niet
van de waan. Zodanig: want het kan my maar alleen aan zeggen, wat
de zaake behoort te zijn, en niet wat zy waarlijk is, anderzins verschilde
ze niet van 't weten. Buyten: want het doet ons verstandehjk, niet het-
geen in ons, maar 't geene buyten ons is, genieten.

De derde uytwerkinge is, dat ze aan ons verschaft de ken-
nisse van goet en kwaad, en ons aanwijst alle ^jassiew, die te
vernietigen zijn. En omdat wy nu te vooren gezeid hebben,
dat die imssien die uyt de waan voortkoomen groot kwaad
onderworpen zijn, zo ist de pijne waart eens te zien, hoe dezelve
ook door deze tweede kennisse gezift worden, om te zien wat
in dezelve goet, wat kwaad is.

Om dit dan mede bekwamelijk te doen, zo laat ons, dezelve
maniere als vooren gebruykende, dezelve eens van naby bezien,
om daardoor te konnen kennen, welke het zijn die van ons
verkooreU; welke verworpen moeten worden. Doch, eer wy
daartoe komen, laat ons eens kort vooraf zeggen wat daar is
het goet en kwaad des menschen.

Wy hebben nu te vooren al gezeyd, dat alle dingen genood-
schikt zijn, en dat in de Natuur geen goet en geen kwaad is,
Zo dat al 't geen dat wy van de mensch willen, dat zal moeten
van het geslacht deszelfs zijn, hetwelk niet anders is, als een
wezen van Beden. En wanneer wy dan een Idea van een
volmaakt mensch in ons verstand bevat hebben, dat zoude dan
konnen een oorzaak zijn, om zien (als wy ons zelfs onderzoeken)
offer in ons ook eenig middel is om tot zo een vohnaaktheid
komen.

En daarom dan, alles wat ons tot die volmaaktheid voorderd,
dat zullen wy goet noemen, en in tegendeel dat verhinderd,
off ook daartoe niet en vordert, kwaad.

Ik moet dan, zeg ik, een volmaakt mensch begrijpen, zo ik
iets aangaande het goet en kwaat des menschen verhaalen
wil, en dat daarom, omdat ik, handelende van 't goet en
kwaad, als e. g. van Adam, ik alsdan een dadelijk wezen {ens
reale) met een wezen van Eeden (ens Rationis) verwarren
zoude, hetwelk wel naauwkeurig van een regtschapen Philosooph
moet gemijd worden, en dat om redenen die wy int vervolg
dezes off by andere gelegentheden zullen stellen. Voorder,
omdat het eynd van Adam of van eenig ander byzonder
schepzel ons niet bewust is, als door de uytkomst, zo [B add.
volgt] dat ook 't geen wy van 't eynd des menschen konnen
zeggen gegrond moet zijn op het begrip van een volmaakt
mensch in ons verstand \ welkers eynd, dewijl het een ens

* Want uyt geen byzonder schepzel kan raen een Idea die volmaakt
i8 hebben; want deze hare volmaaktheid zelve, of ze waarlijk volmaakt
is of niet, en kan niet afgenomen worden, als uyt een algemeene vol-
niaakte Idea, of Ens Rationis.

KORTE VEKHANDELING.

DEEL II. CAP. V.

Bationia is,* wy wel konnen weten: en ook, als gezeyt is, zijn
goet en kwaad, al hetgeen maar wijzen zijn van denken.

Om dan nu allengskens ter zaak te komen: Wy hebben nu
al te vooren aangewezen hoe dat uyt het begrip de beweging,
tochten en werkingen van de ziel ontstaan, en hetzelve begrip
hebben wy in vierderlij verdeeld, als in hooren zeggen alleen,
in ervarentheid, in geloof, in klare kennisse. En aangezien wy
nu de uytwerkinge dezer aller hebben gezien, zo is daaruyt
openbaar, dat de vierde, namelijk de klare kennisse, de alder-
volmaaktste is van alle; want de waan brengt ons dikwijls in
dooling. Het ware geloof is alleen daarom goet, omdat het de
weg is tot ware kennis, ons tot die dingen, die waarlijk
beminnenswaardig zijn, opwekkende; zo dat dan het laatste
eynde dat wy zoeken, en het voornaamste dat wy kennen, is
tie waare kennisse. Doch ook deze ware kennisse is na de
voorwerpen, die haar voorkomen, ook verscheiden : zo dat, hoe
veel beter daar is het voorwerp, met hetwelke het komt te
vereenigen, zo veel beter is ook deze kennisse. En daarom dat
is de volmaaktste mensch, dewelke met God (die het aldervol-
maaktste wezen is) vereenigt en hem zo geniet.

Om dan te ondervinden wat in de lijdingen of passien goet
en kwaad is, zo laat ons die, als gezeid is, bezonder voor-
neemen. Ende vooreerst van de Verwondering, Deze dan,
dewijl die off uyt onwetenheid of vooroordeel komt te ontstaan,
is een onvolmaaktheid in den mensch, die deze ontroering
onderworpen is. Ik zeg een onvolmaaktheid, omdat de ver-
wondering, door zig zelfs, niet tot eenig kwaad brengt.

CAP. V.

VAN DE LTEFDE.

De Liefde, die niet anders is, als een zaak te genieten en
daarmede vereenigt te worden, die zullen wy verdeelen na de
hoedanigheeden van haar voorwerp ; welk voorwerp de mensch
zoekt te genieten, en daarmede te vereenigen.

Sommige voorwerpen dan zijn in haar zelven vergankelijk ;
andere wel niet vergankelijk door haar oorzaak. Doch een
derde isser alleen door zijn eigen kracht en mogentheid eeuwig
en onvergankelijk.

De vergankelijke dan zijn alle de byzondere dingen, die niet
van alle tijd geweest zijn, of [B : maar 'n] begin genoomen
hebben.

De andere dat zijn alle die [B: zijn die algemeenej ivijzen,
die wy gezeid hebben oorzaak te zijn van de bezondere
wijzen.

Maar de derde is God, off, 't welk wy voor een en *t zelfde
noemen, de Waarheid.

De Liefde dan ontstaat uyt het begrip en kennisse die wy
van een zaake hebben; ende nadat de zaake zig groter en
heerlijker vertoond, daarna is ook de liefde grooter in ons.

Op twederley wijzen isser magt, om ons van de liefde te
ontslaan : of door kennisse van een beter zaak, of door onder-
vinding dat de beminde zaak, die voor wat groots ende
heerlijks gehouden is, veel onheil en ramp met zig sleept.

Met de liefde is 't ook zoodanig, dat wy nooyt en trachten
van dezelve (gelijk van de verwondering en andere passien)
verlost te zijn; en dat om deze twee redenen: 1. omdat het
onmogelijk is, de tweede omdat het noodzakelijk is, dat wy
niet van de zelve verlost werden.

Onmogelijk dan is 't omdat het niet van ons afhangt, maar
alleen van het goet en nut, dat wy in het voorwerp aanmer-
ken ; hetwelke, zo wy 't niet en wilden beminnen, noodzaakelijk
van ons te vooren niet en most gekend zijn; hetwelk niet in
onze vryheid bestaat, of aan ons hangt, want zo wy niets
kenden, voorzeeker wy en waaren ook niet.

Noodzaakelijk dan is 't niet van dezelve verlost te zijn,
omdat wy, vermids de zwakheid onzes natuurs, zonder iets te
genieten, waarmede wy vereenigt worden en versterkt, niet
en zouden konnen bestaan.

Welke dan van deze drie'erley voorwerpen hebben wy te
verkiezen of te verwerpen?

Wat de vergankelijke aangaat (dewijle wy, als gezeid is, om
de zwakheid onzer natuur noodzakelijk iet moeten beminnen,
en daar mede vereenigen om te bestaan), het is zeker dat wy
door 't beminnen en vereenigen met dezelve geen zins in onze
natuur versterkt en werden, aangezien zy zelve zwak zijn, en
d'eene kreupele d'ander niet kan draagen. En niet alleen dat
ze ons niet en vorderen, maar zijn ook zelfs ons schadelijk.
Want wy hebben gezeyd de liefde te wezen een vereeniginge
met het voorwerp, dat ons verstand oordeeld heerlijk en goet te
zijn; en daarby verstaan wy zo een vereeniginge, door dewelke

m. 4

KORTE VERHANDELING.

DEEL II. OAP. V.

A\\

en de liefde en het geliefde een en dezelfde zaak komen te
zijn, of t' zamen een geheel maaken. Zoo is hy dan immers
wel ellendig, die met eenige vergankelijke dingen vereenigt
word. Want deze dewijl ze buyten zijne macht zijn, en veel
toevallen onderworpen, zo is't onmogelijk dat, als die komen
te lijden, hy daarvan zoude konnen bevrijd zijn. En zo byge-
volg besluyten wy: By aldien deze, die de vergankelijke din-
gen die eenig zins noch wezen hebben, beminnen, zoo ellendig
zijn, wel wat zullen die dan, die de eere, rijkdommen, en
wellusten, die al heel geen wezentheid hebben, beminnen,
ellendig zijn !

Laat ons dit dan genoeg zijn om te betonen, hoe ons de
Redeu aanwijst, om van de zo vergankelijke dingen af te
scheiden. Want door 'tgeene wy nu gezeyd hebben, wort ons
klaar aangewezen het vergif en het kwaad dat in de bemin-
ninge dezer dingen steekt en verborgen is. Doch noch onver-
gelijkelijk klaarder zien wy dit, als wy aanmerken, van wat
een heerlijk en voortreffelijk goet wy door de genietinge dezes
worden afgescheiden.

Hier voor hebben wy gezeid, dat de dingen, die vergankelijk
zijn, buyten onze macht zijn. Opdat men ons wel verstaa: wy
en willen niet zeggen, dat wy eenige vrye oorzaak zouden
zijn, van niets anders afhangende ; maar, als wy zeggen dat
eenige dingen in, andere buyten onze macht zijn, zo verstaan
wy door die welke in onze macht zijn zulke, die wy uytwerken
door ordre of te zamen met de Natuur waarvan wy een deel
zijn; door die welke niet in onze macht zijn zulke, die, gelijk
als buyten ons zijnde, door ons geene veranderinge onderwor-
pen zijn, aangezien zy zeer verre van onze dadelijke wezent-
heid, door de Natuur zoodanig gesteld, afzijn.

Vervolgende dan zo zullen wy nu komen tot de tweede
maniere van voorwerpen, welke alhoewel eeuwig en onver-
gankelijk, zoo zijn zy nogtans niet zoodanig door haar eigen
kragt. Edoch een weynig onderzoek hier maar toe brengende,
zo zullen wy terstond gewaar worden, dat deze niet en zijn
als maar wijzen alleen, die onmiddelijk van God afhangen.
En dewijle de natuur dezer zodanig is, zo en zijn zy voor ons
niet om te begrijpen, tenzij wy met eenen een begrip van
God hebben. In welke, omdat hy volmaakt is, noodzaakelijk
onze Liefde moet rusten. En om met een woort te zeggen,
het zal ons onmogelijk zijn, dat, als wy ons verstand wel
gebruyken, wy zouden konnen nalaten God te beminnen.

De Reedenen waarom zijn klaar. Vooreerst omdat wy onder-
vinden, dat God alleen maar weezen heeft, en alle andere
dingen geen wezens, maar wijzen zijn. Ende aangezien de
wijzen niet recht konnen verstaan worden zonder het wezen,
van 't welke zy onmiddelijk afhangen; en wy nu al vooren
getoond hebben, dat als wy iets beminnende, een beter zaak,
als die wy dan beminnen, komen te kennen, wy altijd ter-
stond op dezelve vallen, en de eerste verlaten*; zo volgt
onwedersprekelijk : dat, als wy God komen te kennen, die
alle volmaaktheid in hem alleen heeft, wy hem noodzakelijk
moeten beminnen.

Ten tweeden, als wy ons verstand wel gebruyken in de
kennisse van zaken, zo moeten wy die dan kennen in haar
oorzaaken. Nu dan, aangezien God van alle andere dingen een
eerste oorzaak is, zo is dan de kennisse Gods en zy staat,
(ex rerum natura) volgens de natuur van de zaak, voor de
kenmsse yan alle andere dingen : dewijl de kennisse van aller *
andere dingen volgen moet uyt de kennisse van de eerste
oorzaak. En de waare liefde komt altijd hervoort uyt kennisse
van dat de zaake heerlijk is en goet. Wat dan kander anders
volgen, als dat ze op niemand geweldelijker zal konnen uytstorten
als op den Here onse God? Want' hy is alleen heerlijk, en
een volmaakt goed.

Zo zien wy dan nu, hoe wy de liefde krachtig maaken, en
ook, hoe dezelve alleen in God moet rusten.

Het gene wy dan van de liefde noch meer hadden te zeg-
gen, dat zullen wy trachten te doen als wy handelen van de
laatste manier van kennisse. Hier vervolgens zullen wy nu
onderzoeken, gelijk wy hiervoor hebben toegezeid, aangaande
welke van de passien wy hebben aan te neemen, welke wy
hebben te verwerpen.

CAP. VL

VAN DE HAAT.

De Haat is een neiginge, om iets van ons af te weeren^
aat ons eenig kwaad veroorzaakt heeft. Zoo komt dan nu in
aanmerkinge, hoe dat wy onze werkinge op tweederley wijze
komen te bedrijven, of namelijk met of zonder passien? Met

KORTE VERHANDELING.

DEEL n. CAP. VI.

passien, gelijk men gemeen ziet aan de heeren tegen haare
knechten die iets misdaan hebben, dat doorgaans dan niet
zonder toorne en geschied. Zonder passien, gelijk men zegt
van Socrates, die als hy was genoodzaakt zijn knecht tot
betering te castyden, zulks alsdan niet en heeft gedaan, zo
wanneer hy ondervond in zijn gemoed tegen deze zijne knecht
ontsteld te zijn.

Dewijl wy nu dan zien, dat onze werken van ons of met,
of zonder passien gedaan worden, zo achten wy dat het klaar
is, dat zulke dingen, die ons hinderen of gehindert hebben,
zonder onze ontsteltenisse, als 't nodig is, konnen weg gedaan
werden; en daarom, wat is beter, of dat wy de dingen met
afkeer en haat vlieden, of dat wy dezelve door kracht van
reden, zonder ontsteltenisse des gemoeds (want dat achten wy
dat wezen kan) ondergaan? Vooreerst is 't zeeker, dat als
wy de dingen, die ons te doen staan, zonder passien doen,
daeruyt alsdan geen kwaad en kan komen. En alzo tusschen
goet en kwaad geen midde is, zo zien wy, dat, zoo 't kwaad
is met passie te werken, dat het dan goet moet zijn zonder
die te werken.

Doch offer eenig kwaad in is geleegen, de zaaken met een
haat en affkeer te vlieden, laat ons hetzelve eens bezien.

Wat de haat belangt die uyt opinien voortkomt, *t is zeeker
die en mag in ons geen plaats hebben, dewijl wy weten dat
een dezelve zaak op d'eene tijd ons goet, op de ander tijd
ons kwaad is, gelijk dat in de geneeskruyden altijd zo is.

Het komt dan eyndelijk daarop aan, of de haat alleen door
waan, en ook niet door ware redenering in ons ontstaat. Doch
om dit wel te ondervinden, dunkt ons goet duydelijk te ver-
klaren, wat de haat is, en die wel van de afkerigheyd te
onderscheiden.

De Haat dan zeg ik te zijn een ontsteltenisse van de ziel
tegen iemand, die ons misdaan heeft met wille ende weten.
Maar de afkeriyheid is die ontsteltenisse, die in ons is tegen
een zaak ontstaande uyt ongemak of leed, hetwelk wy of ver-
staan of waanen van natuure in dezelve te zijn. Ik zeg van
natuuren; want als wy het zo niet en waanen, zo zijn wy,
alschoon wy eenig hinder of leed daarvan ontfangen hebben,
van dezelve niet afkeerig, omdat wy integendeel eenig nut
van dezelve hebben te verwagten. Gelijk iemand van een steen
of mes gekwest zijnde daarom van 't zelve geen afkerigheid
heeft.

Dit dan aldus aangemerkt, zo laat ons eens kortelijk zien de
uytwerking van deze beyde. Van de haat dan komt hervoort
droefheid ; en de haat groot zijnde, zo werkt ze uyt toornig-
heid, dewelke niet alleen, als de haat, tracht te vheden van 't
gehatene, maar ook hetzelve te vernietigen zo het doenlijk is :
uyt deze groote haat komt ook voort de Nijt. Maar van de
afkeerigheid komt eenige droefheid, omdat wy ons trachten
te beroven van iets 't welk, wezentlijk zijnde, zo ook altijd
zijne wezentheid en volmaaktheid hebben moet.

Uyt dit gezeide kan dan ligtelijk worden verstaan, dat wy,
onze Reden [A B : reedenen] wel gebruykende, geen haat of
afkeer tot eenige zaake en konnen hebben, dewyl wy ons zo
doende van de volmaaktheid, die in ieder zaak is, beroven.
Ende zo zien wy ook door de Reeden, dat wy heel geen haat
ooyt tegen iemand en konnen hebben; omdat alles wat in de
Natuur is, indien wy iet daarvan willen, wy het altijd tot
beter verandere moeten, of voor ons of voor de zaake zelve.
En omdat een volmaakt mensch het alderbeste is, dat wy
tegenwoordig of voor onze oogen hebbende kennen, zo is dan
en voor ons en voor ieder mensch in 't bezonder verre het
beste, dat wy hun t' allen tijde tot die volmaakten stand
trachten op te kweeken. Want alsdan eerst konnen wy van
haar, en zy van ons, de meeste vrucht hebben. Het middel
hiertoe is, haar geduurig waar te neemen zodanig als wy van
onze goede Conscientie zelve gestadig geleerd en vermaand
werden; want deze ons nooyt tot ons verderf, maar altijd tot
ons heil aanport.

Tot een besluyt zeggen wy, dat de Haat en Af keer in haar
hebben zo veel onvolmaaktheeden, als in het tegendeel de
Liefde volmaaktheeden heeft. Want deze werkt altijd verbete-
ring, versterking en vermeerdering, hetwelk de volmaaktheid
is; daar de Haat integendeel altijd uyt is op verwoesting,
verzwakking en vernietiging, hetwelke de onvolmaaktheid
zelve is.

CAP. VII.

VAN BLIJDSCHAP EN DROEFHEID *.

Gezien hebbende hoe dat de Haat en de Verwondering

* B : Van de Begeerte en Blijdschap.

KORTK VERHANDELING.

DEEL II. CAP. VIII.

[B: de Haat en Afkeerigheid] zodanig is, dat wy vrijelijk
mogen zeggen, dat dezelve nooyt plaats konnen hebben in die
geene die haar verstand gebruyken zoo 't behoort; zo zuUen
wy dan op dezelfde wijze voortgaan, en spreeken van de
andere passien. Om den aanvang te maaken, zo zullen de
eerste zijn de Begeerte en de Blijdschap. Deze aangezien zy
ontstaan uyt dezelve oorzaaken, uyt welke de liefde voortkomt,
zoo en hebben wy van deze niet anders te zeggen, als dat
wy ons moeten erinneren en in geheugenisse brengen 't geen
wy als doenmaal zeyden; waarby wy het hier dan laten.

By deze zullen wy voegen de Droefheid, van dewelke wy
derven zeggen dat ze ontstaat alleen uyt de opinien en waan
uyt dezelve : want zy komt voort van 't verlies van eenig goed.

Nu te vooren hebben wy gezeid, dat alles wat wy doen
strekken moet tot bevordering ende verbetering. Doch 't is
zeker dat zo lang als wy bedroeft zijn, wy ons zelven onbe-
kwaam maaken tot zulks te doen; derhalven is nodig dat wy
ons van dezelve ontslaan. 't Welk wy doen konnen met te
denken op middelen van het verloorne weder te bekomen, zo
het in onze macht is. Zo niet, dat het evenwel nodig is ons
die kwijt te maaken, om niet te vervallen in alle die ellenden
die de droefheid noodzakelijk met zig sleept. En dit beyde
met blijdschap; want 't is zottehjk, een verlooren goet door
een zelfsbegeerende en opkweekend kwaad te willen herstellen
en verbeteren.

Eyndelijk, die zijn verstand wel gebruykt, moet noodzakelijk
God 't eerste kennen. Nu God, als wy bewezen hebben, is het
opperste goet en alle goet. Ergo zo volgt onwederspreekelijk,
dat iemand die zijn verstand wel gebruykt, in geen droefheid
kan vervallen. Want hoe? hy rust in dat goet, dat alle goet
is, en in het welke alle blijdschap en vernoeginge der vol-
heid is.

[A add. Uyt waan dan of onverstand komt de droefheid,
als gezeid is, voort.J

CAP. VIII.

VAN DE ACHTING EN VERSMADING, ENZ.

Nu vervolgens dan zullen wy spreeken van de Achting en
Versmading, van de Edelmoedigheid en Nedrigheid, van Ver-

waantheid en van de Strafbare Needrigheid. Om het goet en
kwaad in deze wel te onderscheiden, zullen wy die voor
voets opneemen.

De Achting en Versmading dan zijn maar in opzigt van
iets groots off kleins, als dat wy eenige zaake kennen, het zy
dit groots of kleins in ons of buyten ons is.

De Edelmoedigheid strekt zig niet uyt buyten ons, en werd
alleen toegepast zoo eenen, die na de regte waarde, zonder
passien noch gemerk op de achting zijn zelfs te hebben, zijne
volmaaktheid kend.

De Nedrigheid is, als iemand zijne onvolmaaktheid; zonder
gemerk te hebben op de verachting zijns zelfs, kend ; strek-
kende de Nedrigheid niet uyt buyten den nedrigen mensch.

De Verwaantheid is, als iemand zig zelfs komt toe te eigenen
eenige volmaaktheid die niet in hem te vinden is.

De Strafbare Nedrigheid is, als iemand aan zig toepast eenige
onvolmaaktheid die aan hem niet behoort. Ik en spreeke niet
van de geveysde, die om andere te bedriegen, zonder te meenen
haar verneederen; maar van zulke die de onvolmaaktheden,
die zy hun toepassen, ook zodanig meenen te zijn.

Dit dan aldus aangemerkt zijnde, zo blijkt dan daaruyt ge-
noegzaam, wat voor goet en kwaad ieder van deze passien
in zich heeft. Want wat belangt de Edelmoedigheid en Nedrig-
heid, deze geven door hun zelfs haar voortreffehjkheid te kennen.
AYant wy zeggen dat den bezitter deszelfs zijne volmaaktheid
en onvolmaaktheid na waarde kend. Hetwelk het voornaamste
is, zo ons de Reeden leerd, waardoor wy tot onze vohnaakt-
heid geraaken. Want wy te recht onze macht en volmaaktheid
kennende, zo zien wy daardoor klaarlijk, wat het is dat ons
te doen staat om tot ons goet einde te geraaken. En wederom,
als wy ons gebrek en onmacht kennen, zo zien wy wat ons
te vennijden staat.

Wat de Verwaantheid en Strafbaare Nedrigheid angaat, de be-
schrijving deszelfs geeft ook te kennen dat zij ontstaan uyt
zekere waan ; want wy zeiden, dat zy toegepast word aan zulk
een, dewelke eenige volmaaktheid, die aan hem niet behoord,
nochtans zig zelfs toeschrijft, en de strafbare nedrigheid het
rechte tegendeel.

Uyt dit gezeide dan blijkt, dat, zo goet en heylzaam als
daar is de Edelmoedigheid en Ware Nedrigheid, dat daar en
tegen de Verwaantheid en Strafbare Nedrigheid ook zo kwaad
en verdervende is. Want geene en steld niet alleen den bezit-

KORTE VERHANDELING

DEEL II. CAP. IX.

1 1

Hii)'

ter in een zeer goede stant, maar ook daarby is zy de rechte
trap, door dewelke wy opklimmen tot ons opperste heyl. Maar
deze en belet ons niet alleen om tot onze volmaaktheid te
geraaken, maar brengt ons ook geheel tot ons verderf. De
Strafbare Nedrigheid is 't die ons belet te doen, 't geene
wy anders mosten doen om volmaakt te werden; gelyk wy
dat zien in de Twijffelaars {Scepticis), die, doordien zy loochenen
dat de mensch eenige waarheid kan hebben, haar zelfs daar
van door deze ontkenning beroven. De Verwaantheid is 't die
ons doet dingen ter hand neemen, die regelregt tegen ons
verderf strekken ; gelijk men ziet in alle die, die gewaant heb-
ben en wanen, met God wonder wel te staan, en door dezelve
vuur en water braveren en zo vast ellendig ter dood geraaken,
geen gevaar ontziende, alles getroost zijnde.

De Achting belangende en Verachting, van deze is niet raeer
te zeggen, als ons wel indachtig te maaken hetgeene wy hier
te vooren van de Liefde gezeid hebben.

CAP. IX.

VAN DE HOPE EN VREEZE, ENZ.

Van de Hope en Vreze, van de Verzekerdheid, Wanhoop en
Wankelmoedigheid, van de Moed, Stoutheid, en Volghyver,
van de Flaauwmoedigheid en Vervaartheid zullen wy nu aan-
vangen te spreeken, en een voor een na onze gewoonte voor-
neemen, en dan, welke van deze ons hinderlijk, welke ons vor-
derlijk konnen zijn, aanwijzen. Al hetwelke wy zeer licht zul-
len konnen doen, indien wy maar wel opmerken op de begrip-
pen, die wy konnen hebben van een zaake die toekomende is,
het zij die goet het zij die kwaad is.

De begrippen die wy ten opzigt van de zaake zelve hebben,
zijn, of dat die zake van ons als gebeurlijk word aangemerkt,
dat is of kan komen of niet kan komen ; of, dat ze nood-
zakelijk moet komen. Dit ten opzigt van de zaak zelve.

Ten opzigt dan van die de zaak begrijpt is dit: of dat hy
iets moet doen om te bevorderen dat de zake komt, of om
dezelve te beletten.

TJ^rt deze begrippen dan konien hervoort alle deze tochten,
aldus: zo wy een zaake die toekomende is begrijpen goet

te zijn en dat ze zoude konnen geschieden, daaruyt krijgt de
ziele zo een gestalte die wy hope noemen, dewelke niet anders
is een zekere slag van bhjdschap, gemengt nochtans met eenige
droefheid.

En wederom als wy de mogehjk komende zaake oordelen
kwaad te zijn, daar uyt komt de gestalte in onze ziele, die
wy vreze noemen.

Dog als de zaake van ons begreepen word goet, en daarby
noodzakelijk te zuUen komen, daarvan dan komt in de ziele
die gerustheid, die wy noemen verzekerdheid ; hetwelk een
zeekere blydschap is, niet vermengt met droefheid, gelijk in
de hope.

Dog indien wy de zaake begrijpen kwaad te zijn, en nood-
zakehjk te zuUen komen, hier van daan komt in de ziele
wanhoop; dewelke niet anders is als een zeekere slag van
droefheid.

Tot hiertoe dan van de passien in dit kapittel vervat ge-
sprooken hebbende, en de beschrijvinge derzelver gemaakt op
een bevestigende wijze, en alzo gezeid wat een ieder deszelfs
is; zo konnen wy ook dezelve, omkerende, beschrijven op een
ontkennende wijze, namentlyk aldus : Wy hoopen dat het kwaad
niet en zal komen, wy vreezen dat het goet niet en zal komen,
wy zijn verzeekerd dat het kwaad niet zal komen, wy wan-
hoopen dat het goed niet en zal komen.

Dit dan nu gezeid hebbende van de passien, voor zoveel die
komen uyt de begrippen ten opzigt van de zaake zelve, nu
hebben wy te spreken van die dewelke ontstaan uyt de be-
grippen ten opzigt van die de zaake begrijpt ; te weten :

Als men iet moet doen om de zake voort te brengen, en
wy daaraf geen besluyt en maaken, zo krijgt de ziel een ge-
stalte die wy ivankelmoediqheid noemen. Maar als zy tot het
voortbrengen van de zaake mannelijk besluyt, en die voort-
brengelijk is, alsdan word het moed genoemd ; en, die zaake
bezwaarlijk om voort te brengen zijnde, zo word het kloek-
moedigheid genoemd of dapperheid.

Dog als iemand een zaake besluyt te doen, omdat het een ander
(hem voorgedaan hebbende) wel gelukt is, zo noemt men het
volfiiiver,

Als iemand weet wat besluyt hy moet maaken, om een goede
zaake te bevorderen, en een kwade te beletten, zulks nogtans
niet en doet, dan zo noemt men het flaaumoedigheid ; en dezelve
heel groot zijnde, noemt het vervaartheid. Eyndelijk de helg-

KORTE VERHANDELING.

DEEL II. CAP. IX.

zucht of jaloime is een zorge die men heeft, om iets dat nu
verkregen is alleen te mogen genieten en behouden.

Dewijl ons dan nu bekend zyn waaruyt deze togten komen
te ontstaan, zo zal ons heel Hgtelijk zijn te betogen, welke
van die goet, welke kwaad zijn.

Wat dan de Hoope, Vreeze, Verzekerdheid, Wanhoop en
Belgzugt aangaat, het is zeeker dat zy uyt een kwaade opinie
ontstaan. Want, gelijk wy nu alvooren bewezen hebben, alle
dingen hebben haar noodzaakelijke oorzaaken, en moeten, zo-
danig als zy geschieden, noodzakehjk geschieden. En alhoewel
de Verzekerdheid en Wanhoop in die onverbrekelijke ordre en
gevolg van oorzaaken plaatse scheynd te hebben [B add, of
dezelve vast te stellen], zo is 't nogtans (de waarheid daarvan
wel ingezien zijnde) verre daar van daan. Want Verzekerdheid
en Wanhoop en zijn nooyt, ten zij zy als vooren Hoop en
Vrees (want van deze hebben zy haar zijn) geweest hebben.
Als by exempel, als iemand het gene hy nog te verwagten
heeft, goet waant te zijn, zo krijgt hy die gestalte in zijn
ziele die wy Hoope noemen; en van dat gewaande goet ver-
verzekerd zijnde, zo krijgt de ziele die gerustheid die wy
Verzekerdheid noemen. Hetgene wy dan nu van de verzekerd-
heid zeggen, hetzelve moet ook van Wanhoop gezeid worden.
Dog volgens 't geen wy van de Liefde gezegt hebben, zo en
konnen ook deze in geen volmaakt mensch plaatze hebben:
dewijle zy dingen veronderstellen die wy door haar verander-
lijke aard (gelijk in de beschryving van de Liefde is aange-
merkt), welke zy onderworpen zijn, niet moeten aanhangen;
nog ook van dewelke (als in de beschryvinge van de Haat
getoond is) wy moeten afkerig zijn. Welke afhanginge en
afkerigheid nogtans de mensch onderworpen is, die in deze
passien staat, tot alle tijd.

Wat de Wankelmoedigheid, Flaaumoedigheid, en Vervaard-
heid belangen, door haar eigen aardt en natuur geven zy
hare onvolmaaktheid te kennen: want alles wat zy t' onzen
voordeel doen komt niet uyt de werkinge van haar natuur
als negative. E. g. iemand die iets hoopt dat hy waant goet
te zijn, 't welk nogtans niet goet is, en nogtans door zijn
wankelmoedigheid of flaaumoedigheid de moed die tot de uyt-
voeringe vereischt \adde: word], komt te gebreeken, zoo is 't
dat hy van dat kwaad 't welk hy waande goet te zijn ne(jative
of by geval bevrijd word. Deze dan en konnen ook geenzins in
de mensch die door de ware Reeden geleid word plaats hebben.

Eyndelijk belangende de Moed, Stoutheid, en Volgyver, van
dezelve en is niet anders te zeggen als 't geene wy van de
Liefde en Haat nu al gezeit hebben.

CAP. X.

VAN KNAGING EN BEROUW.

Van de hnaging en het berouw zuUen wy voor tegenwoordig,
dog kortelijk spreeken. Deze dan en zijn nooyt als door ver-
rassing; want de knaging komt alleen hier uyt, dat wy iets
doen vant welk wy dan twijifelen of het goet is, of het kwaad
is; ende het herotiw hier uyt, dat wy iets gedaan hebben dat
kwaad is.

En omdat veel menschen (die haar verstand wel gebruyken)
somtijds (vermids haar die hebbelijkheid, die vereischt werd,
om het verstand altijd wel te gebruyken, ontbreekt) afdwaalen ;
zo zoude men misschien mogen denken, dat haar deze Knaging
en Berouw verder zoude te regte brengen, en dan daaruyt
besluyten, gelijk zo de geheele wereld doet, dat ze goet zijn.
Dog zo wy dezelve te regt willen inzien, wy zuUen bevinden
dat ze niet alleen niet goet en zijn, nemaar in het tegendeel
dat ze schadelijk, en dienvolgende dat ze kwaad zijn. Want
het is openbaar, dat wy altijd meer door de Reeden en Hefde
tot de waarheid, als door knaging en berouw te rechte konien.
Schadelijk zijn zy dan en kwaad, want zy zijn een zeeker slag
van droef heid, dewelke van ons nu te vooren bewezen is scha-
delijk te zijn, en die wy derhalven daarom als kwaad moeten
trachten van ons af te weren, gelijk wy dan dienvolgende ook
deze als zodanig moeten schuwen en vlieden.

CAP. XL

VAN BESPOTTING EN BOERTERYE.

De bespotting en boerterye steunen op een valsche waan,
en geven in de Bespotter en Boerter te kennen een onvol-
maaktheid.

KORTE VERHANDELING.

>|1

Op een valsche waan ist dat zy steunen, omdat men meind
dat dengeenen die bespot word, de eerste oorzaak is van zijne
werken, en dat ze niet noodzaakelijk (gelijk de andere dingen
in de Natuur) van God afhangen. In de Bespotter geven zy
een onvolmaaktheid te kennen ; want of hetgeene zy bespotten
is zodanig, dat het bespottelijk is, of het is niet zodanig.
Indien niet zodanig, zo betonen zy een kwaden aard, bespot-
tende hetgeene niet te bespotten is; indien ja zodanig, zo be-
tonen zy daarmede, in die geene die zy bespotten eenige onvol-
maaktheid te kennen, dewelke zy niet met bespottinge, maar
veel eer met goede redenen gehouden zijn te verbeteren.

Het lachgen heeft geen opzicht op een ander, maar alleen
op die mensch, die eenig goet in zig zelfs bemerkt; en omdat
het is een zeeker slag van de Blijdschap, zo valt ook niet
anders van de zelve te zeggen, als van de Blijdschap nu al
gezeyd is. Ik spreek van zulk lachgen, veroorzaakt door
zeekere Idea die hem daartoe anport, en geenzins van zulk
lachgen, veroorzaakt door beweeginge der geesten; van het
zelve (dewiil het nog op goet, nog op kwaad eenige opzicht
heeft) hier te spreeken waar buyten ons oogmerk.

Van de Nijd, Gramschap, Euvdneeming en zal hier niet
anders te zeggen zijn, als ons eens te herinneren 't geene wy
alvoorens van de haat gezeyt hebben.

CAP. XII.

VAN DE EERE, BESCHAAMTHEID EN ONBESCHAAMTHEID.

Van de eere, beschaamtheid, en onbeschaamtheid zuUen wy
nu mede kortelijk spreeken. De eerste is een zeeker slag van
Blijdschap, die een ieder in zig zelfs gevoeld wanneer hy ge-
waar word, dat zijn doen bij andere geagt en geprezen word,
zonder opzigt van eenig ander voordeel of profijt dat zy
beoogen.

Beschaamtheid is zeekere droefheid die in iemand ontstaat
als hy komt te zien, dat zijn doen by andere veracht word
zonder opzigt van eenig ander nadeel of schaade dat zy
beoogen.

De Onbeschaamtheid is niet anders als een ontbeering of
uytschudding van schaamte, niet door de Reeden, maar of

DEEL II. CAP. XII.

door onkunde van schaamte, gelijk in de kinderen, wilde men-
schen, etc, of doordien men, in groote versmaadheden geweest
zijnde, nu overal zonder omzien heen stapt.

Kennende nu dan deze togten, zo kennen wy ook meteen
de ydelheid en onvolmaaktheid die zy in haar hebben. Want
de Eere en Schaamte en zijn niet alleen niet vorderlijk volgens
het geene wy in hare beschrijvinge hebben aangemerkt, maar
ook (voor zo veel zy op eigen liefde, en op een waan van
dat de mensch een eerste oorzaak is van zijn werk, en dien-
volgende lof en laster verdiend, geboud zijn) zo zijn zy schade-
lijk en verwerpelijk.

Dog ik wil niet zeggen, dat men zo by de menschen moet
leven, als men buyten haar, daar Eer en Schaamte geen
plaats heeft, leeven zoude; ne maar integendeel staa ik toe
dat ons die niet alleen vry-staan te gebruyken, als wy die tot
nut van de menschen en om haar te verbeteren aanwenden,
maar ook hetzelve mogen doen met verkortinge van onze
(anderzins volkomen en geoorlofde) eigen vryheid. Als by
exempel : zo iemand zig kostelijk kleed, om daardoor geacht
te zijn, deze zoekt een Eere die uyt de liefde zijns zelfs her-
voorkomt, zonder enige opzigt op zijn evenmensch te hebben;
maar zo iemand zijn wijgheid (daar door hy aan zijn eeven-
naasten konde vorderlijk zijn) ziet verachten, en met de voet
treden, omdat hy een slecht kleed an heeft, deze doet wel dat
hy (uyt beweging om haar te helpen) zich met een kleed,
daar aan zy haar niet en stooten, verziet, wordende alzo, om
zijn evenmensch te winnen, zijn evenmensch gelijk.

Wat voorder de Onbeschaamtheid belangt, deze die toont
zich zelfs aan ons zodanig, dat wy, om haare mismaaktheid
te zien, alleen maar haare beschryving van noden hebben, en
zal 't ons genoeg zijn.

CAP. XTII.

VAN DE GUNSTE, DANKBAARHEID EN ONDANKBAARHEID.

Zo volgt nu van de giinste, dankbaarheid en ondankbaar-
heid. Wat de twee eerste aangaat, zy zijn die neiginge die de
ziele heeft, van zijn evennaasten eenig goet te gunnen en te
doen. Te gunnen, zeg ik, als aan hem die eenig goet gedaan

;;t

KORTE VERHANDELING.

heeft, weder goet gedaan wordt ; te doen, zeg ik, als wy zelve
eenig goet verkregen of ontvangen hebben.

Ik weet wel dat meest alle menschen oordeelen deze togten
goet te zijn; doch niet tegenstaande dat zo derf ik zeggen,
dat ze in een volmaakt mensch geen plaatse konnen hebben.
Want een volmaakt mensch word maar alleen door de nood-
zakelijkheid zonder eenige andere oorzaak bewogen, om zijn
evenmensch te helpen, en daarom vind hy zig om te helpen
aan den aldergodlooste zo veel te meer verpligt, als hy ziet,
zoo veel te grooter ellende en noodt in hem te wezen.

De Ondankbaarheid is een verachtinge van de Dankbaarheid,
gelijk de Onbeschaamtheid van de Schaamte, en dat alleen
zonder eenig opzicht van reeden, maar alleen voortkomende
door of gierigheid, of een al te groote liefde tot zich zdfs;
en daarom dan en kan die in geen volmaakt mensch plaats
hebben.

CAP. XIV.

VAN HET BEKLAOH.

Het bekiagh dan zal zijn het laatste, waarvan wy in de
verhandeh'nge der passien zullen spreken, en met hetwelk wy
zuUen eyndigen. Beklag dan is zeeker slag van droefheid, uyt
overweginge van eenig goet dat wy verlooren hebben ont-
staande, en dat zodanig datter geen hoope is, het zelve zo
weder te hebben. Zy geeft ons haar onvolmaaktheid alzo te
kennen, dat wy haar maar beschouwende de zelve terstond
kwaad keuren. Want wy nu alvooren hebben bewezen, dat
het kwaad is zig zelve te verbinden en vast te maaken aan
dingen die ons lichtelijk, of ooyt, konnen komen te gebreken,
en die wy niet en konnen hebben als wy willen. En dewijl
het een zeeker slach is van droefheid, zo hebben wy die te
schuwen, gelijk wy zulx voor dezen, van de droefheid hande-
lende, hebben aangemerkt.

Zoo meen ik dan nu genoegzaam aangewezen en betoogt te
hebben, dat alleenlijk het Waare Geloof of de Reeden dat
geene is, hetwelk ons tot de kennisse van 't goede en kwaade
brengt. En zo wanneer wy zuUen betoonen, dat de eerste en
voornaaamste oorzaak aller dezer tochten is de Kennisse, zo

DEEL II. CAP. XIV.

zal klaarlijk blijken, dat wy, ons verstand en Reeden wel
gebruykende, nooyt in een van deze die van ons te verwerpen
zijn, zullen konnen komen te vallen. Ik zeg ons Verstand,
want ik niet en meyne, dat de Reeden alleen maghtig is, ons
van alle deze te bevrijden; gelijk wy dan zulks hier na op
zijn plaatse ook zuUen bewijzen.

Doch als een voortreffelijke zaake hebben wy nopende de
passien hier aan te merken, hoe dat wy zien en bevinden, dat
alle die passien, welke goet zijn, van zoodanigen aard en
natuur zijn, dat wy zonder dezelve niet en konnen zijn noch
bestaan, en gelijk als wezentlijk tot ons behoren ; als daar is
Liefde, Begeerte, en alles wat aan de liefde eigen is.

Maar geheel anders is 't geleegen met die, dewelke kwaad
en van ons te verwerpen zijn; aangezien wy zonder de zelve
niet alleen zeer wel konnen zijn, maar ook dan eerst reght
zijn die wy behooren te zijn, als wy ons van de zelve hebben
vry gemaakt.

Om dan nog meer klaarheid in alle deze to geven, diend
aangemerkt, dat het fundament van alle goet en kwaad is
dt Liefde vallende op zeker voorwerp : want zo wanneer men
niet en bemind het voorwerp, hetwelk {nota hene) alleen
waardig is bemind te worden, namelijk God, gelijk wy alvoo-
rens gezeid hebben, maar die dingen die door eigen aart en
natuur vergankelijk \B add. en veele toevallen onderworpen]
zijn, zo volgt daarop dan noodzakelijk [A add. (dewijl het
voorwerp zo veel toevallen, ja de vernietinge zelve onder-
worpen is)] de haat, droefheid, enz., na veranderinge van het
geHefde voorwerp. Faat, als iemand hem het beminde ont-
neemt. Droefheid, als hy het komt te verliezen. Eere, als hy
op Liefde zijns zelfs steunt. Gunste ende Dankbaarheid, als
hy zijn eyenmensch niet en bemind om Godt.

Doch in tegendeel van alle deze, zo wanneer de mensch
God komt te beminnen, die altijd onveranderlijk is en blijft,
zo is 't hem onmogelijk in deze poel van passien tevervallen.
En daar om zo stellen wy voor een vaste en onvrikbare regul,
dat God is de eerste en eenige oorzaak van al ons goedt, en
een vrymaaker van al ons kwaad.

Zoo komt mede in aanmerkinge, dat alleen de Liefde, enz.
onbepaald zijn: namentlijk hoe die meer en meer toeneemt,
Iioe die ook alsdan voortreifelijker word; aangezien die is
vallende op een voorwerp dat oneyndig is; waarom ze dan
alle tijd kan toeneemen, hetwelk in geene andere zaake als

KORTE VERHANDELING.

DEEL n. CAP. XV.

-iir

alleen in deeze en kan plaatze grijpen. En dit zal ons misschien
hier na een stofFe zijn waaruyt wy de onsterifelijkheid van de
ziel zuUen bewijzen, en hoe ofF op wat wijze die zijn kan.

CAP. XV.

VAN 'T WAARE EN *T VALSCHE.

Nu dan laat ons eens zien van het waare en valsche, het-
welk ons de vierde en laatste uytwerkinge van dit waare ge-
loof aanwijst. Om dit dan te doen, zo zuUen wy eerst de
beschryvinge van Waarheid en Valsheid stellen. Waarheid dan
is een bevestiginge (of ontkenninge) die men doet van eenige
zaak, overeenkomende met de zelve zaak; en Valsheid een
bevestiginge (of ontkenninge) van de zaake, die niet met
de zaake zelve overeenkomt. Doch dit zo zijnde, zal het schijnen
datter geen onderscheid is tusschen de valsche en ware Idea,
ofte, dewijle dit of dat te [adde: bevestigen ofj ontkennen
ware wijze van denken zijn, en geen ar.der onderscheid heb-
ben *, als dat de eene met de zaak overeenkomt, en de
ander niet; dat ze dan ook niet dadelijk, maar alleen door
reeden verschillen; en als dit dan dus zoude zijn, konde men
met regt vraagen, wat voordeel doch d'eene met zijn Waar-
heid, en wat schade doch d'ander door zijn Valsheid heeft?
en hoe de eene weten zal, dat zijn bevatting of Idea meer
niet de zaak overeenkomt als de ander? eyndelijk, van waar
het komt dat de eene doold en de ander niet?

Waarop vooreerst tot antwoord diend, dat de alderklaarste
dingen en zig zelfs, en ook de valschheyd te kennen geven,
in zulker voegen, dat het een groote dwaasheid zoude zijn, te
vraagen hoe men van haar bewust zoude wezen : want dewiile
zy gezeid worden de alderklaarste te zijn, zo en kanner immers
geen andere klaarheid wezen, door dewelke zy zouden konnen
verklaart worden; zo dat dan volgt, dat de waarheid en zig
zelfs, en ook de valsheid openbaard [A add. want de waarheid
word door de waarheid, dat is door zig zelfs klaar, gelijk ook

* B: Doch detciji dit of dat te beiestlgen of te ontkennen tcaare uijzen
van denken zijn, zo schPjnt 'er tusschen het waar en valsch denkheeld geen
ander onderscheid te zijn, enz.

(le valsheid door dezelve klaar is]; maar nooyt word de Vals-
heid door zig zelfs geopenbaard of aangewezen. Zoo dan iemand
die de waarheid heeft en kan niet twijffelen dat hy ze heeft,
dog ieniand die in valsheid of in dohng steekt, die kan wel
waanen dat hy in waarheid staat ; gelijk als iemant die droomt
wel denken kan dat hy waakt, maar nooyt kan iemand die nu
waakt denken dat hy droomt.

Met dit gezeid dan word ook eenigzins verklaard hetgeene
wy gezeid hebben, van dat God de Waarheid, of dat de Waar-
heid God zelve is.

Nu de oorzaak, waarom de eene van zijne waarheid meer
bewust is als de ander, is omdat de Idea van bevestiging (of
ontkenning) met de natuur van de zaak geheel overeenkomt,
en dienvolgende meer wezentheid heeft. Om dit beter te be-
grijpen, diend aangemerkt dat het Verstaan (schoon het
woord anders luyd) is een zuyvere of pure lijding; dat is, dat
onze ziel in dier voegen veranderd word, dat ze andere wijze
van denken krijgt, die zy te vooren niet en hadde. Als nu
ieniand, doordien het geheele voorwerp in hem gevrogt heeft,
diergelijke gestalte of wijzen van denken krijgt, zoo is het
klaar, dat die een geheel ander gevoel van de gestalte of hoe-
danigheid van het voorwerp bekomt, als een ander die zo veel
oorzaaken niet gehad heeft, en zo, tot zulks of te bevestigen,
of te ontkennen, door een ander lichter werking (als door
weinige of minder toevoeginge in {B: toevoegingen van dien]
't zelve gewaar wordende) bewogen wordt. Hier uyt ziet men
dan de volmaaktheid van een die in Waarheid staat, gesteld
tegen een die in de zelve niet en staat. Dewijl dan de eene
lichtehjk, de ander niet lichtelijk verandert, zo volgt daaruyt
dan, dat de eene meer bestandigheid en wezentheid heeft als
de ander; en zo ook om dat die wijzen van denken, welke
met de zaak overeenkomen, meer oorzaaken gehad hebben, zo
hebben zy ook in haar meer bestandigheid en wezentheid: en
dewijl zy geheel met de zaak overeenkomen, zo is 't onmoge-
hjk dat zy in eenige tijd van de zaak anders konnen aange-
daan worden, of eenige veranderinge lijden, dewijl wy nu al
voorens gezien hebben, dat de wezentheid van een zaak on-
veranderlijk is. Al hetwelke in de valsheid geen plaats heeft.
En met dit gezeide zal al het vorige gevraagde genoegzaam
beantwoord zijn.

III.

■i

KORTE VERHANDELING.

CAP. XVI.

VAN DE WILLE.

DEEL II. CAP. XVI.

Wetende dan nu wat Goet en Kwaad, Waarheid en Valsheid
is, en ook waarin de welstand van een volmaakt mensch
bestaat, zal 't nu tijd zijn om tot onderzoek onzes zelfs te
komen, en eens te bezien of wy tot zo een welstand vrijwillig
of genoodzaakt komen ?

Hier toe is van nooden, eens te onderzoeken wat by diegene,
die de Wille stellen, de Wille is, en waar in die van de
Begeerte onderscheiden word. De Begeerte hebben wy gezeid
die neiginge te zijn die de Ziele heeft tot iets 't geen zy als
goet keurt; zo dat dan daaruyt volgt, dat eer onze begeerte
zich uyterlijk tot iets uytstrekt, in ons alvoorens een besluyt
is gegaan, van dat zulk iet goet is, welke bevestiging dan, of
algemeen genomen de magt van bevestigen en ontkennen, de
Wille ^ genoemt word.

Zoo komt het nu dan daarop aan, of deze Bevestiging van
ons vrijwillig of genoodzaakt geschied, dat is, of wy iets van
een zaak bevestigen of ontkennen, zonder dat eenige uytwen-
dige oorzaak ons tot zulks dwingt. Doch by ons is al bewezen,
dat een zaak, niet door zig zelfs wordende verklaart, of wel-
kers tvezentlijkheid niet aan zijn tvezentheid is behorende, nood-
wendig een uyterlijke oorzaak moet hebben ; en dat een oorzaak,
die iets zal voortbrengen, zulks noodzaakelijk moet voortbren-
gen; zo dan ook moet volgen dat dit of dat bezonderlijk te
willen ^, dit of dat van een zaak bezonderlijk te bevestigen of

' De Wille dan genomen voor de Bevestiging of het Besluyt, die ver-
sehilt hier in van het Waare Geloove, dat ze zig nytstrekt ook tot hetgeeu
niet waarlijk goet is; en dat daarom, omdat het overtuyg niet zodanig
is, dat het klaar gezien wort niet anders te konuen zijn; gelijk dit alle.s
in het ware-geloof zodanig is, en moet zijn, de wijle uyt het zelve niet
als de goede begeerte voortkomen.

Maar van de Waan verschilt zy ook hier in, dat zy wel t' eeniger tijd
zoude konnen onfeylbaar en zeeker zijn; dat in de Waan, die van gisse
en meyne bestaat, geen plaats heeft.

Alzoo dat men die een Gelove zoude konnen noemen, in aanzien zy
zoo zeker zoude gaan [B: gaan kan], en Waan in aanzien zy de dooling
onderworpen is.

3 't Is zeeker dat het Byzonder willen moet hebben een uyterlijke oor-
zaak door dewelke dat ze zij ; want aangezien tot het wezen des zelfs de
wezentlijkheid niet en behoord, zo moet ze noodzakehjk zijn door de
wezeutlijkheid van iets anders.

Te zeggen, [A add. de Idea van] de uytwerkende oorzaak des zelfs en
is geen Idea, maar de Wille zelve in de mensch, en het Verstand is een

0 ontkennen, dat zulks, zeg ik, dan ook door eenige uytwen-
(lige oorzaak moet voortkoraen : gelijk ook de beschry ving die wv
van de oorzaak gegeven hebben is, dat ze niet vry kan zijn

nomen^^^enok' ITt^" 7'V''' '" ^"° ' ^^^« ^^ ^^^'^^^ «^bepaalt ge-
nomeu, en ook het Jerstartd, geen wezens van Reden maar dadelifkp

wezens; dog my aangaande, wanneer ik die aandagtig wU bevatten zo

sohijnen zy algemeene, en ik kan haar niet dadelijk! oeeigenen Do^

V..7 lf uA°^*'"h "J^"* "^^" *«"^*^^" ^^* d« Willing een ,Scati?^!
van de \\il, en de Ideen een wiiziuff van 'tVpr«tnn5. ^^„!. •• ^

nootzakehjk het Verstand en di Wil vLchefdei^ en dfll1?t^
scheidene zelfstandigheden, want de zelLtandfgh: d ^ord g^^^^^^^^^
en niet de wijze zelve. Zoo de ziel gezeid word deze Jwef zeSndTJ'
heden te bestuuren, zoo isser dan een derde zelfstandigrei^ Altem^^^^^
dnigen zo verward, dat het onmogeliik is een klaar en nnHlr7-^>. /
begrip daar af te hebben. Want dSwijl de Idea i S e' ^^1^^^^^^^^^^^^
maar in 't Verstandt, en volgens deLn ze'regurdat dfwLe v^n d'e
eene zelfstandigheid niet en kan overgaan in de ^nder zel?sLndXirf
zoo en kan hieraf in de wil geen liefde ontstaan : want het w S^^^^^^^
tfg«"«t;-yd.gheid, dat men iets zoude ivillen trelker zaal^ldeatif^^^^
>n de wMende mogentheid. Zegt gy, dat de Wil, van wegen Zyevel^i
pnge die zy heett met het Verstand, ook gewair word Yze ve 't ^een
het Verstand verstaat, en daarom dan ook bemind?7B aTd loo dien^
daar'n tegen aangemerktj: maar dewijl gewaarworden ook is een beir?^
\A add. en een verwarde Idea], zoo is 't dan ook een whze van versS
dogh volgens het voorige en kan dit in de Wil niet zl^ schoon er al

ttr^r -T''"'^'"^. ^"" ^'^^ ^" ^^^^^^«^ ^^«- Want neemfdat het 1 Ihaam
met de ziel vereenigt was, na de gemeene stelling der philosophen nocT

Uadd w/fT^* l^et lichaam nooyt, nog de ziel wordt niet uytge^^^^^^^
l^ add. Want dan zoude een Chimera, waarin wv twee zelfstandiffSn

s^f -Xee-- -H-s n:s -V-- j|=

n da anders z.ns de zaake niet een oogenblik zonde Znen bestoan ^

le s konnen voortbrengen. Als men dan zoude zeggen dat de fiel de
li lir^' "^^ "'l^' voortbrengt, zo vraage ik, uyt wat krachtTniet uvt
nn h?l «e^eest is, want die is niet meer; ook niet uyt die we Ike Iv
no heeft, want zy heeft er heel geen door welke zv de minste o^enblik

o:'l'n"d:wiil'''e;'U' '"T"'- ^7"^ '' «"^^"-^^ g"peTword'
behouden nfnll ifL " . T^l^ '"' ^'^ ^^°'^« ^'^^^^^* ^«eft om zig te
teu dat Vn/ H '^*',/^^''* t^ brengcn, zo rest niet anders als te besluy!

d ngen en dat «11« wT '" ""^ ""^^* ^ ^" uytwerkende oorzaak aller
"i"gen, en dat alle Wilhngen van hem bepaald worden.

DEEL II. CAP. XVI.

KOKTi: VERIIANDELIXti.

.4-

Dit zal mogelijk eeiuge niet voldoen, die gewent zijn haar
verstand meer bezig te houden op de entia Bationis als op de
Byzondere dingen die waarlijk in de Natuur zijn; en zo
doende aanmerken zy het ens Rationis niet als zodanig
maar als een ens reale. [A add. Want, omdat de mensch nu
deze dan die wil heeft, zo maakt hy in zijn ziele een algemeene
wijze, die hy Wille noemt, gelijk hy ook zo uyt deze man
en die man een Idea maakt van mensch;] en omdat hy de
dadelijke wezens niet genoeg van de wezens van Reden en
onderscheid, zo gebeurt het dat hy de wezens van Reden aan-
merkt als dingen die waarlijk in de Natuur zijn, en zo zig
zelfs als een oorzaak stelt van eenige dingen. Gelijk in de
verhandeUng van de zaak waaraf wy spreeken niet weinig eii

gebeurt [Hic B: Want omdat de mensch denkbeeld

maakt van mensch.] Want als men iemand vraagt, waarom
de mensch dit of dat wil ; men antwoord, omdat zy een wil
hebben. Doch, aangezien de WU, gelijk wy gezeid hebben,
maar een Idea is van dit of dat te willen, en daarom maar
een wijze van denken, een ms Rationis en geen ens reale, zo
en kan dan van haar niets veroorzaakt worden ; nam ex nihilo
nihil fit. En zo meen ik ook als wy getoond hebben, dat de
wille geen zaak is in de Natuur, maar alleen een verziennge,
men niet en behoeft te vraagen of de wil vry of niet vry is.

Ik en spreeke dit niet van de algemeene wille, die wy
getoond hebben een wijze van denken te zijn, maar van bezonder
dit of dat te willen, welk willen eenige in het bevestigen of
ontkennen gesteld hebben. Aan een yder dan, die maar let
op 't geene van ons al gezeid is, zal dit klaar bhjkeUjk zijn.
Want wy hebben gezeid *, dat het Verstaan een pure hjdinge
is- dat is een gewaarwordinge in de ziel van de wezentheid
en wezentlijkheid der zaaken; alzo dat wy het nooyt en zijn,
die van de zaak iet bevestigen of ontkennen, maar de zaak
zelfs is het, die iets van zigh in ons bevestigt of ontkent.

Dit en zuUen eenige mogelijk niet toestaan, om dat haar
toescheynt, wel iets anders van de zaak te konnen bevestigen
of ontkennen, als haar van de zaake bewust is. Doch dit komt
maar, omdat zy geen begrip hebben van het concept 't welk

* In cod B hujos paragraphi exordium ita legitur: Om nu te bevatten
of wy in dit of dat hizonderlijk te willen, dat is te bevestir/en of te ont-
hennen, waarUjk vry of niet vry zijn, zoo hehben wy ons te hermneren, t
geen tcy alreede hebben gezegd, enz.

de ziele heeft van de zaak, zonder of buyten de woorden *.
Wel is waar (als 'r reeden zijn, die ons daartoe bewegen), dat
wy aan andere door woorden of andere werktuigen van de
zaak anders te kennen geven, als er ons van bewust is ; maar
echter en zullen wy nooyt, noch door woorden, noch door
eenige andere werktuygen, zo veel te weeg brengen, dat wy
van de zaaken anders zouden gevoelen als wy er af gevoelen ;
dats onmogelijk, en klaar aan alle die welke ten eenen maale
buyten gebruyk van woorden of andere beduydtekenen, alleen
op haar verstand acht neemen.

Doch hier tegen zouden misschien eenige konnen zeggen :
Indien niet wy maar alleen de zaake het is, die van zig in
ons bevestigt en ontkent, zo en kan 'er dan noch bevestigt
noch ontkend worden als 't geene met de zaak overeenkomt ;
en dienvolgende isser geen valschheid. Want de valsheid heb-
ben wy gezeid te zijn iets van een zaake te bevestigen (of te
ontkennen), dat met de zaak niet overeenkomt; dat is dat de
zaake niet van zig zelfs dat bevestigt of ontkend. Doch ik
meene, als wy maar wel acht hebben op 't geene wy nu al
van de Waarheid en Valsheid gezeit hebben, wy dan met een
deze tegenwerpinge genoegzaam beantwoord zullen zien. Want
wy hebben gezeid, dat het voorwerp de oorzaak is van 't
geene waar af iets bevestigt of ontkent word, hetzij dan waar
of vals : te weten, omdat, wy iets van 't voorwerp komende
gewaar te worden, wy ons inbeelden dat het voorwerp (schoon
wy zeer weinig van het zelve gewaar worden) zulks nochtans
van zig zelfs in 't geheel bevestigt of ontkent ; hebbende dit
meest plaats in zwakke ziele, die door een Hchte werkinge
van het voorwerp in haar een wijze of Idea ontfangen zeer
lichtelijk, en buyten dit en is in haar geen bevestigen of ont-
kennen meer.

Eyndelijk zoude men ons ook nog konnen tegenwerpen,
datter veel dingen zijn, die wy willen en niet willen, als daar
is iets van een zaak te bevestigen of niet te bevestigen, de
waarheid te spreeken en niet te spreeken, en zo voort. Doch
dit komt voort, omdat de Begeerte niet genoeg van de Wille
en word onderscheiden. Want de Wil by die, die de Wille
stellen, is alleen dat werk van het verstand, daardoor wy van
een zaak iets bevestigen of ontkennen zonder opzicht van goet

* B : dat zy geen onderscheid maken ttisschen het begrip hettcelk de ziel
fiecft van een sank, en de ivoorden naarmede het selve ivordt tiytgedrukt.

* I

KORTE VERHANDELING.

DEEL II. CAP. XVII.

tli

of kwaad. Doch de Begeerte is een gestalte in de ziele, om
iets te verkrijgen of te doen ten opzigt van goet of kwaad,
dat daarin beschout word; alzo dat de Begeerte, ook na de
bevesting of ontkenning die wy van de zaake gedaan hebbe,
nog blijft, te weeten na dat wy ondervonden of bevestigt
hebben, een dink goet te wezen ; 't welk volgens haar zeggen
de Wil is, en de Begeerte die neyginge die men eerst daarna
om dat te bevorderen bekomt, alzo dat ook, na haar eigen
zeggen *, de Wille wel zonder de Begeerte, maar de Begeerte
niet zonder de Wille, [A add. die voorgegaan moet zijn,]
wezen kan.

Alle de werkinge dan, waaraf wy hier boven gezeit hebben
(aangezien zy gedaan worden door Reden onder schijn vaii
goet, of belet worden door Reeden onder schijn van kwaad)
konnen alleenlijk onder die neiginge die men Begeerte noemt,
en geen zins als heel oneygenthjk onder de benaming van
Wille begreepen worden.

CAP. XYII.
van't onderscheid tusschen de wil en begeerte.

Dewijl het dan nu kennelijk is, dat wy tot bevestigen of
ontkennen geene [B inter uncinos add. vrye] wille en hebben ;
laat ons dan nu eens zien het rechte en ware onderscheid
tusschen de wille en begeerte, of wat eigentlijk die Wille mag
zijn, die by de Latinen genoemt wordt voluntas.

Na AristoteHs beschrijving, scheynt Begeerte een geslacht
te zijn, onder zig twee gedaanten bevattende. Want hy zeit
de Wille te zijn die lust of trek, die men heeft onder schijn
van goet. Waar uyt het my toe schijnt, dat hy de Begeerte
(of cupiditas) alle de neiginge, hetzij tot goet, hetzij tot kwaad,
meent te zijn ; dog als de neiginge alleen tot [B add. of onder

* In cod. B ita se habet paragraphus : Doch dit komt voort, . . . onder-
sclieiden. Want, hoe^cel ze beide de hevestiging of ontkenning van een zaa':
zijn, zoo verschillen ze nochtans hier in, dat de laatste zonder eenig opzigt,
en df eerste met betrekking tot het goed of kwaad geschied, dat in die zaak
heschound uordt: invoegen de Begeerten zelf na de bevestiging of ontken-
ning die icg van een zaak geHaan hehben hlijlt. namendlijk om dat te rer-
kHjgen, of te doen, hettvelk uy ondervonden of bevestigd hebhen goed te zijn,
zodat de Wil, enz.

'n schi]n van] het goede is, of dat de mensch die zulke
neigmge heeft, de zelve onder schijn van goet heeft, zo
iioemt hy die voluntas of goede wille ; maar zoo zy kwaad is,
dat is, als wy in een ander een neiginge zien tot iets dat kwaad
is *, dat noemt hy voluptas of kwade wille. Zo dat de neiginge
van de ziel niet iets is, om te bevestigen of fontkennen, maar
alleen een neigmge om iets te bekomen onder scheyn van goet,
m[B:oi] te vlieden onder scheyn van kwaad.

Zoo is dan nu overig te onderzoeken, of deze Begeerte vry
of niet vry is. Behalven dan dat wy alreeds gezeid hebben,
dat de Beyeerte van het begrip der zaaken afhangt, en dat het
verstaan een uyterlijke oorzaak moet hebben, en behalven ook
't geene wy van de wille gezeid hebben. [A add, zo is dan
nog overig te betoonen dat de Begeerte niet vry is]. Veele
iiienschen schoon zy wel zien, dat de kennisse die de mensch
van verscheide zaaken heeft, een middel is waar door zijn lust
of trek van het eene tot het ander overgaat, zoo en aanmer-
ken zy nochtans niet, wat het mag zijn, dat de lust zoo van
liet eene tot het ander komt te trekken.

Maar wy dan, om te betonen dat deze neiginge.by ons
niet vrywillig is, zo zullen wy (om ons eens leevendig voor
oogen te stellen, wat het zij, van het eene tot het ander over
te gaan, en getrokke te worden) ons verbeelden een kind dat
voor de eerste maal tot het gewaar worden van zeeker ding
komt. Ex. g. ik houde het een Belletje voor, hetwelke in zijn
ooren een aangenaam geluyd maakende, daardoor lust tot het-
zelve krijgt; ziet nu eens of het wel zoude konnen laaten,
deze lust off begeerte te krijgen ? Zo gy jaa zegt ; hoe, vraag
ik, door wat oorzaak? Immers niet door iets dat het beter
kend, want dit is het al dat het kend; niet ook omdat liet
kwaad by hem is, want hy kend niets anders, en die aange-
naamheid is het alderbeste, dat hem ooyt is voorgekomen.
Doch het zal misschien een vryheid hebben, om die lust die
het heeft van hem te doen; waar uyt dan volgen zoude dat
(leze lust in ons, zonder onze vryheid, wel zoude konnen be-
gmnen, maar dat wy eevenwel in ons een vryheid zouden
hebben om die van ons te doen. Doch deze vryheid kan geen
proef houden ; want wat zoude het doch zijn, dat de lust zoude
komen te vernietigen? De lust zelve? Neen zeeker, want niets

B: zoo ze daar 'n teegen kwaad of tot het kwade is.

KORTE VERHANDELING.

DEEL II. CAP. XVIII.

en isser dat door zijn eigen natuur zijn zelfs verderf zoekt.
Wat mag het dan eyndelijk zijn, dat hem van de lust zoude
konnen afbrengen? niet anders voor waar alsdat hy door de
schik en loop van de Natuur aangedaan word van iets dat
hem aangenaamer is, als het eerste. En daarom, gelyk wy in de
verhandeling van de Wille gezeid hebben, dat de Wille in de
menschen niet anders is, als deze en die Wil, alzoo is ook in
hem niet anders, als deze en die Begeerte, die van dit en dat
begrip veroorzaakt word ; zijnde deze Begeerte niet iets dat
dadelijk in de Natuur is, maar zy is alleen, van dit of dat
bezonder te begeren, afgenomen. De Begeerte dan nietwaarlijk
iets zijnde kan ook niet dadelijk veroorzaaken *. Zo dat als
wy zeggen dat de Begeerte vry is, zo is ^t eeven zo veel als
of wy zeyden, dat deze of geene Begeerte een oorzaak is van
zig zelfs, dat is, dat eer dat zy was, heeft zy gemaakt, dat
ze zoude zijn; 't welk de ongerymtheid zelve is en niet
zijn kan.

CAP. xvni.

VAN DE NUTTIGHEEDEN VAN 'T VOORGAANDE.

Zoo zien wy dan nu, dat de mensch, als zijnde een deel van
geheel de Natiiur, van welke hy afhangt, van welke hy ook
geregeert word, uyt zijn zelve niet iets kan doen tot zijn heil
en welstand; zo laat ons dan eens zien, wat Nuttigheeden uyt
deze onze steUinge voor ons ten besten zijn. En dat te meer
daarom, omdat wy niet en twijffelen, of zy zuUen eenige niet
weinig aanstotelijk schijnen.

Vooreerst volgt daaruyt, dat wy waarlijk dienaars, ja slaven
Gods zijn, en dat het onze grootste volmaaktheid is, zulks
noodzakelijk te zijn. Want dog, op ons zelven aangemeikt
zijnde en zoo niet van God afhangig, zeer weinig is 't, of
niet, dat wy zouden konnen verrigten, en met recht daar uyt

* Cod. B. haec iii capitis fine habet: En de Begeerte algemeen aange-
merkt, niet anders als van dit of dat in't bizonder te begeeren a/genonien,
en buyten dit niet dadeUjk in de Natuur sijnde, Aan als zoodanig ook niets
veroorzaaken.

oorzaak neemen, om ons zelfs te bedroeven; voor al in tegen-
stellinge van 't geene wy nu zien: dat wy namelijk van dat
geene, 't welk het aldervolmaaktste is, zoodanig af hangen, dat
wy mede als een deel van 't geheel, dat is van Hem, zijn;
en, om zo te zeggen, meede het onze toebrengen, tot uytwer-
kingen van zoo veel geschiktelijk geordineerde en volmaakte
werken, als daarvan afhangig zijn. *

Ten anderen zoo maakt ook deze kennisse, dat wy na het
verrigten van een voortreffelijke zaake ons daar over niet en
verhovaardigen (welke verhovaardiginge een oorzaak is, dat
wy, meenende nu al wat groots te zijn, en als of wy niets
verder behoefden, staan blijven; strijdende regeh-egt aantegen
onze volmaaktheid, die daarin bestaat, dat wy altijd verder
en verder moeten trachten te geraaken) ; maar dat wy daar-
entegen alles wat wy doen Gode toeeigenen, die daar is de
eerste en alleene oorzaak van alles wat wy verrigten en
konien uyt te werken.

Ten derden, behalven de ware liefde des naasten die deze
kennisse in ons te weeg brengt, maakt zy ons zo gesteld, dat
wy hun nooyt nog haaten, noch daarop vertorent zijn, maar
geneegen worden haar te helpen, en tot beter standt te bren-
gen. Al hetwelke werkingen zijn van zoodanige menschen, die
een groote volmaaktheid of wezentheid hebben.

Ten vierden diend ook deze kennisse tot bevordering van 't
Gemeen Best, want door haar zal een rechter nooyt meer
partye van de eene als van de ander konnen werden, en ge-
noodzaakt zijnde om te straifen den eenen, om te belonen den
anderen, zal hy dat doen met inzigt, om zo wel den eenen te
helpen en te verbeteren als den anderen.

Ten vijfden zo bevrijd ons deze kennisse van de Droefheid,
van de Wanhoop, van de Nijdigheid, van de Schrik, en andere
kwade passien, dewelke, gelijk wy hier na zeggen zuUen, de
wezentlijke helle zelve zijn.

Ten zesden eyndelijk zo brengt ons deze kennisse daartoe,
dat wy voor God niet en zullen vrezen, gelijk andere voor de
Duyvel die zy verzierd hebben, ten eynde hy haar geen kwaad

B : Voor eerst daar uijt, dat u-y van* het geene H welk het aldervol-
moukfste is zoodanig afhangen, dat ny meede als een deel van 't geheel,
aat is ran hem, zijnde, ook het onze toebrengen tot uytwerkinge van zo veel
gesclHktelijk geordoneerde en rolmaakte tverken, als daar van afhankelijk
zv>i, zoo volgd dat uy dienaars Gods bennen, en dat het onse grootste vol-
maaktheyd is van zulks noodzakelijk te zijn.

KOKTE VERIIANDELING.

DEEL II. CAP. XIX.

zoude doen. Want lioe dog zouden wy God konnen vrezeii,
die het opperste goet zelve is, van dewelke alle dingen, die
eenige wezentheid hebben, zijn het geene zy zijn? en ook wy
die in hem leven.

Ook brengt ons deze kennisse daartoe, dat wy alles aan
God toe eigenen, hem alleen beminnen, omdat hy de heerlijkste
en aldervohnaaktste is, en ons zelven alzoo hem geheel op-
offeren: want hierin bestaat eigentlijk en de waare godsdienst
en ons eeuwig heil en gekikzahgheid. Want de eenigste vol-
maaktheid en het laatste einde van een slaaf en van een
werktuig is dit, dat ze haar opgeleiden dienst behoorlijk vol-
voeren. E. g. als een Timmerman in het maaken van eenig
stuk werks zigh van zijnen Bijl op het beste gediend vind,
zoo is dien Bijl daar door gekoomen tot zijn eind en vohnaakt-
heid ; dogh indien hy zoude willen denken, dezen Bijl lieeft
niy nu zoo wel gediend, daarom wil ik hem rusten laaten, en
geen dienst meer van hem neemen, even alsdan zoude dion
Bijl afgeraaken van haar eynde, en geen Bijl meer zijn. Alzoo
ook de mensch, zoo lange hy een deel van de Natuur is, zoo
moet hy de wetten van de Natuur volgen, hetwelk de gods-
dienst is; en zo lange hy zulks doet, is hy in zijn welstand.
Doch indien God (om zo te spreeken) zoude willen, dat den
mensch hem niet raeer en zoude dienen, 't waar even zo veel,
als hem van zijn welstand beroven en te vernietigen; dewijle
alles 't geene hy is, daarin bestaat, dat hy God diene.

CAP. XIX.

VAN ONZE GELUKZALIGHEID.

De nuttigheeden van dit Ware Gelove gezien hebbende, zoo
zullen wy nu vervolgens onze gedane beloften trachten te vol-
doen: namentlijk te onderzoeken, of wy door de kennisse, die
wy nu al reeds hebben (als, van wat goet is, wat kwaad is,
wat waarheid is en wat valsheid is, en wat in 't gemeen de
nuttigheeden van alle deze zijn), of wy, zeg ik, daar door
tot onze welstand, namentlijk de Liefde Gods (die wy hebben
aangemerkt onze hoogste Gelukzahgheid te zijn) konnen ge-
raaken? en ook, op wat wijze wy van die passieHj die wy
kwaad hebben geoordeeld, vry konnen worden? •

Om dan van het laatste, namontlijk van het vry worden
,le pass^n >, eerst te spreeken, zo zog ik, indien wy onder
steilen dat ze geen andere oorzaaken en hebben, als wy dal;
van hebben gesteld, dat, als wy ons verstand maar wel te'
bruyken gehjk wy hebbende nu een maate van waarheid en

itomrte^taen'""-" ^°^" ■ ^^ "-^* ^" ^-^-

Doch dat ze geen andere oorzaaken hebben is 't geene ons

d"e"n dat ro"ns'''1' ^* '^*"^"^^ "^^ dunkt vereischt to wor-

wfr geLt^: ~rk- i^ Tz^:zii-

zelve gewaar worden. En dit doen wy daarom omdat lls wv
de uytwerkmgen van het lichaam, en wat dTe k™men tZl

orL\t";an ale" d*: T' .7 "^".r'^ "^ «'"^*« ^ vZr^LZ.
ooizaak van alle deze tochten zullen vinden ; en met een ook

(lat geene, door t welke alle deze tochten zdlen ko men ver
metigt worden. Waar uyt wy dan mede konnen zien of zulks
door de Beeden mogelijk is te konnen doen. En dkn zuUen
wy mede vervolgen te spreeken van onze Liefdo tot God

.l-,t kan ir '. """""^ '^"""'' """ •'<='"'«'» i« ■■" do Naiuur,
la kan ons niet zwaar om te doen zijn. nu wy al weeten

.l;.t God. en wat God is : dewelke wy hebben beschreven t^

aes rerroinleTk''"""'^*'^^ f gensJhappon,\tr vTnTde^
«es zelts oneindeh.ik en volmaakt is. En aangezien de uitse-

2d h:bben"r"'''' " ''' 7 oneyndelijk^in haar ge"£
Petoond hebben te zijn, zoo moet dan noodzaakelijk dit mee.le

aa.'.ge "eVnU^rstat «tf d"e %!Tll^^tV'"^f^ f" '*" ^»-" ''
is, dat is ons aangewezen dJrZt' wll .^ , "^ '^"'■'^^^^ S°«* "' '"^»»*

sir„harl?lFf

™..de, onder het lelove 1 wi; ''r 8f™«8'P ^^ «nder de waan de
«are kennLse de »e^r,d» H ' " ''' 'T'"^" •''«"«■Sst; en onder de
verstaanf Sen^^de, d.e ons va., de zonde vry maakt, konnen

KORTE VERHANDELING.

een eigenschap zijn van dat oneyndig wezen. En dewijl wy
nu mede al bewezen hebben, dat dit oneyndig wezen is
wezentlijk, zo volgt dan met eenen, dat deze eigenschap ook

%lar'^ en ^boven, aangezien wy ook getoond hebben, datter
buvten de Natuur, die oneyndig is, geen wezen meer is ott
ziin kan, zoo is dan klaar blijkelijk dat deze uytwerking yan
het Hchaam, door het welke wy gewaar worden, van mets
anders kan komen, als van de uytgebreidheid zelve en geen-
zins van iets anders dat eminenter (als eenige willen) die
uytgebreidheid heeft : want dit (gelijk wy nu al vooren m het
eerste Cap. bewezen hebben) en is niet.

Zoo staat dan nu aan te merken, dat al de uytwerkmgen,
die wy zien van de uytgebreydheid noodzaakelyk af te hangen,
aan deze eigenschap ' moeten toegeygent worden ; gehjk de
Beweginge en Ruste. Want by aldien deze kragt van uytwer-
kinge niet in de Natuur en was, het zoude onmogehjk zijn
(schoon ook in dezelve veel andere eigenschappen mogten zijn),
dat de zelve zouden konnen wezen. Want als let weder lets
zal voortbrengen, zoo moet dan in die liet wat wezen door
hetwelke Hy meer als een ander dat iets kan voortbrengen.

Hetzelve din dat wy hier nu zeggen van de uytgebreidheul,
dat willen wy ook gezeid hebben van de denkmg, en van

alles watter is. . • . • x •

Staat verder aan te merken, datter m ons mets niet en is,
of de mogehikheid is by ons om hetzelve bewust te zijn : alzoo
dat als wy ondervinden niets anders te zijn m ons, ais de
uytwerkingen van de denkende zaak en die van de uytge-
breidheid, wy dan ook met verzekeringe mogen zeggen, niet

meer in ons te zijn. i. j j. ^,

Ora dan eens klaar de werkmgen van deze beyde te vei-
staan, zoo zullen wy een yder deszelfs, eerst op zig zelfs aUeeri.
en daar naa beyde te zaamen, voorneemen; als mede de uyt-
werkinge, zoo van de eene als van de ander. ^, ., „

Zoo wanneer wy dan aanschouwen de uytgebreydheid alleen.
zoo is 't dat wy in dezelve niet anders gewaar worden, ais
Beweeging en Ruste, uyt de welke wy dan alle de uytwerkingen.
die daar af herkomen, vinden. En zoodamg zijn deze twe
wiizen in het lichaam, dat geen ander zaak en kan zijn die
h^r veranderen kan, als alleen zy zelve. Gelijk e. g. zoo wan-

* Twee wijzen: omdat de Ruste geen Niet is.

DEEL II. CAP. XIX.

neer een steen stille leyd, zoo is 't onmogelijk dat die door
de kracht van denken of iets anders zal konnen bewoogen
worden, maar wel door de beweginge, als wanneer een ander
steen, grooter beweeginge hebbende als zijne ruste, hem doet
beweegen. Gelijk ook alzo de bewegende steen niet en zal
komen te rusten, als door lets anders dat minder beweegt.
Alzoo dat dan volgt, dat geen wijze van denken in het lichaam,
of beweginge of ruste zal konnen brengen. Doch eeven wel,
volgens 't geene wy in ons gewaar worden, zoo kan het wel
geschieden, dat een lichaam het welk, nu zijn beweginge heb-
bende na de eene zijde, nogtans na de andere zijde konit te
wijken; gelijk als ik mijn arm uytstrekke, daar door te wege
breng, dat de geesten, die al reeds haare beweeginge niet en
hadden zoodanig *, nu nochtans dezelve derwaarts hebben,
niet altijd nochtans, maar na de gestalte der geesten, zo hier
na gezeid word.

De oorzaak hiervan is, en kan geen andere zijn, als om dat
de ziel, zijnde een Idea van dit Hchaam, met het zelve zoodaa-
nig vereenigt is, dat en zy en dit Hchaam zoo gestelt te zaamen
een geheel maaken.

De voornaamste uytwerkinge van de andere [B add. of
denkende] eigenschap, is een Begrip van zaaken, zoodanig dat,
nadat zy die komt te bevatten, daar uyt hervoortkomt of Liefde
of Haat, etc. Deze uitwerkinge dan, aangezien zy geene uyt-
gebreidheid met zig brengt, zo en kan ze ook aan dezelve
niet toegepast worden, zonder alleen aan de denkinge; zo dat
alle de veranderinge, die in deze wijze komen te ontstaan, de
oorzaak van dezelve en moet geen zins in de uytgebreidheid,
maar alleen in de denkende zaake gezogt worden. Gelijk wy^
dit in de Liefde zo konnen zien, de welke of zullende vernie- '
tigt; of zuUende opgewekt worden, zo moet zulks veroorzaakt
worden door het begrip zelve, het welk, gelijk wy nu al
hebben gezeid, geschied, of om dat het begrijpt in het
voorwerp iets kwaads te zijn, of omdat het iets beters komt
te kennen **. Zo wanneer nu dan deze eigenschappen de
eene in de andere komt te werken, zoo ontstaat daar uyt
lijdinge, de eene van de ander; namelijk door de bepalinge
van beweeginge, die wy alzoo werwaart wy willen vermogen

* B : die al reeds haar heiceeginge hadden, schoon niet zoodanig.
** B : of otn dat het in H beminde voorwerp iets goeds, of om dat het in
't gehaate voortverp iet ktvaads kend.

ii-

KORTE VERHANDELING.

hebben te doen gaan. De werkingen dan, waardoor de eene
van de ander komt te lijden, die is aldus: te weete de ziele
in het Hchaam, gelijk nu al gezeid is, kan * wel maaken dat
de geesten, die ander zins na de eene, nu nochtans na de ander
zijde haar bewegen; en omdat ook deze geesten door oorzaak
van het Hchaam beweegt, en alzoo bepaald konnen worden,
zoo kan het dikwijls gebeuren, dat zy, door oorzaak van het
lichaam haare beweeginge na de eene plaats hebbende, en
weederom door de oorzaak van de ziele na een ander plaats,
alzo in ons te weeg brengen en veroorzaken die zoodanige
benaauwtheden, als wy te mets in ons gewaar worden, wan-
neer wy de reeden daar af, als wy die hebben, niet en weten.
Want anderzins gewoonlijk zijn ons de redenen wel bekend.

Voorder zoo kan ook de ziele wel belet worden in de macht
die zy heeft, om de geesten te beweegen, of om dat de bewe-
ginge van de geesten veel zijn verminderd, of omdat ze veel zijn
vermeerderd. Verminderd, zoo wanneer wy, veel hebbende
geloopen, veroorzaken dat de geesten door 't zelve loopen aan
het Hchaam zoo veel meer als gewoone beweginge gevende;
en de zelve missende **, noodzaakelyk zo veel verzwakt zijn ;
zoo kan dit ook geschieden door het nuttigen van al te weinig
voedzel. Vermeerderd, zoo wanneer wy te veel wijn of andere
sterken drank drinkende, daar door of vroolijk of dronken
wordende, maaken dat de ziel geen raagt heeft het Hchaam te
bestieren.

Zoo veel dan nu gezeid van de werkinge die de ziele heeft
in het Hchaam; laat ons jiu eens zien van de werkinge die
het Hchaam heeft in de ziele. De voornaamste van deze steUen
wy te zijn dat het zich [AB: ze haar] zelfs aan de ziel doet
gewaar worden, en daar door ook [AB add. aan] andere
Hchaamen. Hetwelk door niets anders word veroorzaakt als
door Beweginge en Ruste te zaame: want in het Hchaam en
zijn geen andere dingen als deze, door dewelke het zoude
konnen werken; zo dat aHes dan, wat buyten deze gewaar-
wordinge meer aan de ziele geschied, en kan niet door het
Hchaam veroorzaakt worden. En omdat het eerste hetwelke
de ziele komt te kennen het Hchaam is, daar uyt komt her-

* AB : de ziele en het lichaam . . . konnen.

•• Pro en dezelve missende, etc. B haec habet: waarin zy «en starke
in- en doorvloed hadden, die hun doed versuakken.

DEEL II. CAP. XIX.

voort dat de ziele het zoo bemind, en daar meede vereenicf
rlrS varrr^^l"".^^ *^ ^^^-^ gezddteb^T^:

rezoTworden in b.^^^^^^^^^ ^""*' ^" ^'''^^'^^ ^^^ ^n moet
^ezogc worden in het hchaam maar alleen in de ziele (w^r^i

alle werkmgen van het Hchaam moeten hei voortkomen uvt

ztrfarde";^^^^ ^^ ^y ^^--^^^^^^^^^^^

Somen tnTe s fnts\Tl.T ''"' '* ^TP '^' ^^
11 T-i / ,. anaers dat beter is; zo vole-t diarn^rf

lennen, aat ivy cds dan ook namoer met hem als met n«,
helez^^f :iJr ^ ««"' want wy hebben nu al te vooren

(lat n ede nu alvoorens gezeyd hebben. Jaa ook beter als 11

.t?eSr"„enVnS/^^^' ^^ -""- ''-' '^^^^^^^l^^^
Uyt hetgeene wy dan tot hier toe gezeid hebben is Hchfpliik

kwaad , daarna word ook de ziele van haar aaigedaTn en

^eWen doen gewaar worde^^zo worH. ^««^^/rpen zijn, die ons haar
\in A deletahls^^r^^tTL^Z^^^^^ ?"t."""? ^^^er« ^angedaan

aldermaatigst (na de monortle dpr h^^^^ ^ie dan van dewelke wy

staan) bewogen word^n^ziln nnf ,^^^^^^^»g« «" ruste waar af zy be-
^aar Verder^en Terder 'aS^n «f/.'''^"^'""""^'*' ^^ «^^- ^» ^^^ ^T

alderley slag vL gevoel irt wv i'^^^^^^^^ ^" ^''' °^'* ^'^

aoor de lichaamefkT^^otwerte^^^ w^S^L T ons' lich''* ^^^' ^^'^^
mpulsus noemen- al*; rln+ »,«^ • "I^^^^f^^e is in ons hchaam, die wy

do4 verheoiraoof kitte l: wij "dS'"e' rT"f,^; "'"T '»?'>-•
«aar word, doch niet Pn wp..i,f Vv ""'. ®"' ^"^- * welk de ziel wel se-

waarlijk en vafeeTander s ai' IT\ ^'' ^^'^^^^^ ^ij« de verheugingen
vorstandelijke zieleebiuykt hft^T.^^^^^^ dan werkt geen lichaam, maar^de
^oe de ziJ hier m-^7n^tr^,t ."Tt tZ ^^^^^^^^^

ii ii

KORTE VERHANDELING.

dat niet voor zoo veel het een Uchaam is (want dan waar het
lichaL de voornaamste oorzaak van de pass^en), ne maar
"^00 veel het een voorwerp is gehjk alle andere dmgen
dewelke ook de zelve uytwerkingen zouden doen zoo ze zich
zrdanig aan de ziel kwaamen te vertoonen. (Doch hjer meede
en w^l fk niet zeggen, dat de Liefde, Haat, en Droef heid, d.e
^yt beschouwingfvan onlighaamelijke drngen voortkomen.
dezelve uytwerkingen zouden doen, als die welke uyt be-
schouwingrvan Uchaamelijke dingen ontstaan; want deze zoo
wy hier na noch zuUen zeggen, zuUen noch andere uytwer-
khisen hebben, gehjk de natuur van die zaak, uyt des welks
ESnge de Liefde, Haat, en Droefheid, enz in de z.e e de
onLhaamelijke dingen beschouwende, verwekt worden.) Zoo
dat d^, om weder tot ons voorige te keren by aldien lets
andei^ ^ig heerUjker aan de ziel kwam te vertoonen, als wel
hetTchaam. het zeeker is, het lichaam alsdan geen vermogen
zoude konn^n hebben, zoodaanige uytwerkingen te veroorzaaken
als het nu wel doet. Waar uyt dan volgt, met aUeen, dat het
Uchaam de vooi-naamste oorzaak niet en « van 1e ^ja**i.« *
maanok, alschoon in ons iets ande.-s waar, behalven hetgeene
wy nu aangemerkt hebben dat de passien, zoo wy meenen,
zouden konnen veroorzaaken, zoo en zoude zulks, als t al zoo
waw- eevenwel niet meer, noch anders in de z.el konnen
wk^n ak nu het Uchaam wel doet Want immers en zoude
het ni^t anders konnen zijn als zulk een voorwerp, dat en
eenemaal verscheide zoude zijn van de z.el. en "g^J^
zich ook zoodaanig vertoonen, en niet anders, geh.ik wj op
zoodanig een wijze ook van het Uchaam gesprooken hebben
Alzoo dat wy met waarheid besluyten mogen, dat L.efde,
HaX Droefheid en andere pamm, m de ziele worden ven,o.--
zaakt anders en anders, na de gedaante van kenn.sse d.e zy
telkens van de zaake komt te hebben; en by gevolg, zoo zy
ook het alder heerUjkste eens kan komen te kennen, het als dm.
onmogelijk zoude zijn, dat een.ge van deze passten m Imar
de minste ontroeringe zouden konnen veroorzaaken.

• A- niet dat hei Uahaam ttlleen de vooi-naamste oorzaak is van depu^-
,U„ -t- dathetikhaam alleen de voo.-naamsie oorzaak der tydmiien

ntet en is.

DEEL It. CAP. XX. gj

CAP. XX.

BEVESTIGINO VAN 'x VOORGAANDE.

Aangaande dan 't geene wy in het voorige Cao "ezeit
worS' wrdt" ''-' ^"'^^"^^ ^-^^'^•'•^^- kofnenXC

de^^S^^hofw 1'%''""«'"^! "'^' ^" '^ <>« oorzaakvan
ue passun, hoe het dan kan zijn, dat men de droef heid nocli

thans door een.ge * middelen uyt drijft geUik door 1 wifn
.ulks meenigmaal word verrigt? Waai op dfnd dat onZ
sche,d gemaakt moet worden, tusschen de ^0^2 Jd „ge van
de z.ele als zy eerst het Hchaam gewaar word, en ulcC

e.e m^alThaTrTrV^ ""= ^^^ <>«* eeve..w;i Sns

oorzalken vt -f "? ■""?■ u'"'^'"' ^" ^»"°«'''-' doorande.e

oorzaaken van t algemeen hchaam, deze haar zo eematiedp

gestalte benomen of veranderd word; en zulks in hafr sewfar

wordende ontstaat 'er droefheid, en dat na de veraXrinrk

v:rd%ft" ? 1^^'"'" °"*'^"«^"- ^«"^^ droefhirveJ "z!akt
llhaa,n ^^ '" ^«'•««"•S'"S« ^ie ze heeft met het

woSen''^!''!^!?^®. is kan lichtelijk daar uyt af genomen
woraen, om dat deze droef heid op een van deze twee wijzon

• Sic Moiiiiikhoff in A pro deleto geene.

A. nu meduite. B: nu onmiddelijk.

De droefheid in den mensch word veroor^mlf nvf «^,, t

van dat hem iets kwaads overkonU namS van "fv!, r ^^^^^^-^^P'
LMjet- «1« fHf ,i,ic \.^„ 4. • 1 '^^'^"'"''> "ctmejijK van t verlies van eenie-

«ntr^n* het hart voeJn 'i""'!*.''", ''"'«"P *" "«»«• "^** de geesten "^

U"t :;'d'o^or ha. werS^tir .tsr t^^^J^^'^^ "'' ^^^'
ruvmte maaken hetwplk^^o vTof/ ^ *,^^^* afdrijven, en weder

'«•staande dL^ i„^tt^'h\t';^ l%^rir'v:nZ«d'^^^^^^^^^

portie van bewe^inir pn «sfilt^ ,i,\. a ^waaa, cloor de andere pro-

IIL

KORTE VERIIANDELING.

DEEL II. CAP. XX.

kan worde geholpen; of door herstellinge vau de geeste in
haar eerste gestalte, dat is hem van die pijnhjkheid tc bevrijden,
of door 2oede redenen overtuygt te worden, om van dit hchaam
geen werk te maaken. Het eerste is en tijdelijk, en staat weder
te komen [B : keeren] ; doch het tweede is eeuwig, bcstandig,

en onveranderlijk. , ..

De twede tegenwerpinge kan deze zijn: aangezieii wy zien
dat de ziele, alhoewel geen gemeenschap hebbende met het
Hchaara, nochtans kan te weeg brengen, dat de geesten die
haar na de eene zijde zouden bewegen, haar nochtans nu na
de ander zijde bewegen; waarom zy^ dan .ook niet zouden
konnen maaken, dat een hchaam, het welk geheel stil is en
rust zig zoude beginnen te bewegen? ' alsmede waarom ze

i Hier is dan geen zwarigheid, hoe deze eene vvijs, die oneindig ver-
schild van de ander, in de ander werkt : want 't is als een deel van t
reheel dewiil noovt de ziel zonder 't lichaam. noch 't hchaam zonder dc
ziel .^eweest is. [i hffc addit: Dit vervolgen wy aldus.

1 Daar !s een volmaakt wezen pag. . . . *. 2. Daar konnen geentwee
zelfstandigheden zijn pag. . . . 3. Geen zelfstandigheid kan beginneu
Tiag 4. leder is in zijn geslacht oneyndig pag. . . . • . Daai moet

ook* een* evgenschap zyn van denken pag. ... 6. Daar is geen zaak
Tn de Natanr, of daar is een Idea van in de denkende zaak voortkomende
uvt haar wezen en wezentlijkheid fzaamen pag..; • • ^- Nu vervolgens:
8 Aangezien dat het wezen, zonder de wezentlijkheid, begreepen .sordi
onder de beteekeningen der zaaken, zo en kan de I^ea van 't wezen dan
met aangemerkt worden als iets byzonders: maar dan kan znlks eerst
gLschieden, zo wanneer de wezentlijkheid fzamen met het wezen daar s,
en dat omdatter dan een voorwerp is, dat te vooren niot «" «^as^ Ex_ g.
al9 de heele muur wit is, zo isser geen dit of dat in, etc. 9. De/e idea
dan alleen, buvten alle andere Ideas aangemerkt, kan niet meer zijn als
maar een Idea van zo een zaak, en niet dat zy een Idea heeft van zo een zaak .
daarbv, dat zo een Idea, zo aangemerkt omdat ze maar een deel is, zo
kan zv van haar zelfs ei haar voorwerp geen alderklaarst en onderschei-
denst*begriip hebben, doch dit kan de denkende zaak alleen, die alleen ge-
heel de Natuur is; want een deel buyten zijn geheel aangemerkt kan niet
enz 10. Tusschen de Idea en 't voorwerp moet noodzaakeiijk een vereeninK
ziin, dewijl de een zonder de ander niet en kan bestaan: want daar is
geen zaak, welkers Idea niet en is in de denkende zaak, en geen Idea
kan ziin of de zaak moet ook wezen. Voorder het voorwerp kan niet ver-
andert worden of de Idea word ook verandert, et v^ce versa, zo ^at hier
geen derde van noden is, die de vereeniging van ziel en hchaam zoude
veroorzaaken. Doch staat aan te merken, dat wy hier «P^f eken van zulke
Ideas, die noodzakelijk ontstaan uyt de ^ezenthjkheyd der dingen m t
het wezen zaraen in God; maar niet van die Ideas, welke de ^mgen im
wezentlijk ons vertoonen, uyt werken in ons, tusschen welke een groot
* Hasce sententias, in libro quem nunc habemus, non sic enuntiari,
jam a Sigwarto observatum est. In cod. MS. paginarum numeri heic nou
dantur.

IJoch, ons eens erinnerenrfp tiof ,>»„ "ewegen f

zake nu al voren 4zeW ThL ^ ? Y^ """' ^^ denkende

. gezeid, dat de denkende Lk \ '"'^'"' ''"''''«" ^^ °'«de
iNatuur was, dewelke ?n on.vn. v^ tT'^ ■""" ««»^8« i» de
de oneyndel jke rngL dirfn de ii«! "''" '^ "yte^drukt, na
lichaani een zodaX w L ^ Natuur zijn; want indien 't

van Petrus en weder ee? a„r '?^,; f r f ' «'• ^^' ««haam
daar van daan Ct Tet IV ■ '?'¥^™ '« ^^° P»"'"^.
twee verscheide Ideet 'e^teettnV: Sf "tt r' "^"
Petrus, de welke de ziele mankt Jn p ! "'''"*'" '''">

van Paulus de welke arLi ,! " ^*'*'^*' ^n een ander

•lenkende zaak kJn wel beweln^^hl^T ^""'"^- ^» ''^» ^e
<Ie Idea van 'ti^hl^mvirP.f '"'""*"' -^^" P«'™«' ^oor

van het lichaam vJrPaZs a zoo fT, ""'*, ^'''" ^' ^^'^
zijn eige lichaam wel k!n L ' '^^ "^'^^® ^»" Pa"lus

lichaam' van \Z a"nder'l tr&"T„ T" T ^^*
en kan ze ook seen steen HW„c,f » .r : , ^'®''°'n «Ja" zo
steen [B : datl m^kt w^der T '*'' ^7*' ^^""^^S^^ ■■ want de
hierom dan is 't 27„Tn t^ " f ." .^°'^^'' ^*^*» '» ^^ ^iel- En
lichaam, het "we k" gehee, JS^^n ^ il if ""7^'«'^ '^' <^^* ^"
ll^^e^- eenige^airvl;"aS^^^^

onderscheid is : want de Idpaq in p«/i x .

;en of meer van de ^.nnen die da^ron, 11"*"?", "'"* ««'«'' '" »•>'. "Jt
Iiaar meest altijd aanjredaan tnrd»n ^ "'^' *'^ onTolmaaktelijk van
wezen, „a al wat ze zfn ^0^1«« is n^rj'^' i"" wezentlykheid' en ^t
dezelfde zaak in ons nytwerkt ] -^ " ^^ °''® "'«*. ^'^ ««» en

ander eigenichVte Ti'„den S^atf A,rf ^^'^" ^^ begonnen heeft, geen
Mdemaal hy bestaat vTn zodan.i efn ,?^r°"''" '" -5« Natanr was. - En
een Idea moet zijn in de denkendr^ I.chaam yan t welk noodzakeJijk
eenigt moet z.jn me het iXam ' li-'" ".'" """'^^«'"'«"Jk vei-
^.el niet andeis is aU deze Idei van d ^•''•V";!''^'"''''"»'"*. "^** 2«"
z^iak. En omdat dit lichaam L„ 1= ' fJ" ''"baam in de denkende

tioneert is, en ordfnaar ge"ltereert 3"foo^rl" 'V''!*^ «>'« ^«P^OP»''
eri om datter geen alterati, ,, ? 'V ' "^ '^® nytterlijke voorwerpen)

ook datelijk in de Jdea hettlve Llo^Z^V"" g/fhieden, zonder^^dat
menschen gevoelen lAB pe.^ZLfaddAi.J'''*- ^"^^ ^^"ooH dat de

l»" geschieden in het lichaa.^, ^0^^«^ datt^^Vt^et^^coirr^rr'"

KOBTE VERHANDEIilNG.

DEEL H. CAP. XX.

De derde tegenwerpinge kan deze zijn: Wy schijnen klaar-
liik te konnen zien, dat wy nochtans in het hchaam eenige
stUte konnen veroorzaaken. Want nadat wy onze geesten een
laneen tiid bewoogen hebben, zo ondervinden wy moede te
S,n het welke immers niet anders is als een stdte in de
zijn, nei wm». „phracht Doch wy antwoorden, dat

slagh van beweging is.

CAP. XXI.

VAN DE REEDE.

7o zal ons dan tegenwoordig te onderzoeken staan, waar
door het komt dat J/ somtijdsT alschoon wy z.en een zaake
foe[ of kw^d te zijn, nochtans geen magt m ons bevmden,
om of de g^ede te doen, of de kwade te laaten en-somtijds
nochtans w?! Dit konnen wy lichteliik bevroeden, wannee.
wv acht reemen op de oorzaaken die wy van de opimen ge-
rP^ven hebben die wy zeiden te zijn de oorzaken van alle
Een Wv zeiden dan, deze zijn of door hooren zeggen, of
rortnde7vfnding. En d^ wijle dL ^H »^«1^-^^^ wy m ons
bevinden meer magt ^P -^J-J;,''^''!^^^^^^^ tt^^ kan
g^^n^vSiinge ^an ^ opinien ^ die wy alleen va„

oL' niet anders »ls een gen.etmg oi »''™'^/,^ «^^ J/^z y onf dat beter
't geen wv voor goet oordeelen, en '^«J^^^"'^;';';"'' ^»1 wv genieten in
is lanwijst, zy doet ons n.et g^B-f^^-^Nu dat geene da^ w.^g ^.^^ ^^_

ons, en kan niet overwonnen ^''^''f ". f "^-t "^n ons de Ueeden aanwijst.
genieten, en bnyten ons is, ««'«.'l^^''"'' ^ * fer iets zalks zijn dat m»S-
Maar zal deze overwonnen ««'•'i^»' ^° ,"'J* 7„'„„fiddeliike vereeniginse

T ^^^"^^r-t^^^enS^^^^^^^ eerL; e„ dit daa-

hooren zeggen hebben (en dat omdat ons de reeden niet van
buyten aangekomen is), maar geenzins van die d'e wy door

zTlvTZft !: airS'"- "^r* 'r "ogelij-kheid die ons dTzaake
v!n i t A ^^ meevder, als die wy bekomen uyt gevolge

rrktTh^'"'' T''^ 8"'"'^ *y dit onderscheid zo aange!

verstanS r. ^"1^ "'!. 7" "f ^/''^"^""^ e„ van het klfar
verstand, pag. 41, en dat met de gelijkenisse van de regel
van drien. Wan meer mogelijkheid is in ons uyt hetverstaan
van de proportie [AB: de regul] zelfs, als uyt het ve^tean
van de regul van proportie. En hier om is ^t dat wy nu alzo
dtkw^ls hebben gezeid, dat de eene liefde door een ander die
meerder is te met gedaan word, omdat wy daar onder geen
zms wilden betrekken de begeerten die [S Idd. niet ge ijk de
hefde uit ware kenms, raaar] uyt de redenering voort komt

CAP. XXII.

VAN DE WAARE KENNIS, WEBDERGEBOORTE, ENZ.

wettrnT!!\*'^" '^' ^""uf". Sf " ""^S' ''««^' <"» <">« tot onze

of wv door^T^'"'/" "f \'^*" "^''"S ^^^ ^y onderzoeken,
ot wy door de vierde en leste man er van kennisse daar toe

vaTrennC''"; "^^'^^*"'"' "'''" gezeid, dardL m n
door een onmiddehjke vertooninge aan het verstand van het
voorwerp zelve. En zo dat voorwerp dan heerlijk is en Jet
ook Tn '" T. "oodzaakelijk daL mede verienfgt zo^ ^
ook van ons hchaara gezeid hebben. Hier uyt dan vol-t on-

oofzS^Srt; 'f '' 'T^^^ ""' '^' -'^« <^« i-M^ -".

wv In n A l r^^ V "^ ?^^^ "'^"'«'- <^od komen te kennen,
r/print f "°'"^^^^«'«'^ (^ant hy zieh "iet anders als de alder-
heerhjkste en aldergoetste en kan vertonen, noch van ons
gekent worden) met hem moeten vereenige;. In ^^1^0^
alleen, gehjk wy nu al gezeit hebben, onze%aIigheid hZt^i.
Ik zeg niet, dat wy hem zo hy is raoeten kennen, raaar

van^^Lif tl^rTl""'"^! "'"■'" "0<>'3zakelijk : oirook wel door genietinge
van een kwaad dat grooter gekend word als 't genoote goet fn onmH
dehjk daarop volgt. Doch dat dit kwaad zo niet aCd noolzaakeliik vSit'
leert ons de ervaringe. want, etc. ziet pag 49 75 """"^^""'e"-''' ™lgt.

l»l

KORTE VERHANDELING.

DEEL II. CAP. XXII.

< t4

het is ons genoeg dat wy hem, om met hem vereenigt te zijn,
eenigzins kennen. Want ook de kennisse die wy van 't Hchaam
hebhen, en is niet dat wy het kennen zo als het is, of vol*
maaktelijk ; en nochtans wat een vereeniginge ! wat een Hefde !

Dat deze vierde kennisse, die daar is de kennisse Gods,
niet en is door gevolg van iets anders, maar onmiddelijk,
blijkt uyt dat geene, dat wy te vooren bewezen hebben, hem
te zijn de oorzaak van alle kennisse, die alleen door zich zelfs
en door geen ander zaak bekend word; daar benevens ook
hier uyt, omdat wy door natuur zodanig met hem vereenigt
zijn, dat wy zonder hem noch bestaan noch verstaan konnen
worden. En hier om dan, dewijl tusschen God en ons een zo
naauwen vereeniginge is, zo blijkt dan, dat wy hem niet als
onmiddelijk en konnen verstaan.

De vereeniginge dan, die wy met hem door de natuur en
de liefde hebben, die zuUen wy dan nu trachten te verklaaren.

Wy hebben alvooren gezeid, datter in de Natuur niet en
kan zijn van 't welke niet een Idea zoude zijn in de ziele
deszelven zaaks \ En nadat de zaak of meer of min vohnaakt
is, daar na is ook min of meer volraaakt de vereeniginge en
de uytwerkinge van de Idea met die zaak of met God zelve.
Want aangezien geheel de Natuur maar een eenige zelfstan-
digheid is, en welkers wezen oneyndelijk is, zo worden dan
alle dingen door de Natuur vereenigt, en tot een vereenigt,
namelijk God. En dewijl nu het lichaam het aldereerste is dat
onze ziel gewaar word (om dat, gelijk gezeid is, niet in de
Natuur kan zijn welkers Idea niet en is in de denkende zaak,
welke Idea de ziele is van dat dink), zo moet dat dink dan
noodzaakelijk zijn de eerste oorzaak van de Idea.

Doch, omdat deze Idea geen zins kan ruste vinden in de
kennisse van het Hchaam zonder dat ze overgaat in de ken-
nisse van dat geene zonder het welke het Uchaam en Idea
zMve noch bestaan noch verstaan konnen worden, zoo word
zy dan ook raet dat (na voorgaande kennisse) door liefde
terstond vereenigt. Deze vereeniginge word beter begrepen, en
afgenoomen wat die moet zijn, uyt de werkinge met het

» En hierdoor word inet een verklaart het geene wy iu het eerste deel
hebben gezeid, van dat het oneyndelijk verstand van alle eenwigheid in
de Natuur zijn moet, en dat wy de zone Gods noemden. Want aan^^ezien
dat God van eewigheid geweest is, zo moet ook zijn Idea in de denkeade
zaat, dat is in zich zelfs zijn; welke Idea voorwerpelijk overeenkomt
met hem zelfs ; vide pag, 34.

hchaam, m de welke wy zien hoA rlnf i
tochten tot licharaeliike diLen^r. . ? ' '^^^'' ^^""^««^ ^^
die uytwerkin^en d e wv^f n' vT ^^"'^" *^ ^^^^*^^" alle
der ^eesten, ^gTdurig ^Laar Lh^''"' ^T ^' ^^-^^^"^Se
lykelijk meerdi en^Sker 2^^' '" ^^^" ^^^ ^ge-
liefde komt te valL on ^^^^^^

bestaan, noch vlr 1^^^ Vnlf ' ^"^'^' '* '''^^ ^^ "«^h
lichaamelijk is) zullen Tn --f ^'''?'"' '" '^^* ^^^'^ '^"«
uyt deze' verlniSgf

moeten mede gesteld ziin nr^ ' T^""^ ^^'^ noodzakelijk
eenigt word. intLt^ ^^: tn"£: ^
worden, alsdan konnen wv raet wll ?^ uytwerkingen gewaar
te zijn. Want onze eeTJtP 1k f^'^ ""¥"" '''^^' 9ehoren
eeni/de mpf Lfri, , ^^^^^^*® ^^^ doen als wy ver-

^^XinT^^^^ -»ke zodanige uytwerk^in^rn

of tweedegeboorte zal dnf °"*«*^^"' "^^^r deze onze andere
uytwerkingen : n fefde S^^^^^ wy geheel andere

lichamelijk voorwerp in ^nf cli ^^^^""^«^6 van dit on-

eerste verschSde 1 Zf w '^''^''^' "" ^^ ^^^^ ^^" ^^e
en onhchaamelijk, geest en vleesrh k ^if ! '"^•''^'■""elijk
met recht en wakrheid d? w!^ k i. ' "'"« '^''""•om te meer
flat uyt deze iTefde en ^f'''^^}'^'^^^ werde genoemt, om
een Eeuwir e„ onvernr, /f f °>f "§« eerst komt te volgen
betonen ^ onveranderlyke bestandigheid, zo wy zullen

CAP. XXJII.

VAN DES ZIELS ON.STERFELIJKHEID.

is-^en^^war^uvt^^Lr' '"«*,''«"dagt aanmerken wat de Ziele
zullen wy I chTe iiJ zL n'f "^^''^/^•'""""«^ ""t^t^n, zo

De ZiL dan tbbe„ wv^LIm 1f '' ''"^*T1^''J'^ ^«-
Jenkende za.ko is, va" dYwrhetd 11:"/^!? dt Z \'
Natuur is, ontstaande. Waar uyt dan voM d-t f

"uunnee en veranderJno. „„ i "^ u<in vojgt, dat, na de

de duLge en randerin J vJ /'7^*; ''' ^"^' "^ ''«" «««^

bebben wy aangemerk' dat ^^ '^''' '^ """* ''^'"' "'*' ^^
of nret hlt UchlZZ^ hetJke t de Td/'"'"'f* ""'••'''"•
zonder dewelke zv nnrl. Wf ^ . ^^®^ '^' "^ '««' Clod,

Waar uyt men dan ihf r r> """''• ^"''*"«" ^^'^ ^<»-den
uyt men dan hchtehjk kan zien, (1.) dat, by aldien

KORTE VERHANDELING.

DEEL II. CAP. XXIII.

I i

■Y»

zy met het lichaam alleen vereenigt word, en dat hchaam
komt te vergaan, zy als dan ook moet vergaan; want het
Hchaam zijnde het fondament van haar hefde, ontberende,
moet zy mede te niet gaan. Maar (ten 2e), by aldien zy met
een andere zaake, die onveranderlijk is en bhjft, vereenigt
word zo zal zy in het tegendeel ook onveranderhjk [B add.
en bestandig] moeten bhjven. Want waar door zoude het als
dan mogehjk zijn dat ze zouw konnen te met gaan? * INiet
door haar zelve; want alzo weinig als zy door liaar ze ve
heeft konnen beginnen te zijn doen zy niet en was, alzo
weinig kan zy ook, nu zy zo is, of veranderen of te niet gaan.
Alzo dan dat dit geene, het welke aUeen de oorzaak is van
haare wezentheid, ook moet zijn (als zy komt te niet te gaan)
de oorzaak van hare niet wezentheid, om dat het zelver komt
te veranderen en te vernietigen.

CAP. XXIV.

VAN GODS LIEFDE TOT DE MENSCH.

Tot hier toe achten wy genoegzaam getoond te hebben wat
onze hefde tot God is, ende de uytwerkinge des zelfs, namelijk
onze eeuwigdurentheid. Zo dat wy nu hier niet nodig achten
iets te zeggen van andere dingen, als van de blyschap m God,
gerustheid des gemoeds, enz., aangezien men hchtehjk uyt het
gezeide kan zien wat daar af is en te zeggen zoude zijn. Zo
zal dan nog overig zijn eens te zien (want tot noch toe hebben
wy gesprooken van de hefde van ons tot God), off er ook een
Hefde van God tot ons [adde is], [A add. dat is, of God ook
de mensche hef heeft, en dat] wanneer zy [B wy] hem het

hebbenV .

Maar voor eerst wy hebben gezeid, dat aan God geene wijze
van denken, buyten die de welke in de schepzelen zijn, en

* Quse sequantur, ita in cod. B scripta sunt : deivijl het yeen alleen de
mrzaak van de weezendheid eener zaak is, ook, tianneer die komt te ver-
gaan, daarom de oorzaak harer niet-uezendheid moet zijn, omdat zy zelve
verandert of vergaat; of hetgeen uaar ran zy oorzaak is moest ztg zelven
konnen vernietigen; maar zoo weinig als eenig ding mjt zig zelven, doe hit
nog niet tcas, kan beginnen te zljn, zoo min kan dat ook, tiu het ts, w/t
zig zelven veranderen of vergaan.

valsch te zyn. DaarenrovenYoud ^t oZt SZ^Z T'''
groote veranderlijkheid moeten veroorzaaken dl H l !"

~h tefa^i/lt^ts ^Z iZi^^^S t
God van deze a e zodanie best-iaf rVv ^^^ . i -^ ' ^

eenige ^^^-^l^^t^-J^''^'- '^^ *^ i" een

weUen sWd"^' '''" ^"'«^ "''''"• '^^^ ^od de menschen geen

om llo I ' . "" '"'"''""'' ^y ^'^ volbrengen te belonen Off

e n tatnnr/f ''««'"^ ''f* ^'"'^ ^«t^n niet en zi „ van z!

e regSs 'van g' Hn d 'n f" '""''''' oyergetJen. Want

•lingen"' hervoort koln nn f ""'" ^'!'^'^' ^''''S^"^ ^«1^« «"«
noemen diJ ,Hn IT ■ , ""'■^"' '"*'"'" ^^ ^'^ ^etten willen
wordpn'. 1 f ""l^ *'''* ^y """yt en konnen overgetreden

«ken ' da In' '' ''K^'' '"'^'^^*^ '"''' ^et «terksfe moe"

KORTE VERHANDELING.

het laatste eynde om het welke zy zijn, en niet geonderordend,
de raenschelijke niet. Want [B Doch] niettegenstaande de
menschen tot haar zelfs welstant wetten maaken, en geen ander
eynde hebben als daar door haar eygen welstand te bevorderen,
zoo kan nogtans dit haar eynde (als zijnde geonderordend onder
andere eynde, de welke een ander die boven haar is beoogt,
en haar als deelen van de Natuur zijnde zoodanig laat werken)
ook dienen ten eynde het met die eeuwige wetten van God
van eeuwigheid gesteld, te zamen loopt, en zoo met alle andere
alles helpt uytwerken. Ex. gr. wanneer de Beyen, alschoonzy,
geen ander eynde beoogen met al dien arbeyd en geschikte
ordre die zij onder een onderhouden, als voor de winter zekere
voorraad te verzorgen, de mensch nogtans, boven hen zijnde,
heeft hen onderhoudende en gaade slaande een geheel ander
eynde, namehjk voor hem den honigh te bekomen. Alzoo ook
de mensch, in aanzien hy een bezonder dink is, en heeft zijn
oogmerk niet verder als zijne bepaalde wezentheid bereyken
kan; doch, in aanzien hy ook is een deel en werktuig van
geheel de Natuur, zo en kan dan dit eynd des menschen het
laatste eynde van de Natuur, dewijle zy oneyndelijk is, en dit
onder alle andere meede als een werktuvg van haar moet
gebruyken, niet zijn.

Dus verre dan van de wet van God gesteld ; staat dan ook
aan te merken dat de mensch in hem zelve ook tweederlei wet
gewaar word ; de mensch, zeg ik, die zijn verstand wel gebruykt,
en tot kennisse van God komt ; en deze worden veroorzaakt
en door de gemeenschap die hy heeft met God, en door de
gemeenschap die hy heeft met de wijzen van de Natuur. Yan
welke de eene noodzakelijk is, en de ander niet. Want, belan-
gende de wet die uyt de gemeenschap met God ontstaat, dewijle
hy nooyt en kan laten, maar altijd noodzakelijk met hem ver-
eenigt moet zijn, heeft hy dan, en moet hy altijd de wetten, vol-
gens dewelke hy voor en met God moet leeven, voor oogen
hebben. Maar belangende de wet die uyt de gemeenschap met
de wijzen ontstaatT aangezien hy zig zelfs van de menschen
kan afzonderen, zoo en is deze zoo noodzakelijk niet.

Dewijle wy dan een zoodanig een gemeenschap tusschen
God en de menschen stellen, zoo zoude men met recht mogen
vraagen, hoe zich dan God aan de mensche kan bekend maaken,
en of zulks geschied off geschiede zoude konnen door gesproo-
ken woorden, off onmiddelijk, zonder eenig ander dink te gebruy-
ken, door 't welke hy het zoude doenV.

DEEL II. CAP. XXIV. gj

Wy antwoorden, door woorrlAn nU;;A • ^

vvoorden eerze tot hem itrook.n •''!, '"*'f ""'^^« ^«" die
zoude God aan de IsraelilTgetd hZfn' a^f ^r""^^''
Ood, zo mosten zy dan al tZ V^^ «eDben «^- ben Jehovauue

de woorden dat [I itZXmJ/T^ f T''" *'''"'«° ^""der
verzekerd zijn dat hy heTwas w ^i r ^««' «^er zy konden
Wixem wisten zy afs doerwel l?V'f '*""""^' donder en
de stemme zei dat ly God wl F J"*/'" ^'"^' «' ««h»""
van de woorden zeggen wilW ^f '^'^^' ''''* ^^ hier

alle uyterlijke tekenef ' " ""^ ""^'^'' ^^^^^^ h^bben van

van^^^e^^irt^TerS ""^^^.T^f^' '^l «"^ ""- ™<'''el
konnen bekend miaken ''"'" "*" ^^ '"«"^"hen zoude

weSnth':^ t* h7v:rits" "'"^h '"'^ *^" "<""• «-'«
achten wy te z.jn oroodzakeia . ' '""'''' geschieden,

in ons, -(welk^ GlTti^S.i.^.X^.TJTZ''''^'^^
dat zelve zoo onmiddeliik mM uT "«* / ^rstand is, en dat

bestaan, noch verstaan \^n l ''^"'^"'S* '^' ''«* het noch

daar uyt onwedersJreekeS 2 '" ^*",''-'^ '"'"- =='«' "«kt
het Verstand kan C4v£t t„ f '" .'''"'^ """"^ ^°o "««
Het is ook onmoselift doof iJ"'"'''? ""^ ''«^■«" «od zelve.
staan; 1. omdat anigen ^^^0^ f "V^ '^™ ^«^"
moeten bekend zijn als GoH iff T. " '''''" "'''e'" ^°"''«
tegen alles 't geei wy tot hier /„!' H '*Tt "P'"""'^ strijd
namelijk dat God Zl Z.^1 -^ '^''''^'''"'^ §«*'""«' hebben,
van alle wezentheid! L dat al e Z '"/'" T' '^«''"'^«' «'
zonder hem niet en konnen bil "''""'^ '''"8^'' »'■«* «Ueen
staan worden. 2. dat wv noovtln ' "''•"" ""} ^^'^* "*«* ver-
wezen noodzakelyk bZaU^t «I '""'^ T^"' ^^^ ^«"^^rs
was, tot de kennisse 60I tn' *'*°" \^^ ""^ «' bekender
'nogehjk dat wy uyt een Ln, ,"/ " ^^"'^^^n; want hoe is -t
paalde' zaak zoudenko^efc .'"'". r^"d«>i)ke en onbe-
'--enige werkinge of werk in de tf"" h^^"f "^ ^^ ^^^^^^^
^aak ons onb^ekend was zoo IT ^T'^^' ^'^^''' «'»-
voor ons daar uyt dan te belvten l"^^*™' "'^'"ogelijk, om
voort te brengen een olSr t ^*' f' ""' <"'* gevrochte
-Vatuur moet C Want 'f "' 'i 7. ""bepaalde zaak in de
oorzaaKen hebbeV te^Ll lCJn IT^I -"""^^" ^^'
'^en.ge ,s geweest, hoe konnen wy dat weTen p ■ ''" T''' T
zeggen? ^ "*' weten..» wie zal onsdat

KORTE VERHANDELIjNG.

Iti

Zo dat wy dan eyndelijk besluyten, dat God, om zich zelfs
aan de menschen bekend te maaken, noch woorden, noch mi-
raculen, noch eenig ander geschapen ding kan of behoeft te
gebruyken, maar alleen zich zelve.

CAP. XXV.

VAN DE DUYVELEN.

Van de duyvelen, off die zijn of niet zijn, zuUen wy nu
kortelijk iets zeggen, en dat aldus:

Tndien de Duyvel een dink is, dat feenemaal tegen (jod is,
en van God niet niets heeft, zo komt hy net overeen met de
Niet, daar wy nu al te vooren van gesprooken hebben.

Stellen wy hem, met eenige, te zijn eenig denkend dink dat
al heel geen goet noch wil noch doet, en zich zo tenemaal
tegen God kant; zeker zo is hy wel ellendig, en zoo de ge-
beeden mochten helpen, zo was voor hem te bidden tot be-

keringe. i, j- -i- i i

Doch laat ons eens zien off ook zo een ellendig dmk wel
een eenig oogenbhk zoude konnen bestaan. En zo doende
zullen wy terstond ondervinden van neen; want uyt de vol-
maaktheid van de zaak ontstaat alle de duuring van de zaak,
en hoe ze meer wezentheid en goddelijkheid in haar hebben
hoe ze bestandiger zijn: de Duyvel dan geen de minste vol-
maaktheid in zig hebbende, hoe zoude hy doch, denk ik,
konnen bestaan? Doet hier by, dat de bestandigheid off duu-
ring in de wijze van de denkende zaake maar en ontstaat
alleen door vereeniginge, die zoodanige wijze, uyt de liefde
veroorzaakt, met God heeft. Het rechte teegendeel van deze
vereeniginge in de Duyvelen gesteld zijnde, zo en konnen zy
onmogelijk [A male add. niet] bestaan.

Doch dewijl 'er heel geen noodzakelijkheid en is, om Duy-
velen te moeten stellen, waar toe dan die gesteld? Want wv
hebben niet, gehjk andere, om de oorzaake van Haat, rsijd.
Toornigheid, en dier gelijke passlen te vinden, van noden.
Duyvelen te stellen; dewijle wy die, zonder zodamge verzie-
ringe, genoegzaam gevonden hebben.

DEEL II. CAP. XXVI. " 93

CAR XXVI.

VAN DE WAARE VRIJHEID.

Met de stellinge van 't voorgaande hebben wy niet alleen
wilen te kennen geven, dat er geen Duyvelen IL Taa maar

«eraaki; in 0^. T '"^'' n ^. *"* ""^^ volmaaktheid te
geiaaken, m ons zelve zijn. Ook hebben wy nu al in 't voor-

gaande getoond, zoo door de reden als mede door 1 vierde

mamer van kenmsse; hoe en op wat wijze wy tot onze gel^^^^^^^^

ir^vol^^Z W^ bedwongen worden eer wy tot kennisse,
en gevolglijk de hefde van God konnen geraaken • dats epvpn
zo veel als of men wilde, dat iemand die%nweetende s eers
zyn onweetenheid zoude moeten verlaten, al eer h/tot 1^^'nnLse

za"k ifvr 1'"'"'' T^ '^^^^?' '^' ^"^^« ^^ kennitse r
iitf\af vernietigmge der zelver. Gelijk dat over al

v^rSe ICa^ ff-gt hebben blijkt. Desgelyki is ook uyt he
voonge klaar af te neemen, hoe dat zonder Deught off (om

V dlerve' sTofr ^ T'" '^'' '^^'""^ ^^^ ^^-^-^^' ^-"- "n
als buyten ons element leven. AIzoo dat, schoon ook voor
het verstand, uyt kragfc van kennisse en g^ddelijke liefde nie
en kwam te volgen een eeuwige ruste, gelijk wy cetoond^heb
ben maar alleen een tijdelijke, zo is 't onze plicht^okll^^^^^^^^^
zoeke, aangezien die ook zodanig is, dat men die genletende voor

Tit danTodr''"T '' r''' ^^"^^ ^-"-^ verwtselen
L>it dan zodanig zijnde, zo konnen wy 't met reden voor ppti

groote ongerijmtheid achten, ^t geene veele, en dTe melanders

(e Iiefde Gods geen eeuwig leven en kwam te volgen zy als
dan haar zelfs best zouden zoeken: even als of fy iets da

ais ot een vis woude zeggen (voor welke doch buyten het
water geen leven is): by aldien my op dit leven in het Iter
geen eeuwig leven en zoude komen te volgen, zo wH k uyt
het wat.r na het land toe; ja maar wat konn^n ons d e God
met en kennen dog anders zeggen?

heid'^vf'^'V^'''' "'"" ""^ ^^"' ^^* ^y^ om te bereyken de waar.
heid van t geene wy voor vast stellen aangaande ons heyl en

I ■

i-\

KORTE VERHANDELING.

BEEL II. CAP. XXVI.

ruste, geen eenige andere beginzelen van noden hebben als
alleen dit, namelijk ons eygen voordeel te behartigen, een
zaake in alle dingen zeer natuurlijk.] En aangezien wy onder-
vinden, dat wy, zoekende de zinnelijkheeden, wellusten, en
wereldsche dingen, ons heyl in dezelve niet en bekomen, maar
in tegendeel ons verderf, zo verkiezen wy hierom het bestuur
onzes verstands. Doch de wijl dit geen voortgang kan neemen,
zonder alvoren gekomen te zijn tot de kennisse en liefde van
God, zo is 't dan hierom hoog nodig geweest deze (God) te
zoeken ; en omdat wy hem (na voorgaande bedenkingen en
overwegingen) ondervonden hebben te zijn het beste goed van
alle goed, zo worden wy genoodzaakt hier pal te staan en te
rusten. Want buyten hem, hebben wy gezien, dat geen dink
en is, dat ons eenig heyl kan geven. En dat het een waare
vryheid is, met de lieifelijke ketenen van zijne liefde geboeydt
te zijn en te blijven.

Eyndelijk dan zo zien wy ook, hoe dat de redenering in
ons niet en is het voornaamste, maar alleen gelijk een trap,
langs dewelke wy na de gewenste plaats opklimmen, of
gelijk als een goede geest, die ons buyten alle valsheyd en
bedrog van hct opperste goedt boodschapt, om ons daar door
aan te porren hetzelve te zoeken, en daar mede te vereenigen ;
welke vereeniginge ons opperste heyl is en gelukzaligheid.

Zo resteert nu nogh, om van dit werk een eynde te maaken,
kortelijk aan te wijzen^ welke daar zy de menschelijke vryheid,
eii waar in die bes^aat. Om het welke te doen, ik van deze
navolgende stellingen^ als zaaken die zeker en bewezen zijn,
daar toe zal gebruyken.

1. Voor zo veel te meer als een zaake wezen heeft, voor
zoo veel te meer heeft zy ook van de doening, en te min van
de lijding. Want 't is zeeker dat de doenende werkt door 't geen
hy heeft, en dat de lijdende lijdt door 't geen hy niet en heeft.

2. Alle lijding dewelke is van niet zijn tot zijn, of van zijn
tot niet zijn, die moet voortkomen van een uyterlijke doende,
en niet van een innerlijke : want geen zaak, op zich zelfs zijnde
aangemerkt, heeft in zich oorzaak om zich te konnen vernie-
tigen, als zy is, of te konnen maken als zy niet en is.

3. Al wat niet en is voortgebracht van uyterlijke oorzaaken,
dat en kan ook dan met dezelve geen gemeenschap hebben,
en dienvolgende en zal het van dezelve noch veranderd noch
verwisselt konnen worden.

En uyt deze tweelaatstebesluytikdeze volgendevierdestelling :

-ak (^t S 'by nfv I'" '? '"""^'?"''« "« '»»-'yke oor-

Want een zodanig gev"ocht 'ehkLf '."•'""• '""•''*'''^ "««•
van uyterlyke oor.talen zoti"LS heTtf" >«.voortgebragt
worden; volgens de 3estelIin.P„^ ■!","'* ^^'"'''"'«'■t
als door uyterliike L^n-,h1^ .1 . *"^'J' ^^*' S^en zaake

.lezelve noch be^L^tTyZjrur^ T "^' T'''
aan eenige andere oor^-,-,! 27 worden, noch ook

zamen een gcheel maakt ""'*'"'«''' ''«* •»«* '"et dezelve te
sff heTLfTe bL5r^;Jt-i"^t deze vorige

een oneynf fr^doetnT'" ^''^' ''"^^"'''S '^' ^» ''««ft het en
lijding ^"gent deT ,1,^" .''" '"T^^f ontkenning van de
voor zoo veeft^ meer 1"!'/" 1^^'''^' dien dan de dingen.
God ziin vereenieT vnor ,f T. '"'"*'' '"^^'" ^ezentheid met
de doening enT Lrvan 1 f !, ' ""'' *'"''''«» ^^ °°k ^an

in ^icht vITklrhet"!'''" "-y' 'T^'' te vergaan; want

vej-gaan. voVenst 2^^!ln"grertml^^^^^^^^^

gekomen uvt uvteHiito o^^^o i omciat Jiet niet is voort-

het van df ze"vf £ Z^LTV^'' ^*"'' ^"^ «" ''''"
stelling. En aanLzfen Tf rfn k? ""^^^.TSf^' ^olgens de 3«
bracht en hy U 'rf/niefl1„ '* '?"'""l''o.l«'^ ''eeft voortge-
^o volgt nootzaklli k da Lt '"/' '? '"""'■''j'^^ "orzaak,

KORTE VERHANDELING.

DEEL U. CAP. XXVI.

voor zo veel meer volmaakt, als zy meer mogelijk zijn om mot
ons te konnen vereenigen, om een zelve natuur met ons uyt
te maaken; want op deze wijze zijn zy de innerlijke gevrochte
aldernaast. Als by voorbeeld, zo ik mijne naaste leer beminnen
de wellusten, de eere, de gierigheid, en ik zelve, of ik bemin
die ook, of ik bemin die niet, hoe 't zij, of niet zij, ik ben
gehouwen of geslaagen, dit 's klaar. * Maar niet zo mijn eenige
eynde, dat ik trachte te bereyke is, te mogen smaaken de
vereeniginge met God, en in my voort te brengen waarachtige
denkbeelden, en deze dingen ook aan mijn naasten bekend te
maaken ; want met dezelve gelijkheid konnen wy alle deelachtig
zijn aan dit heyl, gelijk het zo is als dit in hera voortbrengt
de zelve begeerte die in my is, maakende alzoo daar door dat
zijn wil en de mijne een en dezelve is, uytmakende een en
dezelve natuur, altijd in alles overeenkomende.

Uyt al dit gezeyde kan nu zeer licht begreepen worden,
welke daar zij de menschelijke vryheid \ die ik dan aklus
beschrijf te zijn: dat het namelijk is een vaste wezentlijkheid,
dewelke ons ' verstand door de onmiddelijke vereeniginge met
God verkrijgt, om en in zich zelve te konnen voort brengen
denkbeelden, en buyten zig zelve gevroghten, met zijn natuur
wel over een komende; zonder nochtans, dat noch zijne ge-
vroghten aan eenige uyterlijke oorzaaken onderworpen zijn, om
door dezelve te konnen of veranderd of verwisseld worden.
Zoo blijkt met eenen ook uyt het geene gezeyd is, welke daar
zijn de dingen die in onze magt en aan geen uyterlijke oor-
zaaken onderworpen zijn; gelijk wy hier ook mede, en dat op
een andere wijze als te vooren, hebben bewezen de eeuwige eii
bestandige duuring van ons verstand; en dan eyndelijk, welke
gevroghten het zijn, die wy boven alle andere hebben te

waarderen.

Zoo is my dan alleen noch overig, om een eind van alles te
maaken, de vrunden tot de welke ik dit schrijve te zeggen:
En verwonderd u niet over deze nieuwigheeden ; want zeer wel
is u bekend hoe dat een zaake niet daarom en laat waarheid

• Sententiara omittit B : en een en de zelfde natuur met ons ui/f te

maaken. In deezer voegen 18% wanneer ik door mijne vn-eenhjinff inef God
in mijn uaarachtige denkbeelden voort hreng, etc.

1 De slaverny van een zaake bestaat in onderworpen aan uytterlijkp
oorzaaken, de vryheid daar en tegen, aan dezelvc niet onderworpen, niaar
daar van bevryd te zijn.

welke wy IeeveT"oo wil ik ?, t"\"^ T" ''" ^«""« •» ^e-
wel zorge te draagen Itl^f w''°°^'*'" 8"^««''«° hebben
dingen L„ andereflk en L nifr"'" ""."'^^" ^*" ^'^^
eenen maal zult by u houL^»? .f ^^*" "^** «« ^'^ ^^
vangt die aa„ lemand gemeen Tlf ''"'/? «^ "«>'* '«»-
oogmerk en driive als !iw! w u^^"' "'^' " 8««" ^nder

eenen door baSkeh khS v«.n t ^^' T'"' "'^*^"' "'«*
loninge uwen aS „.W 1 ? u T- ^«''''ekerd zijnde dat be-

het doorieezen dezJs eente .w! "I™/!"- ^^^^^^^, -« u i„
vast stelle n>oghTo"trernr:orS:,ekTdat T't ''^'

bebben bedljht n dit dSrr.' *f ^" «-«'•wegfng; Tl
zult geraaken tot Ht S^ ^"""^^'^ '»y verzekert, datgy

dewelke gy " belooft ^ ''^" ^^ ^""'''*«" ^^^^ ^ooml

T E A O S.

In utroqne codice post Tractatulum h*c leguntur.

AXIOMATA.

.jne rlZt'o$:^i:;^' ^^^^"^ ^«" "^*- -r alle
of dadeVo^/toevdtgr""'"''^" ^""' --ie^ onderscheiden

n.ede de^i^geTwlfbehr''''^/'^'"?^^?^^" ''«'^ben, als
en hebben Tir^^^^TZ IrZlt.^r'''^^-
.link Z\lTt *"^''^ •" '^''^ "•«* heeftlets va„'ee„ a„der
^iZ Sertinr" ~' '^ ^«" "' weze„tlijkTeid van
III.

I 'I

1!;';

KORTE VERHANDELING.

6. Dat geene 't welk een oorzaak is van zich zelfs, is on-
mogelijk dat het zich zelfs zoude hebben bepaald.

7. Dat geene door 't welke de dingen onderhouden worden,
is wegens zijn natuur het eerste (eerder) in (B: weegens zijn
natuur eerder als] zodanige dingen.

PROPOSITIO L

Geen zelfstandigheid wezentlijk zijnde en kan toegepast wor-
den een en dezelve eigenschap, welke toegepast word aan een
ander zelfstandigheid ; of (hetwelk hetzelfde is), in de Natuur
en konnen geen twee zelfstandigheeden zijn tenzij zy dadeUjk
onderscheiden worden.

DEMONSTRATIO.

De zelfstandigheden twee zijnde, zijn verscheiden ; en dien
volgende {Axioma 2.) worden onderscheiden of dadelijk of
toevalhg ; niet toevallig, want dan waren de toevallen door
haar natuur eer als de zelfstandigheid, tegens de 1. axionia;
ergo dadelijk ; en volgens dien en kan {Axioma 4.) van d'eene
niet gezeid worden, dat van de ander gezeid word, zijnde dat
geene wy trachten te bewijzen.

PROPOSITIO 11.

De eene zelfstandigheid en kan geen oorzaak zijn van de
wezentlijkheid van een ander zelfstandigheid.

DEMONSTRATIO.

Zoodanigen oorzaak en kan {Prop. 1.) in zich niet hebben
iets van zulk een uytwerking; want het verschil tusschenhun
is dadelijk, en gevolglijk zo en kan zy (Axioma 5.) die (wezent-
lijkheid) niet voortbrengen.

PROPOSITIO III.

Alle eygenschappen of zelfstandigheid is door haar natuur
oneyndig, en ten oppersten volmaakt in zijn geslacht.

DEMONSTRATIO.

Geen zelfstandigheid is veroorzaakt van een ander (Prop. 2.) ;
en by gevolg, zo ze wezentlijk is, zo isse of een eigenschap
van God, of ze heeft buyten God geweest een oorzaak van

AANHANGSEL.

zig zelfs. Indien liAf i^

hoogsten volmaakt in Vn^gSlarrw/"' ""^^•"'''8' - *«„
eigenschappen Gods. Indien het o; .'^'"^ ^'J" «"« ««dere
-odanig; want (A.noma 6 J zich ze fs e° '««« nood^^akelijk ook
bepaald gehad hebben. ^ ®" ^°"^e ze niet konnen

PROPOSITIO IV

wet^i,iid~k r rrdK^J •'^''-'' - -tuur de
oneyndig verstand te konnen llf. ^'"f^Saijk is i„ eenig

eenens zelfsta„digheid, deweTke ^ eT t "'' """ ^^* -«==«"
■Natuur. """"" ">et en zij wezeuthjk i„ de

BEMONSTRATIO.

onditcreTdlTvaJlTLTer::? " "*^ '''' -Ik dadehjk
>s (^ioma 3.) of dadelV Tezenth* „?K^°°'"^''P^' «" ^itiete
zaak d,e dadehjk wezeitlifk T v»; » .t^''^^*." '" ««" «°dere
met en zal ko„„e„ dit weze„ dldp.-^"'^ '""'"^^ ^««^ me„
{modaUter) onderscheiden • hoedan.V * ""If ^"««" ^'»Sk
dingen, die wy zien, dewelke te v^L •'°- f^ ^^ ^«^«"^ van
M de uj.tgebreidhe d, bewerin^ Z J^^u ^«^«"«ijk z«nde,
wa„„eer zy weze„tlijk zT„ S' eT w t ^'^''P"" ^«'•4 e,^
^e nytgebreidheid dadelhk m.„ «*» /orden o„derscheide„ va„
w.kkeld zich i„ tegenst^^dirid 1^^ ^^'"'^- ^» '^^' "«"
sandigheid op dezt wiize bT p^n . /®" ""^^®" ^a» de zelf-
als dewelke alsdan va?dezeTveTierdT,r^' ''«S'«P«" ^O;
scheide„ worde„, t*ge„ dT ]e n, ^■^'■>^ ^" zoude onder-
da„ zoude kou^ei voortgebra^ zrr'\''.'° ""^ ^at ze ab
haar begrijpt, tegen df 2e SonosiJr ^'^ ""^«'^erp 't welk
foor haar natuur niet konnen zT «n J J ^^"''"'s'^ ==0"^« ^e
vohnaakt i„ haar geslacht tTgen^de sfn'*'^ 'l **" °PP«^«ten
haar wezen niet e„ is hesr^ILT ■ ^'^^^' ^'^So dan, dev,iil

-e da„ ee„ zaake, die it^lTzelve TTsLT'" '"^''' ^'°

COROLLARIUM.

^e natuur word ffplrpnf ^^
ander di„k. Zy bestafrvTi onTvnd^ '' ^^' "" "«* <''"'«• «enig
va„ dezelve oneyndig e„ volSt^^' .e'genschappe„, ee„ iedef
*e^e„ de weze„thjkheid toeb£or? T ^f ^*'^* ' ««" ^«Ikers
geen weze„ of zijli meer eTis e^' "''^ ^^' ''"^'«" ^ezelve

e„ ,8, en zy also naaupuntig over-

1
(

111

AANHANGSEL.

101

100

KORTE VERHANDELING.

eenkomt met het wozen van de alleen heerlijke en geze-
gende God.

VAN DE MENSCHELIJKE ZIEL.

De mensch aangezien hy een geschapen «3^^ S« ^^,?^', ?"^-
is zo is -t noodzaakelijk, dat hetgeen hy heeft van Denk.ng
en 't welk wy de Ziel noemen, zulks zij een eigenschap [i:
wiiziringl van die eigenschap die wy Denking noemen zonder
lat t?t %n wezen eenig ander ding als deze wijzmg behoort:
en dat Tzeer, dat zo deze wijzing te niet gaat, de ziel ook
verrrietigt word alschoon dat de voorgaande eigenschap onver-
Inderl k S Op dezelfde manier van 't geen hy heeft van
UytSeidhfd, 'twelk wy Lichaam noemen, - - "-'errS
als een wiizing van de andere eigenschap die wij Uytgebreyd
heid normen; die ook vernietigt wordende is het menschehjk
Schaam nTet meer, alschoon ook de eigenschap van Uytgebreid-

heid onveranderlijk blijft, ^ . ^ ... .. -,• ^^ „:p]

Om nu te verstaan hoedanig deze wijzmg zij, die wy ziel
noemen en hoe hy zijn oorsprong van het hchaam heeft, en
ook h^e zijne verandering (alleen) afhangt van het hchaam
f r'welk by my is de vereeniginge van ziel en hchaam), zo

die wy denking noemen, voorwerpelijk in zig ^eeft het 1^^^^^^
melijke wezen van alle dingen; en da zodamg, ^at by aldien

men stelde eenig formelijk ding ^'^^'^^Z^^Z^ ZJl
voorwerpelijk, in de voorgenoemde eigenschap, zo en waar ze

alheel niet' oneyndig, noch ten hoogsten ^«^^^^f^^^^X
^eslacht- teeen 't geen nu al bewezen is door de 3e proposit e
In zjnde het zodanig, dat de Natuur of God een wezen ^
van ielke oneyndige 'eygenschappen gezeid worden en
welke in zich bevat alle wezens van de geschaape dmgen o
ist noodza^kelijk, dat van al dat [A add.^^^euej J^^^^l
Denking voor gebracht word eene onemdige Idea dewelke n
zich voorwerpelijk bevat de geheele Natuur, zulks als die in

"'^.'Sin te merken, dat alle de overige wijzingen, ge^J
als Liefde, Begeerte, Blijdschap, haaren oorspronk van deze
eerste onmiddeUjke wijzing hebben; ook zodamg, dat m «e

valle die met alvoor en ging, daar geen Hefde, begeerte enz
en zoude konnen zijn Waar uyt klaarlijk besloten word, dat
de natuurhjke hefde, die in ieder zaak is tot behoudinge ziins
hchaams [A add (ik zeg de wijzing)] niet en kan eenige
andere oorspronk hebben, als van de Idea of het voorwerpelifk
wezen, hetwelk van zodaanig lichaam is in de denkende eigen-
schap. Verder aangezien tot het wezenthjk zijn van een Idea
(ot voorwerpehjk wezen) geen ander dink vereyscht word, als
de denkende eigenschap en het voorwerp (of vormelijk wezen)
zoo is r dan zeeker, 't geene wy gezeid hebben, dat de Idea!
ot t voorwerpehjk wezen, de alderonmiddelijkste ^ wijzinff is
van de eigenschap. En dienvolgende zoo en kan er in de den-
kende eigenschap geen andere wijzing gegeven worden, dewelke
zoude behooren tot het wezen van de ziel eenes gelijken rj5-
legehjk n] dings, als aUeen de Idea, welke noodzakehjk van
zulk een dmk, wezentlijk zijnde, moet zijn in de denkende
eigenschap : want zoodanig een Idea sleept met zich de overige
wijzmgen van Liefde, Begeerte, enz. Nu dan, aangezien de
Idea voortkomt van de wezentlijkheid des voorwerps, zoo moet
dan ook het voorwerp, veranderende of vernietigende, dezelfde
Idea na graden veranderen of vernietigen, en dit zo zijnde, zo
is zy datgeen, 't welk vereenigt is met het voorwerp.

EyndeHjk, mdien wy zouden willen voortgaan, en aan het
wezen van de ziel toeschrijven dat geene, door hetwelke zy
wezenthjk zoude konnen zijn, men zoude niet anders konnen
vmden als die eigenschap en het voorwerp van dewelke wy
nu gesprooken hebben; en geen van deze en kan behoren an
t wezen van de ziel, aangezien het voorwerp van de Denking
niets en heeft, en van de ziel dadelijk onderscheiden word En
de eigenschap aangaande : wy hebben nu ook al bewezen dat
ze tot het voorgenoemde wezen niet en kan behoren ; 'i welk
door t geene wy daar na gezeid hebben, noch klaarder gezien
word; want de eigenschap als eigenschap en is niet vereenigt
met het voorwerp, dewijl ze noch veranderd noch vernietigt,
alschoon het voorwerp veranderd of vernietigt.

Ergo dan zo bestaat het wezen van ziel alleen hierin, na-
melyk m het zijn van een Idea of voorwerpelijk wezen in de
denkende eigenschap, ontstaande van het wezen eenes voor-
werps, 't welk mder daad in de Natuur wezenthjk is. Ik zeg

ii^^l\iTZ ^^ ^^^f^^^idd.elijkste wijzing van de eigenschap die wijzing
t dTzdfdreiMi^ *^ "^"' ""* ^^" ^^«^^" ^-^* --^^ -^-e wijzinf

102

KORTE VERHANDELING.

AANHANGSEL.

van een vooriverp dat dadelijk wezentlijk is, enz. zoncler meer

bezonderheid, om dan hieronder te begrijpen niet alleen de

wijzingen van de uytgebreidheid, maar ook de wijzingen van

alle de oneyndige eygenschappen, de welke mede, zo wel als

de uitgebreidheid, een ziele hebben. En om deze beschrijvinge

wat bezonderlijker te verstaan, dient acht geslaagen op 't geene ik

nu al gezeit hebbe spreekende van de eigenschappen, dewelke ik

gezeid hebbe niet na haar wezentlijkheyt onderscheiden te wor-

den, \_A add. want zy zelve zijn de onderwerpen van haare

wezens ;] alsmede dat het wezen van een yder van de wijzingen

in de nu genoemde eigenschappen van Een oneyndig Wezen is be-

grepen. Waarom ik ook deze Idea in het 9. Cap. van het I deel

genoemt heb een schepzel onmiddelijk van Godgeschapen, aangezien

ze in zich voorwerpelijk heeft het vormelijk wezen van alle dingen^

zonder te nemen of te geven. \A add. En deze is noodzakelijk

maar een, in acht genomen, dat alle de wezens van de eygen-

schappen, en de wezens van de wijzingen begreepen in deze

eygenschappen, het wezen zijn van een alleen oneyndig wezen.]

Maar staat nogh aan te merken, dat deze wijzingen, in aan-

merkinge, dat geen derzelver dadelijk is, zy nochtans gelijk-

matig begrepen zijn in haare eigenschappen ; en dewijl in de

eigenschappen geen ongelijkheid ter wereld is, noch ook in de

wezens van de wijzingen, zo en kan 'er in de Idea geen

bezonderheid zijn, aangezien die in de Natuur niet zijn. Maar

zo wanneer eenig van deze wijze haare bezondere wezentlijk-

heid aandoen, en haar door dezelve op eenige wijs onderscheiden

van haare eigenschappen (dewijl alsdan hare bezondere wezent-

lijkheid, welke zy in de eygenschap hebben, het onderwerp is

van haar wezen), alsdan vertoont er zig een bezonderheid

in de wezens van de wijzingen, en gevolglijk in de voorwer-

pelijke wezens, die van de zodanige noodzaakelijk begrepen

worden in de Idea. En dit is de oorzaak waarom wy in de

beschrijving gebruykt hebben deze woorden, dat de Idea [B:

de ziel, het denkbeeld, of voorwerpelijk weezen in de denkende

eygenschap] is ontstaande uyt een voonverp, 7 tvelk ivezentlijk

in de Natuur is. En hiermede achten wy dan genoegzaani

verklaart, wat voor een ding de ziel in 't algemeen is, verstaande

onder het gezeide niet alleen de Ideen, welke ontstaan uyt

de lichaamelyke wijzingen, maar ook die welke ontstaan uyt

de wezentlijkheid van een ygelijke wijzing van de overige

eygenschappen.

Maar aangezien wy van de overige eigenschappen niet en

103

hebben zoodamge kennisse als wy hebben van de uytgebreid-
heid, zoo laat ons eens zien of wy, oogmerk neeLnde oTI
wijzingen van de uytgebreidheid, k^nnen uyUdeTee^^^ Zou
derhjker beschnjving, en die meer eigen fs om '?wezen v^^^^^
onze zieen uyt te drukken, want dit is ons eigentHfke voor
nemen. Wy zuUen dan bier voorondersteUen ™en lake"
die bewezen is, dat in de uytgebreydheid geen anLe w^^^^^^^^^
is als beweging en stilte, en dat ieder bezonder lichranS
ding niets anders is als een zeekere proportie vL be~
en stilte, ook zoozeer, dat by aldien in de uytgebreydheS
anders was dan aUeen beweging of aUeen stUt!! zoTen zou^^^^^
m de geheele uytgebreidheid niet konnen aangewezen worden
UhaTi S^andr'" 'T'^ ^''^^ dat dan\~ sXe^,"
gmge en stUte. Het voorwerpehjke wezen dan 't wpII^
van deze wezentlijke proportie is in de denkende ei Jschal
dat (zeggen wy) is de ziele van 't Uchaam ; zrwani

g^ge of sVtrvr '' ^"^^^^ ^' '- -- "ewe

de Tdea Als I 7^"^^"' zo veranderd zig ook na graden
Z a7\ • ^; ^'^ ^^ ^*'^*^ ^^g komt te vermeerderen
en de bewegmg te verminderen, zoo word daar door v!r'
oorzaakt de pyne of droefheid die wy W. noemen zo dl"

"Si.^""^^^^^^^ '' beweging,^ word daaTL ve '
ooizaakt de pijne die wy hitte noemen. En zo wanneer hpf
zij (en hier uyt ontstaat de verscheide wijs van Z die wv

geTal?wtdrdard "" f^"^ '"^ '^ ^^^^ oToRhL:^

zirfvenlelhk' in .1^^^^/"^ ^''''^^^ ^" stiltenieten
^ijn evengelijk m aUe de deelen van ons hchaani mair dpf

enige meer van beweging en stUte hebben alfand^ier van
daan is de verscheidenheid van gevoelen. En ^^11^601 het zH

nnLt J^ of yzer op een zelve hand) dat de uvterliike
oorzaaken, die ook deze veranderingen te weeg breS in
zich verschiUen, en niet aUe dezelve uytwerkinle hebben In

^tr d^ef eT tr''''''''!^''^ -'^ '* g3 Yn^i ^n
.J.-T- r", ^ederom, indien de veranderins welke bp

schied m een deel, een oorzaak z,j dat ze wederkeer tor}.£r

lT^iF\T'''\^''' »yt ontstaat^e blijdJha; dTe wy ite
vermakehjke oeffemng, en vrolijkheid noemen. EyndeT4 dan

r4 idea off Tl °^- '''^'" I^y* ^.'""* ^" ontstaan een weerkee-
nge Idea, off de kenmsse zijn zelfs, de Ervaring en Eede„ering.

< ■'.-

104

KORTE VERHANDELING.

En ook uyt alle deze (gelijk ook omdat onze ziel vereenigt
is; met God, en een deel is van de oneyndige Idea, van God
onmiddelijk ontstaande) kan klaarlijk gezien worden den oor-
spronk van de klaare kennisse, en de onsterfelijkheid der zieie.
Doch voor tegenwoordig zal het gezeide ons genoegh zijn.

RENATI DES CARTES

PRINCIPIORUM

PHILOSOPHT^

PARS I. ET II.

More Geometrico demonstratce

PER

BENEDICTUM de SPINOZA

Afnstelodamensem.

Accessenmt Ejiisdem

COGriATA METAPHYSICA,

in quibus difficiUores, quce tam in parte Metaphysices generali
quam speciali occurrunt, qucestiones hrevUm^ explicantur.

CANDIDO

L E C T O K I

S. P. D.

LUDOVICUS METEfi.

Mathematicoriim in Scipnfn^ ^*,,,^»/.-^ ^-
tonchmones demonstranfi/i' n^^;^ '^f^i^mam, atque Axiomatis

sapere pobmt, unanmm est sentenTa Ff'J^ ^''" ""^S"'
Etenim, cum omnis rei iqnot<^7e7a „n f ^^'"' /"'"' "'^'•'■'«-
- ceHo pr^cognUis, hZ^' ^^tr^atZAX''' """' "'^'
«6 imo prmstruenda erunt, tanquamZhZf' Y" '"'''''^'■io
postmodum, ne sponte suhmda T.I f^ndamentum, cui

totum cognUionTTu^^ 'ZliT''"'''' ""P^'' P'''""' «««^
<'«tem nL esse, Ze „jff^"!, '"Pcrimponatur. fyir^

Definitionum, PostJZruT l^^^T'"" '"^*""^"' ~"«««
"emini dubium esTe poterit oT Jr!'^'"'''"' "'''"■' '"^'^'
l^ixim tantum sZtaveni 'n^Zf ■*''''" disciplinmn a

•luam terminorZTgZtrStTTh '^''" "'''^ «^'"^ «''^'
''^ntur, apertissimce ZlIZZ^^lSZIZj^TTt- '^^'

'ntme.ennt,^ — ^-/^S^^^^^^^^^ -'«

Vet^umenimvero, auatnni^i hn^^\^ ^'f^ possint.
Matkematicas e.k^Z ^^^^^^^^ tamen, si

'-peries; sed aUd tolo pcenTZloZh iZ 5"^^ <^<>nscriptas

pcme cceio ah hac diversd, qua nempe

i<l

108

PBINCIPIA PHILOSOPHI^ CARTESIAN^.

ver Definitiones et Divisimies, inter se continuo concatenatas,
atque hinc inde qitcestionibus atque explicationibus intermixtas,
totum absolvitur negotium. Judicarunt enim ferme omfies ac
etiammim judicant multi, qui scientiis constituendts comcribm-
disque animum adjecerunt, Methodum istam Mathematicis dis-
cipUnis esse pecidiarmn, reliquasque omnes Ulam respuere atque
aspernari. Vnde factum, ut, qucecunque in medtum adducunt,
nullis apodicticis rationibus demonstrent, sed tantum venstmth-
tudifiibus probabilibusque argumentis adstruere conentur, magnam
ea ratione magnorum librorum farraginem in lucem protruden-
tes in quibus nihil stabilis invmias atque certi, sed omma cmi^
tmtimiis atque dissidii plma, et, quod ab uno rattuncults qm-
husdam levibus utcunque confirmatum est, mox ab alio confuta-
tum ac iisdmi armis dirutum atque disjectum ; adeo ut immotce
veritatis avida mms, ubi tranquiUum studii sui stagnum, quod
tuto et prospero ciirsu trajicere, ac quo trajecto tandem optato
coqnitionis portu potiri posset, invmire putarat, tn opmionum
impetuoso se fiuctuantem videat mari, ac tempestatibus conten-
tionum undique circumcinctam, incertitudinumque fiucttbus tnde-
mnmter, sine ulla ex iis unquam miergendi spe, jactatam atque

ab7'eptam. , , . .

Non defuere tamm aliqui, qui ab hts seormm smserunt,

atque hanc miserrimam Philosophim sortem miserati, ab ista

communi et ab omnibus trita scimtias tradendi via recesserunt,

ac nocam eamque sane arduam multisque difficultatibus scaten-

tem ingressi sunt, ut reliquas, ultra MatJiesin, Philosophtm partes

Methodo ntque certitudine mathematica demonsiratas posteritati

relinquermt. Quorum alii jam receptam et in scholis docertsoU-

tam, alii novam, proprio marte adinvmtam, istum xn ordinem

redegerunt Philosophiam, atque orbi litterario propinarunt. Kt,

quamvis diu multisque labor iste irrito successu susceptus fuei'ii,

exortum tamen fuit tandem splendidissimum illud scecult nostn

jubar Rmatus Des Cartes; qui postquam in Mathesi, quicquKl

veteribus inaccessum fuerat, quicquid insuper a Cocetanets mus

desiderari posset, nova Methodo e tmebris in lucem proiraxerat,

Philosophice fundamenta inconcussa eruit, quibus plunmas veri-

tates ordine ac certitudine Mathematica superstrui posse, et tpse

revera demonstravit, et omnibus, qui illius scriptts nunquam

satis laudandis animum sedulo applicuerunt, luce Meridiana

clarius apparet. , .,. 7 . rr- • -^in

Et quamvis Nobilissimi atque Imomparabths hujus Vtrt sm.pta

Philosophica Mathematicam demonstrandi rationem ac ordtnem

PR^FATIO.

109

conttneant, non tamen ista communi, ac in Elementis Euclideis
cwtensque Geometris usitata, qua nempe, prcemissis DefinUionibus
Postulatis, ac Axtomatibus, Propositiones earumque Demomtrati-
ones subjunguntur, exarata sunt; sed alia multum ab hac diversa
quam ipse et veram optimamque ad docendum viam, et Analyticam
vocat Duphcem enim in fine Eespons. ad secund. Objection.
apodtcttce dmionstrandi rationem agnoscit : unam per Anahisin
quae yeram viam ostendit, per quam res methodice et tanquam
a priori mventa est, etc, alteram per Synthesin, quse utitur
Jonga definitionum, petitionum, axiomatum, theorematum, et
problematum sene, ut, si quid ipsi ex consequentibus negetur
id m antecedentibus contineri statim ostendat, sicque a lectore'
quantumvis repugnante ac pertinaci, assensionem extorqueat, etc'
Verumtamm, hcet in utraque demonstrandi ratione certitudo
qu(B extra omnem dubitationis aleam posita est, reperiatur non
ommbus utraque ceque utiUs atque commoda existit. Plurimi
emm Mathematicarum scientiarum plane rudes, adeoque Methodi
qua illce conscriptce sunt (Syntheticce) et qua itwmtw sunt
[Analyttcce) prorsus ignari, res, quce his in lihris pertractaniur
apodictice demonstratas, nec sibimet ijms assequi, nec aUis exhibere
queunt Unde factum, ut multi, qui aut ccbco impetu abrepti
aut aliorum auctoritate ducti, Cartesio nomen dederunt, ejus
senteniiam atque dogmata tantummodo memorice impresserunt
ac, ubi de iis sermo incidit, sohim effufire, multaque de istis
garnre mhil autem demonstrare sciant, quemadmodum oUm fuU
et adhuc hodie Peripateticcs PhUosophice addictis solenne est
Quocirca, ut his aUquid subsidii adferretur, scepmumero optavi
aliquem tam Anahjtici quam Synthetici ordinis peritum, ac in
scnptts CaHesn apprime versatum, ilUusque PhilosophicB penitus
gnarum, manum operi admovere, et, quce ille ordine AnahHico
conscnpserat, in Syntheticum redigere, ac more Geonwtris
famthan demonstrare velle. Imo ipse, quamvis mew tenuitatis
abunde conscius, ac tanto opet-i longe impar sim, id ipsum tamen
prcestare scepe in animum mmm induxi, quin etiam aggressus
fui; sed ahce, quibus scepissime distrahor, mihi illud peraqmdi
viam obsepserunt occupationes.

Gratissimum iiaque mihi accidU ex Authore nostro intelUciere
se discipulo cuidam suo, dum eum Cartesn Philosophiam cloceret
Secundam Principiorum partem integram, ac partem Tertice,
more illo Geometrico demonstratas, nec non prcecipuas difpciU-
oresque, quce in Metaphysicis ventilantur, qucestiones, ac a
Cartesio nondum modatas, dictasse; atque, hcec una, a se correda

110

PKINCIPIA PIIILOSOPHI.E CARTESIANiE.

PR^FATIO.

111

cUque aucta, ut lucem aspicerent, amicis id summopere expetentihus
atque extorquentibus concessisse. Vnde etiam ego idem id jjrobavi,
simulque operam meam, si ea in edendo egei'et, ex animo ohtuli ;
ac suasi prceterea, imo rogavi, ut primam quoque Principiorum
partem similem redigeret in ordinem, ac his prcemitteret, quo ab
ovo res hoc modo disposita et melius intelligi, et magis placere
posset. Quod cum summa ratione niti videret, et amici precihus,
et lectoris utilitati denegare noluit; meisque imuper curis totum
tam impressionis, cum procul ab urhe run degat, adeoque ilU
adesse non possit, quam editionis negotium commisit.

Hcec igitur smit, quce tibi, cafidide Lector, damus hoc in
libello: nempe Renati Des Caties primam et secundam Principiorum
Phllosophice partes, una cum fragmento tertice, quibus nostri
Authoris Cogitata Metaphysica, nomine Appendicis, subjunximus.
At vero primam Principiorum partem cum hic et nos dicimus,
et libelli Titulus promittat, id non ita intellectum volumus, ac si
omnia, quce in ea a Cartesio dicta sunt, hic Geometrico ordine
demonstraia exhiberentur, sed tantum, denominationem apotiori
fuisse desumptam, adeoque prcecipua, quce ad Metaphysicam
spectant, et in Meditationibus suis tractavit Cartesius (cceteris
omnihus, quce sunt Logicce considerationis, et tantum historice
narrantur ac recensentur, prcetermissis) inde esse decerpta. Quce
etiam cjuo facilius absolveret Atithor, huc verhotenus fere omnia
illa, quce sub finem Resp. ad secund Object. Geometrico ordine
disposita habet Cartesius, transtulit; omnes quidem illius Defi-
nitiones prcemittendo, ac Propodtiones suis inserendo; at Axiomata
non cantinuo Definitionibus subnectendo, sedpost quartam demum
Propositionem interponendo, eorumque (yrdinem, quo facilius
demonstrari possent, immutando, ac qucedam, quibus non egebat,
omittendo. Et, quamvis hcec Axiomata (ut etiam hahet ipse
Cartesius Postulat. 7.) instar Theorematum demonstrari, ac etiam
concinnius nomine Propositionum venire posse, Authorem nostrum
non fugiat, nosque etiam, ut id effectum daret, petierimus; majora
tamen, quibus est implicitus, negotia ei tantum duarum, quibus
hoc opus ahsolvere coactus fuit, septimanarum ocium concesserunt,
adeoque in causa fuere, quo minus et suo et nostro desiderio
satisfacere potuerit, sed brevem duntaxat suhnectens explicationem,
quce demonstrationis vicem suhire potest, majorem ac omnihus
numeris ahsolutam in aliud tempus rejecerit, si forte post hanc
distractam impressionem nova adornaretur. Ad quam augendam
conabimur etiam ab ipso impetrare, ut totam tertiam Patiem
de Mundo aspectabili (cujus tantum adjunoaimus fragmentum.

cum Author hic instUutioni finem imposuerit Pf .,... ..
lumcunque sit, lectorem m-imrp ^TFf- ^ t T^ ^^' quantu^
ut dehito modo pZZt^ hl noluermus) absolvat. Atquehoc

de Fluidorum nZuT^t prZ^^^

gendce erunt • aund Z ^^^[''^'^f''^'^^^ Propositiones interspar^

aiiusdiv,rsauMMZltTZZ n''f' "" ^Podeixilonge ah
ac si cUrL^ml iuZ n^^n f^^^l^Z^^-^oitainter^^^tetnr,
in Hrnm tantum faHum ZT \ '^orrtgere vellet, sed eum

mdL retinTj^TL^^-'f /'''"" '*'" '•^''^^'"'» ordinem
Qua eadem Jam L ^*'"'"'"^''"' ^*»'»^'-'*^ nimium auoeret.

ulla demZraZ LZZl T"''^^'"''- ''"'' <^'"^^s>u^ sin^
mMt, addereZalrfT ' ^""^'■'''■^' '^t <1»<^ plane prmer-

Jn>ma^erU tam.nva in^us velim in Ms omnihus, nempe,
in Cogitatis sufs mZ,i^''tXT ^"^"T"' ''''"'' ?"«^
sentenUas iUarumgurZmZtr1^£Z\ZTl T" ""^'
repermntur, aut qt<Mesexfundm^ii„nin- , "'? '"''^*'*
consequentiam deduci dethn^ tUojactnper legitimam

Buum Cartesi PhZonht^Ti' -P''"-^"^^***- C«>>' enim discipulum

dogmatibus aut non ZsvSZ '^''"f'^^: ««' 9«td, quod ejm
Quamobrem judZ m^ Zf' T ''^'■"'■»"" ^^t, dictare.
quw probat, docere OmmrlfZ"' ' f* '"*"' «"' *«'*'«'« ««.
de mis adJtTfLS^ZI,^^^^^^^ *"'''^"'" ^erajudicet, qua^d^m
falsa rejicU et aauZ^ iZf J""'^" occurrunf, qtue tanquam
nota, iJteraUa utexnilT,,'''''^ f""' *^-«««"»- Cujus
^nt,_qu. d^-^ZrtbZ: Sctr %Z'tf7"l'

distinctum iMelleZllt '"fT""'- ^'^"' ^''» ^»»»
e^imal. Me,Z ZhhnJ J""" ^'^' ^'■'^dUam esse libciaie

'lon probaT CarteS' menfj^r '""^ ^^"''' '"«''"» ^VPonit,
cogitaniem. amc2rTTfZ *«'«~ '**' ^ubstantiam Zolu^
Natura esse sUtan^m co^uZr"^'» "^* ^?^'*'»' '" -»«•'"»
<^,tiam Men^rhuZnT^f l' ?*^""'^'' '^^et, iUam constitum-e

fl Hli

112

PRINCIPIA PHILOSOPHIiE CARTESIANiE.

per motum et quietem determinata extensio; sic etiam Mentem
sive Animam humanam non esse absolute, sed tantum secundum
leges Naturce cogitantis per ideas certo modo determinatam
cogitationem; quce necessario dari concluditur, uhi corpus humanum
existere incipit. Ex qua definitime non difficile demonstratu esse
putat, Voluntatem ah InteUectu non distingui, multo minus ea,
quam illi CaHesius adscrihit, poUere libertate', quin imo ipsam
affirmandi et negandi facultatem prorsus fictitiam ; th autem
affirmare et negare nihil prceter ideas esse ; cwteras vero facultates,
ut Intellectum, Cupiditatem, etc. in numerum figmentorum, aut
saltem iUarum notimum repmi debere, quas hmnines ex eo, quod
res abstracte cmcipiunt, formaverunt, quales sunt humanitas,
lapideitas, et id genus alice.

Prcetereundum etiam hic nequaquam est, in eundem censum

venire debere, hoc est, ex CaHesii mente tantum dici, quod

aliquibus in locis reperitur, netnpe hoc aut illud captum humanum

superare. Neque enim hoc ita aceipiendum, ac si ex propria

sententia talia proferret noster Author. Judicat enim ista omnia,

ac etiam plura alia magis sublimia atque subtilia, non tantum

clare ac distincte a nobis cmcipi, sed etiam commodissime expUcari

posse, si modo humanus InteUectus alia via, quam qucB a Cartesio

aperta atque strata est, in veritatis investigatimem rerumque

cognitimem deducatur; atque adeo scientiarum fundamenta a

Cartesio eruta, et quce iis ab ipso supercedificata sunt, non

sufficere ad omnes ac diffidUimas, quce in Metaphijsicis occurrunt,

qucestiones enodandas atque solvendas, sed alia requiri, si ad

iUud cognitimis fastigium intellectum nostrum cupimus evehere.

Denique {ut prcefandi finem faciam) Lectores non ignorare

volumus, omnes hos tractatus nullum alium in finem, quam

veritatis indagandce atque propagandce, hominesque ad verce ac

sincercB Philosophice studium incitandi gratia, evulgan; adeoque

omnes, antequam se lectimi accingant, ut ex ea uberem, quem

cuique ex animo optamus, fructum capere queant, sedulo mmttos,

ut omissa qucedam suis locis inserant, et menda Typographica,

qucB irrepserunt, accurate corrigere velint: talia enim qucsdam

interea sunt, quce obicempcmerepossent, quo minus Demonstratimts

m et Authoris mens recte perciperetur, ut quilibet ex eorum

inspectione facile deprehendet.

Ad Lihrum.

Ingenio seu te natum meliore vocemus
beu de Cartesii fonte renatus eas,'
l^arve Liber, quidquid pandas, id solus habere
q,-v. f ^""^' ^^ exemiAo laus tibi nulla venit.
Sive tuum spectem genium, seu dogmata, cogor

Laudibus Auctorem tollere ad astra tuum
Hactenus exemplo caruit, quod pr^stitit ; at tu

J^xemplo haud careas, obsecro, parve Liber-
Spmoz^ at quantum debet Cartesius unT

fepmoza ut tantum debeat ipse sibi.'

L B. M. D. *

^ ^J.^Bresser Med. Doci, nt videtnr. Cff. to.. 11. pp. 301,323,408,410.

PARS I.

115

PRINCIPIA

PiHLOSOPHI-^

MORE GEOMETRICO
DEMONSTRATA.

PARS I.
PROLEGOMENON.

i nteauam ad ipsas Propositiones earumque Demonstrationes
A accermus, visum fuit in antecessum succmcte ob oculos
£;ere cu" Cartesius de omnibus dubitavent, qua v.a sohda
sc"entiarum fundamenta eruerit, ac tandem, qmbus medus se

rommbus dubiis liberaverit; qu. ««--^i^'" ' VldW
Mathematicum redegissemus, nisi prohxitatem, qu» aa w
prSstandum requirerttur, impedire iudica—s^ q^^^^^^^^
Lc omnia, qu» uno obtutu, tanquam in pictura, videri debent,

n^^t^lf Surut quam cautissime procederet in rerun,
investigatione, conatus fuit,

t ?"„tmfftt S;" Ws omnia superstruenda essent.

3°. Causam erroris detegere. ^

4» Omnia clare et distincte itelligere. - • .^i

m wo primum, secundum^, ac tertmm asseqm p^J «e .
omna in dubium revocare aggreditur ; non qmdem ut Scept cus
jr sibi nulium alium prKfigit finem quam dubitare, sed ut

si qu* essent, eZere nllTf: '^"* ''''•' '»°'1<' "P^"™,
scientiarum priMinia adeo T./ \ '"^eniret. Vera enim
indigeant probatbne extri ^ ^" '^'*^ ^^ «^ebent, ut nuUa
posita, et sine ipsrniUr dlrr™- ''"'"*««''"*« aleam sint

invenisset, non ipsi ' diSf >„«"' vTu„ "f.^, h^c principia
ac causam erroris detegere • atn ,e «71 -k? ^''° "^^gnoscere,
falsum^t dubium pro f^ ^c^t^ ^11^ "^' "-«'"^^

omSi ^ret^^-StelntSrt ^1^"--^' •""= ^*'
omnes eimplices ideas ex aS Lf P"* ^•"" '^«"'* f"*-
enumerare, ac quamUbet LIhI"™ f •*"* """^f^ componuntur

ideas clare et dScte percSrpo^r^r- ?i-'"™ ^™P"<'«^
reliquas, ex simDjicib,,r nL ^^.' *'"® ''"'''o etiam omnes
distinctione inteSret His 1 „ ""^^^X ««dem claritate et
quomodo omni ^rdu^lS 'iSo^^^^tj.T'"'^'"''''

srenrr-^*' ^ " '' ^«SnurdiaSu^

a ^srn7buiT£lat' *"'"'''' Ponitomniailla,qu* Vu,,atio
simiMa ataue ph!1 ' "^""P^ '='^'"'»' terram, et «^ <»«««*»*.
NaZr:' :Lr p^trr dn^^"* omnia|^ue>-n Rerum

sensus ipsnm^nteX tfe is^rprSitt T^'' ''^'
sibi saepe persuaserat, multa extra se vpI . ^/ •" ^°'""'^
postea, se delusum esse, compererat • I T' "' '"•'1"'''"^
etiam vigilantes asserere au2t Tp ;'n T t^?"!"^,'!'»^ alios
caruerant, dolorem sentirT nf.o «fmbris, qmbus dudum

vere concludere potuit sens^ In f^^Jy^ex his omnibus

tum, cui omnis Stia TL f 'T fi™""™ fimdamen-
dubium revocari), Ted ceZdter K 'r- *°^^""* «»''» '"
certioribus dependere Ut antpm n ""^ >■ ■' P""«'Pii8 nobis
sibi ob oculos po^t omnt If"""",.*^''^ >nvestiget, secundo
corporea in commud Zsnue .T""' ^ "^"".''^ ^'"" "«t"^

etc, „t etiam omTe" ^^^1^^^*« e? 1^"'^' <'"«''*^-
ipsi certiora viderentiir «.,.» """* . ^"""^tes. U, quamvis haec

rationem tamen de uL Z2il^r '^"*. ^ "'"^'"'"'^ ''^"««'^t.
circa ea errarant et nrl • """?"'*' «""n'»» alii etiam

ejus mentrveTus-oLrZm' l~-"'f •"'»'^«'» «-*
.uo talis, qualis exis^t, ^VeSrest^^^S £- ^^^^^^

116

PRINCIPIA PHILOSOPHI^ CARTESIANiE.

ut etiam circa iUa, quee ipsi clarissima videbantur, deciperetur.
Atque hic est modus, quo omnia in dubium revocavit.

Inventio Ut autem vera scientiarum principio inveniret,

fundamtnti inquisivit postea, num omnia, quse sub ejus cogi-
^»»** tationem cadere possent, in dubium revocarat, ut sic
scienticB. g ioj.aret, an non forte quid reliquum esset, de quo
nondum dubitaverat. Quod si vero quid, sic dubitando, inveniret,
quod nulla ex prsecedentibus, nec etiam uUa alia ratione, in dubium
revocari posset; id sibi tanquam fundamentum, cui omnem suam
cognitionem superstruat, statuendum esse, merito judicavit. U
quamquam jam, ut videbatur, de omnibus dubitarat; nam
^que de iis, quae per sensus hauserat, quam de iis quse solo
inteUectu perceperat, dubitaverat, ahquid tamen, quod exploran-
dum esset, reUquum fuit, iUe nimirum ipse, qm sic dubitabat
Non quatenus capite, manibus, reUquisque corpons membris
constabat, quoniam de his dubitaverat; sed tantum quatenus
dubitabat, cogitabat, etc. Atque, hoc accurate exammans, com-
perit se nulUs prsedictis rationibus de eo dubitare posse. JNam,
quamvis somnians aut vigUans cogitet, cogitat tamen atque est ;
et quamvis alu, aut etiam iUe ipse circa aUa erravissent, nihi-
lominus, quoniam errabant, erant. Nec uUum suae naturae
autorem adeo caUidum fingere potest, qui eum circa hoc deci-
piat ; concedendum enim erit, ipsum existere, quamdiu suppo-
nitur decipi. Nec denique, quaecumque aUa excogitetur dubitandi
causa, uUa taUs adferri poterit, quae ipsum simul de ejus
existentia non certissimum reddat. Imo, quo plures adferuntur
dubitandi rationes, eo plura simul adferuntur argumenta, quae
iUum de sua existentia convincunt. Adeo ut, quocumque se ad
dubitandum vertat, cogatur nihUominus in has voces erumpere,

dubito, cogitOj ergo sum.

Hac igitur detecta veritate, simul etiam mvenit omnium

scientiarum fundamentum ; ac etiam omnium aharum veritatum

mensuram ac regulam; sciUcet, Quicquid tam clare ac distincte

nercipitur, quam istud, verum est. ^ , ^ o«

NuUum vero aUud, quam hoc, scientiarum fundamentum esse

posse, satis superque Uquet ex praecedentibus : quoniam rehqua

omnia facilUmo negotio a nobis in dubium revocan possunt, hoc

autem nequaquam. Verumenimvero circa hoc fundamentum hic

apprime notandum, hanc orationem, duhito, cogito, ergo sum,

1 non esse syUogismum, in quo major propositio est omissa. JNam,

si syUogismus esset, pra^missse clariores et notiores deberent

esse, quam ipsa conclusio, ergo sum: adeoque ego sum non

PARS I.

117

nof eSTer^ t T"^'^'"^^ fundamentum ; pr^terquam quod
non esset certa conclusio : nam ejus veritas dependeret ah
universahbus pr^missis, quas dudum in dubium Autor revo^^
verat; ideoque cogito, ergo sum, unica est pro^os^o quLhidc'
€go sum cogitans, aequivalet. ^ "posiiio, quae iimc,

eniS^l^liS "* ^^"^"~ in sequentibus vitemus (clare
cTarT et dtwt '1 Percipienda est), quid simus? Nam hoc
cJare et distincte intellecto, nostram essentiam cum aUis non

r£r" aX. '^ ^^""^ '' ^^ P-cedentibus deducat, sfc perg/J

rev^ort' VTnfr.'!^ ^" '' ^"^"^*' cogitationes in memoriam
yel ignis, vel setheris, crassioribus sui corporis Darh-hi,«

Te^Sst S:/'' "^*^"^ Tf ^"^^ anilTiUuXue a
pL T 1 T i^*/"^ P^rcipi. Atque h*c omnia clare pu^nare

ITr.. /tPr^^^^d^t' q"* hucusque inteUexerat. Nam df suo

quod m dubium revocare non potuerat, et ob quod suarex sten
t.am concludere cogebatur. Talia aute^ sunt Z J ^6^™
voluen ne deciperetur; multa cupivent intelligZ deJZuB
f^^jMhgere non poterat, dubMrit; unuJTantum Zc^sZl
£Zn ' r'""- ""''■*"" "'SMt, et tanquam faha mW-
multaque etmrn tnvitus imaginatus fuerit; ac deniqm ^ta
tanqtmn a sensibus venientia, animJverterit. CnmTu!exZ^:

s h.s «que evidenter suam existentiam coUigere nec uUum
horum inter ea, quse in dubium revocaverat relnserenotnir
ac demque omnia h*c sub eodem attribute co„c?p?pS' -

E"I'. °""k- ^-^' ^^'^ "'''■ «* ^^ «J»« naturaTpertTnere
Atque adeo, ubi d.xerat, cogito, omnes hi cogitandi modi ntd -

nempe 1 • hos cogitandi modos clare ac distFncte ^^riif de

Z^ Cf'"' ^''^^^'"' '"'«"'S' ■' 2°- «on.m claruret disrctum
q.uem habemus, conceptum, obscurum atque confusum reddT
B. ..s ahqua, de quibus adhuc dubitamus, adscrfbere veTlemus '

118

PRINCIPIA PHILOSOPHI^ CARTESIANiE.

PARS I.

119

^l^

Liberatio Ut denique de iis, quae in dubium revocaverat,
ab omnibus certus redderetur, omneque dubium tolleret, pergit
dubus. jjjqyjrgj.g in naturam Entis perfectissimi, et an
tale existat. Nam, ubi Ens perfectissimum existere deprehendet,
cujus vi omnia producuntur et conservantur, cujusque naturae
repugnat, ut sit deceptor; tum illa ratio dubitandi toUetur,
quam ex eo, quod suam causam ignorabat, habuit. Sciet enim,
facultatem veri a falso dignoscendi a Deo summe bono et
veraci ipsi non fuisse datam, ut deciperetur. Adeoque Mathe-
maticse veritates, seu omnia, quse ipsi evidentissima esse videntur,
minime suspecta esse poterunt. Progreditur deinde, ut cseteras
causas dubitandi toUat, inquiritque, undenam fiat, quod ah-
quando erremus? Quod ubi invenit ex eo oriri, quod hbera
nostra voluntate utamur ad assentiendum etiam iis, quae tantum
confuse percepimus ; statim concludere potuit, se in posterum
ab errore cavere posse, modo non nisi clare et distincte perceptis
assensum prsebeat. Quod unusquisque a se facile impetrare
potest, quoniam potestatem habet cohibendse voluntatis, ac
proinde eflficiendi, ut intra Hmites intellectus contineatur. Verum,
quia in prima setate multa hausimus prsejudicia, a quibus non
facile hberamur, pergit porro, ut ab iis Uberemur, et nihil,
nisi quod clare et distincte percipimus, amplectamur, simpUces
omnes notiones et ideas, ex quibus omnes nostrte cogitationes
componuntur, enumerare, easque singulatim examinare ; ut
quicquid in unaquaque clarum, quid obscurum est, animadvertere
possit; sic enim facile clarum ab obscuro distinguere poterit,
clarasque ac distinctas cogitationes efformare; adeoque facile
realem distinctionem inter animam et corpus invenire; et quid
in iis, quse a sensibus hausimus, clarum, quid obscurum sit;
et denique, in quo somnium a vigihis differat. Quo facto
neque de suis vigiliis dubitare, neque a sensibus falli amplius
potuit; ac sic se ab omnibus dubitationibus supra recensitis

liberavit. .

Verum, antequam hic finem faciam, iis satisfaciendum videtur,
qui sic argumentantur : Cum Deum existere nobis per se non
innotescat, de nulla re videmur posse unquam esse certi; nec,
Deum existere, unquam nobis innotescere poterit. Nam ex
incertis pr^emissis (omnia enini incerta esse diximus, quamdiu
nostram originem ignoramus) nihil certi concludi potest.

Hanc difficultatem ut amoveat Cartesius, respondet hoc pacto :
Ex eo, quod nondum sciamus, an forte originis nostrse autor
nos tales creaverit, ut fallamur, etiam in iis, quae nobis vel

evidentissima apparent, dubitare nequaquam possumus de iis

ZLf^Z V'"''''t' ?'' ''' "^^ P^' raLcinationem, quamdk
nempe ad illam attendimus, intelligimus ; sed tantum de Hs
quae antehac demonstravimus vera esse, quorum memoria potii
recurrere, cum non amplius attendimus' ad rationes ex qdbu
ea deduximus, quarumque adeo sumus obliti. Quapropter quam
vis, Deum existere, non per se, sed tantum per^ alM innX
scere possit, poterimus tamen ad certam Dei ListentiVcogni-

nrTn^.^"'''""'''' ^.""^™"^" ^^ "'""^^' ^^ quibusiUam concludim^s,
^wTTf f^«««™e attendamus. Vide Princip. part. 1.

ahJmThn^vT™ •''" '"'P?"'^^ quibusdam non satisfacit,
Sudine Ifnur" 'H P^.^^f ^"*ibu«' "^i de noste existenti^'
certitudme atque evidentia loquebamur, nos illam ex eo con-
clusisse quod quocunque mentis aciem convertebamus, nullam

etstnt no^T"" «e^amus, qu. eo ipso nos de nostri
existentia non convinceret ; sive ubi ad nostram pronriam

Setrref r't"^^' ^"^ "^^ '^^^*^^ -*-«^ auLr"mSr
nr^^nhT ^°S"^,?«^"«' «^^e d««iq«e aliam quamcunque, extra
nos, dubitandi rationem accersebamus ; quod circa nidlam aliam
raTurarT''' ^^"*^1g^re .deprehendimus. Nam, quamvis ad
naturam ex. gr. Trianguli attendentes, cogimur concludere
ejus tres angulos esse ^quales duobus rectis^ non tamen idem
possumus concludere ex eo, quod forte a natur^ nostr^ autor^

certissime col igebamus. Quapropter non, quocunque mentS
aciem convertimus, cogimur concludere, TrianguH tres aSs
esse eequales duobus rectis, sed contra causL dub tandl n

nrT'.r^"'TP' I!?^"""^ *"^^"^ ^^i ^^'^'^ 1^-bemus, quL
nos ita afficiat, ut nobis impossibile sit cogitare, Deum esse

Jr^hXT ""'" "^"^ '^"'l^ '^' ^^' ^- --- I^eMdeTm
.nL a f '^"^"' "T ^^" ^^^evejs^m supponimus, cogitare,
suum autorem esse deceptorem, quam non esse deceptorem -

STr "™-/"^' ^"^ """"^ ^^^'' Trianguli ideam,Tq^e
facUe est cogitare ejus tres angulos ^quales esse, quani, non
esse ^quales duobus rectis. Quare concedimus, ^os de nulla
tTonem^nrnhr' f'", existentiam, quamvis ad illius demonstra-
nnuZ n.i 1 ^**^"^^,"^"«' Posse esse absolute certos, quamdiu
mllum Dei clarum et distinctum conceptum habemu^, qui nos

Tn-In 'T rK*' ^'"™ '''' ^"'"'"^ ^^^^^em, sicuti idU? quam
Irianguh habemus, nos cogit concludere, ejus tres angulos
esse ^quales duobus rectis; sed negamus, nos ideo in numus

'(■;

120

PKINCIPIA PHILOSOPHIiE CARTESIAN^.

PARS I.

121

■X

rei eognitionera pervenire posse. Nam, ut ex omnibus jamjam

dictis patet, cardo totius rei in hoc solo versatur : nempe ut

talem Dei conceptum eiformare possimus, qui nos ita disponat,

ut nobis non seque facile sit cogitare, eum esse quam non

esse deceptorem, sed qui nos cogat aifirmare, eum esse summe

veracem. Ubi enim talem ideam efformaverimus, illa deMathe

maticis veritatibus dubitandi ratio tolletur. Nam, quocunque

tum mentis aciem convertemus, ut de istarum aUqua dubitemus,

nihil offendemus, ex quo ipso quemadmodum circa nostram

existentiam contigit, non concludere debeamus, illam esse

certissimam. Ex. grat. si, post Dei ideam inventam, ad naturam

Ti-ianguli attendamus, hujus idea nos coget affirmare, ejus tres

angulos esse aequales duobus rectis; sin ad ideam Dei, haec

etiam nos affirmare coget, eum summe veracem, nostrseque

natursB esse autorem et continuum conservatorem, atque adeo

nos circa istam veritatem non decipere. Nec minus impossibile

nobis erit cogitare, ubi ad Dei ideam (quam nos invenisse

jam supponimus) attendimus, eum esse deceptorem, quam, ubi

ad ideam TrianguU attendimus, cogitare, tres ejus angulos non

esse «quales duobus rectis. Et, uti possumus talem TrianguH

ideam formare, quamvis nesciamus, an autor nostrse naturse

nos decipiat; sic etiam possumus ideam Dei nobis claram

reddere atque ob oculos ponere, quamvis etiam dubitemus, an

nostne naturte autor nos in omnibus decipiat. Et, modo illam

habeamus, quomodocunque eam acquisiverimus, sufficiet, ut

jamjam ostensum est, ad omne dubium tollendum. His itaque

pr^emissis, ad difficultatem motam respondeo : nos de nulla re

posse esse certos, non quidem, quamdiu Dei existentiam igno-

ramus (nam de hac re non locutus sum), sed quamdiu ejus

claram et distinctam ideam non habemus. Quare, si quis contra

me argumentari velit, tale debebit esse argumentum : De nuUa

re possumus esse certi, antequam Dei claram et distinctam

ideam habeamus. Atqui claram et distinctam Dei ideam habere

non possumus, quamdiu nescimus, an nostrse naturae autor nos

decipiat. Ergo de nuUa re possumus esse certi, quamdiu nesci-

mus, an nostrae naturae autor nos decipiat, etc. Ad quod

respondeo, concedendo majorem, et negando minorem. Habemus

enim claram et distinctam ideam Trianguli, quamvis nesciamus,

an nostr* naturte autor nos decipiat; et modo talem Dei

ideam, ut modo fuse ostendi, habeamus, nec de ejus existentia,

nec de uUa veritate mathematica dubitare poterimus.

Haec praefati, rem ipsam nunc aggredimur.

DEFINITIONES.

I Cogitationis nomine comDlectnr nmT.^ ;a j •

est ut cujus immediate co„sc?sum„s ' '^''"'^ "■ °°^^

iUam, per^^ujuTTmmedkS'" ""^'f '''^* "^Sitationis formam
tatio,;if conS ^r*''"**'" P«'-<=«Pt'onem ipsius ejusdem cogi-

verbis illis sig„ifieLr'Xl 1 ZrsoZ ^ZlJ"^' T'
tasia depictas ideas voco ■ imn iZnVhJ ii """^f «* '» PfMn-

r^^^^Z^^'^ Slt^ entitatem rei

taiia s^f r iSr taritr.' -'" '^t"'" "^-j^*- •^"-^"

no„ quidem ta a s„n sed ^""rV r* '^'''"''^' 1"^"'^''
possint. ' ^^^ *^"**- "' t''!'"™ vicem s„pplere

coSl^re, 11 1^s22:i '";;"'"*^ ^'-/■-«o»^. sui effectA.
'■'. aliquat «tffWr "'""^'""^' ''"' ^^"'^ -' "^^'-^

122

PRINCIPIA PHILOSOPHI^ CARTESIANiE.

PARS I.

VII. Substantia, quse est subjectum iiDmediatum extensioiiis,
et accidentium quse extensionem prsesupponunt, ut figurse, situs,
motus localis, etc, vocatur Corpus.

An vero una et eadem substantia sit, qucB vocatur Mens et
Corpus, an duce diversce, postea erit inquirendum.

VIII. Substantia, quam per se summe perfectam esse intel-
ligimus, et in qua nihil plane concipimus quod aliquem defectum
sive perfectionis limitationem involvat, Deus vocatur.

IX. Cum quid dicimus in alicujus rei natura sive conceptu
contineri, idem est, ac si diceremus, id de ea re verum esse,
sive de ipsa posse vere affirmari.

X. Duae substanti» realiter distingui dicuntur, cum unaquaeque
ex ipsis absque alia potest existere.

Cartesii Postulata hic omisimuSy quia ex iis nihil in sequen-
tibus concludimus; attamen lectores serio rogamus, ut ipsa perle-
gant atque attenta meditatione considerent.

AXIOMATA.

I. In cognitionem et certitudinem rei ignotae non pervenimus,
nisi per cognitionem et certitudinem alterius, quae ipsa prior
est certitudine et cognitione. ^ • . .•

n. Dantur rationes, quae nos de nostri corpons existentia

dubitare faciunt.

Hoe re ipsa in Prolegomeno ostensum est, ideoque tanquam

axioma hic ponitur.

III. Si quid prseter Mentem et Corpus habemus, id nobis
minus, quam Mens et Corpus, notum est.

Notandum, hcec axiomata nihil de rebus extra nos affirmare,
sed tantum ea, quce in nobis, quafenus sumus res cogitantes,
reperimus.

PROPOSITIO I.

De nulla re possumus absolute esse certi, quamdiu nescimus
nos existere.

DEMONSTRATIO.

Propositio h^c per se patet. Nam qui absolute nescit se
existere, simul nescit se esse affirmantem aut negantem, hoc
est, certo se affirmare aut negare.

Notandum autem hic, quod, quamvis multa magna certitudme

i2a

:Mi

revocari posseZ. ^^' ^'' prcBsupponatur, omnia in dubium

PROPOSITIO II.
Ego sum debet esse per se notum.

DEMONSTRATIO.

enunciato, eqo sumMcui ^^^''^'^f^ P"w e"t in nobis hoc
per se deJesTe „ofur? ^^.1 ""'^•"" ^P^'' P^-^-^^^S^

PROPOSITIO III.

DEMOlfSTRATIO.

fac51nM?.ri^"2^ "^io^C :?*r^ r - corporis dubitare
non pervenienms, nisi ner rnin^. l^ '" ?J"' certitudinem

rei, qu* ipsa ^rfor est coflT"" f * ««rtitudinem alterius
enunciatio, \o, ^quatenu ref cZf, '* '^'^'^''^^^- Ergo h*c
primum, nec per le cogm-tum Q RD. ^'''^'^' *"'"' """ '''

PBOPOSITIO IV.

coXmT """ ^"'^*' '""^ P''^'^^ '^ognUum, nisi ^uatenus '

DEMONSTRATIO.

no?;:srT2r coTnitr z:iz\ .z "T'^ r-^-

existentia, quatenus constn »Kf ^ V "^" ^*'^"" ^^ mea

sum certus: nam si arul alS r. P'**'! '"'"*^'" «' '=°'-P"«.
constamus, ea nobis minuT „„ ^ ^1 ^ ""ente et corpore diverea

^uare *^/*«m non potest es^nl **""■" "^T' ^P^'' ^■^■)'.
cogitamus. Q. E D P"""'" '"'Saitma, nisi quatenu*

124

PRINCIPIA PHILOSOPHIiE CARTESIANiE.

COROLLARIUM.

PARS I.

125

Hinc patet, mentem sive rem cogitantem notiorem esse
corpore.

Verum ad uheriorem explicationem legantur Art. 11. et 12.
part. 1. Principiorum.

SCHOLIUM.

Unusquisque certissime percipit, quod affirmat, negat, dubitat,
intelligit, imaginatur, etc. ; sive, quod existit dubitans, intelli-
gens, affirmans, etc; sive uno verbo, cogitans; neque potest
hsec in dubium revocare. Quare hoc enunciatum, cogito, sive
sum cogitans, unicum (per Prop. 1.) et certissimum est funda-
mentum totius Philosophiae. Et, cum in scientiis nihil aliud
quseri neque desiderari possit, ut de rebus certissimi simus.
quam omnia ex firmissimis principiis deducere, eaque seque
clara et distincta reddere, ac principia, ex quibus deducuntur;
clare sequitur, omne, quod nobis aeque evidens est, quodque
seque clare et distincte, atque nostrum jam inventum principium,
percipimus, omneque, quod cum hoc principio ita convenit, et
ab hoc principio ita dependet, ut, si de eo dubitare velimus,
etiam de hoc principio esset dubitandum, pro verissimo haben-
dum esse. Verum, ut in iis recensendis quam cautissime proce-
dam, ea tantum pro aeque evidentibus, proque aeque clare et
distincte a nobis perceptis, in initio admittam, quse unusquisque
in se, quatenus cogitans, observat. Ut, ex. grat., se hoc et
illud velle, se certas tales habere ideas, unamque ideam plus
reahtatis et perfectionis in se continere, quam aliam; illam
scilicet, quae objective continet esse et perfectionem substantiae,
longe perfectiorem esse, quam illam, quae tantum objectivam per-
fectionem alicujus accidentis continet ; illam denique omnium esse
perfectissimam, quse est entis summe perfecti. Haec, inquam, non
tantum seque evidenter et aeque clare, sed forte etiam magis
distincte percipimus. Nam non tantum affirmant, nos cogitare,
sed etiam, quomodo cogitemus. Porro etiam illa cum hoc prin-
cipio convenire dicemus, quse non possunt in dubium revocari,
nisi simul hoc nostrum inconcussum fundamentum in dubium
revocetur. Ut, ex. grat., si quis dubitare velit, an ex nihilo
aliquid fiat, simul poterit dubitare, an nos, quamdiu cogitamus.
simus. Nam si de nihilo aliquid affirmare possum, nempe quod
potest esse causa alicujus rei, potero simul eodem jure cogita-

ea qu» nobis impr«sen iarum nt .,u • "" "" con^ideratis,
necessaria videntur hic ^21 1 ^l"' ^^'^^^^ Possimus.

clariora reddere T^IJT •"•^P*» ■■ecedam, ea utcumque

AXIOMATA
ex Cartesio deprmnpta.

infinita. quam finita iXnn.l . } ^".^"^: «' substantia

idea subsLtTae, ql,^ acddentis'' et fn /'"'"K^f °'J^''«^« «
quam in idea finitse ^'^''"'«"'•^ ' ^t m idea substantise infinit»,

innotescit: seimus enim oZl * ,T^* '"'"^' *"«' <^ogitandi,
substanticB 7 substantiI7m^Zf '''''r *"'' P^>-rectionis idea

substanZpCZalfat^^ZT'''"'','''''"' ""^P^^i^^, Meam

.ibUtaSm StZ^ ftntirst^rstTtf ^"^^"----

fua^e^PlZrFr!: T^ T''"^ '''■'^ '^"'^'"'"^- "^™;
^e^on^in^^tr^iijl ^! ^^^' ^^ -^^

vel poss!^:^ npa- t^deTS T^^^^'

Contingenr::^: Z^l^:^m: ""'"■" 2""'^ ^upponUur concipi.
Vir NuUa ;ef ir ' "? ''^"^P^'* »■*» timitatw.

Hoc axion^a mbT ^«L '*'"*""' ^'° '=*"«'' «"» existenti».
cogitans, in-^.i^^Zt^^^Zr^' "' ^' ^^° -'" •

h -t

126

PRINCIPIA PHILOSOPHI.S CARTESIAN-«;.

VIIT. Quicquid est realitatis sive perfectionis in aliqua re,
^t, vel formaliter vel eminenter, in prima et adsequata ejus
•causa.

Per eminenter intelligo, cum causa perfectius continet onmem
realitatem effectus, quam effectus ipse; per formaliter vero, cum
-ceque perfecte illam continet.

Hoc Axioma a prcecedenti dependet: nam, si supponeretur,
nihil vel minus esse in causa, quam in effectu, nihil in causa
esset causa effectus. At hoc est absurdum (per prsec.) *; quare non
■qucBCunque res potest esse causa alicujus effectus, sed proicise
iUa, in qua eminenter, vel ad minimum formcUiter, est omnis
perfectio, quce est in effectu.

IX. Realitas objectiva nostrarum idearum requirit causam,
in qua eadem ipsa realitaS; non tantum objective, sed formaliter
Tel eminenter, contineatur.

Hoc Axioma apud omnes, quamvis multi eo ahmi sunt, in

■confesso est. Ubi enim aliquis aliquid novi concepit, nullus est,

qui non qucBrat causa^n illius conceptus sive idece. Vbi vero

aliquam assignare possunt, in qua formaliter vel eminenter

tantum realitatis contineatur, quantum est objective in illo conceptu,

quiescunt. Quod exemplo machince Art. 17. Part. 1. Princ. a

Cartesio allato satis explicatur. Sic etiam, si quis qucerat, undenam

Jiomo ideas suce cogitationis et corporis habeat, nemo non videt,

illum eas ex se, formaliter nimirum continente omne, quod idem

ohjective continent, hahere. Quare, si homo aliquam haheret

ideam, quceplus reditatis ohjectivce contineret, quam ipse formalis;

necessario, Lumine Naturali impulsi, aliam causam extra hominem

ipsum, quce omnem illam perfectionem formaliter vel eminen-

ter contineret, qucereremus. Nec ullus unquam cdiam prceter

hanc causam assignavit, quam ceque clare et distincte conceperit.

Porro, quod ad veritatem hujus AxiomcUis attinet, ea a

jyrcecedentibus pendet. Nempe (per 4. Ax.) dantur diversi gradus

realitatis sive entitatis in ideis; ac proinde (per 8. Ax.), pro

^radu perfectionis, perfectiorem causam requirunt. Verum cim

gradus realitatis ^, quos in ideis advertimus, non sint in ideis,

quatenus tanquam modi cogitandi considerantur, sed quateniis

una substantiam, alia modum tantum substantice reprcesentat,

^eu uno verbo, quatenus ut imagines rerum considerantur ;

hinc clare sequitur, idearum nullam aliam primam causam

» De hoc etiam certi sannis, qnia id in nobis qnatenns cogitantes
•comperimns. Vide prsec. Schol.

PARS I. J27

concludet unius libri eausam primam vcddeTvlrLZZ

et Mueidandum hoc axioma uUeriufZXLt ^'"''''^'''"

eam non existerf ZZ T JT^''^''^ ' ^^«^«'«^ supponam
• Hoc annsqnisqne in se, q„ate„„s est res cogitans, comperit.

128

PRINCIPIA PHILOSOPHIiE CARTESIANiE.

PARS I.

il!

perfectionem sui effectHs (per Ax. 8.); hinc clare sequittir, dH-
quid in nobis, aut extra nos, qiiod nondum intelleximus., adhuc
necessario dari, cujus conceptus »ive natura involvat existentiam,
qiiodque sit causa, cur nostra cogitatio incepit existere, et etiam,
ut existere pergat, Nam, quamvis nostra cogitatio incepit existere,
non ideo ejus natura et essentia necessariam existentiam magis
involvit, qnam antequam existeret, ideoque eadem vi eget, ut in
existendo perseveret, qua eget, ut existere incipiat. Et hoc, quod
de cogitatione dicimus, dicendum etiam de omni re, cujus essen-
tia non involvit necessariam existenfiam.

XI. Nulla res existit, de qua non possit quaeri, qusenam sit
causa (sive ratio), cur existat. Vide Ax. 1. Cartesii.

Cum existere sit quid positivum, non possumus dicere, quod
haheat nihil pro causa (per Ax. 7.); ergo aliquam positivam
causam, sive rationem, cur existat, assignare debemus, eamque
externam, hoc est, quce extra rem ipsa^n est, vel internam, hoc
est, quce in natura et definitione rei ipsius existentis compre'
henditur.

Propositiones quatuor sequentes ex Cartesio desumtie.

PROPOSITIOV.

Dei existentia ex sola ejus naturce consideratione cognosritur.

DEMONSTRATIO.

Idem est dicere, aliquid in rei alicujus natura sive conceptu
contineri, ac dicere, id ipsum de ea re esse verum (per Def. 9.)
Atqui existentia necessaria in Dei conceptu continetur (per
Ax. 6.); Ergo verum est de Deo dicere, necessariam existen-
tiam in eo esse, sive ipsum existere.

SCHOLIUM.

Ex hac propositione multa praeclara sequuntur; imo ab hoc
solo, quod ad Dei naturam pertinet existentia, sive, quod Dei
conceptus involvit necessariam existentiam, sicut conceptus
trianguli, quod ejus tres anguli sint aequales duobus rectis;
sive, quod ejus existentia, non secus atque ejus essentia, sit
aetema veritas ; omnis fere Dei attributorum cognitio, per quam
in illius amorem (sive summam beatitudinem) ducimur, dependet.
Quare magnopere desiderandum esset, ut humanum genus tan-
dem aliquando haec nobiscum amplecteretur. Fateor quidem,

129

examinare velit eaaui <,J,™ utilitatis amore unpulsus, rem

c,u«que i„ flnrkeSrsio^um ad^Ef Ob- T '" ^*^"" ''
et simul qufe de sternitate Tan l^ P ! ^''J«'=*'°''«s habentur,
tradimus ; is procul du^o rL ""^ ^•- "•"''''* ^PPendicis

nuHus dubitare Doterit nn l 1"*™ « hnssime intelliget, et
«ane primum Vndame^tum t^T ^'' '^.''"" habeat (quod
simul clare videbk ideal n«f ? "* beatitudinis). Nam

differre: ubi nempe inMli^Pf in"^' ^ c^terarum rerum ideis
stentiam, a c^te"-fs rebuf tnt! ' ™' T^^ "''^"«^" «' "xi-
h.c LectoremlSlt; cLteferiVrE: ^"^^' '''''

PROPOSITIO VI.

-•/oW rf22X! " ■"'"' """ "'''' ''^'^ ^'' '■» -*-- -Poste.

DEMONSTKATIO.

iiter'' vel eminer. Z^nlZVpTZ ITbLT' '"T-
uleam Dei (per Def 2 w s ^ i. • ^^■./•^- ^abemus autem

"ec formaliter nec emLnter b nS"' fV^}'^' '"'J«««^-''
npr» in ,.71« r *^"""«nter m nobis contmetur imr At a\

i^eum Jo caLXTu: tL^.^-eZml^^^l^!^'^^^^^

SCHOLIUM.

tam^e"f ut Tp"s!' gnrfoLV"^'" fei ideam -habere, quem
i>efinitio„em ^DeiqTe" \ttrtut ^ ob rls^Urtihr ^^'

Sr ' z^ ^ ^- «i virir„rtiviScicr

Verum ni«i 1.!. f ' ^ "* 'P^^'^ videmus, docere moliaris

-S'i„r hii„tTb?urh:r"™f""' s— "°i

Parum curare dehemus 0„. '^ ^'^ ^^'™"'' ^'"«•n ^erba

' Lege art. IG. part. 1. Principiornra
III.

■ ' . t

130

PRINCIPIA PHILOSOPHLE CARTESIAN^,

Pinsaue attributa explicando ? quod cum circa Dei ideam prfe-
Xmus non est quod verba hominum, Dei ideam negantmm,
pSte^ea tantum, quod nullam ejus imaginem ,n cerebro formare

possunt, moram nobis iiijiciant. a ^ 4 ad osten-

Bpinde notandum, quod Cartesius, ubi citat Ax. 4. aa osten
dendum quod real tas objectiva ide» Dei nec formaUter nec
Srter "n nobis continetur, supponit, unumquemque sc.re,
" esse substantiam infinitam, hoc est summe intelhgentem
summe potentem, etc. Quod supponere potest; qui emm scit,
~gitaC"cit etiam, se de multis dubitare, nec omnia claro

^^ l"oSSm,- quod ex Def. 8. etiam clare sequatur,

KTiS^ie s.%::Ssr;v*ciS:Tmo\^

stramus.

PROPOSITIO VII.

Dei existentia demonstratur etiam ex eo, quod nos ipsi halen-
tes ejiis ideam existamus.

SCHOLIUM.

Ad hanc oropositionem demonstrandam assumit Cartesius
hi duo iSta, nempe 1. Q-odPOtest£^''i' ^^i
majus est sive difficUius, potesi /«'«"* .^f'^. ^JZt
minus 2 Maius est creare sice {per Ax. 10.) conservaie
7ManL U'n attributa sive Pr^P'-'^^ ^'^^
quibus quid significare velit "f«°- Nam q»^ J^^^;
miid vero difficile vocat? nihil enim absolute , sea tantuni
rrpeclu cau* facile aut difftcHe dicitur. Adeo „ una et e^^^^^^^
res eodem tempore, respectu djversarum, «^»™' ^*"^^^^^^^^^^
difficilis dici possit. Verum si iUa difficiha vocat, qute magno
ffore faSaUem. qu. minori labore ab eadeni causa conh
niiPnnt • ut ex 2. vis, qure sustollere potest 50 libras, aupu
Su 'sustolWe poterit 25 Hbras; non erit saneaxioma^^^^^^^^
vprum nec ex eo id, quod intendit, demonstrare poterit. JSani

miki dandi omnes perfectiones, quce mihi desunt (quia scilicet

PARS l.

131

plarimi rciUime faciunt, qo* forte angelis imposs.b.l.a sant.

non tantara potestatem reomVnnf^. ;„„•

quas impendo ad me cXrvandn^'^ concederem, quod vires,
iacilius efficere, nisi '1'"^^ '/'"'"" "''* ?'•"•» '«"go
^iuamdiu iis utor ad me contr^ ? ""^ «""««'•vandum : sed,
impendere ad alia, qu^mvis fTciHorfTffl "'«^ "^ ?"««« ««^
«xemplo olare vid^re esT Ner ffl 'if^"'""'''' "' '" ""«''•o
<luod. cum sim res co^ Ln« '''ffi-^"' ^tem tollit. si dicatur

-go in me conservando tnes ^ZtT" •"^'^'T '"''''' "™
num ea sit causa. cur 6«^«^^; nf ^^ >»Pendam, et etiam
Nam (pr»terquam quod d^ehacre.r. "!,-''*'""''^ Perfectiones.
quomodo ex hoc axiorate necP.^^iT " °" •^'^P"*»'"'-, sed tantum,
«i id scirem, mj^ressem e ^'"^"'•'''■''^"^"'«'''■«««quatur)
<juam quas hkbeo^^ad iie Tn maSiirrf T' '''i^^^rj,
<Ium. Deinde nescio, an "1^^ « f Ik^ ^''^'"'^ conservan-
attributa creare (sive conservt ) • hoc esT' «^''f '?*'*'»• 1»«'»
Philosophice loquar, nescio an « ,h.f f ' ."'^'"'"^ «' magis
virtute et cssentia qua se'C« *"'"' "'"' '«digeat tota sua
^ittributa. Sed haTc relinauamnt conservat, ad conservanda sua
vult, ulterius eiamiir Tdeltf**"* .r'"''««''»''« ^"tor hic
•lifficile intelligat NonZto n«! •^''n"' P^'" ^^"^^' q"id Per
Per difficile tnLfse"e^t' Zd'^t.^\T^' ^'^''''^^^^
modo potest concipf quomodo fiaf> «? ' i'' • ^*? P'"''''"'^ "«"0
.mplicat contradictionem te nrmvi f T '^*"''*;"'' l»'"' "«"am
fiat); quamvis in 3. Medi'nriHf ?'"•/'"'■'''?"'"•' «"«modo

«cquiri posse, quam illa „2 i„l "^' '^''""^' d^lficUius

>>^«nifestum ■ est,longe dimcl^h^. •'?! "" 'T' ^"'» «««<'•«
suhslantiam cogilanlem exnhiln 1 ' ""' '""^ **' '■^'» *«"'
uec cum verbis IXris convel.r''^''''' $"""'' '''■ ^^"^ ''•
'•edoleret. Etenim, ut prrmum om ffi"-^ '*'"" "J"^ ■''g«"i>""
«'bile. sive intor d, quod beCbr' f"*'^ P^^^ibWe et impos-
mtelligibile est, m^lk datur rf^n -'S-"* '"^*"" '<•' fluod non
et nihil. et po estas ad imnossM?,' '""*' "'•'"'" ''"^'^ ^'l-i*'
ereatio et generatio ad „o7.nf n •/''" ""«'•' ''•"«'^^t. «"«'»
eomparanda^ Adde quod iUa antin?*^"*' """" """''' '"'«^ ^»
eorum rationem co.-nospL ,.!. '"'*'• ^« comparare et

distinctum habeo Cceir ''C»''"?^ ""'"i'"» clarum e
Potest impossibile facere no^if f!-^° J^'*""" "«1"'' quod qui
ft. Qu«so enim, 5^^^ esset W ^^'T '"' «J"'"' Po«sibiIe

S^ oi: tne/-t™ -^i^r-^S,
^- sint .quales; ^^^^^^^^^^T^^^

132

PRINCIPIA PHILOSOPHLB CARTESIAN.E.

eoQue uti tanquam materia, ex qua ««q"'^ Producat etiam

^iaju ' eT difficilius intelhgere vult id, quod Verjeci^lfjer
miTms vero et facilius, id, quod imperfectius. At hoc etiam
V™ obs™ videtur. Nam eadem ^7;* d.fficdtas q^^
mmerius Nego enim, ut supra, eum, qw pptest majus tacere,
„oC^mul et eadem opera, ut in Propositione debet suppom,
uod' Zus est, facere Deinde, ubi ait, moJ„s estcreare me
ZL"subst^ntiam, quam attributa, sane per attnbuta non
S^ere potest id, quod i" substantia formahter continetur.
If ab iDsa substantia non nisi Katione distinguitur. Nam tum
idem est^crearet,bstantiam, quam creare attributa. Nec et.am,

proptereandem,ationem,in^^

nnTex eius essentia et definitione necessano sequuntur. Mu to
eCm minus intelhgere potest, c,uod tamen videtur velle, prop.e a-
tes e" aSuta alterius substanti* ; ut ex. gr., s. d.co, quod potesta-
tfm habTo ad me, substantiam scihcet cogitantem hn.tam, conser-
vandum non idw possum dicere, quod habeam et.am potesta
tem mihi dandi perfectiones substa„ti« infimta., quae tota
fsLtfa a te^ differt. Nam vis sive essent.a, qua m m 0
s me conservo ', toto genere differt a v, s.ve e-ei,tm qu.
«iih<,tantia absohite infinita se conservat, a qua ejus v.res ei
r.roDrietotes non „isi Ratione distinguuntur. Ideoque (quamvi^
Conerem me meipsum conservare). si vel em ?onc.pere m
m?hrnossrdare perfectiones substanti» absolute .nfin.t*, nihil
SdCpponerenl quam quod possem 'otam meam esse^^^^^^^^
L T,ihihim redigere, et denuo substant.am mfimtam creare.
Quod ine lonTe majus esset, quam t-tu™ supponere qu^^
nossem me s<ibstantiam finitam conservare. Cum .taque nm
fZm per a tributa sive proprietates intelhgere poss.t, n.h,
Jird restet qnam quahtates, quas ipsa substant.a ern.nen e
Irlpt fut Lc et illa cogitatio in mente, quas m.hi dees^e
Xe per*clpio) non vero fpas altera substantia em.nenter

habebh, nbi i» Appendioe de Dei potent.a agemas.

PARs r. 233

ctioSs mS rij :^A '""*r '" ^^^'^»^'''"^ ■■ "»™ t«los perfe-
«0? mi^ desuitT s!l'?*'"-:,' """ «"»' Porfectiones, ideoque

vu"t Zllo 3'p. 1 ""1 •''' '*"'"' ^^^•^««'"^ demonstrare
vuiD niiiio modo ex hoc Axiomate concludi notest Npmno

>ibum ruit sequentia Lemmata in antecessum demonstrarp ao
postea iis demonstrationem hujus 7. Propositionis supeSueie!

LEMMA L
Quo res sud natura perfeetior est, eo majorem existentiam ef

DEMOXSTRATIO.

4J" 6T"pon?/„.'''-f '■''! """''''P*" continetur existentia (per

perfecSnis Xo n^ 7 ^ "''" '''' 1"''^ ''«•=«'» ^'^'^^^ habet
perrectionis. l>ico, quod ejus conceptus plus existentiai invoK-it

rerrkTcrir tr-*-'- 1-^- perfSr; :

letrahimus t fZT *''' '!"*"*""' '^' P^rfectiom cogitatione
concS!' L fP "'^!- "*8" ^"^ '"''§*« ''0 nihilo participa.-e
nesamuT Mpn "™ •'"*"' P°««'Wlite«« existenti» de ipso
dimfnr ;. ^ • '^"^- " ^J"' Sradus perfectionis in infinitmn

am ive TsZTe T"' t-^ ^"^ ^'P''^^'»' ""»- -'^' ""
udm sive absoiute impossibilem ex stentiam continebft ^i

exttltLm ac t' T""^ '" '"«"'*"'" -8«»»^. 'TumLm
mus Ouo7 er^t*^ n" '""n^^ ''f<=^««''"-i^'". involvere concipie-
mus. yuod eiat primum. Deinde, cum hjec duo nuUo modo

propoTebatlrr ' "^' "^""'^ ^^*'""'''' '°'=° demonstrandum

ex^el^olo aZfjr"'''' '"f" ^'"'"^'"' ^^'^^^«'■io existere
'h Z htnZL '""!? determinata ad ipsa prodmenda,

bitiZe nZ ^"^'T'"'' '"^ '""'""' '^' '" ^^cessitate et poss-

uZlJarZJ ^" """"''' ''"' '-^' essentia. consideratione,
nuua naOUa ratione causce, sequitnr.

134

PRINCIPIA PHILOSOPHI.E CARTESIAN.i:.

PABS I.

Nota II., qiiod hic non loquimur de pulchritudine, et de
aliis perfectionibus, quas homines ex stiperstitione et ignorantia
perfectiones vocare voluerunt. Sed per perfectionem tntelhgo
tantum realitatem, sive esse; ut ex gr. in substantia plus reah'
tatis contineri percipio, quam in modis sive accidentibus ; ideoque
ipsam magis necessariam et perfectiorem existentiam contmere
clare inteiligo, quam accidentia, ut ex Axiom. 4. et 6. satis
constat.

COROLL ARIUM.

Hinc sequitur, quicquid necessariam existentiam involvit,
esse ens summe perfectum, seu Deum.

LEMMA IL

Qui potentiam habet se conservandi, ejus natura necessariam
involvit existentiam.

DEMONSTRATIO.

Qui vira habet se conservandi, vim etiam habet se creandi
{per Ax. 10.), hoc est (ut facile omnes concedent), nulla
indiget causa externa ad existendum, sed sola ipsius natura
erit causa sufficiens, ut existat, vel possibiliter vel necessano.
At non possibiliter ; nam (per id, quod circa Ax. 10. demon'
stravi) tum ex eo, quod jam existeret, non sequeretur, ipsum
postea extiturum {quod est contra Hyp.). Ergo necessario: hoe
est, ejus natura necessariam involvit existentiam. Q. E. D.

DEMONSTRATIO.

Propositionis VIL

Si vim haberem me ipsum conservandi, talis essem natura^,
ut necessariam involverem existentiam {per Lemm. 2.); ergo
(per Corol. Lemm. 1.) mea natura omnes contineret perfectiones.
Atqui in me, quatenus sum res cogitans, multas imperfectiones
invenio, ut quod dubitem, quod cupiam, etc, quibus {per SchoL
Propos. 4.) sum certus ; ergo nullam vim habeo me conser-
vandi. Nec dicere possum, quod ideo jam careo illis perfectioni-
bus, quia eas mihi jam denegare volo; nam id clare primo
Lemmati et ei, quod in me {per Ax. 5.) clare reperio, repug-

Deinde non possum jam existere, quin conserver, quamdiu

135

existo, sive a me ipso, siquidem habeam istam vim sive ab
alio, qui iUam habet tner Ax 10 /./ 11 \ iT • • T T
Schnl Prn«„o A \ .'■^.' ^- ^^- 'i II-)- Atqui existo (per

^ervandi rU'^'- ^TI "°" ^""^^ ^™ «« ip«"ni con-

s:r„t z z eir ii^etTe tntvr„rr;
drortraT5o\T £" rwmtr.— ^

u"s' ad^e^s' ^^" ^"'•"^;^--- !•). qui 0«^ pl fec&S"
quas ad ens summe perfectum clare pertinere intelligo con

De^s! ex1str:"t,"Je:~ ^^^^^^*"™' ''°'= ^* ^^^ ^^^ ")

COROLLAEIUM.

DEMONSTRATIO.

wS^LT^^n. '^''"'^ .«fJ"»nt'"- ex ptecedenti Propositione. I„

a^^uisexiste^ein '""'*''"' .'^ ^" P^'^''"*"'" '''' '"«d debea"
a «nl e-ysteie, in quo smt omnes perfectiones, quarum idea

itenti-. urabmo' T •'"*'"' •'" "<'^'^ '^'^ ta'nt« alulu^
poientjte, ut ab iUo solo, in quo ipsa est, cwlum et terra ef

n«- f^ "■"?"*', I"'"^ ^ "^^ "t P«s«ibi ia intemguntur fier
Katt stT """" •'"™ °^' existentiah.cetiamoS;£o

PROPOSITIO VIIL
Mens et corpus reaUter distinguuntur.

DEMONSTRATIO.

Quidquid clare percipimus, a Deo fieri potest, prout illud

f::'Z7,rL^^^^^^^ Vr^ ^^' ^^-^ peWmur^enfem
oc est (Z £ ^•) «ubstantiam cogitantem absque corpore
lovol ^.fJ^^\ '^ ^^'^"^ substantia aliqua extensa (^.;

Jtopos. 6. et 4.) et vice versa corpus absque mente (utfacile

e srXri^f ^- ^^^^ f *^" P^' ^--- Potentiim Set
tsse potest sine corpore, et corpus sine mente

Jam vero substantiae, quae esse possunt una absque alia
leahter distinguuntur {per Bef. 10); atqui mens et corpus

ijll

I l

136

PRINCIPIA PHILOSOPHLE CARTESIAN.E.

sunt substanti* {per Def. 5, 6, 7.), quae una absque alia esse
possunt (ut mox probatum est) ; ergo mens et corpus realiter

^^ vX^pl-o^p^osit. 4. Cartesii in fine Responsionum ad 2. Obje-
ctiones; et qu* habentur 1. Parte Principiorum ab Art. 22. usque
ad Art. 2 9. Nam ea hic describere non oper^e pretium judico.

PROPOSITIO IX.

Dem est siinime intelligens,

DEMONSTRATIO.

Si nej-es : er^o Deus aut nihil, aut non omnia, seu qusedam tan-
tum inteUigit. At qu^dam tantum intelligere, et Cc^tera ignorare.
limitatum et imperfectum intellectum supponit, quem Deo adscri-
bere absurdum est {per Defin. 8.). Deum autem nihil intelhgere, ve
indicat in Deo carentiam intellectionis, ut in hommibus, ubi mhil
intelligunt, ac imperfectionem involvit, quae m Deum cadere
non potest {per eand. Definit.), vel indicat, quod perfectioni
Dei repugnet, ipsum aliquid inteUigere. At, cum sic inteUectio
de ipso prorsus negetur, non poterit uUum inteUectum creare
{per Axiom. 8.). Cum autem inteUectus clare et distincte a
nobis percipiatur, Deus iUius causa esse poterit {per CorolL
Propos. 7.). Ergo longe abest, ut Dei perfectiom repugnet, ipsum
aUquid intelUgere. Quare erit summe mteUigens. (^. h. V.

SCHOLIUM.

Quamvis concedendum sit, Deum esse incorporeum, ut Propos.
16 demonstratuc ; hoc tamen non ita accipiendum, ac si omnes
Extensionis perfectiones ab eo removendie smt sed tantummodo
quatenus extensionis natura et proprietates imperfectionem ahquam
involvunt. Quod idem etiam de Dei inteUectione dicendum est,
quemadmodum omnes, qui ultra vulgus Philosophorum sapere
volunt, fatentur, ut fuse expUcabitur m nostr. Append. Part.

2. cap. 7.

PROPOSITIO X.

Quicquid perfectionis in Deo reperitur, a Deo esf.

DEMONSTRATIO.

Si neges : ponatur in Deo aUquam perfectionem esse, qu^ a
Deo non est. Erit iUa in Deo, vel a se, vel ab ahquo a Deo

PAIJS I.

137

Coroll. Lemm 1 e!u,£,A ^TJ-a '^"^^- ^•*' adeoque ( per

PROPOSITIO XI.

Ifoii daiilur iilures Dii.

DEMONSTEATIO.

i»telligens, hoo est k \Jm' l' * *'*-'" ^ 1""'» ^ erit summe
vicissim B intellSt te et A^ <^ 7""' ^\ '"^''^' «' « ^ «^^
oxistant (per pZIs % «i' "^' ''""■ ^ ^* ^ necessario
iJe* ipsius B quTest fn'A A''-"'*"^* ^^"*^«« «' necessitatis
et necLsitatis l^/tls^'! ' ^^^^^^f -^*- --a veritatis

eru^t B. ; ad-^uf r^aSr-pLJrnt "^ ^ ^ «

'Mione dlprehendereZtJ ?"^!?«'*?"^ «/'«'^ «« <^tteii'a
potuissem, sed'^ TodoZn^it^, / *"/ ''''"" '"" '^^x^onstrare

PROPOSITIO XII.
(hmm q„„. existimt, a sola vi Dei conservantm:

DEMONSTRATIO.

existentiam; ac ^^01^ rJj ^Zif'''! "«'^f^^ri'»» involvit
Deus, darekuique pWes n ; ^? 1 "'V ^T' ^' *>*'^*'»' ««^et

Ergo' nihil exltlt qtd soS viTet T^ "'''"'''''"^ ^^*'' P''"^-^-

, Huoa soia \i Uei non conservetur. Q. E. D.

138

PBINCIPIA PHILOSOPHI.E CARTESIAN^.

COROLLARIUM I.

Detis est omniim renim Creator.

DEMONSTRATIO.

Deus (per prcec.) omma conservat, hoc est (per Ax. 10.).
omnia, qu^ existunt, creavit et adhuc continuo creat.

COROLLARIUM II.

Bes mdlam ex se kabent essentiam, quw sit ^«"^« ^^"
Dei; sed contra, Deus est causa rerum, etiam quoad eanm

essentiam.

DEMONSTRATIO.

Cum nihil perfectionis in Deo reperiatur, quod a Deo non
^,t (per Propl. 10.); nuUam res ex se habebunt essent.am,
L pos^rise causa cognitionis Dei. Sed cont--a. cum Deus
omnia^non ex alio generarit sed prorsus «>•««"* (P^;,^^^^^;
,-Hm Cor ) et actio creandi nuUam agnoscat causam pr«ter
ffidentem '(.ic enim creat.one. d^io),,u. ^^-^^^^^J^^^l
res ante creationem prorsus nihil fuisse ; ac proinde etiam
Deum causam fuisse earum essentiie Q. h. V.

Notandum, hoc CoroUarium ex eo etiam patere quod Deus
sit omnium rerum causa sive creator {per CoroU.J.),^^Y°r
causa omnes effectus perfectiones m se <=?jf 'Xe notest
Axiom. 8.), quemadmodum unusquisque facile videre potest.

COEOLLARIUM IIL

Hine clare sequitur, Deum non sentire, nec proprie percipere :
.nam mius intellectus a nuUa re extra se determmatur, sed
omnia ab eo profluunt.

COROLLARIUM IV.

Deus est causalitate prior rerum essentia et existentia, ut
clare ex 1. en 2. Corollar. hujus Proposit. sequitur.

PARS I.

139

PROPOSITIO XIII.
I>eus est summe verax, minimeque deceptor.

DEMONSTRATIO.

im?e'4ctioL"^J,|finTimL^S?,'I ''°''"'""/' '" "J»" «l''<I«i<t
notim •), aut taUendT voT„„tas non IT' ^'"'F^^" ^"' ""■ ""
procedat; metus autem dTrnt,!™ * f ^"^ "■*''*"» "^^ '"etu
vero privationem bonitS „^»/f "''r '"PP""^*! "•««*«
luntas, Deo enti sHI nff c' deceptio, aut faUendi vo-

adscribenda! sed con ra ^T" P"*'"" '^ ^""""« ^^^o, erit
<licendus. Q. KDY^l ReslT" ^"■^'? '"•"™^'5"« <J««eptor
num 4. Responsion. ad .secundas Objectiones,

PROPOSITIO XIV.

Quidq.nd dare et distincle percipin,us, verum est.

DEMONSTRATIO.

^ompS^^rV oSlirT"''' r ^"* "nusquisque in s.

est)^„ 'nobis est! a Deo c'rek'Tst '7 ""l'"''*' ^""*' "''''^
'per Prop. 12. cm, Cornin t .1 *' «ontinuo conservatur
veraci minimturicer.W ' ^'* (perprcec), ab ente summe

quisque in se^ comperi r iv ''''^ """"^ ^««""«tem ("t unus-
nssentiendi is IZ dL °i .■r''^^' «bstinendi, sive non
circa ea deciperemur ommno . n *""'' P^-'^'?™"^- Quare, si
fleceptor, quod Tr. '„Z pV k'"' a^^^T ''^<=^P«' '^^^^^u^
et dLin'cte' perc&u^s^^vlut ett"^: 1"'*^"" ''''''' "^'"^

SCHOLIUM.

per%^„TuV.^:i::tirnrus "Ll "°''^ ''r ^* '^■^»-*'^

facultatem habeamus is m,Tnl 'fi^?'"* ^«''■"'J atquo

40.-6 poteram ex primo coinHoerTl^^^^^^^^ ^^^ "^^"^ assnmere, nis

monui. Porro deiinitiones me?us etlniH "'^'^' °* ^" ^''OP ^. Scholio
Posoi, quia nemo eas ignor^t et iis no "''" "*^T ^"*^^ definitiones

sJtionem. * "^'''' ^^ "« »on egeo nisi ad solam hanc propo

II-

rf-r

I 5,(

140 PKINCIPIA PHILOSOPHIiE CARTESlANiE.

unusquisque in se con,perit; c.are se<l«tur js J^^^^^^^^^^ Po-

i?d nrcoS— . r^ afflr-r. ,uod non cjre^^et
<listincte percipimus, sive quod ex per se ciaris
cipiis non deductum est.

PROPOSITIO XV.
Error non est qiiid positivim.

UEMONSTRATIO.

Si error quid positivum esset, solum Deum pro causa^^^^^^^^^^^
. ,uo contilo deberet P-rean^^^^^ ^^,

€st absurdum iper Fropos. 13.). i.igo erroi non 4

livum. Q. E. 1).

SCHOLIUM.

ideoque non n.si ^o sensu cuo d.c.mus a ^ ^^^

«sse tenebrarum, ^^1 quo Deus, propterea quoa ,

visu, aliis similem fec.t. ?=»'"^^^^^^^^^
«rroris dicendus: nempe qma nob.s .^^^^^^ P^.^^, ^^.^„^_

«e eKtendentem ded.t Qu^d ut cla« mtel ^^^^^,.^ ^^^^^^_ ^^
<luomodo error a «-lo abusu nos ^^^^^ q„,,

iid hos duos referri Possunt. quatenus

usu voluntatis pendere. ..nfnnilnm 2<» auod nos non

Quod ut adhuc clarius pateat, notandum ^ ., quou

PARS I.

141

tantuni habeamus potestatem iis assentiendi, qu^ clareet distincte-

percipimus, verum etiam iis, quae quocunque alio modo percipimus

Nam nostra voluntas nullis limitibus determinata est'

guod clare unusquisque videre potest, modo ad hoc attendat'

nempe quod si Deus facultatem nostram inteUigendi infinitan;

reddere vellet, non ipsi opus esset, nobis ampliorem facultatem

assentiendi dare quam ea est, quam jam habemus, ut omnibu^

a nobis mtellectis assentiri possemus. Sed hsec eadem, quam

jam habemus, rebus infinitis assentiendis sufficeret. Et re insa

etiam experimur, quod multis assentiamur, qua3 ex certis prin^'

cipns non deduximus. Porro ex his clare videre est, quod si

intellectus ^que se latius extenderet ac volendi facultas sive

si volendi facultas non latius se extendere posset quam' intel-'

ectus, vel demque si facultatem volendi intra hmites intel-

ectus contmere possemus, nunquam in errorem incideremu^
{per Propos. 14.).

Verum ad duo priora praestanda nullam habemus potestatem -
nam imphcat ut voluntas non sit infinita et intellectus creatu^
tinitus. Restat igitur tertium considerandum : nempe an habeamus-
potestatem, facultatem nostram volendi intra limites intellectu^
continendi. Cum autem voluntas libera sit ad se determinandam
sequitur, nos potestatem habere, facultatem assentiendi intra
Iimites intellectus continendi, ac proinde eificiendi, ne in errorem
incidamus; unde evidentissime patet, a solo usu libertatis volun-
tatis pendere, ne unquam fallamur. Quod autem nostra volunta^
hbera sit, demonstratur Art. 39. Part. 1. Princ. et in 4. Medi^
tatione et a nobis in nostr. Append. Cap. nitimo fuse etiam
ostenditur. Et, quamvis, ubi rem clare et distincte percipimus
non possimus ei non assentiri, necessarius iste assensus non ab
infirmitate sed a sola libertate et perfectione nostra^ voluntati^
pendet. Nam assentiri vero est in nobis perfectio (ut per se
satis notum), nec voluntas unquam perfectior est, nec magia
Ubera quam cum se prorsus deierminat. Quod cum contineer^
potest, ubi mens ahquid clare et distincte intelligit, necessario
eam perfectionem statim sibi dabit (per Ax. 5.). Quare longe
abest, ut per id, quod minime indifferentes simus in amplectendo
vero, nos minus hberos esse inteUigamus. Nam contra pro
Hb^r^os """^' quo magis indifferentes sumus, eo nos minus

Restat itaque hic tantum explicandum, quomodo error respectir
hominis nihil sit msi privatio, respectu vero Dei mera negatio.
Quod facile videbimus, si prius animadvertamus, nos ex eo

i )

'►

142

PRINCIPIA PHILOSOPHLE CARTESIAN.f:

quod multa percipimus praeter ea, quae clare mtelligimus, per-
fectiores esse, quam si ea non perciperemus : ut clare ex eo
<-onstat, quod, si supponeretur, nos nihil clare et distincte posse
percipere, sed tantum confuse, nihil perfectius haberemus, quam
res confuse percipere nec aliud nostree naturse desideran posset.
Porro rebu^., quamvis confusis, assentiri, quatenus etiam actio
qusedam est, perfectio est. Quod etiam unicuique manitestum
^rit, si, ut supra, supponat, naturae homims repugnare, ut res
clare et distincte percipiat ; tum enim perspicuum evadet, longe
melius homini esse, rebus, quamvis confusis, assentiri et
libertatem exercere, quam semper indifferentem, hoc est (ut
modo ostendimus) in infimo gradu libertatis, manere. U si
«tiam ad usum et utilitatem vitae humanae attendere volumus,
id prorsus necessarium reperiemus, et quotidiana expenentia

imumquemque satis docet. . ,. , , i.

Cum igitur omnes modi, quos cogitandi liabemus, quatenus
in se solis spectantur, perfecti sint; non potest eatenus in iis
«sse id, quod formam errons constituit. Verum si ad modos
volendi prout ab invicem differunt, attendamus, ahos alus
pprfectiores inveniemus. prout alii aliis voluntatem mmus
indifferentem, hoc est magis liberam, reddunt. Deinde etiam
videbimus, quod quamdiu rebus confusis assentimur, efhciamus,
ut mens minus apta sit ad verum a falso dignoscendum ac
proinde ut optima libertate careamus. Quare rebus confusis
issentiri, quatenus quid positivum est, nihil imperfectionis nec
formam erroris continet ; sed tantum quatenus eo optima hber-
tate, qu» ad nostram naturam spectat, et in nostra potestate
€st, nos nosmet privamus. Tota igitur imperfectio erroris m
sola optimse libertatis privatione consistet, quje error vocatur.
Privatio autem dicitur, quia aliqua perfectione, quse nostrae
natur^ competit, privamur; Error vero. quia nostra culpa ea
perfectione caremus, quatenus, quemadmodum possumus, volun-
tatem non intra limites intellectus continemus. Cum igitur
error nihil aliud sit respectu hominis, quam pnvatio pertecti
sive recti usus libertatis ; sequitur, illam non in ulla tacultate,
quam a Deo habet, nec etiam in ulla facultatum operatione,
quatenus a Deo dependet, sitam esse. Nec dicere possumus,
^uod Deus nos majori intellectu, quam nobis dare potuerat,
privavit, ac proinde fecit, ut in errores incidere possemus.
Nam nullius rei natura a Deo aliquid exigere potest nec
aliquid ad aliquam rem pertinet, praeter id, quod Dei yoluntas
-ei largiri voluit; nihil enim ante Dei voluntatem extitit, nec

PARS I.

143

etiam concipi potest (ut fuse in nostr. Appendic cap 7 pf «
exphcatur). Quare Deus non magis nos maS inteflec u live

PBOPOSITIO XVI.
Deus est incorporei(s.

DEMONSTRATIO.

Corpus est subjeotum iramediatum motus localis (per Def
.hT'"\"' ?'"', ""'?* <^ov^oren,, divideretur in partes
7. i57 S^TTffirmarr ™P-^-«--. ^^-dum est TSo'

ALITER.

Si Deus esset corporeus, posset in partes dividi (per Def 7 \
Jam vel unaquceque pars per se posset subsistefe vel ■„o„
posset subsistere : si hoc, esset similis c^ter s, qu« a Deo
creata su„t, ac proinde, ut omnis res creata, cont?nuo eadem
J^ a Deo procrearetur (per Propos. 10. el iTlT) et ad
De. naturam non magis, quara c«ter« res creat;e, pertiilret

p" iitf 1%""'*^""^ "«f ™>» ^^mL inv^oke e
Kper Lemm. 2. Propos. 7.), et consequenter unaquieQue ens
e^et sumrae perfectum {per Coroll. Umm. 2. Prop T) Sed
hoc etiam est absurdura {per Prop. 11.) ; er^o Deus est
mcorporeus. Q. E. D. i •> ^ «=130 ueus est

PEOPOSITIO XVII.
Deus est ens simplicissimum.

DBMONSTRATIO.

144

PRINCIPIA PHILOSOPHLE CARTESIAN.i:.

est absurdum iper Coroll, 4. Prop. 12.). Est igitur ens sim-
plicissimum. Q. E. D.

COROLLARIUM.

Hinc sequitur, Dei intelligentiam, voluntatem, seu Decretum
et Potentiam, non distingui, nisi Ratione, ab ejus essentia.

PROPOSITIO XVIIL
Deiis est immutabilis.

DEMONSTRATIO.

Si Deus esset mutabilis, non posset ex parte, sed deberet
secundum totam essentiam mutari {per Prop. 7.). At essentia
Dei necessario existit (per Prop. 5, 6, et 7.) ; ergo Deus est
immutabilis. Q. E. D.

PROPOSITIO XIX.

Deus est cetermis.

DEMONSTRATIO.

Deus est ens summe perfectum {per Def. 8.); ex quo seqm-
tur [per Prop. 5.), ipsum necessario existere. Si jam ipsi
limitatam existentiam tribuamus, limites ejus existentise neces-
sario, si non a nobis, saltem ab ipso Deo, debent mtelligi {per
Prop. 9.), quia est summe intelligens; quare Deus ultra illo^
limites se, hoc est {per Def. 8.) ens summe perfectum, non
existentem intelliget, quod est absurdum {per Prop. 5.). hvgiy
Deus non limitatam, sed infinitam habet existentiam, quam
^ternitatem vocamus. Vide Cap. I. Part. 2 nostr. AppencL
Deus igitur est aeternus. Q, E. D.

PROPOSITIO XX.

Deus omnia ab ceterno prceordinavit.

DEMONSTRATIO.

Cum Deus sit ^ternus {per prceced.), erit ejus intelligentia
jeterna, quia ad ejus «ternam essentiam pertinet {per CoroiL
Prop 17). Atqui ejus intellectus ab ejus voluntate sive decreto

''^''- ^ 145

in re non differt {per Cm^oll Prot> 1 7 ^

Deum ab jeterno res intellexi^t ^^^^'1 J-^.' ^""^^' ^™ ^^icimus

res ita voluisse sive decrl™^^^^ eum ab ^terno

COROLLARIUM.
ini\':;eSr^^^^^ "^^^*"^^ ^-- -- summe constantem

PROPOSITIO XXL

l.roducendani in nobis titiUationem ImJ ^"f'" ^'^« ^^
me sensationes, qu» continuo in k"' ^'""'««'("e ideas
producuntur. At si nrffiter «nh* ^- "'''"^' l"»"'^'» invitis
trarum sensationum cau!am nutf n " '^*/"^""' ^''^™ "««-'
volumus, statim nosckrl ^^* ,?!•""/"* "^"S^'"™ ^«S^re
conceptum destruimusQuaDronL •'*""?•' I"'™' ''^''emus,
ceptiones recte attendimus Kn ;.'^T'''" ^^ ""^"•"^ Pe'-
et distincte percepimurprorLfltf ""•''''""'' ■"'«' q-od <=Iare
rentes, erimus ad^assentieXm n, ■? ""l T" '»'"•'»« ^"«1»«-
sit causa nostraru "aZum •^ , '"'"i*''*''' ^^^^^^» ««la
Pod res extensa a Creata 'eJs^rlto'' ^^«T^'"^"'"'
Mi non possumus (per pj„ 11 a^"^^^ '" ho" «ane

affirmatur, n„od substantin !.; ■""',' ^"'"'^'''^- Q^are vere

fundum exis?at. QStr^fprimZ" '" ^*'"^""'' '^'^' «' P'»-

f^^u:u:::s^ir^::zr ii "^ ^"* j-- •^—

fam observamus, nempe uWdKr' !•"""*' '""8"«'» differen-

«eu ubi dico, me sX dotre T/w '^^'*'''' "'"'''''■''''•
causam clare video me mu 00^'! ■ ""•'''^ ^"te'" differenti»

■ Vide demonstrationem Propos. ,4. et Schol. Propos. 15.

Sfl

11,

I *!

146

PKINCIPIA PHILOSOPHI* CABTESIAN^.

uni materi» parti unitum esse. Quod erat secundum. Demon-

'*™"'j\fli'"«cto^' hic fe consideret iantum ut ren, cogilantem,
et corpore carentem; et omnes rationes, quaf antea habmt cre-
dendi,quo<l corpus existat, tanquam prcejudtc^a deponat, f,-ustra
Jtanc demonstrationem intelligere conaMur.

PKINCIPIA

PHILOSOPHI^

MOEE GEOMETEICO
DBMONSTEATA.

PARS II.

POSTULATUM.

Petitur hic tantum, ut unusquisque ad suas perceptiones quam
acsuratissime attendat, quo clarum ab obscuro distinguere
possit).

DEFINITIONES.

I. Extensio est id, quod tribus dimensionibus constat ; non
autem per extensionem intelligimus actum extendendi, aut aliquid
a quantitate distinctum. ^

n. Per iSuhstantiam intelligimus id, quod ad existendum solo
-Uei concursu mdiget.

III. Atomus est pars materise sua natura indivisibilis

IV. Indefinitum est id, cujus fines (si quos habet) ab humano
intellectu mvestigari nequeunt.

V. Vacuufn est extensio sine substantia corporea.

VL Spatium ab extensione non nisi Ratione distineuimus
sive, m re non differt. Lege Art. 10. Part. 2. Princip

'<!

PRINCIPIA PHlLOSOPHIiE CARTESIAN^.

PARS II.

149

VII. Quod per cogitationem dividi intelligimus, id divmbile

est, saltem potentia. ,

VIII Motus localis est translatio unius partis matenae, sive
unius corporis, ex vicinia eorum corporum, quae lUud immediate
contingunt, et tanquam quiescentia spectantur, in viciniam
aliorum.

Hac Definitiane utitur CaHesius ad motum localem expUcandum.
Quce ut rede intelligatur, considerandum venit,

lo quod per partem tnaterice inteUigit id omne, quod simid
transfertur, etsi rursus id ipsum constare possit ex multis
partihus.

2o quod ad vitandam confusionem in hac definitione loquitur
tantum de eo, quod perpetuo est in re mohili, scilicet translatione,
ne confundatm% ut passim ah alUs factum est, ctim vi vel actione
Quce transfert. Quam vim vel actionem vulgo pufant tantmn ad
motum requiri, non vero ad quietem; in quo plane decipiuntur.
Nam ut per se notum, eadem vis requiritur, ut alicui corpori
Quiescenti certi gradus motus simul imprimantur, quce requmtur
ut rursus eidem corpori cetii isti gradus motus simul adtman-
tur adeoque plane quiescat. Quin etiam experientia prohatur;
nam fere cequali vi utimur ad navigium m aqua stagnante
Quiescens impeUendum, quam ad idem, cummovetur, suhito reti-
nmdum; et certe plane eaclem esset, nisi ah aqucB ah eo suble-
vatce gravitate et lentore in retinendo adjuvaremur.

30 quod ait, translationem fieri ex vicinia corpormn contiguo-
rum'\n viciniam aliormn, non vero ex uno loco in cihum. ^am
locus (ut ipse explicuit Art. 13. Part. 2.) non est aliquidmre,
sed tantum pendet a nostra cogitatiane, adeo ut idem corpus
vossit dici locum simul mutare et 7ion mutare; non vero e
vicinia corporis contigui simul transferri et non transferri',
una enim tantum corpora eodem temporis momento etdem
mobili contigua esse posmnt.

40 quod non ait absolute translationem fiei'i ex vicinia corporum
cmitiquorum, sed eorum duntaxat, qucB tanqmm ^ciescentia

spectatvtur. Nam, ut transferatur corpus A
a corpore B quiescenfe, eadem vis et actio
requiritur ex una parfe, quce ex aUera;
quod clare apparet exemplo scaphce, luto
sive arencB, quce in fundo aquce sunt, adhcerentis; hc^c enim ut
propeUatur, cequalis necessario vis tam funclo quain scapfm

tmpmgenda erit. Quapropter vis, qua corpora moveri dehent
ceque corpon moto atque qmescentl impendUur. Tramlatio Zo
est reccproca; nam, si scapha separetur ah arena, arena etiam
a scapha separatur. Si itaque ahsolute corporum, quceaZ
imzcem separmtur, uni in unam, aUerl in aUeram partej
CBquales motus tnhuere, et unum non tanquam quiescen^specZe
veUenms, idque oh id solum, quod eademactio sit inunoQuZ
m aUero; tum etiam corporihus, quce ah omnihus tanqZm
qmescentia spectantur, e. g, arencB, a qua scapha separafj
tantundem motus trihuere cogeremur, quantmn colporihmmZ''
ncxm, ^tu ostendimus, eadem actio requirifur ex^Jna ZZex
altera parte, et translatio est reciproca. Sed hoc a^coZiuni
loquendi usu mmium ahhorreret. Vermn, quamvis ea cTrZj
a qmhus separantur alia, tanquam quiescentia specfentur ac
eUam fcdta vocentm ; famen recordahimur, quod id omnequod
tn corpore moto est, propter quod moveri dicitur, etilm Tin
corpore qmescente. "

corpus habeat unum duntaxat motum sibi proprium, quoniZ

tZtTTf '''■^'"■*'^ ^■'' ''"''^'*'' ^ iuiescerUihus^ZlTe
xnmigdur. Mamen, si corpus motum sit pars aliorum corporum
IZ ZTJ:^'""'"' '^'■' T*''l¥^us, ipsum etiam parLpare

inteUigi nec etiam omnes agnosa possunt, sufficiet, unicum illum
qm cmquecorpori est p,-oprius, in ipso coZide^are. TgeTi
01. rart. Z. rrincip. ^

IX. Per Circulum corporum moformn tan-
tum intelligimus id, cum ultimum corpus, quod
propter impulsum alterius movetur, primum
motorum immediate tangit; quamvis linea,
quae ab omnibus corporibus simul per impulsum
unius motus describitur, sit valde contorta.

AXIOMATA.

I. Nihili nulla? sunt proprietates.
^ n. Quidquid ab aliqua re tolli potest, ea integra remanente,
ipsius essentiam non constituit; id autem, quod, si auferatur
rem tollit, ejus essentiam constituit.

. ni In duritie nihil ahud sensus nobis indicat, nec aliud de
ipsa clare et distincte intelUgimus, quam quod partes durorum
corporum motui manuum nostrarum resistunt.

150

PRINCIPIA PHILOSOPHI^ CARTESIAN.E.

PARS n.

151

♦

IV Si duo corpora ad invicem accedant, vel ab invicem
recedant, non ideo majus aut minus spatium occupabunt

V. Pars materise, sive cedat sive resistat, non ideo naturam

corporis amittit. ^ ^ ...

VI. Motus, quies, figura, et similia non possunt concipi sme

extensione. . . . ,

VII Ultra sensiles qualitates nihil remanet m corpore praeter

extensionem et ejus affectiones, in Part. 1. Principior. memorat*.
VIII. Unum spatium, sive extensio aliqua, non potest esse

una vice major, quam alia.

IX Omnis extensio dividi potest, saltem cogitatione.

De veritate hujus Axiomatis nemo, qui elementa Matheseos
tantum didicit, dubitat. Spatium enim datum inter Tangentem
et Circulum infinitis aliis circulis majorihus dividi semper potest,
Ouod idem etiam ex Hyperbolce Asymptotis patet.

X Nemo fines alicujus extensionis sive spatii concii»ere potest,
nisi simulultra ipsos aliaspatia, hocimmediate sequentia, concipiat.

XI Si materia sit multiplex, neque una aham mimediate
tangit, unaquseque necessario sub finibus, ultra quos non datur
materia, comprehenditur.

XII. Minutissima corpora facile motui manuum nostrarum

cedunt. . . ,

XIII. Unum spatium ahud spatium non penetrat, nec una

vice majus est, quam aha. . ,. . n l n a ^^

XIV ' Si canalis A sit ejusdem longitudmis ac C, at t duplo

latior quam A ; et ahqua materia
fluida duplo celerius transeat per
canalem A, quam quae transit per
canalem C ; tantundem materiae

,.^__ eodem temporis spatio per canalem

A transibit, quantum per C. Et si per canalem A tantundem
transeat, atque per C, illa duplo celerms movebitur.

XV Quse uni tertio conveniunt, inter se convemunt. ±it quae
eiusdem tertii dupla sunt, inter se sunt sequaHa. ^

XVI Materia quse diversimode movetur, tot ad mmimum
habet partes actu divisas, quot varii celeritatis gradus simul m

ipsa observantur. , . . . j.

XVII Linea inter duo puncta brevissima est recta.
XVIli Corpus A a C versus B motum, si contrario impulsu

repellatur, per eandem versus C

_aL movebitur Uneam.

XIX. Corpora, quae contrarios habent motus, cum sibi mutuo
occurrunt, ambo ahquam variationem pati coguntur, vel ad
minimum alterutrum.

XX. Variatio in aliqua re procedit a vi fortiori.

XXI. Si, cum corpus 1. movetur versus corpus 2., idque

impelHt, et corpus 8. ex hoc impulsu ver-
sus 1. moveatur, corpora 1, 2, 3, etc. non
possunt esse in recta linea: sed omnia
usque ad 8 integrum circulum componunt;
vid. Defin. 9.

LEMMA L

Ubi datur Extensio sive Spatium, ihi datur necessario Suh-
stantia.

DEMONSTRATIO.

Extensio sive spatium (per Ax. 1.) non potest esse purum
nihil; est ergo attributum, quod necessario alicui rei tribui
debet. Non Deo {per Propos. 16. part. 1.); ergo rei, quse
indiget solo concursu Dei ad existendum {per Propos. 12. part. 1.),
hoc est {per Des. 2. hujus) substantise. Q. E. D.

LEMMA II.

Barefactio et Condensatio clare et distincie a nohis concijmm-
tur, quamvis non concedamus, corpora in rarefactione majus
spatium occupare quani in condensatione.

DEMONSTRATIO.

Possunt enim clare et distincte concipi per id solum, quod
partes ahcujus corporis ab invicem recedant, vel ad invicem
accedant: Ergo {per Ax. 4.) non majus, neque minus spatium
occupabunt. Nam, si partes ahcujus corporis, puta spongi», ex
eo, quod ad invicem accedant, corpora, quibus ipsius intervalla
replentur, expellant; per hoc solum istud corpus densius red-
detur, nec ideo minus spatium, quam antea, ejus partes occu-
pabunt {per Ax. 4.). Et si iterum ab invicem recedant, et
meatus ab ahis corporibus repleantur ; fiet rarefactio, nec tamen
majus spatium occupabunt. Et hoc, quod ope sensuum clare
percipimus in spongia, possumus solo intellectu concipere de

I \

t
1' I

(f f

■ I

152

PRINCIPIA PHILOSOPHI^ CARTESIAN^.

omnibus corporibus, quamvis eorum intervalla humanum sensum
plane effugiant. Quare Rarefactio et Condensatio clare et dis-
tincte a nobis concipiuntur, etc. Q. E. D.

Visum fuit Jmc jmemittere, ut intellecttis prcejudicla de Spatio,
Rarefactione, etc. exueret, et aptus redderetur ad ea, quce se-
quentiir, intelligenda.

PROPOSITIO I.

Quamvis durities, pondus, et reliquce sensiles qualitates a
corpore aliquo separentur, integra remanehit nihilominus natura
corporis.

DEMONSTRATIO.

In duritie, puta hujus lapidis, nihil aliud sensus nobis indicat,
nec aliud de ipsa clare et distincte intelligimus, quam quod
partes durorum corporum motui manuum nostrarum resistant
{per Ax. 3.). Quare {pe^' Propos. 14. part. 1.) durities etiam
nihil aliud erit. Si vero istud corpus in pulvisculos quam minu-
tissimos redigatur, ejus partes facile recedent {per Ax. 12^,
nec tamen corporis naturam amittent {pe^' Ax. 5.). Q. E. D.

In pondere, cgeterisque sensilibus qualitatibus, eodem modo
procedit demonstratio.

PROPOSITIO II.

Corporis sive Materice natura in sola extensione consistit.

DEMONSTRATIO.

Natura corporis non toUitur ex sublatione sensiUum qualita-
tum {j^er Fropos. 1. hujus)\ ergo neque constituunt ipsms
essentiam (per Ax. 2.). Nihil ergo remanet praeter extensionem
et ejus affectiones {per Ax. 7.), Quare, si toUatur extensio,
nihil remanebit, quod ad naturam corporis pertmeat, sed pror-
sus toUetur; ergo {per Ax. 2.) in sola extensione Corpons
natura consistit. Q. E. D.

COROLLARIUM.
Spatium et Corpus in re non differunt.

DEMONSTRATIO.

t Corpus et extensio in re non differunt {per prceced.) ; spatium

PARS II.

153

Axiom. 15.) spatium et corpus in re non differunt. Q E D.

SCHOLIUM.
Quamvis dicamus \ Deum esse ubique, non ideo concedfhir

himianas. Sed notandum, quod, cum diciraus ipsius Dotentkm
3 r "'■^'•' ".°" «ecludamus ipsius essentiam; nam ubHnZ
potentia, ibi et.am est ipsius essentia (Coroll. pZilLTlv
sed solum, ut corporeitatem secludamus, hoc est i)ium non

res "cogirtes7~ iT^t/ n™'''"^^—'" ^*
Tinn w»;co«+ > . T- ^*' P^^^ ^-j; quas profecto conservare
non potmsset, si ipsius potentia, hoc est essentia, esset corporea

PROPOSITIO in.
Bepugnat^ ut detur vacuum,

DEMONSTRATIO.

Per vacuum inteUigitur extensio sine substantia corporea

SorfU-^sf^bsrrduif^'- ^'•"^''^- ^" ^">^)' ^P- --

Ad uhenorem autem explicationem, et ad vrwludimum rfo

acuo emendandum, legantur Art. 17 et 18 PaTt Prin^

pTpHelates "^""*' '' '''""'' ^?""'^ »^**' »^"^ ^inl

PROPOSITIO IV.

luamam '^""" ""^ "*"* »"" ^^"* '<»-P0'-^ <=oltinet

DEMONSTRATIO.

^^Patiumjt corpus in re non differunt {per Coroll. Prop. 2
' Vide de his fasius in Append. Part. 2. Cap. 3. et 9.

»4

•I

H i-

154 PKINCIPIA PHILOSOPHIiE CARTESIAN^.

1. • ^ Vvan pum dicimus, spatium una vice non majus est
kujus). Ergo, cumjlicimus, y ^^^

quam alia. Q- E. D.

COROLLARIUM.

Coroora Qtue mquale spatium occupant, puta aurum et aiY,
^q^CLTmaJice, Je suostantiw corpore^, haher^t.

DEMONSTRATIO.

P ,^! 1 /mVjrsedTn sola extensione consistit (per P/-a/.os.
rtw«, ■ Cum li V. //!/p.) tantundem spatii, s.ve ip^
L/- 6 ) exterionis, sit in «no quam in aho ; ergo et.am tan-
tundem substantiie corporese. Q. A- A*-

PROPOSITIO V.

Nullce dantur Atomi.

DEMOSSTBATIO.

i*.,„i «nnt nartes materise indivisibiles ex sua natura (per
ni T) S,^cum l'ura materi» consistat in extens.one
ffer iVop 2 hujus), qua. natura sua, quantumv^ ^arva es
&£\pe>- M. 9.et Def 7.); erso P«'^ -^tX^dS
tumvis parva, natura sua est dmsib.lis; h. e nuUae dantur
Zml Tive partes materi» natura sua .nd.visib.les. Q. E. D.

SCHOLIDM.
TIP nui 'eorL infinitas partes uno intuitu .ntelhgit, .ni.ifiii.ta

PARS II.

155

quod est absurdum. Demde etiam quierunt, an dimidia pars
numeri infiniti sit etiam infinita ; et an par sit an impai^ et
aha ejusmodi. Ad quse omnia Cartesius respondit, nos non debere
ea, quae sub nostrum intellectum cadunt, ac proinde clare et
distmcte concipiuntur, rejicere propter alia, qu^ nostrum in-
tellectum aut captum excedunt, ac proinde non, nisi admodum
madsequate, a nobis percipiuntur. Infinitum vero et eius pro-
prietates humanum intellectum, natura scilicet finitum, excedunt-
adeoque meptum foret id, quod clare et distincte de spatio
concipimus, tanquam falsum rejicere, sive de eo dubitare, propterea
quod non comprehendamus infinitum. Et hanc ob causam Cartesius
ea, m quibus nullos fines advertimus, qualia sunt extensio
mundi divisibihtas partium materiae, etc, pro indefinitis habet.
Lege Art. 26. Part. 1. Princip.

PROPOSITIO VI.

Materia est indefinite extensa, materiaque cceli et terrw una
eademque est.

DEMONSTRATIO

1. Partis. Extensionis, id est (per Prop. 2. hujus) materise,
nuUos fines imagmari possumus, nisi ultra ipsos aha spatia
immediate sequentia (per Ax. 10.), id est {per Def. 6.) exten-
sionem sive materiam, concipiamus, et hoc indefinite. Quod erat
primum.

2. Partis. Essentia materiae consistit in extensione {per Propos
^ hujus), eaque mdefinita {per 1. j^artem), hoc est {per Def
4.), quse sub nulhs finibus ab humano intellectu percipi potest •
ergo (per Ax. 11.) non est multiplex, sed ubique una eademque!
yuod erat secundum. ^

SCHOLIUM.

Hucusque de natura sive essentia extensionis egimus. Quod
autem tahs, qualem illam concipimus, a Deo creata existat,
mpositione ultima primae Partis demonstravimus ; et exProposit
1-. primae Partis sequitur, nunc eandem eadem, qua creata est,
potentia conservari. Deinde etiam eadem ultima Propos. prim
Fart. demonstravimus, nos, quatenus res cogitantes, unitos esse
parti ahcui istius materiae, cujus ope percipimus, dari actu omnes

< i

156

PRINCIPIA PHILOSOPHl^ CARTESIAN«.

PARS II.

1.57

aias variationes, quarum, ex sola materise contemplatione, eam
^fmus esse capacem; uti sunt divisibiUtas motus locahs, s.ve
mgratio unius partis ex uno loco in ahum, quam clare et
distincte percipunus, modo inteUigamus, al.as P^rtes ™ateri« ^^^^
locum migrantium succedere. At')»«hf^divisio etmotusinfimt^^
modis a nobis concipiuntur, ac promde infinrt» et am matenK
variationes concipi possunt. Dico, eas clare distmcteque a nobis
concipi, quamdiu nempe ipsas tanquam extensionis modos, non
aS taiquam res ab extensione reahter d.stmctas, concipnnus
ut fuse est exphcatum Princip. Part. 1. Et, quamvis Ph.losoph.
ahos quamplures motus finxerunt, nobis tamen (mhil n.s. quod
clare et distincte concipimus, admittentibus, qu.a nulh«^.";°t»f '
prseter localem, extensionem esse capacem, clare et d'stincte
intelhgimus, nec etiam uUus ahus sub nostram imaginationem
cadit) nuhus etiam praiter localem erit adm.ttendus.

Verum Zeno, ut fertur, negavit .notum localem, idque ob
varias rationes, quas Diogenes Cynicus suo «°^« ^«f^tr^'
deambulando scilicet per Scholam, .n qua haec a Zenone doce
bantur, auditoresque iUius sua deambulat.one perturbando. Ub.
autem sensit. se a quodam auditore detineri, ut ejus ambulat.onem
impediret, ipsura increp.iit, dicens, Cur sic ausus es tui magist
rationes refutare. Sed, ne forte qms, per rat.ones Zenoms
deceptus, putet, sensus ahquid, motum scihcet, nobis ostendere,
quod plane inteUectui repugnet, adeo ut mens etiam circa ea
?„* ope inteUectus clare et distincte perc.p.t, deciperetur
prKcipuas ipsius rationes hic adferam, s.mulque ostendam e^
non nisi falsis niti pr»judiciis: nimirum quia venim mater.ae

conceptum nuUum habuit. , • j „i„_ „„t,i«

Primo itaque ajunt, ipsum dix.sse. quod, si daf tur "lotuB
locahs, motus corporis circulariter summa celenta e moti no.
diiferet a quiete ; atqui hoc absurdum ; ergo et lUud Probat
consequens. lUud corpus quiescit, cujus omnia puncta ass.due

manent in eodem loco; atqui omnia puncta

corporis circulariter summa celentate mot.

assidue manent in eodem loco; Ergo, etc.

Atque hoc ipsum dicunt expUcasse exemplo

rota;, puta A B C ; quse si quadam celentate

circa centrum suum moveatur, punctum a.

citius per B et C absolvet circulum, quam s.

tardius moveretur. Ponatur igitur e. g., cum

tarde incipit moveri, post lapsam horam esse in eodem loco,

a quo incepit. Quod si vero duplo celenus moven ponatur, erit

m loco a quo incepit moven, post lapsam dimidiam horam, et
s. quadruplo celenus, post lapsum quadrantem ; et, si concipiamus
hanc celenta em in infinitum augeri, et tempus diminuTusque
m momenta, tum punctum A in summa iUa celeritate omnibus
momentis, s.ve assidue, erit in loco, a quo incipit moveri. atque
adeo .n eodem semper manet loco; et id, quod de pui^cto A
intelhgimus, intelhgendum etiam est de omnibus punctis huius
rot» ; quocrca omnia puncta in summa Ula celeritate assidue
ma.nent in eodem loco. assiuiie

Verum, ut respondeam, venit notandum, hoc argumentum
magis esse contra summam motus celeritatem, quL contra
motum ipsum : attamen, an recte argumentetur Zeno, hic non
exam.nab.mus, sed potius ipsius prKJudicia, quibus tota htec

defrtlLp '^" -T '^ '"^*!"" ™P"gnare putat, nititur,
detegemus. Pnmo igitur supponit, corpora adeo celeriter posse
concpi moven, ut celerius moveri nequeant. Secundo, tempus
compom ex momentis, sicut ahi componi quantitatem ex punctis
.ndivisib.hbus conceperunt. Quod utrumque faLsum. Nam nimquam
motum adeo celerem concpere possumus, quo simul celeriorem
non conc.p.amus. Repugnat enim nostro inteUectui, motum
q..amtumyis parvam lineam describentem, adeo celerem con-

habet in tarditate: nam imphcat concipore motum adeo tardum
men ,'lrfLf"" ". ''*" P"'-''*- ^'.j^^^fove etiam, quod motus
Tstro fn Jl i' /■ "" ^^™«' ^'delicet, quod clare repugnat
ri. L^ T ' concpere tempus, quo brevius non dari possit.
^{uae omnia ut pro- ^

bemus, vestiga Ze-
nonis sequamur.
Ponamus igitur, ut
ipse, Rotam A B C
circa centrum tali
celeritate moveri,
ut punctum A om-
nibus momentis sit

hJ^Zi i' •? ^"^ "^^^^^^^- DJco me clare concipere celeritatem
nac indefinite celeriorem, et consequenter momenta in infinitum
m nora. Nam ponatur, dum rota A B C circa centrum movetur
acere ope chord^ H, ut etiam alia rota D E F (quam ipsa
rol dTfT 1^^'"''^ "^''^ "'^*'"™ moveatur. Cum autem
est rnf 1 n F^^ TT ^"PP^«^^"^ '•«t^ A B C, perspicuum
est, rotam D E F duplo celerius moveri rota A B C • et per

158 PRINCIPIA PHILOSOPHI^ CARTESIAN^.

consequens punctum D singulis dimidiis momenti^ esse itermn

i„ eoVm loco. a quo mcep.t moven^ EVqtd „?« celeriu.
tribuamus motum roUe ^ /F, *um U t-i qu P .^^^^

^ ^oinrvx rirCoitiiff:

Zrina p" s"^^^^^ potest simul duo spatia occupare:
Tm enhn esset ac si diceremus, unam partem maten» «qualem
.Z suo duplo ut ex supra demonstratis patet; ergo, si pars
m aerrmovetur, per spatium aliquod movetur, quod spatmm.
m.iten8e raovouui, f"' r ^ , oonseauens etiani

quantumvis parvum fingatur esse, et P^^.. '=™„ .• igibU
tpmniis oer ouod ille motus mensuratur, ent tamen diyisipue.
etper consequens duratio istius motus sive tempus divis.b.U.

'"Ltmus iam ad aUud, ^uod-afipso allatum dicitur sophisma,
„e^rh":;:f odi. Si -fs movetur, aut m^^^^^^^^^^ loco m

^imms Priori- supponit enim etiam, dari tempus. quo m.nus
non detS" n^m sF ei respondeamus, corpus moven non mloco
sed a loco' "„ quo est, ad locum, in quo non est ; rogabit a.
„ loci ntermediis no'n fuit? Si respondeamus d^ -gue»do, S
ner fuit intelligitur quievit, nos negare ahcub. fms,se, quama"»
Lvi^ln sel si pir fuit inteUigitur ^..*»^, Tt^^r SJ

nuamdiu movebatur, nos dicere, nullum servasse, si vb j
T^n mutaverit nos dicere omnia, quse ass.gnare veht, loa
mus spa iper quod movebatur, mutasse ; perget rogare a
eSem temporis momento locum occupare «t mutare Potu, ? A.
auod denique respondemus, dist.nguendo schcet, Ipsum' ^ ^

PARS II.

159

mutare; quod satis attendenti est manifestum. Unde clare
patet, quod supra dicebamus, ipsum supponere tempus tam

^robare' '^"'' ™'"''^ ^''" "'''' ^''^^'*' ^'' ^''''^^^^ ^*'^"" "^^^^
Prieter haec duo, aliud adhuc Zenonis circumfertur areumen-

tum quod simul cum ejus refutatione legi potest apud Cartes.

JlipistoJ. paenultim. volum. prim.
Vehm autem hic Lectores meos animadvertere, me rationibus

Zenoms meas opposuisse rationes; adeoque ipsum Ratione
i^darguisse, non autem sensibus, quemadmodum Diogenes fecit
iNeque enim sensus aliud quid veritatis inquisitori suegerere
possunt, quam Naturae Phienomena. quibus determinatur ad
iUorum causas investigandas, non autem unquam quid, quod
intellectus Tlare et distincte verum esse deprehendit, falsum esse
ostendere. Sic enim nos judicamus, adeoque hajc nostra est
Methodus: res, quas proponimus, rationibus clare et distincte
ab mteJlectu perceptis demonstrare; insuper habentes, quidquid
quod iis contrarium videtur, sensus dictent ; qui, ut diximus,
mtellectum solummodo determinare qUeunt, ut hoc potius quam
illud mquirat, non autem falsitatis cum quid clare et distincte
percepit, arguere.

PROPOSITIO VII.

Nullum corjms locum alterius ingreditur, nisi simul illud
atterum locum ahcujus aUerius corporis ingrediatur,

DEMONSTRATIO ^).

Si negas, ponatur, si fieri potest, corpus A ingredi locum
corporis B quod suppono ipsi A aequale, et a suo loco non
recedere Ergo spatium, quod tantum continebat B, iam (mr
hypotlies.) continet A et B ; adeoque duplum substantiie corpore^e
quam antea contmebat; quod {per Prop. 4. hujus) est Sihsmdum,
i^rgo nullum corpus locum alterius ingreditur, etc. Q. E. D.

PROPOSITIO VIII.

Cum corpus aliquod locum alterius ingreditur, eodem temporis
momento locus ah eo dereUctus ah alio corpore occupatur, quod
ipsum immedtate tangit. t ^ i

* Vide Fig. Prop. seq.

160

1'^

II ■

PRINCIPIA PHILOSOPHI/E CARTESIANiE.

DEMONSTRATIO.

PARS II.

161

Si corpus B movetur versus D, corpora A et C eodem temporis
momento ad se invicem accedent ac se invicem tangent, vel non.

Si ad se invicem accedant et tangant, conce-
ditur intentum. Si vero non ad se invicem
accedant, sed totum spatium a B derelictum,
inter A et C interjaceat, ergo corpus sequale
ipsi B {per Coroll Propos. 2. hujuset Coroll.
Prop. 4. hujus) interjacet. At not (perhypothes).
idem B; ergo aliud, quod eodem temporis
momento ipsius locum ingreditur, et cum eodem
temporis momento ingrediatur, nullum aliud potest esse, quam quod
immediate tangit per Schol. Prop. 6. hujus; ibi enim demonstravi-
mus nullum dari motum ex uno loco in alium, qui tempus, quo
brevius semper datur, non requirat. Ex quo sequitur, spatium
corporis B eodem temporis momento ab alio corpore nonposse
occupari, quod per spatium aliquod moveri deberet, antequam
ejus locum ingrederetur. Ergo tantum corpus, quod B immediate
tangit, eodem temporis momento illius locum mgreditur (?. E. D.

SCHOLIUM.

Quoniam partes materiae realiter ab invicem distinguuntur
(per Art. 61. Part. 1. Princip.), una absque alia esse potest {per
Coroll Propos. 7. part. 1.), nec ab invicem dependent. Quare
omnia illa figmenta, de Sympathia et Antipathia, ut falsa sunt
rejicienda. Porro, cum causa alicujus eifectus semper positiya
debeat esse ( per Axiorn, 8. part. 1.), nunquam dicendum erit,
quod corpus aliquod movetur, ne detur vacuum, sed tantum ex
alterius impulsu.

COROLLARIUM.

In omni motu intege^' Circulus corporum simul movetur.

DEMONSTRATIO.

Eo tempore, quo corpus 1. ingreditur locum corporis 2.,

hoc corpus 2. in alterius locum, puta 3., debet
ingredi, et sic porro (per Propos. 7. hujtis).
Deinde eodem temporis momento, quo cor-
pus 1. locum corporis 2. ingrediebatur, locus,
a corpore 1. derelictus, ab alio occupari
debet {per Prop. 8. /m/?/s), puta 8, aut aliud.

quod ipsum 1. immediate tandt- nuod Pnm flo+
impulsu alterius corporis iper tkolZ ^Zd) ,Z't
supponitur esse 1 , non possunt omnia hlc cor^^^^^^
eadem recta linea esse (per Axiom. 21.J Zl ITDeS^'^
mtegrum circulum describunt. Q. E. D. ^e/imt. y.).

PROPOSITIO IX.

Si canalis A B C circularis sit aaud nlenu^ ^/ .'^ j v
quadruplo latior quam in B; eotempoTouom^olZ ?''^
oorpus fluidum) qwB est in A versZ B iZft^ ^^^^^^^^^
<iu^ est in B, quldruplo ceUHusZehUur' ~^ "^""'

DEMONSTRATIO.

Cum tota aqua, quae est in A, movetur
versus B, debet simul tantundem aquse ex C
quae A immediate tangit, ejus locum ingredi
( per Propos. 8. hujus) ; et ex B tantundem
aquae ocum C debebit ingredi {per eandem) •
ergo (per Ax. 14.) quadruplo celerius mo-
vebitur. Q. E. D.

Id, quod de circulari canah' dicimus, etiam -^^j.^

est mtelligendum de omnibus in^quahbus spatiis, per qu^ cor
pora, qu^ simul moventur, coguntur traLre • demonsta?rn
enim m caeteris eadem erit. ' «emonstratio

L E M M A.

Si duo Semicirculi ex eodem centro describantur ut A et B
spatmmmterperipherias ' ^ ^^ ^'

erit ubique aequale. Si
vero ex diversis centris
describantur, ut C et D,
spatium inter peripherias
erit ubique inaequale.

Demonstratio patet ex sola definitione circuli.

PROPOSITIO X.

irr. j^

\k%i

! I

l '

162

PRINCIPIA PHILOSOPHIiE CARTESIAN.t;.
DEMONSTRATIO.

mde Fig. Propos, prceced.) Spahum inter A et B est ub.que
insquale (per Lemm. prcec); ergo {per -P^^'"*- ^^ JXr
celeritas, qua corpus fluidum per <=?"''•«■"/ ,^ ^ :Xfi*Ha
erit ubique inajqualis, Porro, cum inter A et B indenmta
snatia semper minora atquo minora cogitatione concipiamus
S bZ 5. hujus), etiam ipsius in^qualitates, qu^ ubique
St, Mefinitas concipimus, ac proinde {per Propos. 9. hryus)
celeritatis gradus erunt mdefiniti. Q. i. X».

PllOPOSITIO XI.

In matena, quw per canaUm ABC fluit, datur divish in
particulas indefinitas.

DEMONSTRATIO.

(Vide Fiq. Propos. 9.) Materia, quae per canalem A B C
flut acquirft simul indefinitos gradus celentatis {perPropAO.

divisas. Q. E. D. Lege Art. 34. et 35. Part. 2. rnncip.

SCHOLIUM.

Hucusque egimus de natura motus ; oportet jam, ut ejus
causarin^irfmus. qu. duplex est: Pn~ ^^^^^
ffPneralis quse causa est omnium motuum, qui sunt in munao,
ft nartL^^^^ a qua fit, ut singul* matenae partes motu ;
;L' pS^^^^^^^ habu\runt, acquirant. Ad generalem quod at^met

amiue ^m cCail P^r.te^r ^^^^i^^^^^^^^^
clare et distincte intelligamus, mamfeste ^PP^;,^^' X^^^
causam generalem prseter Deum esse admittendam. Quod autem
WcTmotu dicimus, etiam de quiete intelligendum venit.

PROPOSITIO XIL
Deus est causa principalis motus.

DEMONSTRATIO.

Inspiciatur Scholium proxime pr^cedens.

PARS II.

163

PROPOSITIO XIIL

imfrSr eZZT'"''' "^'"'^' '' "^'"^^ ^^«^^ ^^^^ ^'^^^^ ^naterice
tmpressit, ettatnniim suo concursu conservat.

DEMONSRATIO.

Cum Deus sit causa motus et quietis ( «er Prowo^ 12 huiu.i'
etiamnum eadem potentia, qua eos creavit, 00«^^^^ (iT^i'
10. part 1.); et quidem eadem illa quant tate qua eornrirnn
creavit, {pe,^ Corollar. Prop. 20. part. 1.). q'ki) ^™'

SCHOLIUM.
L Quamvis in Theologia dicatur, Deum multa aeere ex

cuTr^^u:* :\ifr'''V''''^ '^'"^^^^- ostenitf tiL;!

cum ea, quse a solo ejus beneplacito pendet, non nisi divina
«rd tr dier*r"\ '^"^ '" P^osojhia, ^hTanZ tTd!

S KlStZndatu;.""" """* ^*""'"^"''''' - ™-P''-
. 11. Quamvis motus nihil aliud sit in materia mota ouam

C Zmodo^tte^h^^T '' ^f ™'-t- habet qua1?ltarm"
rt le Tat f K' '^""*' P^**''" «^ -^"-tibus. Lege

PROPOSITIO XIV.

P«aj««y«e res, quatenus simplex et indivisa est, et in se sola
eons^deratur, quantum in se est, semper in eodem st^uplrsZerat

demSlbimut"'' """'^'^ *^"'^"'*"' ~ -*= - tamen

DEMONSTRATIO.

{ITcnrnll k. Sa '"' '", '*"" °P^"^"« «" summe constans

&uS" sSeT «t^ r'- ^•^•/ «d.nuIlaB causas externas,
Pdriicmares scilicet, attendamus, sed rem in se sola consideremus
afflrmandum erit, quod illa, quantum in se est in stalu sno Tn
quo est, semper perseverat. Q. E. D. '

COEOLLABIDM.

Corpus, quod semel movetur, semuer moveri wmit ^,-..-
cmis externis retardetur. ^ ^^'^^'^' "^*' "

164

PBINCIPIA PHILOSOPHI^ CARTESlANiE.
DEMONSTRATIO.

PARS II.

165

emendandum, lege Art. 37. et d». rart. ^

PROPOSITIO XV.

Omne corpus motum e. se ipso tendU, ut secundum linea.,n
rectam, non vero curvam, pergat mover,.

Hanc propoBitionem inter axiomata numerare liceret, eam
tamen ex praecedentibus sic demonstrabo.

DEMONSTRATIO.

Motus, quia Deum tantum (p.. iVo^^^ ^SX^^^^

""f^'' ^rjwrrromnib^s rmeS Deo quasi procreatur
Axtom. lO.iJort 1.), seaoiiim Arioma iam eitatum). Qna.-

(per illa, 2«<«/~'X'^";Xl£am attendimus. nunquam
propter, quamdiu ad ^'«™ „7^1.^^^^ ad ejus naturam
ipsi durationem tnbuere P«f« 3^^^ si dicatur, ad
pertinentem, qu» ™»3»^^l'^P°*''*Cere ut lineam curvam
naturam alicujus corpons ««Vf^fXTn^m durationem motus
aliquam suo motu descnbat, ma^s dmtonam ^^^.

natur» tribueretur ^^ZvS pergat ecundum lineam rectan.
natura esse tendere ut moven pe g ^^,^^^^^„,.„,„,) talem

Catiotm 'Z^Zp -^lrSrr 'utTcuX
£ Cm-cuTvl."ser=rS\"erdum 'rectam moven

pergat. Q. E. D.

SCHOLIUM.

H.C Demonstratio videbitur ^o-n -uU™ -^^

ad naturam motus "?° P«'.*'"«^;' "*J "rea quod ndla possit
lineam rectam descnba ; ><'q"« /^^Pf ^^^ curva non detur,
assignari recta, qua mmor s,ve recta «^ve curva ^,

neque ulla -rva ^^uaj*^^^^^^^^ dTon "™tionem nihilominus
tamen, quamvis hffic conbioerem, «b universali

recte procedere J»^^-. «l-^iitfi i~^ n^^^ vero os
essentia, sive essenU^, ^«f^^^^^^^^^^ id, quod

satis claram demonstrando obscuriorem reddam, Lectores ad
solam motus definitionem remitto, quae nihil aliud de motu affir-
mat, quam translationem unius partis materise ex vicinia, etc,
m yiciniam aliorum, etc. Ideoque, nisi hanc translationem sim-
phcissmiam concipiamus; hoc est, eam secundum lineam rectam
lieri; motui aliquid affingimus, quod in ejus definitione sive
essentia non continetur, adeoque ad ejus naturam non pertinet.

COROLLARIUM.

Ex propositione hac sequitur, omne corpus, quod secundum
hneam curvam movetur, continuo a hnea, secundum quam ex
se pergeret moveri, deflectere ; idque vi ahcujus causse externae
(per Propos. 14. hujus).

PROPOSITIO XVL

Omne corpus quod circulariter movetur, ut lapis ex. gr. in
fiinda, continuo determinatur, ut secundum tangentem perqat
moveri,

DEMONSTRATIO.

Corpus, quod circulariter movetur, continuo a vi externa
impeditur, ne secundum lineam rectam pergat moveri {per
Coroll. prcecedentis) ; qua cessante corpus ex se perget secundum
lineam rectam moveri (per Propos. 15.). Dico prseterea, corpus,
quod circulariter movetur, a causa
externa determinari, ut secundum
tangentem pergat moveri. Nam,
si negas, ponatur lapis in B a
funda ex. g. non secundum tan-
gentem B D determinari, sed
secundum aHam Hneam ab eodem
puncto extra aut intra circulum
conceptam, ut B F, quando funda
ex parte L versus B venire
supponitur; aut secundum B G
(quam intelligo cum Hnea B H,

quae a centro ducitur per circumferentiam, eamque in puncto
B secat, angulum constituere aequalem angulo F B H), si contra
supponatur funda ex parte C versus B venire. At, si lapis in

! !

I( '

166

PRINCIPIA PHILOSOPHLE CARTESIANiE.

puncto B supponatur a funda, quae ab L versus B circulanter
movetur, determinari, ut versus F pergat moveri; necessario
(per Ax. 18.), ubi funda contraria determinatione a 0 versus
B movetur, determinabitur, ut secundum eandem lineam B F
contraria determinatione pergat moveri, ac proinde versus K
non vero versus G tendet, quod est contra hypothesin. Et cum
nuUa Unea, qu« per punctum B potest duci, prseter tangentem
statui possit, cum linea B H angulos ad eandem partem, ut
D B H et A B H, sequales efficiens; nuUa prseter tangentem
datur, quse eandem hypothesin servare potest, sive funda ab L
versus B, sive a C versus B moveatur ; ac promde nuUa prseter
tangentem statuenda est, secundum quam tendit moven. Q. E. D.

ALITER.

Concipiatur, loco circuli, Hexagonum A B H circulo inscri-
ptum et corpus C in uno latere A B quiescere : demde concipiatur
regula D B E hujus (cujus unam extremitatem m centro D

fixam, alteram vero mobilem sup-
pono) circa centrum D moveri,
secans continuo lineam A B. Patet,
quod si regula D B E, dum ita
concipitur moveri, corpori C occurat
eo tempore, quo lineam A B ad
angulos rectos secat, ipsa regula
corpus C suo impulsu determinabit,
ut secundum Uneam F B A G versus
G pergat moveri, hoc est, secundum
latus A B indefinite productum.
Verum quia Hexagonum ad Ubitum
assumsimus, idem erit affirmandum
de quacunque aUa figura, quam huic
circulo concipimus posse inscribi :
nempe quod, ubi corpus C, in uno
fieurse latere quiescens, a regula D B E impeUitur eo tempore,
quo ipsa latus iUud ad angulos rectos secat, ab lUa regula
detenninabitur, ut secundum iUud latus indefinite productum
pergat moveri. Concipiamus igitur, loco Hexagoni, figuram
rectiUneam infinitorum laterum (hoc est circulum, ex det
Archimedis); patet, regulam D B E, ubicunque corpori t
occurrat, ipsi semper occurrere eo tempore, quo ahquod talis

» Patet ex prop. 18. et 19. lib. 3. Elemt.

PARS n.

167

figurae latus ad angulos rectos secat; adeoque nunquam ipsi
corpori C occurret, quin ipsum simul determinabit, ut secundum
lUud latus mdefinite productum pergat moveri. Cumque quod-
libet latus ad utramvis partem productum, semper extra figuram
cadere debeat; erit hoc latus indefinite productum tangens
tigurse infimtorum laterum, hoc est, circuli. Si itaque • loco
regulse concipiamus fundam circulariter motam, hsec lapidem
contmuo determmabit, ut secundum tangentem pergat moveri.
Q. jii. D.

Notandum hic est, utramque hanc demonstrationem posse
accommodari quibuslibet figuris curvilineis.

PROPOSITIO XVIL

Omne corpus, quod circulariter movetur, conatur recedere a
centro ctrculi, quem describit.

DEMONSTRATIO.

Quamdiu aUquod corpus circulariter movetur, tamdiu cogitur
ab aliqua causa externa, qua cessante simul
pergit moveri secundum Uneam tangentem
[2^' prceced.), cujus omnia puncta pr^ter
id, quod circulum tangit, extra circulum
cadunt (per Projj. 16. lib. 3. EL), ac
promde longius a centro distant. Ergo, cum
lapis, qui circulariter movetur in funda
E A, est in puncto A, conatur pergere secun-
(jum lineam, cujus omnia puncta longius
distant a centro E, quam omnia puncta
circumferentiae L A B; quod nihil aUud
est, quam recedere conari a centro circuU,
quem describit. Q. E. D.

PROPOSITIO xvin.

Si corpus aliquod, puta A, versus aliud corpus quiescens B
nmveatur, nec tamen B propter impetum corporis A aliquid
mm qmetts amittat; neque etiam A sui motus aliquid amittet
x^ri eandem quantitatem motus, quam antea habebat, prorsus
letinebit. ^

lii

■I i

168

PRINCIPIA PHILOSOPHLE CARTESIANiE.

DEMONSTRATIO.

Si negas, ponatur corpus A perdere de suo motu nec tamen

^ ' ^ id quod perdidit, in aliud transferre ; puta

Z' — 2 /f~i in B ; dabitur in Natura, cum id contingit

f A^f fTW minor quantitas motus, quam antea, quod

^ ' LLr egt absurdnm {per Prop. 13. hujus). Eodem

modo procedit Demonstratio respectu quietis in corpore B ;
^^r.,^li unum in aliud nihU transferat B omnem suam
quietem, et A omnem suum motum retinebit. y. ii. U.

PROPOSITIO XIX.
Motus, in se spectatus, differt a sua determimtimie versm
ceHam aliauam paHem; neque opus est, corpus motum, ut m
cJZr^mpartZ feratur sive repellatur, aliquamd^u gumcere.

DEMONSTRATIO.

Ponatur ut in prseced., corpus A versus B in directum
moveri et a corpore B impediri, ne ulterius pergat; ergo (^.r
rS) A suum integrum motum retinebit, nec quantumvi
Su^ spatium temVs quiescet; «"---' J^J^
moveri non movetur versus eandem partem, versus quam pnus
ZveteturT supponitur enim a B impedin; ergo motu suo
Xio remane^L, atque determinatione pr.ore am.ssa ve^su

contrariam movebitur partem (per lUa, qu* f P-.^; P^^ifls
sunt) • ideoque (per Ax. 2. determinatio ad essentiara motus
non pertine?, sed ab ipsa differt, nec corpus motum, cum repel-
litur, aliquamdiu quiescit. Q. E. D.

COROLLARIUM.
Hinc sequitur, motum non esse motui contrarium.

PROPOSITIO XX.
Si corpus A corpori B occurrat, et ipsum secum rapiat;
tantum mot4s, quantum B propter occursum A ab vpso A
acquirit, de suo motu A amittet.

DEMONSTRATIO.

Si negas, ponatur B plus aut minus motus ab A acquirere

quam A ammittit ; tota lUa differentia erit
addenda vel subtrahenda quantitati motub
totius Naturse, quod est absurdum {p(r
Fropos. 13. hujus). Cum ergo neque plus

PARS II.

169

neque rainus motus corpus B possit acquirere, tantum ergo
acquiret, quantum A amittet. Q. E. D.

PROPOSITIO XXL

Si corpus A duplo majus sit quatn B, et ceque celeriter
moveatur; hahehit etiam A duplo majorem motum quam B
stve vmi ad cequalem celeritatem cmn B retinendam. ( Vid Fia
prop. jyrcec). ^'

DEMONSTRATIO.

Ponatur e. g. loco A bis B, id est {ex hyp.) unum A in duas
aequales partes divisum ; utrumque B habet vim ad manendum
in statu in quo est {per Prop. 14. hujus), eaque vis in utroque
{ex hijp.) est aequahs. Si jam hsec duo B jungantur, suam cele-
ritatem retmeHdo, fiet unum A, cujus vis et quantitas erit
aequahs duobus B sive dupla unius B. Q. E. D.

Nota, hoc ex sola motus definitione etiam sequi; quo enim
corpus, quod movetur, majus est, eo ^Jlus materice datur, quce
ab alia separatur ; daturque igitur plus separaiionis, hoc est
{per^ Defin. 8.) plus motus. Vide quce 4^ notavimus circa
niotus definitionem.

PROPOSITIO XXIL

Si corpus A cequale sit corpori B, et A duplo celerius quam
B moveatur, vis sive motus in A erit duplus ipsius B. (Vide
Fig. propos. 20.)

DEMONSTRATIO.

Ponatur B, cum primo certam vim se movendi acquisivit,
acqmsivisse quatuor gradus celeritatis. Si jam nihil accedat
perget moveri {per Propos. 14. hujtis) et in suo statu perse-
yerare. Supponatur denuo novam aham vim acquirere ex novo
irapulsu priori aequalem; quapropter iterura acquiret, ultra
quatuor priores, ahos quatuor gradus celeritatis, quos etiam
{per eand. Propos.) servabit, hoc est, duplo celerius, hoc est
txique celeriter ac A, movebitur, et simul duplam habebit vim'
hoc est,^ aequalem ipsi A ; quare motus in A est duplus ipsius
ij. Q. E. D.

Nota, nos hic per vim in corporihus motis inteJligere quan-

170

PRINCIPIA PHILOSOPHliE CARTESIANiE.

PARS II.

171

' i

H;'

( '

titatem motus; qucB quantitas in a>qualibus corponhus pro cele-
ritate motils major esse debet, quatenus ea celerUate corpora
fequalia a corporihus immediate tangentibus magis eodem tempore
separantur, quam si tardius moverentur: adeoque {per DefimL
8 ) plus motus etiam habent. In quiescentihus autem per vim
resistendi intelligere quantitatem quietis. Ex quihus sequitur

COROLLARIUM I.

Ouo corpora tardius moventur^eo magis de quiete participant :
corporibus enim celerius motis, qua^ ipsis occurrunt, et minorem,
quim ipsa, vim habent, magis resistunt, et etiam mmus a cor-
poribus immediate tangentibus separantur.

COROLLARIUM H.

Si corpus A duplo cele^-ius moveatur quam corpus B, et B
duplo majus sit quam A, tantundem motus est m B majoru
quam in A minori, ac proinde etiam wqualis vts.

DEMONSTRATIO.

Sit B duplo majus quam A, et A duplo celerius moveatur
quam B, et porro C duplo minus sit quam B et duplotardm.
moveatur quam A; ergo B (per Propos. 21. /«y«s) duplomajo-
Tm habeWt motum, quam C, et A iper Prop.22.hujus)iuvh
majorem motum habebit, quam C ; ergo [per Axiom. 15.) B c
A jequalem motum habent; est enim utnusque motus ejusdem
tertii C duplus. Q. E. D.

COROLLARIDM III.
Ex his sequitur, tnoium a eeleritate distingni. Concipimus enim
corporum, qu» «qualem habent celeritatem, unum plus moto
habere posse quam aliud (per Propos 21. hujns); et contr.
quffi inafqualem habent celeritatem, «qualem motum habere p(»sc
iper Coroll. prwced.). Quod idem etiam ex sola motus defimtionc
colligitur; nihil enim aliud est, quam translatio umus corpon-

• • • I

^"^ V^um hic' notandum, Corollarium hoc terlium primo non
remiqnare. Nam celeritas dnohns modis a nohs conapitur: r>:
Jatenus corpus aliquod mayis ant minus eodem tempore^j
eorporibns illud immediate tangentibus separatur, et eatenus motu^
vel quietus plus vel minus pariicipat; vel quatenus eodemtempo'
majorem vel minorem limam describit, et eatenus a motn d>-
stingiiitur.

exMcaUoZn t. % P^^r'^'^^ ^Mngere ad uberiorem

PROPOSITIO XXIIL

Cum modi alicujus corporis variationem pati coquntur illa
vanatio semper erU minima, quw dari potei '

DEMOJiSTRATlO.

Satis clare sequitur haec Propositio ex Propos. 14. hujus.
PROPOSITIO XXIV. Reg. 1.

.rqZurTTl' ^f" ^ '' ^(^d.Fig.prop.20.)essentplam

'entm , cum sibi mutuo ocenrrunt, utrumque in contrariam
partem reflectetur nullA suce cderitatis paHeamissd. "''"'""""

rum rTtrnS? ? n'!'" P^*?'' '^"'"'' "* *""•""> '^«orum corpo-
eflectiver^^, *'?"■■' ^'^ "*'""'"1"' '" contrariam partem

eont™ *""' ""^ ^^'^' 1"'"''' ""«t™ ^Mmx^t

DEMONSTRATIO.

defenT Lt' ^ '•''', ™"*™ oocurrunt. aliquam variationem pati

rarius (fZ f^; P^ ' •'""/"te'" motus motui non sit con-

oSul^/n f ^n^^n^^- '"'^■"*^' "•*■" sui motus amittere

Hef m^.hHf /• 1.9-)- Qu^i^.ob ron' in sola determinatione

het mutatio; sed unms determinationem tantum, puta B, non

.ossumus concpere mutari, nisi A. a quo mutari deberet, fortius

esse supponamus (^«- Ax. 20.). At hoc esset contra hypothesin •

St Z. .•n"'"f "* d^terinationis in uno tantunf fieri non

rm ilr r "^"v', '^^''««''«"t^bus scilicet A et B in contra-

am partem (p,er tlla, quw cap. 2. Dioptric. dicta sunt) et

motum suum integrum retinentibus. Q. E D.

PROPOSITIO XXV. Reg. 2.
Si mole essent imequalia, B nempe majus quam A (vid. Fig.

172

PRINCIPIA PHILOSOPHI/E CARTESIAN^.

PARS II.

173

i^i

r I

V !

hi!

, \

prop 20.), cateris ut pnus positis, tunc solmn A reflectetur, et
utrumque eadem celeritate perget moveri.

DEMONSTRATIO.

Cum A supponatur minus quam B, habebit etiam (j,er Propos.
2L r4) minorem vim qua^ B; cum autem in hac h^^^^^^^^^
ut in pr«cedenti, detur contranetas m ««l^.f t™^*™f„-^;
adeoaue ut in prop. prseced, demonstravmius, in sola determi
natione variatio^ fieri debeat, fiet tantum m A, et non in B
ZT Ax 20)- quare A tantum in contrariam partem a
f^rtiori B reflecteVr, suam integram celeritatem retmendo.
Q. E. D.

EROPOSITIO XXVI.

Si mole et celeritate ^nt inmqualia, B «^'»f .fX^S
auam A (vid. Fig. prop. 20.), motus vero m B duplo celerio,
ZZ in B cc^teri ut prius positis, amboin contrarmn partem
VeflZentur; unoqmque slam, ^uam hahehant, ceW^taiem ret^nente.

DEMONSTRATIO.

Cum A et B versus se invicem moventur, seoundum hypo*esin,
tantundem motus est in uno quam m aho {per CoroU. i.
Pro2 22 iZus); quare motus unius motui alt^nus noncon-
iS^xrlpXolL Prop. 19- hujus), et vires in utroque s«n
Suales (/- Coroll. 2. p'opos.22.kuM.M
nrorsus est similis hypothesi Propositionis 24. hujus, aoeoque
5r:j>sdem "d emonst^r^tionem A et B in co„trar.am partem,
suum motum integrum retinendo, reflectentur. Q. E. V.

COROLLARIUM.

Ex tribus hisce pr^cedentibus Propositionibus clare apparet
quod determinatio unius corporis ^qualem v.m requ rat «
mutetur quam motus; unde sequitur, corpus, quod plus qua
Sdium ^suse determinationis, et plus quam dim.diam par e
"oL amittit, plus mutationis pati, quam ,d, quod totam
suam determinationem amittit.

PROPOSITIO XXVII. Beg,^.

Si mole sint ^quaiia, sed B tantillo cderiu^^TZ VZ
A; non tantum A in contrariam partem reflectetm , sed eium

B dimidiam partem celeritatis, qua A excedit, in A transferet
et amho mque celeriter pergent moveri versus eandem ^^artem. '

DEMONSTRATIO.

A (ex hyp.) non tantum sua determinatione opponitur B sed
etiam sua tarditate, quatenus illa de quiete
participat {per CoroU. Prop. 22. hujus).
Unde, quamvis in contrariam partem refle-
ctatur, et sola determinatio mutetur, non ideo ^
tollitur omnis horum corporum contrarietas ; quare (per Ax. 19 )
et in determinatione et in motu variatio fieri debet. Sed, cum
B ex hypothesi celerius quam A moveatur, erit B (per Propos.
22. hujus) fortius quam A; quare (per Ax. 20.) mutatio iii
A a B procedet, a quo in contrariam partem reflectetur ; Quod
erat primum.

Deinde, quamdiu tardius quam B movetur, ipsi B (per CorolL
1. Propos. 22. hujus) opponitur; ergo tamdiu variatio fieri debet
{perAx. 19.), donec non tardius -quam B moveatur. Ut autem
celerius quam B moveatur, a nulla causa adeo forti in hac
hypothesi cogitur; cum igitur neque tardius quam B moveri
possit, cum a B impellatur, neque celerius quam B, seque ergo
celeriter ac B perget moveri. Porro, si B minus quam dimidiam
partem excessus celeritatis in A transferat, tunc A tardius quam
B perget moveri; Si vero plus quam dimidiam partem, tunc A
celerius quam B perget moveri ; quod utrumque absurdum est,
ut jamjam demonstravimus. Ergo variatio eousque continget,
donec B dimidiam partem excessus celeritatis in A transtuleriti
quam B ( per Propos. 20. hujus) amittere debet ; adeoque ambo
aeque celeriter sine uUa contrarietate pergent moveri versus
eandem partem. Q. E. D.

COROLLARIUM.

Hinc sequitur, quo corpus aliquod celerius movetur, eo magis
determinatum esse, ut, secundum quam lineam movetur, moveri
pergat ; et contra, quo tardius, eo minus determinationis habere.

SCHOLIUM.

Ne hic Lectores vim determinationis cum vi motus con-
tundant, visum fuit pauca adjungere, quibus vis determinationis

174

PRINCIPIA PHILOSOPHI.l-: CARTESIANiE.

PARS ]I.

175

a vi motus distincta explicetur. Si igitur corpora A et C aequalia,

^. et sequali celeritate versus se in-
v5^ vicem in directum mota concipiau-
tur, hsec duo {per Prop. 24.
htijiis) in contrariam partem, suum
motum integrum retinendo, reflec-
tentur, Verum si corpus C sit in
B, et oblique versus A moveatur,
perspicuum est, ipsum jam minus
determinatum esse at se moven-
dum secundum lineam B D, vel
f^Vr» C A. Quare, quamvis sequalem

i ] cum A habeat motum, tamen vis

determinationis C, in directum versus A moti, quje sequalis est
cum vi determinationis corporis A, major est vi determinationis
ipsius C, ex B versus A moti, et tanto major, quanto linea
B A major est linea C A : quanto enim linea B A major est
linea C A, tanto etiam plus temporis (ubi B et A aeque celeriter,
ut hic supponuntur, moventur) requirit B, ut secundum lineam
B D vel C A, per quam determinationi corporis A contrariatur,
moveri possit. Adeoque, ubi C oblique ex B ipsi A occurrit,
determinabitur, ac si secundum lineam A B' versus B' (quod
suppono, ubi in eo puncto est, quo linea A B' lineam B C
productam secat, seque distare a C ac C distat a B) pergeret
moveri. A vero, suum integrum motum et determinationem
retinendo, perget versus C moveri, corpusque B secum pellet,
quandoquidem B, quamdiu secundum diagonalem A B' ad motum
determinatum est, et sequali cum A celeritate movetur, plus
temporis requirit quam A, ut aliquam partem lineae A C suo
motu describat, et eatenus determinationi corporis A, qu«
fortior est, opponitur. Sed, ut vis determinationis ipsius C ex B
versus A moti, quatenus de linea C A participat, aequalis sit
cum vi determinationis ipsius C in directum versus A moti (vel
ex hyp. ipsius A) necessario B tot gradus motus supra A debebit
habere, quot partibus linea B A major est linea C A, tumque,
ubi corpori A oblique occurrit, A in contrariam partem versus
A' et B versus B^ unoquoque suum integrum motum retinente,
reflectentur. Verum, si excessus B supra A major sit, quam
excessus linese B A supra lineam C A, tum B repellet A
versus A^ eique tantum sui motus tribuet, donec motus B ad
motum A se habeat, ut linea B A ad lineam C A, et tantum
motus, quantum in A transtulit, amittendo, perget, versus

quam prius raovebatur partem, moveri. Ex gr. si linea A C
sit ad hneam A B ut 1 ad 2, et motus corpori.s A ad motum
corporis B ut 1 ad 5, tum B transferet in A unum gradum
sui motus, ipsumque m contrariam partem repellet, et B cum
quatuor residuis gradibus perget versus eandem partem, versus
quam prius tendebat, moveri.

PROPOSITIO XXVIII. Reg. 4.

Si corpus A {vld. Fkj. prop. 27.) plane quiesceret, essetmie
paulo majus quam B; qnaamque cum celeritate B moveatur
versiis A, nunquam ipsum A movebit, sed ab eo in contrariam
partem repelletur, suum integrum motum retinendo.

Nota, horum corporum contrarietatem tolli tribas modis: vel ubi unum
alterum secum rapit, et postea .eque celeriter versus eandem 0^^"^
pergunt moveri; vel ubi unum in contrariam partem reflecdtu, et altr
rum suam integram quietem retinet; vel ubi unum in contrariam mrtPm
reflectitur, et aliquid sui motus in aliud quiesceis transfert q^f^^^^^^^^^^
autem casus non datur (ex vi Frop. IS. hujus). Jam igitur e it ^.rP tr
^ni^^ ^^emonstrandum, quod secundum nostram Cothesif ^in^^
mutatio m hisce corporibus contingit. «'"^oi" miuima

DEMONSTRATIO.

Si B moveret A, donec eadem celeritate pergerent ambo
mo.eri, deberet (per Propos. 20. hujus) tantum sui motus in
A transferre quantum A acquirit, et per Propos, 21. hujus)
plus quam dimidiam partem sui motus deberet amittere et
consequenter (per Coroll Propos. 27. hujus) plus etiam quam
(hmidiam partem suae determinationis ; adeoque (per Coroll
Propos 26. huius) plus mutationis pateretur, quam si tantum
suam determinationem amitteret. Et si A su^ quietis ahquid
iimittat, sed non tantum, ut tandem cum B sequaU celeritate
pergat moveri, tum contrarietas horum duorum corporum
non tolletur; nam A sua tarditate, quatenus illa de quiete
partici^at {per CorolL Propos. 22. hu^us) celeritati B con-
trariabitur, ideoque B adhuc in contrariam partem reflecti
lebebit, totamque suam determinationem et partem ipsius motus,
quem in A transtuht, araittet, quae etiam major est mutatio
quam si solam determmationem amitteret. Mutatio igitur secun-
^lum nostram hypothesin, quoniam in sola determinatione est
minima ent quae in hisce corporibus dari potest, ac proinde
iper Prop. 23. hujus) nuUa aha continget. Q. E D

Notandum in demonstratione hujus Propositionis, quod idem

i-i • i'

? t"

» li

176

PRINCIPIA PHILOSOPEIiE CARTESIANyE.

Ptiam in aliis locum habet: nempe nos non cttasse propos. 19.
hums in qua demonstratur, determinationem integram mutan
posse'integro nihilominus manente ipso motu ; ad quanitamen
Ittendi dehet, ut vis demonstrationis, recte percipiatur, Nam in
ProD 23. hujus non dicebamus, quod variatio semper erit
absolute minima, sed minima qu* dari potest TaZ.m autem
mutationem, quce in sola determinatione 'onsistfpos%dar^^^^
qualem in hac demonstratione supposmmus, patet ex Fropos
18. et 19. hujus cum Coroll.

PROPOSITIO XXIX. Reg. 5.

Si cmyus quiescens A (md. Fig. propos 30.) esset mims
Quam B; tum, quantumvis B tarde versus A moveretur, tllud
Tecum movebU, partem sciMcet sui motus ^^^/^^^^^^^^^^
ut ambo postea ceque celerUer moveantur. (Lege AH. oU. rart.

2. Princip.)
In hac Regnla etiam, ut in prrec, tres tantnm casns concipi possent,

fde^qae r^" Propo,. 23. hujuB) tali modo etiam vanar. debent.

DEMONSTRATIO.

Secundum nostram hypothesin B transfert in A (per Propos
21 huius) minus quam diraidiam partem sui motus et {pe,
CoJl Propos. l^hujus) minus quam d mid.am Partem su.
determinationis. Si autem B non raperet secum A, sed m
colrriam partem reflecteretur. totam suam determma^one^
amitteret, et major contingeret var.at.o (^.r (^oroU.Boj^'.^^^
huius) ; et multo major, si totam suam determmationem anutteret
tr^mul partem ipsius motus, ut in tertio casu suppomt,^ ; quare
variatio secundum nostram hypothesm est mimma. Q. h. 1>.

PROPOSITIO XXX. Ueg. 6.

Si rorvus A quieseens esset aceuraUssime cequale eorjwri B
veLlZmoto, partim ab ipso impelleretur, paH.n ah ^pso
in eontrarium partem repelleretur.

Hic etiam, ut in prKcedente, tantum tres casus concipi
poS^ntradT^que demonstrandum erit, nos hic ponere m.raraan.
variationem, quae dari potest.

PAK8 II.

DEMONSTKATIO.

177

■f <i

t.-i

Si corpus B secum corpus A rapiat, donec ambo «>„„»

celenter pergunt moveri, tum tantundem ^"''

motus erit m uno atque in alio (per Fron. /^

i^. hn,m), et {per CoroU. Propos. 27. hujm) rA^w •„

( imidiam partera determinationis araittero ' ^ ^

motus. Si vero ab A in contrariam partem reDellatur tnm
totam suam determinationera amittet, et totamTu „ 1 £

priori (pe, Coroll. Propos. 26. hujus). Sed neutrum horum
contingere potest; nam. si A statura suum retinoret ct dete"
ramationem ipsius B mutare posset, esset necessario TperAxm

anere? I" T' '*"'" r^' '=''"*'•" Vpothesin. Et'ii B secum
raperet A, doneo ambo asque celeriter moverentur B esset

:=m =r rr ss, ssx. «rj£'

PROPOSITIO XXXI. Reg. 7.

molLZfr i ^'■f- ^lS-roP- l"-<^<^-) '■'■'•«".' eandem parlem
noieientur, A qutdem tanhus, II autem illud imequem celenus
da ut ipmim tandem altingeret, esselque A majus quam B sed

m A, tum B tramferet tantum de siio motu in A. ut ambo
,me, eeque celeriter, et in easdem partes progrediJuJrSi
autem econtra excessus magnitudinis in A esset major quam
e.ccessus cMis in B, in conirariam partem ab ipsi reS-
letur, motum omnem suum retinendo.

Lege A,t. 52. Pa.t. 2. Princ. Hic iterum, ut i„ pra^ced., tres
nntum casus ooncip. possunt.

DEMONSTBATIO.

n^^TJ^^f^- ^. ? «P^traiiara partera ab A. ^m {per Propos.
I ; L : •^*'*^ '^^'''"'^ supponitur, reflecti non potest (per

jmdem tal. modo, ut iequali celeritate pe.-gant moveri. fum
ui.m mimma mutat.o cont.nget, ut ex praiced. facile apparet.

"'• - 12

f^:.

178 PRINCIPIA PHILOSOPHLI^ CARTESIAN.E.

Secuna.e partis. B non Potest A nuo minus forte i ,WVc^^^^^
01 ot 9'> fmhis) suDponitur, impellere ( />e/- Ax. JU.), nec auquia
dJ- suo mo u' p i dare; quare (> <^o,M. Propo. U. hujus)
B totun sumn motum retinebit; non versus eandem partem,
LoonTur enim ab A impediri; Ergo {per dla, qim Cap. 2.
ToplZu sunt) in contrariam partem rettectetur, suum mtegrum
motum retinendo (per Frop. 18. Iwjus). Q- A. V.

Nota ciuod hic et in prcecedentihus FroposUionibus hmquam
d.it'X: assun,psi,ni o,nne co,-pus ^ ^^^^^^^^^^^^^:;^
rens a (luo absolute impeditu,; „e utterMS eandem paiem teisu^
;::;V:i, m cont,-Lam ,^on re,-o >n Man. ak.mpa,iem
rePdi debere; quod ut intelligatur, lecje cap. l. Diopt, .

SCHOLIUM.

Hucusciue ad mutationes corporum, qu» ex mutuo impulsu
fiunt explicandas consideravimus duo corpora tanquam ab
omnibus corporibus divisa; nuUa nempe habita ratione corporum
e™undequaqL cingentium. Jam vero ipsorum statum et mutationes
coSrTbtmus pfo ratione corporum, a qmbus undequaque
cinguntur.

PROPOSITIO XXXIl.

Si cormis B undeqiiaque cingatur a corpusculis motis ipsim
j!auTversus o2es partes simul pellentibus, quamdtu mdla
tdia causa occurrit, in eodem loco immotum manehit,

DEMONSTRATIO.

Per se patet h^c propositio : si enim versus aliquam partem
ex impulsu corpusculorum ab una parte venientmm, moveretu .
corpuscda qul illud movent, majori vi pelleren quam aha
nu^ Zd eodem tempore in contrariam partem pellunt, et suu ,
effrctl sortiri nequeunt {per Ax. 20.): quod esset cont.a
hypothesin.

PROPOSITIO XXXIII.

Corpus B, iisdem ut supra positis, vi ciuanlumms parva adve»-
titia, versus quameunque partem ntovert potest.

DEMONSTRATIO.

Orania corpora B immediate tangentia, quia {ex hyp.) iu

PARS II.

179

redectentur 0.eVp"7 28 / /, T ''f "''"''°' '" «''«•» P^^^m
a corporibu ,^ qu;e mud imme b^fV^f '°''"^ ""''P''^ ^ '^«■'tin-o
quantumvis igitir B finlat^r^' *^"^"!',*' **P°»'« deseritur;
ipsum a corpiiLimStr^'''''?'. ''""'' ^'=*'°r«'I'^riturad

quantunivis parva fingatur n iliL • • ■ """^ '''^ ^^^te™».
sit major vi, quam B hahpf »f '"P'"f' P"*"'*' 1»* "on
(ipsum enim ^ullm Lbere vfm 1 PT*"'"''""' '" ««^«n' I'"=o
adh.rendi, jam de"m^n£:virusrrqt Snf f^dS^^r ^

B in contrariam par3pe enlum rtir/-'^'''''"''''""'' '''«"'
huic requali supponebatur) ^e g" "^^, ^oT™ 7« ^! «terna
quantumvis exlgua fingatu; co?n, ifl , -^ ^^ ^^" "' ^^*erna,

niovebitur. Q. E. Z) =■ ' '""^P"' ^ ^'"■^"« qu^mcunque partem

PROPOSITIO XXXIV.

*irT;-f;xsrr;fLr :f"' ""^■'''^*'^ ceienus^nove,,,

DEMONSTRATIO.

cJdT^TrL^^p^ellufrauamv- " ,r--. -^P- B versus
vis externa B movere potlst ZnT"'*° "f^^^J ^^itentur, quam
vim habent, ^««^«"^0 t quT iderB^r'^^^-' "°""'''J°^«"'
-epe lh,nt, omnes sua. '^1^™!":^ tvLl irS 1"^^, P"'''"
■stendis impendent, nec ei {per pJZt Z t , '!' '"''^"
celentatera tribuent. Ergo cum n.rnT^r ^- ^"J"'^ «''«"ara
caus» supponantur B a nnl?.,^r **''* «"■cumstanti» sive

aliquid celeritat s 'accinier a.. ^ .•^";«='' Pr^^r vim externam,
non poterit celerius 2 t ",^7^,^ i^ ^: 8- P^^rt. 1.
Q. E. D. ' ' "' " ^" externa impulsum est.

PROPOSITIO XXXV.

y-S ZZJs f J' ^S" frt """'"'■' '— '"

'"•eipit, non autem a TlZ-na ^ "' ""^''"''' "'''Situ,;

180

PRINCIPIA PHILOSOPHIiE CARTESIANJE.
DEMONSTRATIO.

PARS 11.

181

Corpus B, quamvis admodum magnum fingatur impul^^^^
[pe,- Ax. 8. P«rt. 1. P^f^P g^ter hanc nulte alisB causae

ni/.i7 determinaiioms. et consequenter (l^^ ™ 1 Xon--

^ro;«)8««o«« demomtracimm, et ex modo, quo 33. p,op.demon
stravimus, clare videre est.

PEOPOSITIO XXXVI.

DEMONSTRATIO.

r„ rfun. .patium «Bq"»! ~P°« ">•"" P°'"'' ''""^ ■""

tam est.

sit corporibus plenum {per Propos. 3 hujus). Dico itaque spa-
tium, per quod manus nostra sic moveri potest, a corporibus
repleri, quae iisdem, quibus dixi, conditionibus movebuntur Si
enim negas, ponantur quiescere, vel alio modo moveri ' Si
quiescunt, necessario motui manus tamdiu resistent ( per Frop
14. hujus), donec ejus motus ipsis communicetur, ut tandem
cum ipsa versus eandem partem aequali cum celeritate movean-
tur {per Propos. 20. hujus). Sed in hypothesi ponuntur non
resistere ; ergo haec corpora moventur ; quod erat primwn.

l^orro ipsa versus omnes partes moveri debent. Si enim
negas, ponantur versus aliquam partem non moveri, puta ab
A versus B Si ergo manus ab A versus B moveatur, neces-
sario corporibus motis {per primim partem hujus), et quidem
secundum tuam hypothesin alia determinatione," ab ipsa manus
determmatione diversa, occurret; quare ipsi resistent ( /;^/- Pro»
14 hujus), donec cum ipsa manu versus eandem partem move-
antur {per Prop. 24. et Schol. Propos. 27. /../^.): Atqui manui
(per hyp.) non resistunt, ergo versus quamcunque partem
movebuntur; quod erat secundum.

Rursus haec corpora aequah inter se vi
ceJeritatis versus quamcunque partem move- <
buntur. Si enim supponerentur, non gequali
VI celeritatis moveri ; ponantur, qu« moventur
ab A versus B, non tanta vi celeritatis
moveri, quam quae ab A versus C moventur.
Quare, si manus eadem illa celeritate (sequali
emm motu versus omnes partes sine resistentia moveri posse
supponitur), qua corpora ab A versus C moventur, ab A versus
13 moveretur; corpora ab A versus B mota tamdiu manui
resistent {per Propos. 14. hujus), donec cum manu «quali vi
celeritatis moveantur {per Propos. 31. hujus). At hoc est contra
hypothesm; ergo ^quali vi celeritatis versus omnes partes
movebuntur; quod erat tertiuni.

Denique, si corpora non a^quali cum manu vi celeritatis
moverentur aut manus tardius vel minori vi celeritatis, aut
celerius, vel majori vi celeritatis, movebitur, quam corpora. Si
prius, manus resistet corporibus, ipsam versus eandem partem
sequentibus (^er Propos. 31. hujus). Si posterius, corpora, qua>
manus sequitur, et quibuscum versus eandem partem movetur
ipsi resistent {per eandem) : quod utrumque est contra hypothesin'
l^rgo cum neque tardius neque celerius mcveri potest manus,
aequali vi celeritatis ac corpora movebitur. Q E D

182

PRINCIPIA PHILOSOPHI.E CARTESIAN.1^:.

Si quwris, ciir (equali vi celeritatis, non vero ahsolute cequall
celeritate dico; leqe Scholium CorolL Prop. 27. hujus. SideimJe
quceris, an nianus, dum ex. gr. ab A versus B movetur, non
resistat corporibus eodem iempore a B versus A cequaUvi motis;
lege Propos. 33. hujus, ex qua infeliiges, eorum vim compensan
vi corporum (hcec enim vis per 3. part. hujus Prop. illicequalis
est), qufe ab A versus B cum, manu eodem tempore moveniur.

PROPOSITIO XXXVII.

Si corpus aliquod, puta A, a quacumque parva vi versus
quamcunque partem moveri pofest, illud necessario cingitur a
corporibus, quw cequali inter se celeritate moventur.

DEMONSTRATIO.

Corpiis A imdequaque a corporibus cingi debet {per Propos.
6. hujus), iisque versus quamcunque partem a?qualiter motis.
Si enim quiescerent^ non a quacunque parva vi corpus A versus
quamcunque partem (ut supponitur) moveri posset, sed ad
minimum a tanta vi, quse corpora, ipsum A immediate tangentia,
secum movere posset {per Ax. 20. /lujus). Deinde, si corpora,
a quibus A cingitur, majori vi versus unam partem moverentur,
quam versus aliam, puta a B versus C, quam a C versus B,

cum undequaque a corporihus

0^^ motis cingatur {ut jam.;am de-
monsfravimus) ; nccessario {per

id, quod Prop. 33. demonstra-
vimus) corpora, a B versus C mota, A versus eandem partem
secum ferrent. Adeoque non qusecunque parva vis sufficiet ad
A versus B movendum, sed prsecise tanta, quse excessum motus
corporum a B versus C venientium suppleret {per Ax. 20.);
quare sequali vi versus omnes partes moveri debent. Q. E. D.

SCHOLIUM.

Cum h^ec contingant circa corpora, quse Fluida vocantur,
sequitur, corpora fluida illa esse, quse in multas exiguas particulas,
et sequali vi versus omnes partes motas, sunt divisa. Et, quamvis
ill^e particul» a nullo vel lynceo oculo conspici possint, non
tamen erit negandum id, quod modo clare demonstravimus.
Satis enim ex antedictis Propp. 10. et 11. evincitur talis Naturse
subtilitas^ quge (ut jam sensus omittam) nulla cogitatione deter-

PARS II.

183

minan potest aut attmgi. Porro, cum etiam ex pr^cedentibus
satis constet, quod corpora sola sua quiete aliis corporibus
resistant, et nos in duritie, ut sensus indicant, nihil ahud per-
cipiamus, quam quod partes corporum durorum motui manuum
nostrarum resistant; clare concludimus, illa corpora, quorum

rr^^d^T. "i^ Ti"''/^. '',. "^"^"" quiescunt, esse dura Lege
Art. 54, 55, o6. Part. 2. Princip. ^

iif]

i I

||{

^■1

PARS III.

185

K»

PRINCIPIA

MORE GEOMBTRICO
D E M 0 N S T R A T A.

PARS III.

Principiis rerum naturalium universalissimis sic expositis,
pergendum nunc est ad illa, qu^ ex ipsis sequuntur, expli-
canda. Verumenimvero, quandoquidem ea, qui^ ex iis principns
sequuntur. plura sunt, quam mens nostra unquam cogitatione
perlustrare poterit, nec ab iis ad una potuis quam aha conside-
randa determinemur ; pr^cipuorum Pheenomeno^n, quorum causas
hic investigabimus, brevis historia ante omnia ob oculos ponenda
est. Hanc autem habes ab Artic. 5. usque ad lo Part. 6.
Princip. Et ab Art 20. usque ad 43. proponitur hypothesis,
quam Cartesius commodissimam judicat, non tantum ad Pliseno-
mena coeU inteUigenda, sed etiam ad eorum causas naturaies

indagandas. . . . • . n- j „,

Porro cum ad Plantarum vel Hommis naturam mteUigendam
optima Via sit, considerare, quo pacto paulatmi ex semmibus
nascantur et generentur; taUa principia erunt excogitanda,
qu^ valde simpUcia et cognitu faciUima sunt ; ex quibus,
tanquam seminibus quibusdam, et sidera, et terra et demque
omnia, quee in hoc mundo aspectabiU deprehendimus onn
potuisse demonstremus; quamvis ipsa nunquam sic orta esse

probe sciamus. Hoc enim pacto eorum naturam longe meUus
exponemus, quam si tantum, quaUa jam sunt, descilberemus.
Dico, nos quaerere pnncipia simpUcia et cognitu facilia ; taUa
enim nisi smt, ipsis non indigebimus; nempe quia ea tantum
de causa semma rebus affingemus, ut earum natura nobis
tacilius innotescat, et Mathematicorum more a clarissimis ad
damus ''"'''' ^^ ^ s™Plicissimis ad magis composita ascen-

Dicimus deinde, nos taUa principia qu^rere, ex quibus et
sidera, et terram, etc. oriri potuisse demonstremus. Tales enim
causas, quae tantum sufficiunt, ut passim ab Astronomis fit, ad
Phaenomena coeh explicanda, non qusrimus; sed tales, qu^
etiam ad cognitionem eorum, quae sunt in terra (nempe quia
omnia, quae supra terram observamus contingere, inter Phienomena
JNaturae recensenda judicamus. nos ducant. Hse autem ut
inveniantur, sequentia observanda sunt in bona Hypothesi :

dic^tion^* """'^^^ ^^^ ^^ tantum considerata) implicet contra-

II. Ut sit simplicissiraa, quae dari potest.

III. Quod ex secundo sequitur, ut sit cognitu faciUima.

IV. Ut omnia, quae in tota Natura observantur, ex ipsa
aeduci queant, ^

Diximus denique, nobis licere Hypothesin assumere, ex qua,
tanquam ex causa, Naturae Phaenomena deducere queamus ;
quamvis ipsa sic orta non fuisse, probe sciamus Quod ut
mtelligatur hoc utar exemplo. Si quis in charta lineam curvam,
quam larabolam vocamus, descriptam inveniat, et ipsius natu-
ram mvestigare velit, sive is supponat, iUam lineam ex Cono
aliquo prius sectam, et deinde chart^e impressam, sive ex motu
duarum Imearum rectarum descriptam, sive aUquo alio modo
ortam tuisse pennde est ; modo ex eo, quod supponit, omnes
propnetates Parabolae demonstret. Imo, quamvis sciat, iUam in
charta ex impressione secti Coni ortum habuisse ; poterit nihUo-
miniis ad Iibitum aliam causam fingere, qu^ ipsi commodissima
videtur, ad omnes Parabolae proprietates explicandas. Sic etiam
nobis ad dehneamenta Natura^ explicanda, hypothesin aUquam
aa libitum assumere Ucet, modo ex ipsa omnia Naturae Phgeno-
mena per Mathematicas consequentias deducamus. Et, quod
magis notatu dignum est, vix aliquid assumere poterimus, ex

^■1

Im.

186

PRINCIPIA PHILOSOPHI^, CAKTESIAN.K.

PARS iri.

187

ano non idem effectus, quamquara fortasse operosius, per
Natur» Leges supra explicatas deduci poss.nt. Cum emm earum
Leium opf materia formas omnes, quarum est capaK, suc-
cessw" assumat; si formas istas ordine cons.deremus, tandem
ad mam qua> est hujus mundi, poterimus dovemre ; adeo ut
nihil erroris ex falsa hypothesi sit timendum.

POSTULATUM.

Petitur ut concedatur, omnem illam materiam, ex qua hic
mundus aspectabilis est compositus, fuisse imt.o a Deo d.v.san,
r narticuL quam proxime inter se ^quales; non qu.dem
phS q^ia plures^ globuli simul juncti spatium cont.n.mm
non rTpknt sed in partes alio modo figuratas, et magn.tud.ne
mJdiocres sive medias inter illas omnes, ex qmbus ja.n c«h
Ique astra componuntur ; easque tantundem n.o tus •" se habu..se
nuantum iam in mundo reperitur, et aiquahter fmsse motas,
tum irgu as circa propria sua centra, et separat.m a se mutuo,
tTut corpus fluidum componerent, quale c<«lum esse putamus;
tum etTam plures simul circa alia quaedam puncta, seque a sc
nrtuo remota, et eodem .nodo disposita. ac jam sunt centra
Sxar.1 nec ^on etiam circa alia aUquanto plura, qu« ^quent
Sun™ Planetarum; sicque tot varios vorUces componeren .
quot jam astra sunt in mundo. V.de Figuram Art.c. 47. Fa.t,

^'Stvpothesis in se spectata nullam in-plicat contradi-
ctioP^m rihil enim materi» tribuit pr.-eter d.v.s.b.htatem et
motum-' las modificationes jam supra den.onsrav.mus

maer"a reVr existere; et, q«- ^-^---^tf mJificrtiont
et terrre unam eandemque, esse ostend.mus, has modificatione^
[n totrmateria fuisse, sine uUius contradict.on.s scrupulo sup-

TrdSTc hypothesis simpUcissima, quia nullam supponit
in^quaUtatem .neque dissimiUtud.nem .n prt.cuhs, n qu,.^
materia in initio fuerit divisa, neque et.am m earum .not.. . e>
quo sequitur, hano hypothesin et.am esse cogmtu fec to^
Quod idem etiam patet ex eo, quod n.h.l per hanc hypothes n
in mate-ia supponitur fuisse, prseter .d, quod cmhbet spont.
ex Tlo materi^ conceptu innotescit, divisibiUtas n.m.rum ae

""Quoi^^alrem ex ipsa omnia, qua, in Nat..ra observant.n,
deduci queant, reipsa!^ quoad fieri potest, ostendere conab.mur.

dquo sequent. ord.ne. Primo fluiditatem Ccelorum ex ipsa
(leducemus, et quomodo ea causa sit lucis, explicabimus. Dei.ide
a(l naturam Sol.s pergemus, et simul ad ea, qu» i.. SteUis
ftxis observantur. Postea de Cometis, et tandem de Planetis
eorumque Phsenomenis dicemus. ""«"s,

DEPINITIONES.

I. Per mipticam inteUigimus illam partem vorticis, wse
(lum gyi-at circa axem, maxinium ciiculuni describit. "

II. Per Polos intenigim..s partes vo.-ticis, qu» ab Ech-ptica
sunt remotissimae, s.ve q.iic minimos describunt circulos.

Ifl. Per Comtum ad motum .,on intelligimus aliquam
cog.tationem, sed tantum, quod pars materia. ita est sita et
ael n.otum incitata, ut revera esset aliquo itura, si a nulla
c.usa impediretur.

IV. Per Angulum intelligimus, quicquid in aliquo cornoi-e
ultra hgurara sphaericam prominet.

AXIOMATA.

ne^ueu^t""^^^ ^'°''"" *™"' "'""''*' ^P'"'*'""' continuum occupare

, n. Materi* portio in partes angulosas diviss, si partes ipsius
c.rca propna sua centra moveantur, majus spatium requirit,
(|uam si omnes .ps.us partes quiescerent, et omnia earum latera
>o .nvicem immediate tangei-ent.

vi^ividitaT "'"^®"* '^"° '"''""' ®^*' e° '■acilius ab eadem

IV. Partes materia?, qua; sunt in motu versus eandem
Ij.irtem, et a se invicem in ipso motu non recedunt, non sunt

PROPOSITIO T.

PaHes matence, in quas pvimo fmt dicisa, non erant rofundce
•^'•( angulosce. *

188

PRINCIPIA PHILOSOPHIiE CARTESIANiE.

DEMONSTRATIO.

Materia tota in p.rtes «quales et s.m^es »b 'n.t o u,t dm a

fuerunt rotundK; atque adeo [per Defin. 4) angulosae Q. K D.

PROPOSITIO II.

Vis mm effecit, ut materice parliculce circapropria centra
^^oc^'eZ; siLl effecit, ut parlicularum anguh muluo occursu
attererentur.

DEMONSTRATIO.

Tota materia in initio in partes '»<l"-les (/.«• Mat)
ataue anoulosas (/)«;'• Projjos. 1. hujus) fuit divisa bi itaqut,
t IL Xerint Uveri 'circa propria centra anguh «-»
non attriti fuissent, necessano [per Axtom. 2.) tota materia
Zu spaiura occupare debuisset. quam cum quiescebat ; atqm
hoi esttbsurdum (%• Prop.^i. Pa.^ 2.) ; ergo earum anguh
fuerunt attriti, simulac movcn ccepermt. y. i^. U-

Heliqua desideranlur.

A P P E N D I X,

continens

C 0 G I T A T A

METAPHYSICA

in qiiibus

difficiliores, quae in Metaphysices tam parte Generali,

quam Speciali, circa Ens ejusque Affectiones, Deum ejusque

Attributa, et Mentem humanam occurrunt,

quoestiones breviter exphcantur

Aiifhore

■i

BENEDICTO de SPINOZA,

AMSTELODAMENSL

A P P E N D 1 C 1 S

' 1]

COGITATA METAPHYSICA

C 0 N T 1 N E N T 1 S

P A B S I.

In qua jJrwcijJua, qtue in jJarte Metaphysices (jenerali, circa Em
ejusque Affectiones viilgo occurrunt, hreviter explicantur. *

CAP. I.

De Ente Reali, Eicto, et Rationis.

De definitione hujus Scientise nihil dico, nec etiam circa
quae versetur; sed tantum ea, quae obscuriora sunt, et
passrni ab Authoribus in Metaphysicis tractantur, exphcare'hic
est animus.

In Vers Belg. haec adduntur : H Eyndt en oogmerk dezes Hooftdeels is,
te betoonen dat de gemeene RedenkonH en Wijshegeerte alleenlijk maar die-
nen om de gejteugenis te oeffenen, en die te rerst^-rken ; op dat uy de dingen,
(iie swervende, en zonder orde of fzamenhanging, door de zinnen werden
vertoont, en voor zoo veel ny alleenlijk daur van door de zinnen konnen
werden aangedaan, tvel onthouden; maar niet datze dienen om H verstant
te oeffenen. I. e. in hac parte demonstratur, logicara et philosophiam quse
vujgo lerantur, rebus disponendis et memoria tenendis, non autem intel-
iigendis inservire.

192

COGITATA METAPHYSICA.

PARS I. CAP I.

193

Entis de- Incipiamus igitur ab Ente, per quod intelligo

fimtio. j^i Q^^ig^ qnod, ciim clare et distincte percipitur,

mcessario existere, vel ad minimum posse existere, reperimus.

Chimfcrani, j]x hac autem (lefinitione, vel si mavis descrip-

i^^FnsBa- *^o"®' sequitur, quod Chimcera, Ens pctum, et Ens

^iont non Rationis nullo modo ad entia revocari possint. Nam

esse entia. CMmcera ^ ex sua natura existere nequit. Ens

vero fictum claram et distinctam perceptionem secludit ; quia

homo ex sola mera libertate, et non, ut in falsis, insciens, sed

prudens et sciens connectit, quse connectere, et disjungit, quaj

disjungere vult. Ens denique Butionis nihil est praeter modum

X cogitandi, qui inservit ad res intellectas facilius retinendas,

explicandas, afque imaginandas. Ubi notandum, quod per modum

cogitandi intelHgimus id, quod jam Schol. Propos. 4. part. 1,

explicuimus, nempe omnes cogitationis affectiones, videlicet

intellectum, Ifetitiam, imaginationem, etc.

Qxutms co- Quod autem dentur quidam modi cogitandi, qui

mtandi mo- jj^serviunt ad res firmius atque facilius retinendas,

mamns^' ct ad ipsas, quando volumus, in mentem revocandas,

aut menti prtesentes sistendas. satis constat iis,

qui notissima illa regula Memoriae utuntur : qua nempc ad rem

novissimam retinendam et memoriic imprimendam ad aliam

nobis familiarem recurritur, quae vel nomine tenus vel re ipsa

cum hac conveniat. Hunc similiter in modum Philosophi res

omnes naturales ad certas classes reduxerunt, ad quas recurrunt,

ubi aliquid novi ipsis occurrit, quas vocant (jenus, species. etc.

Quibus co- Ad rem deinde explicandam etiam modos cogi-

gUandi mo- ^^^^j habemus, determinando scilicet eam per

> pucemm' comparationem ad aliam. Modi cogitandi, quibus

id efficimus, vocantur tempus, numerus, wensura,
et si quse adhuc aha sunt. Horum autem tempus inservit
durationi explicandae, numerus quantitati discretre, mensura
quantitati continuae.

Quibus co- Denique, cum assueti simus omnium, quae intel-

gitandi mo- ijgimus^ etiam imagines aliquas in nostra phantasia

ginlmuT' depingcre ; fit, ut non-entia positive, instar entiuni,

/imaginemur. Nam mens in se sola spectata, cum

» Xota, qaod nomine Chiinierae hic et in seqq. intelligatur id, cujus
natara apertam iuvolvit eontiadictionem, ut lusias explicatur Cap. 3.

sit res cogitans non majorem habet potentiam ad affirmandum
quam ad negandum ; imaginari vero cum nihil aliud sit, quam
ea, quae m cerebro reperiuntur a motu spirituum, qui in sensibus
ab objectis excitatur, vestigia sentire, talis sensatio non nisi
confusa affirmatio esse potest. Atque hinc fit, ut omnes modos,
qmbus mens utitur ad negandum, quales sunt cmcitas, extremi-
tas sive fims, terminus, tenebrce, etc, tanquam entia imaginemur.

Unde clare patet, hos modos cogitandi non esse ^Wm Bati-
ideas rerum, nec ullo modo ad ideas revocari posse • ''^''* ^"''
quare etiam nullum habent ideatum, quod necessario ""Ltl' ^t''
existit, aut existere potest. Causa autem, ob quam Znen^j^ro
tii modi cogitandi pro ideis rerum habentur, est "'^ ^'«^^-
quia ab ideis entium realium tam immediate profi- "^*^"'"'
ciscuntur et oriuntur, ut facillime cum ipsis ab iis, qui non
accuratissime attendunt, confundantur ; unde etiam nomina ipsis
imposuerunt, tanquam ad significandum entia extra mentem
nostram existentia, qua3 Entia, sive potius Non-entia, Entia
Kationis vocaverunt.

Hincque facile videre est, quam inepta sit illa Maiedividi
divisio, qua dividitur Ens in ens ReaJe et ens ^"^^ *« -'^^«^^
Rationis ; dividunt enim Ens in Ens et Non-ens '^ -'^«^*^'»^'*-
aut m Ens et modum Cogitandi. Attamen non miror, Philosophos
verbales sive grammaticales in similes errores incidere : res enim
ex nommibus judicant, non autem nomina ex rebus. \

Nec minus inepte loquitur, qui ait, Ens Rationis Ens Ratio-
non esse merum Nihil. Nam si id, quod istis nomi- ^^* ^^^omodo
nibus significatur, extra intellectum qu^erit, merum ^t^/S
Nihi esse reperiet; si autem ipsos modos cogitandi e77uomX'
mteiligit, vera entia Realia sunt. Nam cmn rogo ^ ^^«^^.
quid sit species, nihil aliud qu.^ro, quam naturaili istius modi
cogitandi qui revera est Ens, et ab alio modo cogitandi
distmgmtur ; verum hi modi cogitandi idea^ vocari non possunt
neque veri aut falsi possunt dici, sicut etiam amor non potest
verus aut falsus vocari, sed bonus aut malus. Sic Plato, cum
aixit, hommem esse animal bipes sine plumis, non magis erravit
quam qm dixerunt, hominem esse animal rationale. -Nam Plato
non minus cognovit, hominem esse animal rationale, quam cieteri
cognoscunt; yerum ille hominem revocavit ad certam classem,
ut quando veUet de homine cogitare, ad illam classem recurrendo
cujus facile recordari potuerat, statim in cogitationem hominis
mcideret. Imo Aristoteles gravissime erravit, si putavit se illa

III
^^* . 13

194

COGITATA METAPIIYSICA.

PARS I. CAP. 1.

% sua definitione humanam essentiam adsequate explicuisse ; an
vero Plato bene fecerit, tantum quaeri posset. Sed hsec non
sunt hujus loci.

In Rerum Ex omnibus supradictis inter ens Reale et entis

tnvesHgatto- jjationis Ideata nullam dari convenientiam apparet.

Realia cum Unde etiam facile videre est, quam sedulo sit

entihus Ra- cavendum in investigatione rerum, ne entia Realia

tionis non q^-j^ entibus Rationis confundamus. Aliud enim est ,

confundenda. • • • , r i • j -i, -

' inquirere m rerum naturam, ahud m modos, quibus

res a nobis percipiuntur. Haec vero si confundantur, neque
modos percipiendi, neque naturam ipsam inteUigere poterimus ;
imo vero, quod maximum est, in causa erit, quod in magnos
errores incidemus, quemadmodum multis hucusque contigit.

Quomodo Notandum etiam, quod multi confundunt ens
Ens Rattoms Rationis cum ente Ficto ; putant enim ens Fictum
Ens Fictum etiam esse ens Rationis, quia nullam extra mentem
distinfjuantur. habet existentiam. Sed si ad entis Rationis et entis
Ficti definitiones modo traditas recte attendatur, r^perietur inter
ipsa, tum ex ratione causa^, tum etiam ex eorum natura, absque
respectu causse, magna differentia. Ens Fictum enim nihil ahud
esse diximus, quam duos terminos connexos ex sola mera voluntate
sine ullo ductu Rationis; unde ens Fictum casu potest esse
verum. Ens vero Rationis nec a sola voluntate dependet, nec
ullis terminis inter se connexis constat, ut ex definitione satis
fit manifestum. Si quis igitur roget, an ens Fictum ens Reale
sit, an vero ens Rationis, tantum repetendum atque regerendum
est id, quod jam diximus, nempe male dividi Ens in ens Reale
et ens Rationis; ideoque malo fundamento quseritur, an ens
Fictum ens Reale sit, an vero Rationis : supponitur enim omne
Ens dividi in ens Reale et Rationis.

Entis divisio. Sed ad nostrum propositum revertamur, a quo
videmur utcunque jam deflexisse. Ex Entis definitione,
vel si mavis descriptione, jam tradita facile videre est, quod Ens
dividendum sit in ens, quod sua natura necessario existit, sive
cujus essentia involvit existentiam, et in ens, cujus essentia
non invoMt existentiam nisi imssihilem. Hoc ultimum dividitur
in Substantiam et Modum, quorum definitiones part. 1. Art. 51.
52. et 56. Princ. Philos. traduntur ; quare non necesse est eas
hic repetere. Sed tantum notari volo circa hanc divisionem,
quod expresse dicimus, Ens dividi in Substantiam et Modum,
non vero in Substantiam et Accidens: nam Accidens nihil est

195

distincte Vo^r^.^^^l.^.ZTL^^^^:''' '«"•' ^^^

CAP. II.

Quid mt esse Esmitim, qtud esse ExisterUiw, quid
esse Idece, quid esse PotenticB.

i^Z^^^Z^^^^^^rTtr' ^" <}-*"- intelligendum sit,
su5.a„tirrL^^^^^^^^^ ea. ,„. de

in r^hn!"™ T"'"'^'' !=«nti"ere id quod fomaliter Creaturas

attributa habere, quibus omnia creata eminentiori '""'««"'^'•-
modo^contmeantur; ..i, Part. 1. Axiom. 8. et CoroU. 1 Prop
12. Ex. gr. extensionem clare concipimus sine uUa existe^ttf '
ideoque, cum per se nullam habeat vim existendi, aDeo creatim '
esse demonstravimus ( Prop ultima »«,-/ l ^ vl ■ P^^eatam

Su"? T'''="°"'^ ^^^^^'^^'^'^''.^z:r^.

cogebaniur, Deo aliquod kftributltr ^ quoi 0^^ teS
perfectiones excellentiori modo continet (^hol. pZTZh^^
quodque vices materiie supplere potest. ^ ^ ^■''

omr,;; i!'"".- ^^'P^.""" ''^•^"e omnia alia intelligere • hoc est
omma object.ve etiam in se habere (paH. 1. Prop '^ ) "'*'

Hberiate^^unTalsTpTrari.""'" " ' ^"""^"« ^ ^'>-'"^X

196

COGITATA METAPHYSICA.

PARS I. CAP. II.

197

Quid »it esse Ex his itaque clare videre est, quid per illa

essenti(B, quatuor intelligendum sit. Primum enim, esse scilicet

'idlT^Z' Essenti(B, nihil aUud est quam modus ille, quo res

potentice. creat^e in attributis Dei comprehenduntur ; esse

deinde Idece dicitur, prout omnia objective in idea Dei conti-

nentur; esse porro Potentice dicitur tantum respectu potentiae

Dei, qua omnia nondum adhuc existentia ex absoluta Hbertate

voluntatis creare potuerat; esse denique Existentice est ipsa

rerum essentia extra Deum, et in se considerata, tribuiturque

rebus postquam a Deo creatae sunt.

HdEc quatuor Ex quibus clare apparet, haec quatuor non

a se invicem (jjstingui inter se, nisi in rebus creatis ; in Deo

17 m^f/n vero nullo modo. Deum enim non concipimus fuisse

creaturis. - potentia in aUo, et ejus existentia ejusque intellectus

ab ejus essentia non distinguuntur.

Ad qucestio- Ex his facilc ad quaestiones, quae passim de

nes quasdam essentia circumferuntur, respondere possumus.

tlnonTelur Qusestiones autem hc^ sunt sequentes: an essentia

' distinguatur ah existentia; et, si distinguattir, an

sit aliquid diversum ah idea; et, si aliquid diversum ah ^dea

sit an haheat aliquod esse extra intellectum; quod postremum

sane necessario fatendum est. Ad primam autem sub distinctione

respondemus, quod essentia in Deo non distinguatur ab existentia,

quandoquidem sine hac illa non potest concipi ; m caeteris autem

essentia differt ab existentia : potest nimirum sine hac concipi.

Ad secundam vero dicimus, quod res, quse extra mtellectum

clare et distincte, sive vere concipitur, ahquid diversum ab idea

sit Sed denuo qu^ritur, an illud esse extra intellecium sit a se

ipso an vero a Deo creatum. Ad quod respondemus, essentiam

formalem non esse a se, nec etiam creatam; hsec duo emm

supponerent, rem actu existere ; sed a sola essentia divma

pendere, in - qua omnia continentur; adeoque hoc sensii ns

assentimur, qui dicunt essentias rerum seternas esse. guseri

adhuc posset, quomodo nos, nondum intellecta natura Dei, rermi

essentias intelligamus ; cum illae, ut modo diximus, a sola Dei

natura pendeant. Ad hoc dico, id ex eo oriri quod res jani

creat^ sunt: si enim non essent creatse, prorsus concederem,

id impossibile fore, nisi post naturae Dei adaequatam cognitionem ;

eodem modo ac impossibile est, imo magis impossibile quam,

ex nondum nota natura Parabolae, naturam ejus ordmatmi

appHcatarum noscere.

Porro notandum, quod, quamvis essentise modo- Cufauctorin
rum non existentium in illorum substantiis compre- ^^fi^^f^one
hendantur, et eorum esse essentice in illorum substantiis DeTatiributa
sit, nos tamen ad Deum recurrere voluimus, ut recurrit.
generahter essentiam modorum et substantiarum expHcaremus,
et etiam, quia essentia modorum non fuit in iHorum substantiis,
nisi post earum creationem, et nos esse essentiarum seternum
quaerebamus.

Ad haec non puto operae pretium esse, hic Au- Cur aliorum
thores, qui diversum a nobis sentiunt, refutare,.nec ^^fi^^^i^nes
etiam eorum definitiones aut descriptiones de essentia "^^^tJ^t^^'
et existentia examinare : nam hoc modo rem claram
obscuriorem redderemus. Quid enim magis clarum, quam, quid
sit essentia et existentia, intelHgere; quandoquidem nuHam
definitionem aHcujus rei dare possumus, quin simul ejus essen-
tiam expHcemus.

Denique, si quis Philosophus adhuc dubitet, an Qnomodo
essentia ab existentia distinguatur in rebus creatis, ^'^*^^<^t^o .*»*-
non est quod multum de definitionibus essenti» et ^Zt^!''i^un^
existentiae laboret, ut istud dubium toUatur; si tiam faciie
enim tantum adeat statuarium aHquem autfabrum af^discatur.
Hgnarium, iHi ipsi ostendent, quomodo statuam nondum existen-
tem certo ordine concipiant, et postea eam ipsi existentem
praebebunt.

CAP. III.

De eo, quod est Necessarium, Impossibile, Possihile, et Con-
tingens.

Natura entis, quatenus ens est, sic expHcata, ad Quid hic
aHquas ejus aifectiones expHcandas transimus ; ubi ^^*' ^ff^^^jj?-
notandum venit, quod per affectiones hic inteUigi- ^ndmnsit.
mus id, quod aUas per attrihuta denotavit Carte-
sius in part. 1. Princ. Philos. art. 52. Nam Ens, quatenus ens
est, per se solum, ut substantia, nos non aificit ; quare per
aUquod attributum expHcandum est, a quo tamen non nisi
Ratione distinguitur. Unde non satis mirari possum iUorum
ingenia subtiUssima, qui medium quaesiverunt, non sine magno
detrimento veritatis, inter Ens et NihU. Sed in eorum errorem
refutando non morabor, quandoquidem ipsi, ubi taUum atfectio-
num definitiones tradere moUuntur, in vana sua subtUitate
prorsus evanescunt.

W*^

198

COGITATA METAPHYSICA.

PAKS I. CAP. III.

Mectionum Nos igitur rem nostram agemus, dicimusque
definiUo. ^^^^^ affectiones esse qucedam attributa, suh quihus
uniuscujusque essentiam vel existentiam intelliyimus, a qua tamen
non nisi Ratione distinguuniur. De his quasdam (non enim omnes
pertractare mihi assumo) hic explicare, et a denominationibus,
quae nuUius entis sunt affectiones, separare conabor. Ac primo
quidem agam de eo^ quod est necessarimn et impossihile.

Quot modis Duobus modis res dicitur necessaria et impossi-

necessaria^et ^^^® * ^^^ respectu suje essentiae, vel respectu causse.

impossihilis. Respectu essentiae Deum necessario existere novi-

mus; nam ejus essentia non potest concipi sine

existentia: Chimaera vero respectu imphcantiae su^ essentiee

non potis est, ut existat. Respectu causse dicuntur res, e. g.

materiales, esse impossibiles aut necessariae : nam si tantum ad

earum essentiam respicimus, illam concipere possumus clare et

distincte sine existentia ; quapropter nunquam existere possunt

vi et necessitate essentiae, sed tantum vi causae, Dei nempe

omnium rerum creatoris. Si itaque in decreto divino est, utres

aliqua existat, necessario existet ; sin minus, impossibile erit ut

existat. Nam per se manifestum est, id quod nuUam causam,

internam scilicet aut externam, habet ad existendum, impossi-

bile esse ut existat : atqui res in hac secunda hypothesi poni-

tur talis, ut neque vi suae essentiae, quam per causam internam

intelHgo, neque vi decreti divini, unicae omnium rerum caus^e,

extemae, existere possit ; unde sequitur, res, ut in sec. hyp.

a nobis statuuntur, impossibiles esse ut existant.

Chimfrram XJbi notandum venit, V. Chimaeram, quia neque

commodo ens •„ :^i.^ii^„i. x • • • i- i •

Verbale ^^ mtellectu est neque m imagmatione, a nobis ens
vocari. Verbale commode vocari posse; nam ea non nisi
verbis exprimi potest. Ex. gr. Circulum quadratum
verbis quidem exprimimus, imaginari autem nuUo modo, et
multo minus intelligere possumus. Quapropter Chimaera praiter
verbum nihil est, ideoque ImpossibiHtas inter affectiones entis
numerari non potest: est enim mera negatio.

Bes «^^^^»- 2®. notandum venit, quod non tantum rerum

es^entlamet creatarum existentia, verum etiam, ut infra in sec.

existentiam, part. evidentissime demonstrabimus, earum essentia

rt Deo et natura a solo Dei decreto dependet. Ex quo

dependere. q\q^q sequitur,>es creatas nullam ex se ipsis habere

necessitatem : nempe quia ex se ipsis nullam habent essentiam,

nec a se ipsis existunt.\

199

3^ denique notandum est quod necessitas, quahs ^ecessita-
VI causae in rebus creatis est, dicatur vel respectu *^*^^' ^"^'' '^
earum essentiae, vel respectu earum existentije; 'a^ZZ'''*^'
nam haec duo in rebus creatis distinguuntur. Illa esse7i ef
enim a legibus JNatura} aternis dependet, hsec vero *^«^w ^el
a serie et ordine causarum. Verum in Deo cuius ^•^*"^''^^«^*'^«'/
essentia ab illius existentia non distinguitur, essenfc •„' nZ nZ
necessitas etiam non distinguitur a necessitate exi- distingui.
stentiae ; unde sequitur, quod, si totum ordinem Natur^e concipere-
mus, inveniremus, quod multa, quorum naturam clare et distincte
percipimus, hoc est, quorum essentia necessario tahs est, nullo modo
possent existere; nam tales res in Natura existere «que impossibile
reperiremus, ac jam cognoscimus impossibile esse, ut maenus
elephantus m acus foramine recipi possit; quamvis utriusque natu-
ram clare percipiamus. Unde existentia illarum rerum non esset
nisi Chimaera, quam neque imaginari neque intelHgere possemus.

Atque hsec de necessitate et impossibilitate, Possibiie et
quibus pauca de possihiU et contingente visum est ^^^t^n^^ns
adjungere; nam haec duo a nonnuUis pro rerum '"''* T
affectionibus habentur, cum tamen revera nihil aHud ''"tLes
smt quam defectus nostri inteUectus. Quod clare ostendam
postquam exphcavero, quid per haec duo inteUigendum sit. '

Bes possihilis itaque dicitur, cum ejus causam Quid sit
effictentem quidem intelUgimus, attamen an cmisam^'^'''^^'^^' 1^'^
determinata sit, ignoramus. Unde etiam ipsam ut ^^"^^'^^^'^-
possibilem, non vero neqiie ut necessariam neque ut impossibilem
considerare possumus. Si autem ad rei essentiam simpliciter, non
vero ad e)us causam attendamus, illam contingentem dicemus •
hoc est, lUam ut medium inter Deum et Chim^ram, ut sic loquar'
considerabimus, nempe quia ex parte essenti^ nullam in ipsa
reperimus necessitatem existendi, ut in essentia divina, neque
etiam imphcantiam sive impossibUatem, ut in Chim^ra. Quod si
qms id, quod ego possihile voco, contingens, et contra id, quod ego
conttngenspossibile vocare velit, non ipsi contradicam ; nequeenim
de nomimbus disputare soleo. Sat erit, si nobis concedat, haec duo ">
non nisi defectus nostrae perceptionis, nec aliquid reale esse.
Si quis autem id ipsum negare velit, iUi suus Possibiie et
error nullo negotio demonstratur. Si enim ad Natu- ^("^t^^ffeMs
ram attendat, et quomodo ipsa a Deo dependet, "ZelT^
nuUum conUngem in rebus esse reperiet, hoc est, nostri mtel-
quod ex parte rei possit existere et non existere ^«^«^'"«^

tj) I

200

COGITATA METAPHYSICA.

PARS I. CAP III.

201

sive, ut vulgo dicitur, contingens reale sit ; quod facile apparet
ex eo, quod Ax. 10. part. 1. docuimus: tantam scilicet vim
requiri ad rem creandam, quam ad ipsam conservandam. Quare
nulla res creata propria vi aliquid facit, eodem modo ac nulla res
creata sua propria vi incepit existere. Ex quo sequitur, nihil fieri,
nisi vi causse omnia creantis, scilicet Dei, qui suo concursu
singulis momentis omnia procreat. Cum autem nihil fiat, nisi a
sola divina potentia, facile est videre, ea, quse fiunt, vi decreti
Dei ejusque voluntatis fieri *). At, cum in Deo nuUa sit incon-
stantia nec mutatio {per Proj). 18. et Coroll. Prop. 20. parl. 1.),
illa, qu8D jam producit, se producturum ab aeterno dccrevisse
debuit; cumque nihil magis necessarium sit ut existat, quam
quod Deus exstiturum decrevit, sequitur, necessitatem existendi
in omnibus rebus creatis ab aeterno fuisse. Nec dicere possumus,
illas esse contingentes, quia Deus aliud decrevisse potuit; nam,
cum in aetemitate non detur quando, nec ante, nec post, neque
ulla aifectio temporis, sequitur, Deum nunquam ante illa decreta
exstitisse, ut aliud decernere posset.

Conciliatio- Quod vero attinet ad libertatem humanse volun-

^nostr^Ztbt^ ^^^^^' quam liberam esse diximus {Schol. Propos.

trii, et prw- 1'5- i?«^*^. !.)• iUa etiam a Dei concursu conservatur,

destinationis nec ullus homo aliquid vult aut operatur, nisi id,

Dei, huma- quod Deus ab seterno decrevit, ut vellet et opera-

num captum , r\ i j_ ' t n • •!. l-

superare. retur. Quomodo autem id neri possit, servata

humana libertate, captum nostrum excedit; neque

ideo, quod clare percipimus, propter id, quod ignoramus, erit

rejiciendum ; clare enim et distincte intelligimus, si ad nostram

* Vers. Belg. in margine: Op dat dit hewijs wel gevat tcerde, moet men
letten op 't geen in H twede deel dezes aanhangzels ontrent de wil Ghodts
is aangetekent: namelijh dat Ghodts wil, of bestendich besluyt, alsdan eerst
wert rersfaan, als wy de zaah klaar en onderschtidelijk hegrijpen; want de
wezendheit van de zaak, in zich aangemerkt, is niet anders als H hesluyt
Ghodts, of zijn afbepaalde tvil. Maer wy zeggen ook, dat de nootzaaklijk-
heit van tcezendlijk te zijn, niet verschilt van de nootzaaklijkheit van we-
zentheyt [hoofid. 9. deel 2.) ; dat is, als iry zeggen, dat Ghodt beslooten
heeft, dat de driehoek zijn zal, zoo tcillen tcy niet anders zeggen, als dat
Ghodt d^orde van de Natuir en van d'oorzaken alzoo geschickt heeft, dat op
zulk een tijt de driehoek nootzaaklijk zijn zoud; zoo dat, indien tcy d^orde
der oorzaken, zoodanich als ze van Ghodt gevesticht is, verstonden, tcy
zoude bevinden dat de driehoek op zulk een tijt tcezendlijk zijn moest, tnet
de zelve nootzaakelijkheit als wy nu bevinden, tcanneer wy op des zelfs
natuer letten, dat zijn drie hoeken gelijk zijn met ttcee reehte. Intellige
eadum prorsns necessitate rerum existentiam atqne essentiam a divina
potentia proficisci.

naturam attendamus, nos in nostris actionibus esse liberos et
de multis dehberare propter id solum, quod volumus; si etiam
ad Uei naturam attendamus, ut modo ostendimus, clare et
distmcte percipimus, omnia ab ipso pendere, nihilque existere
nisi quod ab aeterno a Deo decretum est, ut existat. Quomodo
autem humana voluntas a Deo singuhs momentis procreetur
tali modo, ut hbera maneat, id ignoramus; multa enim sunt
quae nostrum captum excedunt, et tamen a Deo scimus facta
esse, uti ex. gr. est illa realis divisio materi£e in indefinitas
particulas satis evidenter a nobis demonstrata (m Sec. Part
tropos. 11.), quamvis ignoremus, quomodo divisio illa fiat!
iNota quod hic pro re nota supponimus, has duas notiones,
possihile YiQm^Q et contingens, tantum defectum cognitionis
nostrae circa rei existentiam significare.

CAP. IV.

Be Duratione et Tempore.

Ex eo, quod supra divisimus Ens in ens, cujus essentia
mvolvit existentiam, et in ens, cujus essentia non involvit nisi
possibilem existentiam, oritur distinctio inter jeternitatem et
durationem. De ceternitate infra fusius loquemur. Hic tantum
dicimus eam esse attrihutim, sub quo infinitam Quid sit
Dei existentiam concijnmus, Duratio vero est attri- ^temitas.
hutwn, suh quo rerum creatarii^n existentiam, prout Quid Du-
tn sua actualitate perseverant, concipimus. Ex ^«^'o-
quibus clare sequitur, durationem a tota alicujus rei existentia
non nisi Ratione distingui. Quantum enim durationi aHcujus
rei detrahis, tantundem ejus existentise detrahi necesse est.
Haec autem ut determinetur, comparamus illam cum duratione
iUarum rerum, quie certum et determinatum habent motum,
hceque comparatio tempus vocatur. Quare tempus Quid Tempus.
non est aflfectio rerum, sed tantum merus modus cogitandi
sive, ut jam diximus, ens Rationis; est enim modus cogitandi
(turationi explicandae inserviens. Notandum hic in duratione,
quod postea usum habebit, quando de seternitate loquemur,
videJicet, quod major et minor concipiatur, et quasi ex partibus
componi, et deinde quod tantum sit attributum existenti^, non
vero essentiae.

■Jp^'j '

202

COGITATA METAPIIYSICA.

PARS I. CAP. VI.

203

CAP. V.

Be Oppositione, Ordine, etc.

Ex eo, quod res inter se comparamus, qusedam oriuntur
notiones, quse tamen extra res ipsas nihil sunt nisi cogitandi
modi. Quod inde apparet, quia, si ipsas ut res extra cogita-
tionem positas considerare velimus, clarum, quem alias de ipsis
habemus conceptum, statim confusum reddimus. Notiones vero
tales hae sunt, videhcet Oppositio, Ordo, Convenientia, Diver-

Quid sunt sitos, Subjectnm, Adjunctum, et si quae adhuc alia
o^^f^^c'*^' his similia sunt. Hae, inquam, a nobis satis clare
nientia, Di- percipiuntur, quatenus ipsas non, ut quid ab

versitas, essentiis rerum oppositarum, ordinatarum, etc.

Subjectum, diversum, concipimus, sed tantum ut modos cogi-

Adjunctum, i t -u • r •!• i i."

•^ g^^ ' tandi, quibus res ipsas lacihus vel retinemus
vel imaginamur. Quare de his fusius loqui non
necesse esse judico, sed ad terminos vulgo transcendentales
dictos transeo.

CAP. VI.

De JJno, Vero, et Bono.

Hi termini ab omnibus fere Metaphysicis pro generalissimis
Entis Affectionibus habentur; dicunt enim, omneEns esse Unum,
Verum, et Bonum, quamvis nemo de iis cogitet. Verum quid
de his intelligendum sit, videbimus, ubi seorsira unumquemque
horum terminorum examinaverimus.

Quid »it Incipiamus itaque a primo, sciHcet Uno. Hunc
initas. terminum dicunt significare aliquid reale extra
intellectum ; verum, quidnam hoc enti addat, nesciunt expUcare ;
quod satis ostendit, illos entia Rationis cum ente ReaH con-
fundere, quo efficiunt, ut id, quod clare inteUigunt, confusum
reddant. Nos autem dicimus, Unitatem a re ipsa nullo modo
distingui, vel enti nihil addere; sed tantum modum cogitandi
esse, quo rem ab aliis separamus, quse ipsi similes sunt, vel
cum ipsa aHquo modo conveniunt.

Quid sit Unitati vero opponitur midtitudo, quae sane
Tuofes^ecti! ^^^^^ ®^i^"^ "i^il addit, nec aHquid prseter modum

I/eus dici cogitandi est, quemadmodum clare et distincte
possit unus, inteUigimus. Nec video, quid circa rem claram

et qtio res- ampHus dicendum restat ; sed tantum hic notan-
pec u tmtcus. ^^^ ^^^^ Deum, quatenus ab aHis entibus eum

res non est anti, inio nuUius momenti iis, qul de rebus nnn
vero de nom.mbus sunt solliciti. Quare h;c^relicto ad secun
dum trans.mus, et eadem opera, quid sit falsum, dicemus

ecte percipiantur, a verborum significatione »'<"•"'". i^i^
incipiemus, ex qua apparebit, ea non nisi rerum ^'"«'""./«'"

nisi rnetonce. Sed quia vulgus vocabula pri- PhUomphos. ^
Tcrvl?" ^,^"* P°'*'^. "* Philosophis usurpantur. ideo e re

nn^ril ^ '"'"'' l"' P™^'" «ignific^^tionem alicujus vocabuH
qusent, quid pnmum apud vulgum denotarit. inquirere J-^ptni

dicta fuisse, qu» erat facti, quod revera con vLnt f i

qu« erat facti, quod nullibi contig^rarAC hanc' Phil"-"^"'

postea usurparunt ad denotandam conveniSmTdeJ^ct ?n'v

metaphorice translata est ad res mutas • nt rnm .L!^ ^
aut fa]«nm o,ir.,,«. ■ muias, ut cum dicimus verum

iNam de rebus ipsis non nisi improprie vel si '''*''^ *'''''"
iiiavis rhetorice, dici potest. ^cendentaUm.

ide!lrnnl ^"T'' ^"^^,'^* ^""*^^ P^^t^r ^^ram Veritas et

ic eam, quaere etiam, quid sit albedo pr^ter corpus ^^^'^ ^^^'^
aiDum; eodem enim modo se habent ad invicem. Imeran

h\?^'w^^''^. ?" ^* ^^ ^^"«^ falsi jam antea egimus- ouare
f ssef no7arf "^^^'"'T' ^^^*-- q"- ^iximus operrpreTum

in scT^^^^^^^^^ ^^ ^^^--^ -q-verint, nodum passim

204

COGITATA METAPHYSICA.

■V

Qmenam Proprietates vero veritatis aut ideae verae sunt,

sint Proprie- ^ q^^^ gj^ q\^^^ q^ distincta; 2. Quod omne

S? CeHUu. dubium tollat, sive uno verbo, quod sit certa. Qui

dinem non quserunt certitudinem in rebus ipsis, eodem modo

esse in rebus. falluntur, ac cum in iis quaerunt veritatem ; et quam-

vis dicamus, res in incetio est, rhetorice sumimus ideatum pro

idea, quoraodo etiam rem dicimus diihiam ; nisi forte quod tum per

incertitudinem contingentiam intelligamus, vel rem, quse nobis

incertitudinem aut dubium injicit. Neque opus esc circa hsec

diutius morari ; quare ad tertium pergemus, et simul, quid per

ejus contrarium intelligendum sit, explicabimus.

Bonum et Res sola considerata neque bona dicitur neque
malumtan- ^^^^^ g^^j tantum respective ad aliam, cui conducit
rZer/ive ad id, quod amat, acquirendum, vel contra: ideoque
unaquseque res, diverso respectu eodemque tempore,
bona et mala potest dici. Sic consilium e. g. Achitophehs
Absaloni datum bonum in Sacris Litteris vocatur; pessimum
tamen erat Davidi, cujus interitum moliebatur. Sed multa aha
sunt bona, quse non omnibus bona sunt; sic salus bona est
hominibus, non vero neque bona neque mala brutis aut plantis,
ad quas nullum habet respectum. Deus vero dicitur summe
bonus, quia omnibus conducit; nempe uniuscujusque esse, quo
nihil magis amabile, suo concursu conservando. Malum autem
absolutum nuUum datur, ut per se est manifestum.
Quare aiiqui Qui autem bonum aliquod Metaphysicum quse-
bonum Meta- rjtant quod omni careat respectu, falso aliquo
Jta^!Z!t pr^judicio laborant; nempe quod distinctionem
Rationis cum distinctione Reali vel Modali confundant.
Distinguunt enim inter rem ipsam et conatum, qui in unaquaque
re est ad suura esse conservandum, quaravis nesciant, quid per
conatura intelligant. Haec enim duo, quamvis Ratione seu potius
verbis distinguantur, quod maxirae ipsos decepit, nullo modo
reipsa inter se distinguuntur.

Bes et Quod ut clare intelligatur, exemplum alicujus rei

conatus, quo giniplicissimge ob oculos ponemus. Motus habet vim
7uo ZrleZ in suo statu perseverandi ; haec vis profecto nihil
rareconan- aliud est, quam motus ipse, hoc est, quod natura
tur, quomodo motus talis sit. Si enim dicara, in hoc corpore A
distingu- ^i^jj ^|-^^ gggg^ q^am certara quantitatem motus,

""'"'*' hinc clare sequitur, quamdiu ad illud corpus A
attendo, me semper debere dicere, illud corpus moveri. Si enim

• rl

PARS I. CAP. VI.

205

dicerem, illud suam vim movendi ex se amittere, necessario ipsi
aliquid aliud tribuo praeter id, quod in hypothesi supposuimus,
per quod suam naturam amittit. Quod si vero haec ratio obscurius
videatur, age concedamus, illum conatum se movendi ahquid
esse praeter ipsas leges et naturam motus; cum igitur hunc
conatum esse bonum metaphysicum supponas, necessario hic
etiam conatus conatum habebit in suo esse perseverandi, et hic
iterum alium, et sic in infinitum, quo magis absurdum nescio
quid fingi possit. Ratio autem, cur illi conatum rei a re ipsa
distinguunt, est, quia in se ipsis reperiunt desiderium se conser-
vandi, et tale in unaquaque re imaginantur.

Qu?eritur tamen, an Deus, antequam res creasset, ^n Deus
dici posset bonus; ex nostra definitione videtur ""'^ ''^*
sequi, Deum tale attributum non habuisse, quia ^ssul^.
clicimus, rem, si m se sola consideratur, neque bonam,
neque malam posse dici. Hoc autem multis absurdum videbitur ;
sed, qua ratione, nescio; multa enim hujus not» attributaDeo
tnbuiraus, quae, antequam res crearentur, ipsi non competebant,
nisi potentia, ut cum vocatur creator, judex, misericors, etc!
Quare similia argumenta moram nobis injicere non debent.

Porro, uti bonum et malum non dicitur nisi Perfertum
respective, sic etiam perfectio, nisi quando perfec- 'J^^^^^odo di-
tionem sumimus pro ipsa rei essentia, quo sensu sp^e!'^.
antea dixmius, Deura infinitam perfectionem habere, modo
hoc est, infinitam essentiam, seu infinitum esse. absoiute.

Plura his addere non est animus ; reliqua enim, qu^e ad partem
generalem Metaphysices spectant, satis nota esse existimo:
adeoque operse pretium non esse, ea ulterius persequi.

|:'li<

I '

PAIiS II. CAP. I.

207

APPENDICIS

COGITATA METAPHYSICA

C 0 N T I N E N T I S

PARS II,

- in qua pnecipua, qtice in parte Metaphijsices
speciali circa Deum ejusque Attributa, et Mentem humanam,
vulgo occurrunt, breviter explicantur. *

CAP. I.
De Dei jEternitate,

SHbstantla' Tam antea docuimus, in Rerum Natura prseter

1 uin ivi.^to. j substantias earumque modos nihil dari ; quare

non erit hic exspectandum, ut ahquid de formis substantiaHbus

et reahbus accidentibus dicamus: sunt enim haec, et hujus

farinse aha, plane inepta. Substantias deinde divisimus in duo

* Vers. Belg. ita pergit : In dit Hooftdeel tcort Ghodts wezendlijkheit heel
anders verklaart, als de menschen die gemeenlijk verstaan, die namelijk de
tcezendlijkheit Ghodts met hare wezendlijkheyt vertcarren, waer uit ontstaai,
dat zij Ghodt inbeelden te zijn iet als een Mensch, en op H ware denkbeelt
Ghodts, 't welk zy hebben, niet letten, of geheelijk onwetend zijn van dat
zy 7 hebben; waar door 't ook gebeurt, dat zy Ghodts wezentlijkheit noch
van vooren, dat is uyt des zelfs ware bepaling of wezendheit, noch van ach-
feren, uyt des zelfs denkbeelt, voor zoo veel 't in ons is, bewijzen noch be-
grijpen konnen. Wy zullen derhalve trachten in dit Hooftdeel, zoo klaar
als ons moogelijk zal zijn, te betoonen, dat Ghodts wezendlijkheit van de
wezendlijkheit der geschape dingen geheelijk verschilt. Nimirum Dei exis-
tentia ab ea, quse est hominum et creaturarum, probe distinguenda,
siquidem illius ideam in mente nostra jam adesse, et existentiam tam a
priori quam a posteriori demonstrari posse, intellecturi sumus.

8umn,a genera, Extensionom scilicet et Cogitationeni, ac cosi-
tetionen, in creatam, sive Mentem humanani, et increktam sive
Deum Exis entmm autem hujus satis superque demonstralimus
tun, a posteriori, scihcet ex ipsius, quam habemus, idea, tum
a priori, sive ab ejus essentia, tanquam causa exis entia, Dei
Sed, quoniam qu»dam ejus attributa brevius, quam argumenti
d.gmtas reqmrit, tractavimus, ipsa hic repetere, eajue S
exphcare, simulque aliquas quajstiones enodare d^crevimus

Pracipuum attributum, quod ante omnia venit l^eo ,mllm„
considerandum, est Dei ^ternitas, qua ipsius dura- *"•«<'<'«««
tionem exphcamus; vel potius, ut nullam Deo dura- '"""'^«'«'•^-
tionem tribuamus, dicimus, eum esse ieternum. Nam. ut in
prima Par e notavimus, duratio est affectio existenti* non
vero essenti^ rerum; Deo autem, cujus existentia est de ipSus
e sentia, nuUam duratiouem tribuere possumus. Qui enim Deo
llam tribmt, ejus existentiam ab ejus essentia di^tinguit Sunt
tamen qui rogant, an Deus nunc non diutius exstiterit quam
cum Adamum crearet; idque ipsis satis clarum esse videtu"
adeoque nullo modp Deo durationem adimendam esse eLtimS
ab"ius exiXnH^''!,"'^- ^'-""^' """' «"PPo-unt, Dei essentiam
usaue J A^f '"°^"'- ,^"'^''""* ''°™' ^" ^eus, qui exstitit
creato usque ad nos: quare Deo singulis diebus maiorem dura-

tonuTt sfr*' n ?""^ .''""*'""'' =* «« 'P- ipsum^creari sup-
ponunt Si emm Dei existentiam ab iUius essentia non distin-

S cLuhlnt T- ""f" """'F'^"' P°««' = "am nemo unquam
trhnTt!^ tnanguh essentiam, quatenus est a^terna veri-
tas, hoc tempore diutius durasse, quam tempore Adami Porro

ciWur ^u'""^*"' 1 "'"?[' ^'^^ 1"''^' P^rti»'- constan con:
cipiatur, c are seqmtur. Deo nullam tribui posse durationem •

nec-pZrird '^•'" f f '«■•""•»' ^oc est, f„ quo nihfl pri s
nec posterius dari potest, nunquam ipsi durationem tribuere

destruamus; hoc est, id, quod est infinitum sua natura etauod

aTirr»s;s ■"""»■ '- '•"» **"- ^

Quod autem Authores errarunt, in causa est, I. Causr, ob

quia aeternitatem, ad Deum non attendentes expH- '^'*«* ^"^^'^-

care conati sunt, quasi aeternitas absque essentiaj '''' f"'^ ''"'

dmnc^ contemplatione inteUigi posset, vel quid esset t^t^Zlt.

' /

ii'

208

COGITATA METAPHYSICA.

PAKS II. CAP. in.

209

prseter divinam essentiam ; atque hoc iterum inde ortum fuit,
quia assueti sumus propter defectum verborum seternitatem etiam
rebus^ quarum essentia distinguitur ab earum existentia, tribuere ;
ut cum dicimus, non implicat, mundum ab aeterno fuisse ; atque
etiam essentiis rerum, quamdiu ipsas non existentes concipimus ;
eas enim tum aeternas vocamus. II. quia durationem rebus non
tribuebant, nisi quatenus eas sub continua variatione esse judi-
cabant, non, uti nos, prout earum essentia ab earum existentia
distinguitur. III. denique quia Dei essentiam, sicuti rerum
creatarum, ab ejus existentia distinxerunt. Hi, inquam, errores
ipsis ansam errandi praebuerunt. Nam primus error in causa
fuit, ut non intelligerent, quid esset aeternitas, sed ipsam tanquam
aliquam speciem durationis considerarent, Secundus, ut non
facile possent invenire difPerentiam inter durationem rerum
creatarum et inter Dei aiternitatem. Ultimus denique, ut, cum
duratio non sit nisi existentiae affectio, ipsique Dei existentiam
ab ejus essentia distinxerint, Deo, ut jam diximus, durationem
tribuerent.

Quid sit Sed, ut melius intelligatur, quid sit jEternitas,
^mernitas. ^^ quomodo ipsa sine essentia divina non possit
concipi, considerandum venit id, quod jam antea diximus;
nempe res creatas, sive omnia prieter Deum, semper existere
sola vi sive essentia Dei, non vero vi propria; unde sequitur,
prsesentem existentiam rerum non esse causam futurse, sed
tantum Dei immutabilitatem, propter quam cogimur dicere, Ubi
Deus rem primo creavit, eam postea conservabit, seu eandem
illam creandi actionem continuabit. Ex quibus concludimus, 1.
Quod res creata potest dici frui existentia, nimirum quia existen-
tia non est de ipsius essentia; Deus vero non potest dici frui
existentia, nam existentia Dei est Deus ipse ; sicut etiam ipsius
essentia ; unde sequitur, res creatas duratione frui, Deum auteni
nullo modo. 2. Omnes res creatas, dum prsesenti duratione et
existentia fruuntur, futura omnino carere, nempe quiacontinuo
ipsis tribui debet ; at de earum essentia nihil simile potest dici.
Verum Deo, quia existentia est de ipsius essentia, futuram
existentiam tribuere non possumus; eadem enim, quam tuni
haberet, etiamnum ipsi actu tribuenda est ; vel, ut magis proprie
loquar, Deo infinita actu existentia competit eodem modo, ac
ipsi actu competit infinitus intellectus. Atque hanc infinitani
existentiam uEternitatem voco, quae soli Deo tribuenda, non
vero ulU rei creatae ; non, inquam, quamvis earum duratio
utroque careat fine. Haec de seternitate; de Dei necessitate nihil

dico, quia non opus est, cum ejus existentiam ex ejus essentia
demonstravjmus. Pergamus itaque ad unitatem.

CAP. n.

De Unitate Dei.

Mirati persaepe fuimus futiha argumenta, quibus Dei Unitatem
adstruere conantur Authores; qualia sunt, Si unuspotuit mundum
creare, cwteri essent frustra; si omnia in eundem finem conspi-
rent ah uno conditore smU producta, et similia, a relationibus
aut denominatiombus extrmsecis petita Quapropter, iUis omnibus
msuper habitis, nostram demonstrationem, quam clare poterimus
ac breviter, hic proponemus, idque sequenti modo.

Inter Dei attributa numeravimus etiam summam Deum esse
mteUigentiam, addidimusque, ipsum omnem suam ««»«<^.
perfectionem a se, non vero ab aUo habere. Si jam dicas, plures
dari Deos, seu entia summe perfecta, necessario omnes debebunt
esse summe inteUigentes: quod ut fiat, non sufficit, unum-
quemque se ipsum tantum inteUigere : nam, cum omnia intelligere
debeat unusquisque, et se et caeteros debebit intelUgere? ex
quo sequeretur, quod perfectio uniuscujusque inteUectut partim
a se ipso, partim ab aUo dependeret. Non poterit ieitur
quiUbet esse ens summe perfectum ; hoc est, ut modo notavimus
ens, quod omnem suam perfectionem a se, non vero ab aUo
^abet ; cum tamen jam demonstraverimus, Deus ens perfectissimum
esse, ipsumque existere. Unde jam possumus concludere, eum
unicum tantum existere; si enim plures existerent, sequeretur,
ens perfectissmium habere imperfectionem, quod est absurdum
Hsec de Dei Unitate.

CAP. III.
Dq Immensitate Dei.

Oocuimus antea, nuUum ens posse concipi finitum
et imperfectum, id est de nihUo participans, nisi
pnus ad ens perfectum et infinitum attendamus,
hoc est ad Deum ; quare solus Deus dicendus ^mmensus.
aosolute mhnitus, mmirum quatenus reperimus ipsum revera
constare mfinita perfectione. At immensus sive interminabUis
etiam potest dici, quatenus respicimus ad hoc, quod nuUum
aetur ens, quo perfectio Dei terminari possit. Ex quo sequitur,

ni. 14

Qiiomodo

Deus dicatur

infiniius,

quomodo

immensus.

210

COGITATA METAPHYSICA.

PARS II. CAP. III.

211

quod Dei Infinitas, invito vocabulo, sit quid maxime positivuni ;
nam eatenus ipsum infinitum esse dicimus, quatenus ad ejus
essentiam sive summam perfectionem attendimus. Immemitaa
vero Deo tantum respective tribuitur: non enim pertinet ad
Deum, quatenus absolute tanquam ens perfectissimum, sed quate-
nus ut prima causa consideratur ; quse quamvis non esset per-
fectissima, nisi respectu entium secundariorum, nihilominus tamen
esset immensa. Nam nullum esset ens, et per consequens nullum
posset ens concipi, ipso perfectius, quo terminari aut mensurari
posset. {Vide fusius de his Ax. 9. paH. 1.).

Quid vuJgo Authores tamen passim, ubi de Dei Immemitate

per Deiim. agunt, videntur Deo quantitatem tribuere. Nam ex

inteiligatur. hoc attributo concludere volunt, Deum necessario

ubique prgesentem debere esse ; quasi vellent dicere,

si Deus in aliquo non esset loco, ejus quantitas esse terminata.

Quod idem adhuc melius apparet ex alia ratione, quam aiferunt

ad ostendendum, Deum esse infinitum sive immensum (haec duo

enim inter se confundunt), et etiam esse ubique. Si Deus, ajunt,

actus est purus, ut revera est, necessario est ubique et infinitus ;

nam si non esset ubique, aut non poterit esse, ubicunque vult

esse, aut necessario (NB.) moveri debebit; unde clare videre

est, illos Immemitatem Deo tribuere, quatenus ipsum ut quantum

considerant; nam ex extensionis proprietatibus haec argumenta

sua petunt ad Dei Immemitatem aifirmandam, quo nihil est

absurdius.

Deum esse Si jam quaeras, unde ergo nos probabimus, Deum

uhique pro- ^^^^ ubique, respondeo, id satis superque a nobis

jam demonstratum esse, ubi ostendimus, nihil ne

momento quidem existere posse, quin singulis momentis a Deo

procreetur.

Oniniprfe. Jam vero, ut Dei uhiquitas aut prcesentia in

sentia Dei g{^g^i(g rebus debite intelligi posset *, necessario

^^neguit. * deberet perspecta esse intima natura divina) volun-

tatis, qua nimirum res creavit, quaque eas continuo

• Vers. Belg. in margine : Hier staat aan te merken, dat het gemeen volk,
wanneerze zeggen, dat Ghodt overal is, Hem als dan als een aanschomcer
opt Toonneel invoeren, uyt het tvelk hlaarlijk blpfkt, 7 geen wy aan 't eynd<
dezes Hooftdeels zeggen, namelijk, dat de Menschen de Ghoddelijke natuir
met de Menschelijke doorgaans verwarren. Deum perperam ut nescio quein
rerum spectatorem imaginari aolent.

procreat; quod cum humanum captum superet, impossibile est
exphcare, quomodo Deus sit ubique.

Quidam statuunt, Dei Immemitatem esse triplicem, Dei /mmen-
nempe essentiie, potentise, et denique prsesentise • «*^«'<'»» «

mter uei essentiam et ejus potentiara. cem, sid

Quod idem etiam alii magis aperte dixerunt, ubi Tfl^i^^poten.
nempe ajunt, Deum esse ubique per potentiam ^'^'^ ^^^
non autem per essentiam ; quasi vero DeLpotentia ^ZlJL
distmguatur ab ommbus ejus attributis, seu infinita
essentia, cum tamen nihil ahud esse possit. Si enim aliud quid
esset ye esset aliqua creatura, vel aliquid divin^ essenti*
accidentale, sme quo concipi posset; quod utrumque absurdum
est. Si enim creaiura esset, indigeret Dei potentia, ut conser-
varetur, et sic daretur progressus in infinitum. Si vero acci-
dentale quid non esset Deus ens simplicissimum, contra id,
quod supra demonstravimus.

Denique per Immmsitatem praesentise etiam ^ec iiUus
videntur aliquid velle prseter essentiam Dei per Omniprce-
quam res creatae sunt et continuo conservantur '"''''"''*•
Qu^ sane magna est absurditas, in quam lapsi sunt ex eo,
quod Dei inteUectum cum humano confuderunt, ejusque potentiam
cum potentia regum saepe compararunt.

CAP. IV.
Be Immutahilitate Dei.

Per Mutationem intelligimus hoc loco omnem Quid sit
illam variationem, quae in aliquo subjecto dari potest ^«<«^*o,
integra permanente ipsa essentia subjecti; quamvis ^""ftZT
vulgo etiam latius sumatur ad significandam rerum ^^'^'""''^-
corruptionem, non quidem absolutam, sed quae simul includit
generationem corruptioni subsequentem ; ut cum dicimus, cae-

vtT V.-'' 5"'?''^'^ "'''*^"' homines mutari in bestias. Verum
i^hilosophi ad hoc denotandum alio adhuc vocabulo utuntur,
nempe Iramformationis. At nos hic tantum de illa mutatione
loquimur m qua nulla datur subjecti transformatio, ut cum
dicunus, Petrus mutavit colorem, mores, etc.

• Vers Belg.: turf.

212

COGITATA METAPHYSICA.

PARS II. CAP. IV.

213

mutari ab
alio.

In Deo Videndum jam, an in Deo tales mutationes

Transforma. ^abeant locum ; nam de transformatime nihil dicere

^nm"h^r^ opus, postquam docuimus, Deum necessario existere,

hoc est, Deum non posse desinere esse, seu in alium

Deum transformari ; nam tum et esse desineret, et simul plures

dii dari possent, quod utrumque absurdum esse ostendimus.

Qu(e sint Ut autem, quae hic dicenda supersunt, distinctius
Mutationis intelligantur, venit considerandum, quod omnis
causiB. ^y^idtiQ procedat vel a causis externis, yolente aut
nolente subjecto, vel a causa interna, et electione ipsius sub-
jecti. Ex. grat., hominem nigrescere, segrotare, crescere, et
similia, procedunt a causis externis ; illa invito subjecto, hoc
vero ipso subjecto cupiente; velle autem ambulare, se iratum
ostendere, etc, proveniunt a causis internis.

Deum non Priores vero mutationes, quse a causis externis
procedunt, in Deo nullum habent locum ; nam solus
est omnium rerum causa, et a nemine patitur.
Adde quod nihil creatum in se uUam habeat vim existendi ;
adeoque multo minus aliquid extra se, aut in suam causam
operandi. Et, quamvis in Sacris Litteris saepe inveniatur, quod
Deus propter peccata hominum iratus et tristis fuerit, et
similia, in iis effectus sumitur pro causa; quemadmodum etiam
dicimus, Solem aestate quam hyeme fortiorem et altiorem esse,
quamvis neque situm mutaverit, neque vires resurapserit. Et
quod talia etiam in Sacris Litteris saepe doceantur, videre est
in Esaia ; ait enim cap. 59. vs. 2., ubi populum increpat :
pramtates vestrce vos a vestro Deo separant.

Nec etiam Pergamus itaque, et inquiramus, an in Deo a
a seipso. j)^ ipgQ uiia detur mutatio. Hanc vero in Deo
dari non concedimus, imo ipsam prorsus negamus; nam omnis
mutatio, quse a voluntate dependet, fit ut subjectum suum in
meliorem mutet statum, quod in ente perfectissimo locum habere
nequit. Deinde etiam taiis mutatio non datur, nisi aliquod
incommodum evitandi, aut aHquod bonum, quod deest, acquirendi
gratia; quod utrumque in Deo nullum locum habere potest.
Unde concludimus, Deum esse ens immutabile. *

* Vers. Belg. ia margine: Aanmerk dat dit veel klaarder kan hlijken.
zoo icy op de natuir van Ghodts nH en zijn hesluiten letten. Want, gelijk
ik in 't volgende zal to<mm, Ghodts wil, waardoor hy de dingen heeft g<'-
schapen, verschilt niet van zvjn verstand, waardoor htj die verstaat. En dn^^
is 't het zelve te zeggen, dat Ghodt verstaat, dat de drie hoeken van (ie

Nota, me communes mutationis divisiones hic consulto omi-
sisse, quamvis ahquo modo ipsas etiam complexi sumus; nam
non opus fuit ipsas singulatim a Deo removere, cum Propos.
16. part. 1. demonstraverimus, Deum esse incorporeum, et
communes illae divisiones solius materiae mutationes tantum
contineant.

CAP. V.

De Simplicitate Dei.

Pergamus ad Dei Simplicitatem. Hoc Dei attri- Rerum di~
butum ut recte intelligatur, in memoriam revocanda ^f^^*^^ ^'f-
sunt, quae Princip. Philosophige part. 1. Art. 48. Modaiis,Ba-
et 49. Cartesius tradidit : nimirum in Rerum Natura tionis.
nihil prseter substantias et earum modos dari, unde triplex
rerum distinctio deducitur, Artic. 60. 61. et 62., i?ea/is scilicet,
Modalis, et Rationis. Realis vocatur illa, qua duae substantise
inter se distinguuntur, sive diversi, sive ejusdem attributi, ut
ex. gr. cogitatio et extensio, vel partes materiae. Haecque ex
eo cognoscitur, quod utraque sine ope alterius concipi et per
consequens existere possit. Modalis duplex ostenditur ; nimirum
quae est inter modum substantiae et ipsam substantiam, ac quse
est inter duos modos unius ejusdemque substantiae. Atque hanc
ex eo cognoscimus, quod, quamvis uterque modus absque ope
alterius concipiatur, neuter tamen absque ope substantiae, cujus
sunt modi. IUam vero ex eo, quod, quamvis substantia illa
possit concipi sine suo modo, modus tamen sine substantia
concipi nequeat. Rationis denique ea esse dicitur, quae oritur
inter substantiam et suum attributum; ut cum duratio ab ex-
tensione distinguitur. Haecque etiam ex eo cognoscitur, quod
tahs substantia non possit sine illo attributo intelligi.

driehoek gelijk zijn met twee rechten, als te zeggen, dat Ghodt gewilt of
hesloten heeft, dat de drie hoeken van de driehoek gelijk zouden zijn tnet
twee rechten; weshalven het ons even onmogelijk zijn zal te begrijpen, dat
Ghodt zijne besluyten kan veranderen, als te denken dot de drie hoeken van
de driehoek niet gelijk zijn met ttvee rechten. Voorts, dlt, namelijk dat in
Ghodt geen verandering kan zijn, kan ook op andere wijzen bewezen wer-
den; maar om dat wy de kortheid bevlpjtigen, zoo lust het ons niet dit ver-
der te vervolgen. Deum immutabilem esse, clarius etiam apparebit ubi,
ejus voluntatem ab inteJlectu non differre, ostensum erit, et aliis quoque
argumentis probari potest.

214

COGITATA METAPHYSICA.

Undenam Ex his tribus omnis compositio oritur. Prima enim

sUioorlatur' ^ompositio est, quae fit ex duabus aut pluribus

et quotuplex substantiis, ejusdem attributi, ut omnis compositio,

ftit. quae fit ex duobus aut pluribus corporibus, sive

diversi attributi, ut homo. Secunda fit unione diversorum mo-

dorum. Tertia denique non fit, sed tantum Ratione quasi fieri

concipitur, ut eo facilius res intelligatur. Quse autem hisce

prioribus duobus modis non componuntur, simplicia dicenda sunt.

Deum esse Ostendendum itaque, Deum non esse quid com-
^^^ simuln.*^' P^situm, ex quo poterimus concludere, ipsum esse
ens simplicissimum, quod facile effectum dabimus.
Cum enim per se clarum sit, quod partes componentes priores
sunt natura ad minimum re composita, necessario substantiae
illae, ex quarum coalitione et unione Deus componitur, ipso Deo
priores erunt natura, et unaquaeque per se poterit concipi^
quamvis Deo non tribuatur. Deinde, cum illa inter se necessario
realiter distinguantur, necessario etiam unaquaeque per se absque
ope aliarum poterit existere ; ac sic, ut modo diximus, tot possent
dari dii, quot sunt substantise, ex quibus Deum componi suppo-
neretur. Nam, cum unaqua^que per se possit existere, a se
debebit existere ; ac proinde etiam vim habebit sibi dandi omnes
perfectiones, quas Deo inesse ostendimus, etc. ; ut jam Propos.
7. part. 1., ubi existentiam Dei demonstravimus, fuse expli-
cuimus. Cum autem hoc nihil absurdius dici possit, concludimus,
Deum non componi ex coalitione et unione substantiarum.
Quod in Deo etiam nulla detur compositio diversorum modorum,
satis convincitur ex eo, quod in Deo nulli dentur modi: modi
enim oriuntur ex alteratione substantiae, vide Princ. Part. 1.
Art. 56. Denique si quis velit aliam compositionem fingere ex
rerum essentia et earum existentia, huic nequaquam repugnamus.
At memor sit, nos jam satis demonstrasse, haec duo in Deo
non distingui.

Atque hinc jam clare possumus concludere, omnes
distinctiones, quas inter Dei attributa facimus, non
alias esse quam Rationis, nec illa revera inter se
distingui : intellige tales Rationis distinctiones, quales
nempe quse ex eo cognoscuntur, quod talis sub-
possit sine illo attributo esse. Unde concludimus,
ens simplicissimum. Cseterum Peripateticorum di-
farraginem non curamus; transimus igitur ad Dei

Dei attri-

buta distin-

gui tantum

Batione.

modo retuli,
stantia non
Deum esse
stinctionum
vitam.

PARS II. CAP. VI.

215

CAP. VI.

De Vita Dei.

Ut hoc attributum, Vita scilicet Dei, recte intelli- Quid vuigo
gatur, necesse est, ut generaliter exphcemus, quid f ^^' J'f<«'"
in unaquaque re per ejus vitam denotetur. Et l^ phiUslphi
sententiam Peripateticorum examinabimus. Hi per
vitam intelligunt mansionem altricis afmnce cum calore, vide
Arist. lib. 1. de Respirat. 8. Et, quia tres finxerunt animas,
vegetativam sciUcet, sensitivam, et intellectivam, quas tantum
plantis, brutis et hominibus tribuunt ; sequitur, ut ipsimet fatentur,
reliqua vitse expertia esse. At interim dicere non audebant,
mentes et Deum vita carere. Verebantur fortasse, ne in ejus
contrarium inciderent, nempe, si vita careant, mortem eos
obiisse. Quare Aristoteles Metaph. lib. 11. cap. 7. adhucaliam
definitionem vitae tradit, mentibus tantum pecuHarem ; nempe
Intellectus operatio vita est; et hoc sensu Deo, qui scilicet
intelligit, et actus purus est, vitam tribuit. Verum in his refutandis
non multum defatigabimur ; nam quod ad illas tres animas,
quas plantis, brutis, et hominibus tribuunt, attinet^ jam satis
demonstravimus, illas non esse nisi figmenta; nempe quia
ostendimus, in materia nihil praeter mechanicas texturas et
operationes dari. Quod autem ad vitam Dei attinet, nescio cur
magis actio intellectus apud ipsum vocetur, quam actio voluntatis,
et simiHum. Verum, quia nullam ejus responsionem exspecto,
ad id, quod promisimus, explicandum transeo, nempe quid
vita sit.

Et, quamvis haec vox per translationem saepe Quibus rebus
sumatur ad significandum mores alicujus hominis, ^^'" ''*!]"^*
nos tamen solum, quid philosophice ea denotetur, -^^'^^* •
breviter explicabimus. Notandum autem est, quod, sivitarebus
etiam corporeis tribuenda sit, nihil erit vitae expers; si vero
tantum iis, quibus anima unita est corpori, solummodo homini-
bus, et forte etiam brutis tribuenda erit; non vero mentibus,
nec Deo. Verum cum vocabulum vitae communiter latius se
extendat, non dubium est, quin etiam rebus corporeis, mentibus
non unitis, et mentibus a corpore separatis tribuendum sit.

Quare nos per mtam intelligimus vim, per quam Q^id sit

res in suo esse perseverant. Et, quia illa vis a rebus ^^^«»/^9''"^
^^- i. !• • 11 •. . s%t tn Deo.

-psis est diversa; res ipsas habere vitam, proprie

!'li -,

216

COGITATA METAPHYSICA.

PARS II. CAP. VII.

217

dicimus. Vis autem, qua Deus in suo esse perseverat, nihil est
praeter ejus essentiam ; unde optime loquuntur, qui Deum vitam
vocant. Nec desunt Theologi qui sentiunt, Judseos hac de causa,
nempe quod Deus sit vita, et a vita non distinguatur, cum

jurabant, dixisse, TXiTV Tl vwus Jehova; non vero nVn^ Tl vita

T : - ' y . ..

Jehovcej ut Joseph, cum per vitam Pharaonis jurabat, dicebat
njna TI vUa Pharamm.

CAP. VII. .

De Intellectu DeL

Deum e.^se Inter attributa Dei numeravimus antea Omni-
omntsctum. gQ^'g^f{fjif^^ quam satis constat Deo competere ; quia
scientia continet in se perfectionem, et Deus, ens nempe per-
fectissimum, nuUa perfectione carere debet; quare scientia
summo gradu Deo erit tribuenda, scilicet talis, quae nullam
prsesupponat vel supponat ignorantiam, sive scientiae privatio-
nem: nam tum daretur imperfectio in ipso attributo, sive in
Deo. Ex his sequitur, Deum nunquam habuisse intellectum
potentia, neque per ratiocinium aUquid concludere.

Objectum Porro ex perfectione Dei etiam sequitur, ejus
noTe^e res ^^^^^ "^^ terminari, sicuti nostra?, ab objectis extra
exu-a Deum. Deum positis. Sed contra res, extra Deum a Deo
creatse, a Dei intellectu determinantur ^ ; nam alias
objecta per se suam haberent naturam et essentiam, et prio-
res essent, saltem natura, divino intellectu ; quod absurdum est.
Et, quia hoc a quibusdam non satis observatum fuit, in enor-
mes errores inciderunt. Statuerunt nimirum aliqui, dari extra
Deum materiam, ipsi cojeternam, a se existentem, quam Deus
intelhgens secundum aliquos in ordinem tantum redegit, secun-
dum alios formas ipsi insuper impressit. Alii deinde res ex sua
natura vel necessarias, vel impossibiles, vel contingentes esse
statuerunt, ideoque Deum has etiam ut contingentes noscere,
et prorsus ignorare, an existent vel non. Alii denique dixerunt,
Deum contingentia noscere ex circumstantiis, forte quia longam
habuit experientiam. Praeter hos adhuc alios hujusmodi errores

* Hinc clare seqnitur, intellectura Dei, quo res creataa intelligit, et
ejus voluntatem et potentiara, qua ipsas determinavit, unura et idem esse.

hic adferre possem, nisi id supervacaneum judicarem ; cum ex
antedictis eorum falsitas sponte se patefaciat.

Revertamur itaque ad nostrum propositum, nempe Sed ipsum
quod extra Deum nullum detur objectum ipsius ^^"'"-
scientisp, sed ipse sit scientiae suae objectum, imo sua scientia.
Qui autem putant, mundum etiam objectum Dei scientise esse*
longe mmus sapiunt, quam qui aedificium, ab ahquo insigni
Architecto factum, objectum scientiae illius statui volunt. Nam
faber adhuc extra se materiam idoneam quserere cogitur; at
Deus nullam extra se materiam quaesivit, sed res quoad essen-
tiam et existentiam ab ejus intellectu sive voluntate fabricatse
fuerunt.

Qua^ritur jam, an Deus noscat mala sive peccata, Quomodo
et entia Rationis, et aha similia. Respondemus, ^^"* ^^*^«^
Deum illa, quorum est causa, necessario debere ^enZ%f
mtelhgere; prsesertim cum ne momento quidem tionis, etc.
possmt existere, nisi concurrente concursu divino. Cum ergo
mala et peccata in rebus nihil sint, sed tantum in mente hu-
mana, res mter se comparante ; sequitur, Deum ipsa extra
mentes humanas non cognoscere. Entia Rationis modos esse
cogitandi diximus, et hac ratione a Deo intelligi debent, hoc
est, quatenus percipimus, illum mentem humanam, utut constituta
est, conservare et procreare ; non vero quod Deus tales modos
cogitandi habeat in se, ut ea, quae intsUigit, facilius retineat,
Atque ad hsec pauca, quae diximus, si modo recte attendatur
mhil circa Dei intellectum proponi poterit, quod facilhmo
negotio non solvi queat.

Sed interim non praetereundus error quorundam,
qui statuunt, Deum nihil praeter res seternas cog-
noscere, ut nempe angelos et coelos, quos sua
natura ingenerabiles et incorruptibiles finxerunt;
hujus autem mundi nihil pra^ter species, utpote etiam ingenera-
biles et incorruptibiles. Hi sane videntur quasi studio errare
velle et absurdissima excogitare. Quid enim magis absurdum,
quam Dei cognitionem a singularibus, quse sine Dei concursu
ne per momentum quidem esse possunt, arcere. Deinde res
reahter existentes Deum ignorare statuunt, universalium autem,
quae non sunt, nec ullam habent praeter singularium essentiam,'
cognitionem Deo affingunt. Nos autem contra Deo singularium
cognitionem tribuimus, universalium denegamus, nisi quatenus
mentes humanas intelligit.

Quomodo
singularia,
et quomodo
universalia.

218

COGITATA METAPHYSICA.

PARS II. CAP. VIII.

219

"!t>

In Deo tan- Denique, antequam huic argumento finem im-
tum unam ponamus, satis faciendum videtur quaestioni, qua

ease et sim- * .,' «ta i •j.-j xx

plicem ideam. quaeritur an m Deo plures smt idese, an tantum
una et simplicissima. Ad hanc respondeo, quod
idea Dei, per quam omniscius vocatur, unica et simplicissima
est. Nam revera Deus nulla alia ratione vocatur omniscius, nisi
quia habet ideam sui ipsius ; quae idea sive cognitio simul semper
cum Deo exstitit, nihil enim est praeter ejus essentiam, nec illa
alio modo potuit esse.

Qucp sit Dei At cognitio Dei circa res creatas non adeo

fictentia proprie ad scientiam Dei referri potest; nam si
ctfca fes I: X ^ *■ ^ '

creatas. Deus voluisset, aliam res creatae habuissent essen-

tiam, quod nuUum obtinet locum in cognitione,

quam Deus de se ipso habet. Quseretur tamen, an illa proprie

vel improprie dicta rerum creatarum cognitio sit multiplex, an

unica. Verum, ut respondeamus, haec quaestio nihil differt ab

ilKs, quibus quaeritur, an Dei decreta et voUtiones sint plures,

vel non ; et an Dei ubiquitas, sive concursus, quo res singulares

conservat, sit idem in onmibus; de quibus, jam diximus, nos

nullam distinctam cognitionem habere posse. Attamen eviden-

tissime scimus, eodem modo, ac Dei concursus, si ad Dei

omnipotentiam referatur, unicus esse debet, quamvis in effectis

diversimode patefiat, sic etiam Dei vohtiones et decreta (sic

enim vocare libet ejus cognitionem circa res creatas) in Deo

considerata non esse plura, quamvis per res creatas, vel melius

in rebus creatis, diversimode expressa sint. Denique si ad

analogiam totius Naturae attendimus, ipsam ut unum Ens con-

siderare possumus, et per consequens una tantum erit Deiidea

sive decretum de Natura naturata.

CAP. VIII.

Quomodo

Dei essentia,

et intel-

lectus, quo

se intelligit,

et Voluntas,

qua se amat,

distingu-

antur, nos

nescire.

De Voluntate Dei.

Voliintas Dei, qua se vult amare, necessario
sequitur ex infinito ejus intellectu, quo se intelligit.
Quomodo autem hsec tria inter sese distinguantur;
ejus scilicet essentia, intellectus, quo se inteUigit,
et voluntas, qua se amare vult, inter desiderata
reponimus. Nec fugit nos vocabulum {personalitatii^
scihcet), quod Theologi passim usurpant ad rem
expHcandam; verum, quamvis vocabulum non

ignoremus, ejus tamen significationem ignoramus, nec uUum
clarum et distmctum conceptum illius formare possumus ; quamvis
constanter credamus, in visione Dei beatissima, quse fidelibus
promittitur, Deum hoc suis revelaturum.

Voluntas et Potentia quoad extra non distin- Vohintatem
guuntur a Dei intellectu, ut jam satis ex antece- ^^ ^'^*^*^'
dentibus constat ; nam ostendimus, Deum non tantum JoTd ^rL
decrevisse res exstituras, sed etiam tali natura Ln disuTgui
exstituras, hoc est, earum essentiam et earum «^ ^>«
cxistentiam a Dei voluntate et potentia pendere *^'^^^^<"-
debuisse; ex quibus clare et distincte percipimus, intellectum
Dei ejusque potentiam, et voluntatem, «qua res creatas creavit
mtellexit, et conservat, sive amat, nullo modo inter se distingui'
sed tantum respectu nostrse cogitationis. '

Cum autem dicimus, Deum qusedam odio habere, l>eum impro'
quaedam amare, haec eodem sensu dicuntur quo -^^*^ qnwdam
Scriptura habet, terram homines evomituram, et ""^lllJdnZ"'
id genus alia. Quod autem Deus nemini sit iratus, amare.
nec res tah modo amat, quali vulgus sibi persuadet, satis ex
ipsa bcriptura colligere est: ait enim Esaias, et clarius Apost
cap. 9. ad Roman., Nondum enim natis (filiis nempe Isaci)
cum neque honi quippiam fecissent neque mali, ut secundum
electionem propositum Dei maneret, non ex operihus, sed ex
wcante dictum est illi, quod major serviturus esset minori, etc
Et paulo post, Itaque cujus vult, miseretur, quem autem \ult
indurat. Dices ergo mihi, quid adhuc conqueritur: nam volun-
tatt illiiis quis restitit? Vere, o homo, tu quis es, qui ex adverso
respondes Deo? num dicet figmentum ei, qui finxit, cur me
pnxistt hoc pacto ? an non hahet potestatem figulus luti, ut ex
eadem massa faciat aliud quoddam vas in honm^em. aliud in
ignominiam? etc.

Si jam quseras, Cur ergo Deus homines monet? Cnr Deus
ad hoc facile respondetur, scilicet, Deum ideo ab ^^<'^''*«^^ »wo.
aeterno decrevisse illo tempore homines monere, ut '^\alvar''
ilh converterentur, quos voluit salvos. Si porro ahsque mo.
quaeris, An Eeus non potuerat illos salvare sine ^H^one; et
illa monitione? Eespondemus, Potuisset. Cur ergo ^^^. ''^'^''^
non salvat ? forsan iterum quseres. Ad hoc respondebo, ^"''''''''"*'*
postquam mihi dixeris, cur Deus Mare Eubrum sine vento
onentah vehementi non pervium reddidit, et omnes motus
smgulares sme ahis non perficiat, aliaque infinita, quje Deus

220

COGITATA METAPHYSICA.

PARS II. CAP. IX.

221

fe.

agit mediantibus causis. Rogabis denuo,Curigiturimpiipuniuntur?
sua enim natura agunt et secundum decretum divinum. At
respondeo, etiam ex decreto divino esse, ut puniantur; et si
tantum illi, quos non nisi ex libertate fingimus peccare, essent
puniendi, cur homines serpentes venenosos exterminare conantur ;
ex natura enim propria tantum peccant, nec aliud possunt.

Scripturam Denique si quse adhuc alia occurrunt in Sacris

mhd docere, gcripturis, quae scrupulum iniiciant, non est huius

Naturre re- loci illa exphcare ; nam hic tantum m ea mquirimus,

pugnet. quse Ratione naturali certissime assequi possumus,

et satis est, nos illa evidenter demonstrare, ut sciamus Sacram

Paginam eadem etiam docere debere ; nam veritas veritati non

repugnat, nec Scriptura nugas, quales vulgo fingunt, docere

potest. Si enim in ipsa inveniremus aliquid, quod Lumini Naturah

esset contrarium, eadem libertate, qua Alcoranum et Thalmud

refellimus, illam refellere possemus. Sed absit cogitare, quod in

Sacris Literis aliquid reperiri possit, quod Lumini Naturae

repugnet.

CAP. TX.
De Potentia Dei,

Quomodo Quod Deus sit omnipotens, jam satis demon-

OmnipotenUa gtratum est. Hic tantum breviter explicare cona-

genda sit. bimur, quomodo hoc attributum intelligendum sit ;

nam multi non satis pie, nec secundum veritatem

de eo loquuntur. Ajunt enim, res quasdam sua natura et non

ex decreto Dei esse possibiles, quasdam impossibiles, et denique

quasdam necessarias, Deique omnipotentiam tantum circa possibiha

locum habere. Nos vero, qui jam ostendimus omnia a decreto

Dei absolute dependere, dicimus Deum esse omnipotentem ; at

postquam intelleximus, eum qusedam decrevisse ex mera libertate

suae voluntatis, ac deinde, eum esse immutabilem, dicimusjam,

contra sua decreta nihil agere posse, ideoque esse impossibile

ex eo solo, quod pugnet cum perfectione Dei.

Omnia esse Sed forte quis arguet, nos non invenire qusedam

necessaria esse, nisi ad Dei decretum attendentes,

qusedam vero econtra ad Dei decretum non atten-

dentes ; ex. gr. quod Josias ossa idololatrarum super

ara Jeroboami combureret. Nam, si tantum ad

r«i»ecfTt ^d£' voluntatem Josise attendamus, rem ut possibilem

creti. judicabimus, nec ullo modo necessario futuram

necessarta
respectu de-

creti Dei;
non autem
qucedam in

dicemus, nisi ex eo, quod Propheta ex decreto Dei hoc prse-
dixerat; at, quod tres anguli trianguh sequales debeant esse
duobus rectis, ipsa res indicat. Sed sane hi ex sua ignorantia
distinctiones in rebus fingunt. Nam, si homines clare totum
ordmem Naturae intelligerent, omnia seque necessaria reperirent
ac omnia illa, quse in Mathesi tractantur; sed quia hoc supra
humanam cognitionem est, ideo a nobis qusedam possibiHa, non
vero necessaria judicantur. Quocirca vel dicendum, quod Deus
nihil potest, quoniam omnia revera necessaria sunt; vel Deum
omnia posse, et necessitatem, quam in rebus reperimus, a solo Dei
decreto provenisse.

Si jam quseratur, quid, si Deus res aliter decre- Q'fi<f si Deus
visset, et illa, quae jam vera sunt, falsa esse ^^^<x*n fecis-
fecisset, an non iUa tamen pro verissimis agno- %aturam
sceremus? Imo profecto, si Deus nobis naturam, etiam nohia
quam dedit, reliquisset; sed etiam tum potuisset, «^"''« ^^-
si voluisset nobis dare talem naturam, uti jam ^''fy^ ^^^^
fecit, qua rerum naturam et leges, prout a Deo ""'

sancitse essent, intelligeremus ; imo, si ad ipsius veracitatem
attendamus, dare debuisset. Quod idem etiam patet ex eo,
quod supra diximus, nimirum quod tota Natura naturata non
sit nisi unicum ens; unde sequitur, hominem partem esse
Naturae, quae cum caeteris cohaerere debet; quare ex simphcitate
decreti Dei etiam sequeretur, quod, si Deus res alio modo
creasset, simul etiam nostram naturam ita constituisset, ut res,
prout a Deo creatae essent, intelHgeremus. Unde nos, quamvis
eandem distinctionem potentise Dei, quam vulgo tradunt Philo-
sophi, retinere cupiamus, ipsam tamen aUter explicare cogimur.

Dividimus itaque potentiam Dei in ordinatam et Quotupiex

ahsolutam. ^^t Potentia

Dei.

Ahsolutam potentiam Dei esse dicimus, cum ejus Q'<^ct ahso-
omnipotentiam ad ejus decreta non attendentes ^"'^'^. S'"*'^
consideramus ; ordinatam vero, cum respicimus ad quidolTna
ejus decreta. ,.,«, ^,,/^ ex.

traordinaria.

Porro datur potentia ordinaria et extrawdina^Ha Dei. Ordi'
naria est, qua mundum certo ordine conservat; extraordinaria,
cum aliquid agit praeter Naturae ordinem, ut ex. gr. omnia
miracula, qualia sunt locutio asinae, apparitio angelorum, et
simiha. Quamvis de hac postrema non immerito valde dubitari
posset; cum majus videatur esse miraculum, si Deus numdum

222

COGITATA METAPHYSICA.

semper uno eodemque certo atque immutabili ordine gubernaret,
quam si leges, quas ipse in Natura optime et ex mera liber-
tate sancivit (quod a nemine nisi penitus occoecato inficias iri
potest), propter stultitiam hominum abrogaret. Verum hoc
decernere Theologis relinquimus.

Denique quaestiones alias, quae circa potentiam Dei commu-
mter adferri solent, nimirum, utrum ad prceterita extendatur
Dei potentia; an possit meliora facere ea, qitw facit; num
possit plura alia facere, quam fecit, omittimus ; facillime enim
ex antedictis ad eas responderi potest.

CAP. X.

De Creatione.

Deura omnium rerum creatorum jam antea statuimus; hic
jam conabimur explicare, quid per creationem intelligendum
sit; deinde ea, quse circa creationem communiter proponuntur,
pro viribus enucleabimus. A primo itaque incipiamus.

^l-eath I^icimus igitur, creationem esse operationem, in

qua nullce caiisce prceter efficientem concurrunt,
sive res ereata est illa, quce ad existendum nihil prceter Deum
prcesupp)onit.

^vX^ ^^' notandum venit, l^ nos iUa verba omittere,

defimtio re- ^?^ communiter Philosophi usurpant, nempe ex

Jicitur. nikdo, quasi nihil fuisset materia, ex qua res

producebantur. Quod autem sic loquantur, inde

est, quod, cum soleant, ubi res generantur, aliquid ante ipsas

supponere, ex quo fiant, in creatione illam particulam ex non

potuerunt omittere. Idem ipsis contigit circa materiam ; nempe,

quia vident omnia corpora in loco esse, et ab aliis corporibus

cingi, ideo sibi quserentibus, ubi integra esset materia, respon-

derunt, in aliquo spatio imaginario. Unde non dubium est, quin

illi tb nihil non ut negationem omnis realitatis consideraverint,

sed ahquid reale esse finxerint, aut imaginati fuerint.

^7ucatHr' ^''- *^"^^ ^^^^' ^^ creatione nullas alias causas
concurrere praeter efficientem. Potueram quidem
dicere, creationem omnes causas prseter efficientem negare sive
secludere. Attamen malui concurrere, ne cogerer respondere
iis, qui quserunt, an Deus nullum finem sibi prgefixit in creatione,
propter quem res creavit. Praeterea, ut rem melius explicarem,
secundam addidi definitionem, scilicet, rem creatam nihil prae-

PARS II. CAP. X.

223

Accidintia

et modos

non creari.

supponere praeter Deum; quia nempe, si Deus aliquem finem
sibi pnefixit, ille sane non fuit extra Deum ; nihil enim extra
Deum datur, a quo ipse incitetur ad agendum.

3®. ex hac definitione satis sequi, accidentium et
modorum nullam dari creationem: praesupponunt
enim prjeter Deum substantiam creatam.

4**. denique, ante creationem nuUum nos posse NuUum
imaginari tempus neque durationem, sed haec cum /""^«/^ ^^*"/;"*

i^. .^™ ^ . ' ... ttut dnrati-

rebus incepisse. iempus emm mensura est durationis, onem ante
sive potius nihil est prseter modum cogitandi. Quare creationem.
non tantum prsesupponit quamcumque rem creatam, sed pra3cipue
homines cogitantes. Duratio autem desinit, ubi res creatse desi-
nunt esse, et incipit, ubi res creatae existere incipiunt; res
creatce inquam : nam Deo nullam competere, sed tantum leterni-
tatem, jam supra satis evidenter ostendimus. Quare duratio res
creatas prsesupponit, aut ad minimum supponit. Qui autem durati-
onem et tempus ante res creatas imaginantur, eodem prsejudicio
laborant ac illi, qui extra materiam spatium fingunt, ut per se
satis est manifestum. Haec de creationis definitione.

Porro non est opus, ut hic iterum repetamus id, Eandem esse
quod Ax. 10. part. 1. demonstravimus : nimirum .P^l^^^^T
tantundem vinum requiri ad rem creandam, quam di creandi
ad ipsam conservandam ; hoc est, eandem esse Dei 2««»»
operationem mundi creandi, quam conservandi. conservandi.

His sic notatis, pergamus jam ad id, quod secundo loco
promisimus. 1°. igitur inquirendum, quid creatum est, quid in-
creatum. 2°., an id quod creatum est, potuerit ab seterno creari.

Ad primum igitur breviter respondemus, id omne Qucenam sint
creatum esse, cujus essentia clare concipitur sine <^'"««<«-
ulla existentia, et tamen per se concipitur ; ut ex. gr. materia,
cujus conceptum clarum et distinctum habemus, cum illam sub
attributo extensionis concipimus, eamque aeque clare et distincte
concipimus, sive existat, sive non existat.

At quis fortasse dicet, nos cognitionem clare et Quomodo
distincte percipere sine existentia, eamque tamen 'P^* cogita-
Deo tribuere. Sed ad hoc Eesp., nos non talem ^'^dtfferat! ^
cogitationem Deo tribuere, qualis nostra est, pati
bilem scilicet, et quse a Rerum Natura terminatur, sed talera,
quae purus actus est, ideoque existentiara involvens, ut satis
prolixe supra demonstraviraus. Ostendiraus enira, Dei intellectura

224

COGITATA METAPHYSICA.

I !

WF.

et voluntatem ab ipsius potentia et essentia, quse existentiam
involvit, non distmgui.

qulXe^ra • ^T, ^*^9f ?"^"^ ^^' ^^^ ^ssentia nullam

Deum Deo involvit existentiam, necessario, ut existat, a Deo

coceternum. crean debeat, et continuo, ut supra multis exposui-

mus, ab ipso creatore conservari ; in eorum sententia

retutanda non morabimur, qui mundum, aut chaos, aut materiam

ab omm forma nudatam coaeternam Deo, adeoque independentem

statuerunt Quare ad secundam partem pergendum inquiren-

dumque, An id, quod creatum est, ab aeterno creari potuerat?

Ji^bJah . ^""^ "* T*^ intelligatur, attendendum est ad

(^temo deno- ^""^ loquendi modum, ah ceterno; eo enim nos

tetur. ahud prorsus hoc loco significare volumus, quam

id quod antehac expHcuimus, ubi de Dei seternitate

locuti sumus, Nam hic nihil ahud intelHgimus, quam durationem

absque pnncipio durationis, vel talem durationem, quam, quamvis

eam per multos annos aut myriadasannorummultiphcare vellemus

atque hoc productum iterum per myriadas, nunquam tamen ullo

numero, quantumvis magno, exprimere possemus.

'^hJ^':^ , ^^'"T ^"^^^. durationem non posse dari, clare
(Bterno crea- «emonstratur. Nam, si mundus iterum ab hoc puncto
/7, probatur. retrograderetur, nunquam talem durationem habere
poterit ; ergo etiam mundus a tah principio usque ad
hoc punctum pervemre non potuisset. Dices forte, Deo nihil esse
impossibile ; est enim omnipotens. adeoque poterit efficere dura-
tionem, qua major non posset dari. Eespondemus, Deum, quia
est omnipotens, nunquam durationem creaturum, qua major ab
ipso crean non possit. Tahs enim est natura durationis, ut
semper major et minor data possit concipi, sicuti numerus.
Instabis forte, Deum ab aeterno fuisse, adeoque usque in hoc
tempus durasse, ac sic durationem dari, qua major concipi
nequit. Verum hoc modo tribuitur Deo duratio partibus constans
quod a nobis satis superque refutatum est, ubi Deo non dura-
tionem, sed aeternitatem competere demonstravimus. Quod utinam
homines probe considerassent ; nam ex multis argumentis et
absurditatibus facilhme se extricare potuissent, et maxima cum
delectatione m beatissima hujus entis contemplatione detenti
luissent.

Verumenimvero pergamus ad argumentorum, qu^ a quibus-
dam adferuntur, responsionem, nempe quibus conantur osten-
dere possibihtatem talis infinitae durationis a parte ante

PARS n. CAP. X.

225

Primo igitur afFerunt, rem prochictatn posse simtil ^^ eo, quod
temp)ore esse cum causa ; cum autem Deus fiierit ^^"^ *'^
ah aterno, potuerunt etiam ejus effectus ah ceterno ''*'*'"''^\'''»'
fuisse producti. Atque hoc insuper confirmant iilius^lcta
exempto fiiii Bei, qui ah ceterno a patre productus ^^'*«'" ««*«
est. Verum ex antedictis clare videre est hos -^^*^'^ "^
wternitatem cum duratione confundere, Deoque '^^''''''''
durationem tantum ab aeterno tribuere ; quod etiam clare appa-
ret exemplo quod adferunt. Nam eandem a^ternitatem, quam
Dei fiho tribuunt, creaturis possibilem esse statuunt. Deinde
tempus et durationem ante mundum conditum imaginantur et
durationem absque rebus creatis statuere volunt, sicuti 'ahi
aeternitatem extra Deum; quod utrumque a vero ahenissimimi
esse jam constat. Respondemus itaque, falsissimum esse, Deum
suam aeternitatem creaturis communicare posse ; nec fihum Dei
creaturam esse, sed, uti patrem, c^ternum esse. Cum itaque
dicimus, patrem fihum ab aeterno genuisse, nihil aliud volumus
quam patrem suam aeternitatem fiho semper communicasse. '

Argumentantur 2^, quod Leus, cum lihere agat, Deum, si
non minoris sit iMentice, quam cum agit necessario ^^^^''sario
At si Deusnecessario ageret, cum sit infinitce vir- JT^fHZ
tutis, mundum ah cBterno creare dehuisset. Sed ad tHrtntis
hoc argumentum etiam perfacile responderi potest, si attendatur
ad ejus fundamentum. Boni enim isti viri supponunt, se diver-
sas ideas entis mfinitae virtutis posse habere; nam Deum et
cum ex necessitate naturae agit, et cum libere agit, infinit»
virtutis esse concipmnt. Nos vero negamus, Deum, si ex
necessitate naturae ageret, infinitje esse virtutis; quod nobis
jam negare Iicet, imo necessario ab iis etiam concedendum est '
postquam demonstravimus, ens perfectissimum libere agere, et
non nisi unicum posse concipi. Quod si vero regerant, poni
tamen posse, quamvis id impossibile sit, Deum ex necessitate
naturae agentem infinit?e esse virtutis; respondebimus, id non
magis hcere supponere, quam circulum quadratum, ut conclu-
datur, omnes Iineas a centro ad circumferentiam ductas non
esse aequales. Atque hoc ex modo dictis, ne, qua) jam dudum
dicta sunt, repetamus, satis constat. Modo enim demonstravi-
mus, nullam dari durationem, cujus duplum, sive qua major et
minor non possit concipi ; ac proinde a Deo, qui infinita vir-
tute hbere agit, semper major et minor data creari possit.
At si Deus ex necessitate natura) ageret, nullo modo id seque-
retur ; nam tantum illa, quae ex ejus natura resultaret, ab ipso
m. 15

226

COGITATA METAPHYSICA.

produci posset, non vero infinitae alise majores data. Quare sic
breviter argumentamur : Si Deus maximam durationem, qua
majorem ipse non posset creare, crearet, necessario suam poten-
tiam diminueret. Atqui falsum est posterius, nam ejus potentia
ab ipsius essentia non diifert. Ergo, etc. Porro, si Deus ex
necessitate naturse ageret, durationem, qua majorem ipse creare
non potest, creare deberet; sed Deus talem durationem creans
non est infinitse virtutis; nam semper data majorem concipere
possumus. Ergo, si Deus ex necessitate naturse ageret, non esset
infinitse virtutis.

Unde hahe- Quod si cui hic scrupulus oriretur, undenam

anms conce- nempe, cum mundus ante quinque millia annorum,

^^Z-atZh' et quod excedit, si vera est Chronologorum com-

quam est ' putatio, creatus fuerit, nos tamen possimus majo-

hujus ntundi. ^.^^0. concipere durationem, quam asseruimus non

sine creatis rebus inteUigi posse; IUi facillime iste eximetur,

si advertat, nos illam durationem non ex sola contemplatione

creatarum rerum, sed ex contemplatione infinitae Dei potentise

ad creandum inteUigere. Non enim creaturae concipi possunt ut

per se existentes sive durantes, sed tanquam per infinitam Dei

potentiam, a qua sola omnem suam durationem habent. Vid.

Propos. 12. part. 1. ejusque CoroUar.

Denique, ne hic futiUbus argumentis respondendo tempus
consumamus, tantum hiec animadvertenda sunt : nempe distinctio
inter ^ternitatem et durationem, et quod duratio sine rebus
creatis, et jeternitas sine Deo, nuUo modo sint iatelHgibiles :
his enim probe perceptis, faciUime ad omnia argumenta responderi
poterit ; unde his diutius immorari non necesse arbitramur.

CAP. XI.

De Concursu DeL •

Circa hoc attributum parum aut nihil dicendum restat, postquam
ostendimus, Deum singulis momentis continuo rem quasi de novo
creare; ex quo demonstravimus, res ex se nuUara unquam
habere potentiam ad aliquid operandum, nec se ad ullam actioneni
determinandas; hocque non tantum habere locum in rebus extra
hominem, sed etiam in ipsa humana voluntate. Deinde etiam ad
qu3edam argumenta huc spectantia respondimus; et, quamvis
aUa multa adferri solent, quia tamen prsecipue ad Theologiam
pertinent, iis hic supersedere animus est.

PARS II. CAP. XI.

227

Attamen, quia multi sunt, qui concursum Dei admittunt
statuuntque plane aho sensu, quam quo nos eum tradidimus ;
observandum hic est, ut eorum fallaciam facilUme detegamus,
id, quod antehac demonstravimus ; nimirum quod tempus prsesens
nuUam habeat connexionem cum tempore futuro (vide Ax. 10.
part. 1.), hocque a nobis clare distincteque percipiatur. Atque
ad hoc si modo probe attendatur, sine uUa difficultate ad omnia
iUorum argumenta, quae ex Philosophia peti possunt, responderi
poterit.

Verum, ne qusestionem hanc frustra attigerimus, Quomodo Dei
ad eam in transitu respondebimus ; qua quieritur, ^onservatio
an Dei comervationi aliquid accedat, cum rem 7-ebus ^deteT-
determinat ad operandum; atque ubi de motu locuti minandis ad
sumus, jam hujus responsionem utcunque attigimus. operandum.
Diximus enim, Deum eandem quantitatem motus in Natura
conservare. Quare si ad totam Naturam .materiae attendamus,
iUi nihil novi accedit; at respectu rerum particularium aUquo
modo potest dici, UU aUquid novi accedere. Quod an etiam locum
habeat in rebus spirituaUbus, non videtur: nam iUa ab invicem
ita dependere non apparet. Denique, cum partes durationis
nuUam habeant inter se connexionem, possumus dicere, Deum
non adeo proprie res conservare quam procreare ; quare, si
homo jam determinatam Ubertatem habeat ad aUquid agendum,
dicendum est, Deum iUo tempore eum ita creasse. Atque huic
non obstat, quod humana voluntas ssepe a rebus extra se positis
determinetur, et omnia vicissim, quae in Natura sunt, a se
invicera ad aUquid operandum determinentur : nam etiam iUa
a Deo ita determinata sunt. NuUa enira res voluntatem deter-
minare, nec vicissim voluntas determinari, nisi a sola potentia
Dei, potest. Verum quomodo hoc cum humana Ubertate non
pugnet, sive quomodo Deus id efficere possit servata huraana
libertate, fatemur hos ignorare; qua de re jam ssepius locuti
sumus.

Hsec sunt, quae circa attributa Dei dicere decre-

veram ; quorum nuUam huc usque tradidi divisionem. f/*'//*'^^^'"
Tii , . , ^,., 1 » ,, ., attrioutorum

llia autem, quse passim traditur ab Authoribus, Dei vulga-

nempe qua dividunt attributa Dei in incommunicabiUa ^'^tn magis

et communicabUia, ut verum fatear, magis videtur ^^^^ nominis

divisio nominis quam rei. Nec enim scientia Dei ^""''* '"^*'

cum scientia humana magis convenit, quam canis, signum coeleste,

cum cane, qui est animal latrans, et forte adhuc multo minus.

Wrt

228

COGITATA METAPHYSICA.

PARS II. CAP. XII.

229

Autoris pro- Nos vero hanc damus divisionem. Attributa Dei
pria. divisio. ^jj^ sunt, quae actuosam ejus essentiam explicant,
alia, quse quidem nihil actionis, sed ejus modum existendi
exponant. Hujus generis sunt unitas, aeternitas, necessitas, etc.
IlHus vero intelligentia, voluntas, vita, omnipotentia, etc. Ha)c
divisio satis clara et perspicua est, et omnia Dei attributa
complectitur.

CAP. XII.

De Mente Humana.

Transeundum jam est ad substantiam creatam, quam in ex-
tensam et cogitantem divisimus. Per extensam, materiam sive
substantiam corpoream intelHgebamus. Per cogitantem vero,
mentes humanas tantum.

Angelos non • Et, quamvis Angeli etiam creati sint, quia tamen
esse Meta- Lumine Naturali non cognoscuntur, ad Metaphy-

physicre, sed . . . n • l- l •

Theologicff sicam non spectant. liiorum enim essentia et exi-

considera- stentia non nisi per Revelationem notae sunt, adeoque

tionis. ad solam Theologiam pertinent ; cujus cognitio cum

sit prorsus aha, sive toto genere diversa a cognitione naturali,

nuUo modo cum illa miscenda est. Nullus igitur exspectet, nos

de angehs aliquid dicturos.

Mentem hu- Redeamus ergo ad mentes humanas, de quibus
manam non -^ pauca restant dicenda : sed tantum monendum,

esse ex tra- *' S ■ i- • j^* i -i -i

duce sed a iios de tempore creatioms mentis humanae nihil

Deo creari; dixisse, quia non satis constat, quo tempore Deus

at, quando ipgam creat, cum sine corpore possit existere. Hoc

^'^^^lciri.^^ satis constat, illam non esse ex traduce; nam id

tantum locum habet in rebus, quse generantur,

nempe in modis aHcujus substantiae ; substantia autem ipsa

generari non potest, sed tantum a solo Omnipotente creari, ut

satis in prsecedentibus demonstravimus.

Quo sensu De ejus vero immortaUtate ut aliquid addam :

amma hu- g^^jg constat, nos de nuUa re creata posse dicere,

mortalis. quod ejus natura implicet, ut a potentia Dei

destruatur. Nam qui potestatem habuit rem creandi,

etiam potestatem habet ipsam destruendi. Adde, quod jam satis

demonstravimus, nuUam rem creatam sua natura ne momento

quidem posse existere, sed continuo a Deo procreari.

Verum, quamvis ita res sit, tamen clare et Q^o vero
distincte videmus, nos nullam ideam habere, qua *^***" *?*'
concipiamus substantiam destrui, sicut habemus
ideas corruptionis et generationis modorum. Clare enim conci- ^
pimus, ubi ad corporis humani fabricam attendimus, talem
fabricam posse destrui ; at non aeque, ubi ad substantiam cor-
poream attendimus, concipimus ipsam annihilari posse. Denique
Philosophus non quaerit id, quod summa potentia Deus potest
facere ; sed de Rerum Natura ex legibus, quas Deus ipsis
indidit, judicat; quare id judicat fixum ac ratum esse, quod
ex illis legibus fixum esse ac ratum concluditur ; quamvis non '
neget, Deum illas leges et ca^tera omnia mutare posse. Qua- '
propter nos etiam non inquirimus, ubi de anima loquimur, quid [
Deus facere possit, sed tantum, quid ex Natura3 legibus
sequatur.

Cum autem ex ipsis clare sequatur, substantiam ^^^*««« im-

nec per se, nec per aham substantiam creatam J*^o*'^^}^^^f
-. ,. , \ ,1 • p n 11 demonstratur.

destrui posse, ut jam antehac, ni lallor, abunde
demonstravimus, mentem esse immortalem statuere cogimur ex\
legibus Naturae. Et si rem adhuc penitius introspicere volumus,
evidentissime demonstrare poterimus, illam esse immortalem.
Nam, ut modo demonstravimus, animam immortalem esse, ex
legibus Naturae clare sequitur. Leges autem illse Naturae sunt
decreta Dei Lumine NaturaH relevata, ut etiam ex anteceden-
tibus evidentissime constat. Decreta deinde Dei immutabiHa
esse, jam etiam demonstravimus. Ex quibus omnibus clare
concludimus, Deum suam immutabilem voluntatem circa dura-
tionem animarum hominibus non tantum revelatione, sed etiam
Lumine NaturaH patefecisse.

Nec obstat, si aHquis objiciat, Deum leges iUas Deum non

naturales aHquando destruere ad efficienda mira- ^0^^*'^^^^

, \ . 1 .• •! mi 1 • supra Natu-

cula ; nam plerique ex prudentioribus Iheologis ramagere;

concedunt, Deum nihil contra Naturam agere, sed et, quid hoc

supra Naturam; hoc est, ut ego expHco, Deum ^*^ secundum

multas etiam leges operandi habere, quas humano ^^otem.

intehectui non communicavit, quae si humana inteHectui com-

municatae essent, aeque naturales essent quam cseterae.

L^nde Hquidissime constat, mentes esse immortales, nec video,

quid de anima humana in genere hoc in loco dicendum restet.

Nec etiam de ipsius functionibus speciatim aHquid restaret

dicendum, nisi argumenta quorundam Authorum, quibus efficere

230

COGITATA METAPHYSICA.

conantur, ut id, quod vident et sentiunt, non videant neque
sentiant, me invitarent ad ipsis respondendum.

Cur aliqui Putant aliqui, se posse ostendere, voluntatem

^^^^"t\ ^^' ^^" ®^^® liberam, sed semper ab alio determinari.

noTesse*li' Atque hoc inde putant, quia per voluntatem intelli-

heram. gunt quid ab anima distinctum, quod ut substantiam

considerant, cujus natura in eo solo consistat, quod sit indiiferens.

Nos autem, ut omnem amoveamus confusionem, rem prius explica-

bimus, quo facto facillime eorum fallacias argumentorum detegeraus.

Qtiid sit Mentem humanam diximus esse rem cogitantem ;

voluntas. yjj^^Q sequitur, illam ex sola sua natura, in se sola
spectata, aliquid agere posse, videlicet cogitare, hoc est, affirmare
et negare. Hae vero cogitationes vel determinantur a rebus
extra mentem positis, vel a sola mente ; quandoquidem et ipsa
est substantia, ex cujus essentia cogitante multje actiones cogi-
tativae sequi possunt et debent. Actiones autem illae cogitativse
quae nullam aliam sui causam agnoscunt, quam mentem humanam,
volitiones vocantur. Mens vero humana, quatenus concipitur ut
causa sufficiens ad tales actiones producendas, voluntas vocatur.

Dari volun- Quod autem anima talem potentiam habeat,
tatem. quamvis a nullis rebus externis determinetur, com-
modissime explicari potest exemplo asinse Buridani. Si enim
hominem loco asinae ponamus in tali sequilibrio positum, homo
non pro re cogitante, sed pro turpissimo asino erit habendus,
si fame et siti pereat. Deinde etiam idem liquet ex eo, quod,
ut antehac diximus, etiam de rebus omnibus dubitare, et non
tantum ipsa, quae in dubium revocari possunt, ut dubia judicare,
sed tanquam falsa explodere voluimus. Vid. Cartes. Princip.
part. 1. Art. 39.

Eamque esse Porro notandum, quamvis anima a rebus externis
liberam. determinetur ad aliquid affirmandum aut negandum
non tamen ipsam ita determinari, ac si a rebus externis cogeretur,
sed ipsam semper liberam manere. Nam nuUa res habet potestatem
ipsius essentiam destruendi; quare id, quod affirmat et negat,
semper libere affirmat et negat, ut satis in quarta Meditatione
expUcatum est. Unde, si quis quserat, cur anima hoc aut illud
vult, hoc aut illud non vult; ipsi respondebimus, quia anima
est res cogitans, hoc est res, quae ex sua natura potestatem
habet volendi et nolendi, affirmandi et negandi; hoc enim est
esse rem cogitantem.

PARS II. CAP. XII.

231

Nec confun- Hisce sic explicatis, argumenta adversariorum
dendam cum yideamus. 1. argumentum tale est. Si voluntas possit
' velle contra ultimum intellectus dictamen, si possit
appetere contrarium hono, ab ultinio intellectus dictamine proe-
scripto, poterit appetere malum suh ratione mali. At ahsurdum
est posterius ; Ergo et prius. Ex hoc argumento clare videre est
ipsos non intelligere, quid sit voluntas ; confundunt enim ipsam
cum appetitu, quem habet anima, postquam aliquid affirmavit
aut negavit ; quod didicerunt a suo Magistro, qui voluntatem
definivit, appetitum suh ratione honi. Nos vero voluntatem dicimus
esse tro afflrmare hoc honum esse et contra, ut jam antehac
abunde explicuimus circa causam erroris, quem demonstravimus
ex eo oriri, quod voluntas latius pateat quam intellectus. Si
autem mens non affirmasset, id bonum esse, ex eo quod libera
est, nihil appeteret. Quare ad argumentum respondemus conce-
dendo, mentem nihil posse velle contra ultimum intellectus
dictamen, hoc est, nihil posse velle, quatenus supponitur nolle ;
ut hic supponitur, ubi dicitur ipsam aliquam rem judicasse malam,
hoc est, aliquid noluisse. Negamus tamen, illam absolute id,
quod malum est, non potuisse velle, hoc est, bonum judicare:
id enim esset contra ipsam experientiam. Multa enim, quse mala
sunt, bona, et contra, quse bona sunt, mala esse judicamus.

2. argumentum est (vel si mavis Imum, quia huc ^^^ aliquid
usque nullum fuit) : Si voluntas ad volendum non ^'^^^i„^^^^ ^^
determinetur ah ulfimo intellectiis loractici judicio, mentem.
ergo seipsam determinahit. At voluntas seipsam non
determinat, quia ex se et natura sua est indeterminata. Hinc sic
argumentari pergunt. Si voluntas ex se et sua natura est indiffe'
rens ad volendum et non volendum, non potest a se ipsa deter-
minari ad volendum : quod enim determinat, tam dehet esse determi-
natum, quam est indeterminatum' quod determinatur. At voluntas,
considerata ut determinans seipsam, tam est indeterminata, quam est
considerata eadem ut determinanda. Nihil enim ponunt adversarii
in voluntate determinante, quod non idem sit in voluntate aut
deteryninanda aut determinata; neque vero aliquid hic 2^oni
potest. Ergo voluntas noti potest a se ipsa ad volendum detenni-
nari. Si non a se ipsa: Ergo a/mwrf^. Haec sunt ipsissima yerba
Heereboordii Professoris Leidensis *), quibus satis ostendit, se
per voluntatem non mentem ipsam intelHgere, sed aliquid aliud,
extra mentem aut in mente, veluti tabulam rasam omni cogi-

f..

* Vide ejns Meletemata Philosophica, ed. alt., Lugd. Bat. 1659.

232

COGITATA METAPHYSICA.

tatione carentem, et capacem cuivis picturae recipiendae ; vel
potius tanquam pondus in aequilibrio, quod a quolibet pondere
in utramvis partem pellitur, prout pondus adventitium deter-
minatum est; vel denique aliquid, quod nec ipse nec ullus
mortalium uUa cogitatione assequi potest. Nos modo diximus,
imo clare ostendimus, voluntatem nihil esse prajter mentem
ipsam, quam rem cogitantem vocamus, hoc est, affirmantem et
negantem ; unde clare colligimus, ubi ad solam naturam mentis
attendimus, eam aequalem potestatem habere affirmandi et
negandi; id enim, inquam, est cogitare. Si nos itaque ex eo,
quod mens cogitat, concludimus, ipsam potestatem habere
affirmandi et negandi ; cur igitur causas qua^rimus adventitias
efficiendi id, quod ex sola natura rei sequitur? At, dices, ipsa
mens non magis est determinata ad affirmandum quam ad
negandum ; ideoque concludes, nos necessario causam quaerere
debere, qua ipsa determinetur. Sed ego contra argumentor, si
mens ex se et sua natura tantum esset determinata ad affir-
mandum (quamvis impossibile sit hoc concipere, quamdiu ipsam
rem cogitantem esse cogitamus), tum illa ex sola sua natura
tantum affirmare, nunquam vero, quamvis concurrant quotvis
caust^, negare posset. Si vero neque ad affirmandum neque ad
negandum determinata sit, neutrum facere poterit. Si denique
ad utrumque habet potestatem, quod habere modo ostendimus,
utrumque efficere poterit ex sola sua natura, nulla adjuvante
alia causa ; quod clare constabit iis omnibus, qui rem cogitantem
ut rem cogitantem considerant ; hoc est, qui attributum cogitationis
a re ipsa cogitante, a qua non nisi Ratione distinguitur, nulio
modo separant, quemadmodum adversarii faciunt, qui rem
cogitantem ab omni cogitatione denudant, ipsamque ut materiam
illam primam Peripateticorum fingunt. Quare ad argumentum
sic respondeo, et quidem ad majorem ; Si per voluntatem inteUigit
rem omni cogitatione spoliatam, concedimus, voluntatem ex sua
natura esse indeterminatam. At negamus, voluntatem esse quid
omni cogitatione spoliatum, et contra statuimus, esse cogitationem,
hoc est, potentiam ad utrumque, nempe ad affirmandum et ad
negandum, qua certe nihil aUud inteUigi potest, quam causa
sufficiens ad utrumque. Deinde etiam negamus, quod, si voluntas
indeterminata esset, hoc est omni cogitatione spoUata, aUa aUqua
causa adventitia, quam Deus infinita sua potentia creandi, ipsam
determinare posset. Rem enim cogitantem sine uUa cogitatione con-
cipere, idem est, ac rem extensam sine extensione concipere
veUe.

PARS II. CAP. XII.

233

%mentem ^^"^^"^' ^® ^^P^^ ^it, hic plura argumenta
eum rebus recensere, moneo tantum, Adversarios, quia volun-
corporeis tatem non intellexerunt, nec uUum clarum et di-\|

confiidernnt. stinctum mentis conceptum habuerunt, mentem cum i L
rebus corporeis confudisse ; quod inde ortum duxit, quia verba,
quae ad res corporeas usurpare solent, ad res spirituales, quas
non intelligebant, significandas usurparunt ; assueti enim fuerunt,
corpora iUa^ quse a causis externis iequipoUentibus, et plane
contrariis, versus contrarias partes propelluntur, quapropter in
aequilibrio sunt, indeterminata vocare. Cum igitur voluntatem
indeterminatam statuunt, ipsam etiam ut corpus in fequUibrio
positum videntur concipere; et, quia iUa corpora nihU habent,
nisi quod a causis externis acceperunt (ex quo sequitur, iUa
semper a causa externa determinari debere), idem in voluntate
sequi putant. Sed quomodo res se habeant, jam satis expUcuimus,
quare hic finem facimus.

De substantia vero extensa jam antehac satis etiam locuti
sumus, et pr^ter has duas nuUas aUas agnoscimus. Quod ad
accidentia reaUa attinet, et aUas quaUtates, satis iUa explosa
sunt, nec opus est, iis refeUendis tempus impendere ; quare hic
manum de tabula toUimus.

F I N I S.

(

STELKONSTIGE

REECKENING

VAN DEN

RE&ENBOOG,

. Dienende tot naedere samenknoping der Natuurkunde

met de Wiskonsten.

iii

ll^

I
I

AEN DEN LEZER. *

Cicero Tmculanarum (picestionum Lih. 1. in princ.

In summo apud illos honore Geometria fuit, itaque nihil
Mathematicis illustrius. At nos metiendi ratiocinandique utilitate
hujus artis terminavimus modum.

DAT is

By haer, te weten hy de Griecken, is de Meetkonst in zeer

groot aenzien geweest. Zo datter niet uytmimtender was als de

Wiskonstenaers ; maer wy, namentlijck de Romeynen, hebhen de

mate van deze konst hepaelt met de nuttigheydt van meeten en

van tellen.

Alhoewelmen, Bescheyde Lezer, met deze Reeckeningh niet
geerne de Geleerde zoude mishagen; zoo is eghter het vertrouwenj
dat het voornaemste oogmerck van iet aen den dagh te hrengen
hehoorde te zijn, om de ongeleerde te hulp te komen. Hier van
heeftmen in deze landen voor de jonge lieden, die neerstigh wil-
len zijn, de goede voorheelden van de Heer Hudde, Burgemeestcr
van Amsterdam, in zijne verkortinge der vergelijckingen, en
vaste en algemeene Regels der grootste en der kleynste ; van de
Heer Huygens, voorwaer den Ooghappel van alle die geene, die
deze Konsten heminnen, in verscheyde van zijne geestige en nog-
tans zeer doorwerkte Schriften ; en van de Heer de Witt, in zijn
leven Raedtjjensionaris van Hollandt, in zijne klare heschrijvinge
der Kegelsneden, en waerdye van Lijfrenten tegens Losrenten.
Waerom het te meer voor die geene, die geerne van een ieder, een
weynigh leergierigh zijnde, zoude verstaen werden, geoorloft is, van
Jiet hekende een aenvang nemende allenskens op te klimmen,
en met den Regenhoogh als van dm grondt te heginnen. By
gelegentheydt dan, dat iemandt hezigh was met zigh te oeffenen
in de zes eerste Boecken van Euclides, zo heeftmen deze aen-

* Prfemonenda, etsi a nescio quo post Spinozae mortem conscripta, ex
editione Hagana anni 1687. ideo repetere voluimus, quia.faciunt ad libel-
lam auctori nostro vindicandum. Nimirum hasce observationes, antequam
ederentur, per decennium et amplius in angulo jacuisse, in iis affirmatur.

'^ -^-

merckingeny die volgens de lesse van Homtius meer dan tien
jaren in een hoeck hadden gelegen, alleen het light toevertrouut
met dit inzight, op dat de aenkomelingen zouden kunnen zien
de nuttigheijdt, en het gehrugck der beginselen, die zy zouden
mogen hebhen geleert, ende oock hoe zeer de kennisse der SfeJ-
kmist den geenen, die met deze fijne pingelen Godts heerlijcke
schepselen maer voor een kleyn gedeelte zoecken natehootzen, van
noden is. Indien ghy hier door, Beminde Lezer, tvert opgeweckt,
mn deze gemeenzame ivyze van hetraghtinge, en naevorssinge der
naiuurlijke reden niet te verwetpen: zo zal deze geringe proeve
meer goedts verom'zaeckt hehhen, alsmen zigh zoude hehhen derven
helove?i. Vaert wel.

KEECKENING

VAN DEN

REaENBOOO.

Die geene, die een weynig kennisse hebben van de Weten-
schappen, dienende om het gezigt, het edelste van onze
uyterlijke zinnen, behulpzaem te zyn, ofte om het zelve te
verlustigen, zijn niet onkundig, dat als de stralen van de Zon,
ofte van het ligt scheefachtig vallen op een vlack van glas,
van water, ofte van eenige andere voghtigheyt, dezelve in 't
begin van dat vlack niet meer recht, ofte volgens een reghte
hnie, maer schuyns ofte afgeschampt doorgaen, op dezelve wijze,
gelijckmen by dagelijxze ondervindinge een stock ofte roeyriem
in 't water, als gebroken ziet, en datmen dit breecken, ofte
Bchampen der stralen hunne refractie noemt. Hun is mede niet
onbekent, datmen aen de weerstuyt van dezelve stralen, wan-
neerze door de foelie, die achter een glas of spiegel is, ofte
iet diergelijx, niet kunnen doorbreken, maer wederkeren, oock
gewoon is te geven de naem van reflectie; waerom wy geen
swarigheyt zullen maken zomtijts diergelijcke woorden, beter
verstaen werdende, als de nederduytze, te gebruycken.

Dewijle van den regenboogh, dat heerlijck teecken des Ver-
bonts voor de Godtsgeleerde, by de natuurkundige volgens de

240

REECKENING VAN

DEN REGENBOOG.

241

grontwetten, door Godt de Heere de geschapene dingen raede-
gedeelt, wert geoordeelt veroorzaakt te werden door de refractie
en reflexie van de stralen van de Zon, vallende op een ontal-
lijcke menighte van kleyne droppelen waters: zoo is het zeer
aanmerkens weerdigh voor de jonge liefhebbers derWiskon-
sten, dat haeren groten voorganger de Heer Descartes niet
alleen aenwijst, dat de onderste en voornaemste Kegenboogh
wert gezien door middel van twee refractien, en een reflexie,
en de bovenste door twee refractien en twee reflexien, en
daerom zigh flaeuwer vertoont, als de eerste, of de voornaemste ;
maer daer en boven, dat hy oock door reeckeningh bepaelt,
ende met redenen aenwijst, dat den groOtsten hoeck, waer in
de kleynste Regenboog kan gezien worden, of zijn halven
middellijn niet groter kan zijn als 41 graden 47 minuten, en
den alderkleynsten hoeck, waer in de grootste Regenboog kan
gezien worden, of zijn halven middellijn niet klynder kan zyn,
als 51 graden, 37 minuten. Dog om wat verder te gaen,
't is myns oordeels een aengename uytvindinge, die hy voort-
brenght over het root, geel, groen, blaeuw en diergelijke couleu-
ren van den Regenboog, maer byzonder zietmen daer uyt een
merckteeken van zynen aerdigen geest, als hy reden geeft,
waerom de rode coleur wert gezien aen de bolle ofte de uytwen-
dige zyde van den ondersten Regenboogh, en aen de holle, ofte de
inwendige zyde van de bovenste, te weten, om dat hy, onderzogt
hebbende de wetten van de schaduwe en het Hght, betoont,
dat het middelpunt van ieder droppel waters, alwaer de grootste
schaduwe, of dickte is, komt boven de refractie der stralen,
die tot ons oogh komen in den onderste Regenboogh, en dat
daerom de krachtighste coleur te weten het root is onder de
schaduwe, namentlijck aen de bolle zyde, maer dat in den
grootsten Regenboog, het middelpunt van ieder droppel waters
komt onder de refractie, die tot ons oogh komt, en dat daerom
het root komt boven de schaduwe, te weten aen de holle zyde.
Maer vermits hy voor de beminnaers der Stelkonst, nae
zijne gewoonte, verborgen hout, op wat wyze hy de twee
regels der refractien, waer door hy zyn tafel heeft uytge-
reeckent, en die hy blotelijck ter neder stelt, heeft gevonden ;
zoo zuUen wy dezelve hier kortelijck Stelkonstigh bewijzen,
dies wy een glaze BoJ ofte grote droppel waters vertonen, met
den cirkel A F D G K B Z, waerinne genomen zynde zekere
lengte voor de linie H F verders gevonden werdt de linie
C I, en bygevolge mede de bogen F G en F K, en eyndelijk

On^lf 1 •'^/° 0 N P en X Q R op de volgende wijze.
Onderstelt zijnde, dat verscheyde stralen komende uyt .het

&T P^'" ''% ^^^' ^*» *'•«'■ ««" « afgebeeldt, met de

[ -ii .r^T^*^'S zyn met de middellyn A B, en dat de

Y P ^^r ^v- f^ ^^^^^' '" 10000 delen, en d^t de voorsz
X h 9000 diergehjcke deelen verre is van de voorsz. middel-

IpL^ w f^ ^^ ^^^ T H P: wy willen weten, hoe groot
terst, H P gegeven zynde, zal zyn de linie C I, daer nae de
grote van de bogen F G e„ P i, en eyndelijck iWat voor

efractien m F en N zullen kunnen zien in P, en oock nae
wee refractien in P en Q en twee reflexien in K en N zullen

iioeck 0 N P, _en de grote van den hoeck X Q R
IIL ^g

24 2

REECKENING VAN

DEN REGENBOOG.

243

; I

Om dan voor eerst te vinden de lenghte van de linie C I,
de^yle ick wete, dat de reden van de refractie van het water
is als 250 tegens 187, zoo moet H F tot C I, zijnde de twee
linien, die de refractie afmeten, ook dezelve reden hebben.
Ick zegge mitsdien volgens den regel van dryen 250, geeft
187 wat geeft 9000, ofte H F? ende komt voor C I 6732.
* Dog om nu mede te

bewijzen, datdelinien
H F en CI de refractie
van het water afmee-
ten, zoo stelle ick voor
de strael, in de ne-
vensgaende figuur,
i: 0 F, ende in het punt
F, van waer de re-
fractie gaet naer K,
trecke ik een raeck-
lijn, raeckende den
_ Cirkel A F B in F:

dewijle nu volgens de
leere van Descartes in zijn tweede Hooftstuk van de Ver-
handelinge der Verrekijkers, 0 P en R L, deze refractie
afmeten: zoo zullen H F en C I mede deze refractie afmeten:
ora dat H F is even zoo groot als 0 P, en C I even zo groot
als R L, want dewijle van de dryhoecken P 0 F en H F C
de zyden 0 F en F C gelijck zyn, ofte even groot, te weteii
halve middellynen van twee gelijke cirkels, den reghten hoeck
0 P F mede gehjck aen den rechten hoeck F H C, en deii
uytwendigen hoeck 0 F P mede gelijck aen den inwendigen
hoeck H C F ; zoo volgt \ dat de hiiien 0 P en F H mede
elkanderen gelijk zijn. Op gelijke wijze wert mede betoont, dat
de Unien R L en C I elkanderen gelijk zijn. Vermits nu de
Hnien 0 P en R L de refractie afmeten, zo zuUen dan mede de
hnien F H en C I de refractie afmeten. 't Welk stonde te bewijzen.
Ten tweeden, wederom naegezien werdende de groote figuur,
als deze linien H F en C I gevonden zijn, zoo vintmen ook
Hghtelijck de bogen F G en F K. Want als men het vierkant
van H F aftrekt van het vierkant van den halven middellijn
C F, zoo bekomtmen een vierkant, wiens wortel is de sinus
of den hoeckmaet van den boog F I), ofte den hoeck F C D,

* Door de 26ste van 't Eerste.

welcke wortel is ruym 4358. Dit getal over een brengende met
de Tafelen van Lantsbergen, van van Schoten, ofte van ymandt
anders, zo bevintmen voor F C D een hoeck van 25 graden
50 minuten, ofte om nogh naeder te komen van 25 graden
50^ minuten, waervan het dobbel is de boog F G, ofte 51
graden 41 minuten. Op dezelve wyze wert de boogh F K
mede bevonden te zyn 95 graden 22 minuten. 't Welk wy
alleen uyt de driehoexmeeting hebben willen aenwyzen.

Maer om ten derden te komen tot het vinden van de hoec-
ken 0 N P en X Q R, dat is om te vinden, ^ de halve mid-
dellijnen, ofte de hooghtens van beyde de Rege-^bogen, gelijck-
men zigh Hghtelijck kan verbeelden door het ver- Ziet de
lengen van de Hnien N P, en Q R, en uyt P en ^'^^w"'* «'«^
R hare eynden, ofte het oogh des aenschouwers, even- ^^hooglT'
wydige te trecken, met de middehijn A B: zo is den Descartes.

EERSTEN REGEL.

patmen om te bekomen den hoeck 0 N P, ofte den halven
middellyn, dat is, de hooghte vande kleimten Regenhoogh, den
boogh F G nioet optellen met 180 graden, en daer van aftrec-
ken het dobbel van den boogh F K.

WERKING EN BEWYS.

Om dezen regel, die Descartes met lange en klare woorden
heeft bekleedt, geJijckmen doen moet, als men schrijft voor de
geene, die met het enkel gebruyck te vreden zyn, en die hy
nogtans voor die geene, die geerne den grondt, of de reden
yan aHes weten, heeft verduystert, te brengen, ofte te steUen
m stelkonstige termen : zo neme ik a voor een winkelhaeck,
of reghten hoeck, ofte een boog van 90 graden, b voor de
boog F G, c voor de boogh F K, want deze twee bogen te
voren gevonden zijnde, zijn bekent, x voor den hoek 0 N P,
en y voor den hoek G F K, die wy noemen den hoeck der
refractie, en die volgens de gegeve bogen felkens verandert,
zo is dan volgens den voorgestelden regel den hoeck 0 N P
ofte x = h-[-2a — 2,c. Om dit nu uyttevinden, ende te
bewyzen, zo neme ik x voor den hoeck 0 N P, en i/ voor den
hoeck P N M, zynde mede den hoeck der refractie, zo is dan

* Door de 29ste van 't Eerste.

244

REECKENING VAN

DEN REGENBOOG.

245

■:ff

den hoeck 0 N M = ic + ^. Laet nu mede voltooyt werden
den driehoeck F L K, zo zal dan den hoeck F L K ^ mede
zijn x-\-ij. Het is nu verder openbaer, dat den hoeck F K L
mede is = c, gelijck wy ten dienste van de onervarene nader
hier onder bewyzen, en den hoeck L F K = ?/ : zo is ^ dan
^_|-2y-fo = 2a, en mitsdien a;ofONP = 2a — 2?/-c.
Nu den boogh G K, zynde het verschil der bogen F K en
F G, te weten c—b, ofte den hoeck G C K getrocken tot het
middelpunt, is ^ eens zoo groot als den hoeck G F K getroc-

ken tot den omtrek; zo is dan G F K = ^^ ,maerGFKwas

gestelt = y, zo is dan tj = ^^, en 2y = c-h, en — 2 y =

— c-{-h. Deze — c + 6 dan in de bovengemelde vergelijkingh
gestelt zynde in de plaets van - 2 y, zo komt 0 N P ofte
X = h -{-2 a—2 c, gelijck volgens den regel was gestelt, en
't welk wy moesten bewyzen.

Indien nu verders iemant moghte twijffelen, dat den hoeck
F K L, als mede den hoek Q N M even zo groot is, als den
boogh ' F K, ofte c, te weten, als den hoeck F C K, daer van
is het bewijs aldus. De hoecken C F K, en C K F elkander gelijck
wezende*, om den ghelijckbeenigen drie-hoek CKF; zo volgt,
dat zy tsamen even zoo groot zyn als van ieder het dobbel,
te weten den hoeck F K N ° ; maer de hoeken C F K, en C K F
maken met den hoeck F C K « ofte c, 180 graden, of twee
reghte ; en F K N, die dezelve twee hoecken gelijck was, maeckt
met FKL oock 180 graden, ofte twee reghte "^ : zoo volgt
dan, als men van deze gelijke dingen, gelijcke dingen afneemt,
dat hunne resten F C K, en F K L mede zuUen gelyk zijn ,
te weten beyde gelijk c ; 't welk stonde te bewijzen. Verders
bewijstmen zeer Uchtelijk mede, dat Q N M even zoo groot is,
als FKL, waeromme die mede is = c.

TWEEDEN REGEL.
Datmen, om te hekomen den hoeck XQR, ofden halven middeUyn,

» Door de 29ste van 't Eerste.

« Door dc o2ste van 't Eerste.

» Door de 20ste van 't Derde.

* Door de 5de van 't Eerste.

» Om d'eygenschap der Reflectie.

« Door de 32ste van 't Eerste.

' Door de 13de van 't Eerste.

8 Door de 3de gem. bek. van 't Eerstc.

dat is de hooghte van den grootsten Regenhoog, den gevonden
hoeck 0 NP moet aftrecken van den hoogh F K.

WERKING EN BEWYS.

In stelkonstige termen is dan den hoek X Q R = c—x, en
is het bewijs daer van aldus. Den hoek Q N M is hier boven
aengewezen te zyn = c, en 0 N M = a? -f- y, zo is dan
QN 0 = c— .r— 2/, en by gevolge ^mede XQ T = c--ii;— 2/. Doet
hier nu by den hoeck der Refractie T Q R, of y, zo komt voor
den hoeck X Q R c—x, 't welk stonde te bewyzen.

Mijn Heer de Sluze, in zyn leven Canonik vande Cathedrale
Kerk tot Luyck, en geheymen Raedt van den Prince der voorsz
Stadt, zynde geweest een vande gaeuste en geleerste mannen
van deze eeuwe, in alle wetenschappen, heeft naderhandt aen-
gewezen ^, datmen alle deze Hnien, bogen, en hoecken oock
meetkonstig kan vinden, te weten, dat den hoeck 0 N P altijdt
is gelijck aen het dobbel van den hoeck K C B, en datmen
derhalven, om mede den hoeck X Q R te vinden, het voorsz
dobbel van K C B van den boogh F K moet aftrecken. 't Welk
ick kortelijck aldus bewijze.

Laet den hoeck K C B, of de boogh K B zijn = z, wy moe-
ten dan betonen, dat 2 2; is = ar. 0 N M was hier voren = x
+ y, zo is dan ^ AWN en KWV mede = x-\-y, den hoeck
K V W is = y, om de evenwydige linien Y L en A V, zo is
dan mitsdien den uytwendigen hoek ¥ K^ *• = x 4- 2 y.
Verders zo is den uytwendigen hoek ^FKG = z-{-y, maer
F K N is het dobbel van F K C, zoo is dan F K N = 2 0 -f 2 .y:
maer F K N was hier boven mede = x -^ 2 y, zo is dan
by gevolge 2 z -f- 2 y oock = x -{- 2 y. Neemt ten weder-
zyden wegh 2 y, zo komt 2 z = x, ^t welk stonde te bewyzen.

Ofte wel aldus, gelijck my door een groot liefhebber is ge-
toont. Den boogh K B offce z is = a -^ ^ h—c. Want BD
is = a, D F = I h, van beyde genomen F K ofte c, zoo is K B
ofte z = a -\- ^ h—c. Dit ten wederzyden verdobbelt, zo
is 2 z =2a-\-h — 2c: maer volgens den eersten regel
van Descartes was x mede = 2 a -^ h — 2 c, zo is ^ dan 2 z
mede = x. 't Welk wij mosten bewyzen.

* Door de 29ste van 't Eerste.

^ Ziet de 12de lesse van Barrow over de Gezigtkonst.
' Door de 29ste en 15de van 't Eerste.

* Door de 32ste van 't Eerste.

^ Door de Iste gem. bek. van 't Eerste.

246

REECKEMNG VAN

DEN REGENBOOG.

247

Nu hier voren is in den tweeden regel bewezen, dat den
hoek X Q R is gelijck c—x, zo is dan ook den zelven hoeck
X Q R gelijck c — 2 0, en bygevolge moetmen van den boog
F K alleenlijck aftrecken den boog K Z.

Den boogh K N dan mede zynde zo groot als den boogh F K,
ofte c, dat is 95 graden 22 minuten, zo bekomtmen volgens
de twee voor gaende Regels, voor r, of den hoek 0 N P, dat
is den boog K Z = 2 a + 6 — 2 c, 40 graden 57 minuten ; Ende
voor X Q R, ofte den boog Z N. dat is c — 2 z, 54 graden,
25 minuten.

Men ziet dan klaerlijck uyt het voorgaende, dat den boogh K N
ofte c, zoo groot is, als beyde de Regenbogen, en dat, als men de-
zelve boogh KN in twee gelyke deelen deelt in Z, KZ ofte \ c 700
groot is als twee halve Regenbogen, en dat mitsdien K B ofte z

net de helft is van den ondersten Regenboogh, of den hoeck
0 N P ; en B Z zynde -J c—z net de helft is van de bovenste
Regenboogh, ofte den hoeck X Q R, waer uyt dan vloeyt de
oplossinge van twee vermaeckelijcke Werkstucken, waer van
wy in 't begin iet hebben gesproken, te weten, hoemen den
aldergroosten ondersten Regenboog, die in zyne groote bepaelt
is door de schaduwe van boven, en den alderkleynsten bovensten
Regenboog, die in zyne kleynte bepaelt is door de schaduwe
van onderen, zal kunnen vinden.

Want, als de reden van de refractie in de Wcrckstucken
wert ingesloten, en door de behendigheydt der Stelkonst, en
den Regel van de Heer Hudde wert gevonden den groosten
sinus van den boogh K B en wederom den kleynsten sinus
van den boogh B Z, ofte wel den kleynsten en groosten sinus
van hunne schilboogen : zo ondersoekt den Oeffenaer van deze
konst door het bepalen van deeze bogen op het papier, op
welcke hooghte sigh den groosten ondersten Regenboogh, en
de kleynste bovensten Regenboogh aen den Hemel zal vertonen.

Maer dewyle wy voor de kleyne moeyte, die wy hebben ge-
nomen, deze vrught hebben genoten, dat de oplossinge hier
van, ons van goeder handt is toegekomen, ende wy de nieuwe-
lingen aen d'eene zyde niet geerne te veel zouden beswaren;
zoo willen wy aen d'andere zyde den ervaren Lezer het ver-
niaek niet benemen, van de ontbindinge van deze en meer
andere Vragen, die wy hier zouden kunnen byvoegen, door de
Hoeckmaets Tafelen, en hare Logarithmen, zelfs te zoeken, en
te vinden.

i-r

REECKENING

VAN

K A. M S 8 B N

VRAEG-STUCKEN.

I. A. en B. speelm tegens malkanderen met 2 Steenen, op
deze Conditie, dat A. zal innnen als hy 6. oogen werpt, maer
B. zal imnnen, als hy 7 oogen werpt. A. zal eerst eene werp
doen, daer nae B. twee werpen achtervolgens, dan weder A. twee
werpen, en zoo voarts, tot dat d'een of d^ander zal mnnen. De
1-rage ts tn wat reden de kans van A. staet teqens die van B ?
Antwoort als 10355. tot 12276.

^ ^* 77^7^ Speelders A. B. en C. nemende 12. schijven van
de welke 4 mt zijn en 8 stvaH, speelen op die Conditie, dat die
van haer eerst blindelingh een witte zal gekozen hebben, tvinnen
zal, en dat A. eerst zal nemen, dan B. de tweede, en dan C
en dan wederom A. en zoo vervolgens met beurt^n. De vrage is
tn wat reden haere kanssen staen tegens malkander?

• Problemata haecce ad Probabilinm calculam pertinentia post ntrnm-

S^ni. H°'P^°°' T'-*^***"!^ de Iride hodie notom^^inveniunto?, etsi typ^s
paulo diversis expressa, paginisque seorsum numeratis. Cf. supra Tom.
II pagg. 324 sqq. Epist. XXXVIII. ^

REECKENING VAN KANSSEN.

249

in. A. wed tegens B. dat hy uyt 40. kaerten, dat is 10. van
teder soort 4. kaerten uyttrecken zal zoo dat hy van elke soort
1. zal hebben. Hier wert de kans van A. tegens die van B
gevonden als 1000. tegens 8139.

IV. Genomen hebbende gelijck hier te vooren 12. schijven, 4
witte en 8. swaHe, zoo wed A. tegens B. dat hy blindelinqs 7*.
schijven daer uyt zal nemen, onder welke 3. wit zullen' zijn
men vraeght in wat reden de kans van A. teqens die van B
staet?

V. ^. en B. genomen hebbende elck 12. penningen speelen
met 3. dobbelsteenen op deze Conditie, dat als 'er 11. oogen
geworpen worden, A. een penninck aen B. moet geven, maer als
'er 14. geworpen worden dat dan B. een penninck aen A. moet
geven, en dat hy het spel winnen zal, die eerst alle de penningen
zal hebben. Hier werd gevonden de kans van A. teqens B te
zijn als 244140625 tot 282429536481.

EERSTE VRAEaSTUK.

^' en B. speelen tegens malkanderen met 2 steenen op dese
Cofidttte, dat A. zal winnen als hy 6 oogen werpt, maer B. zal
wmnen als hy 7 oogen werpt. A zal eerst eene werp doen, daer
na B twee werpen achtervolgens dan iveder A twee werpen, en
zoo voorts tot dat d'een of d'ander zal winnen. De vrage is in
wat reden de kans van A staet tegens die van B? Antwoort als
10355. tot 12276.

Om deze vrage te beantwoorden, zoo klove ick dezelve volgens
den tweeden regel van de Denckonst van de Heer Descartes,
in deze twee volgende voorstellen.

EERSTE VOORSTEL.

B en A speelen tegens malkander met 2 Steenen op die Con-
ditie, dat B zal winnen als hy 7 oogen werpt, en A als hy 6
oogen, werpt, mits dat ieder zal doen twee werpen na malkander,
en dat B eerst werpen zal, haer kanssen zijn

14256

8375

22631

I ti

250

KEECKENING

WERKING EN BEWYS *.

Laet de kans van A weert zijn x, ende het geene ingezet
is, ofte de pot, zy genoemt, a, zo is dan de kans van B weert
a — X. Het blykt ook in dit geval, dat elkemael, als de beurt
van B wederkomt, de kans van A dan weder x moet weert
zijn, maer zoo dikmaels, als het de beurt van A is om te wer-
pen, zoo moet zyn kans meerder weert zijn. Laet ons y stellen
voor het geene, datze dan weert is. Overmits nu, dat B eerst
moet werpen, en datter ten eersten 6 werpen op 2 steenen
zijn, van de 36 werpen, die hem 7 oogen kunnen geven, zoo
wert gevonden, dat hy in die twee reyzen, die hy werpen
mach, de redens verkort zijnde, 11 kanssen heeft tot a, ofte
om te winnen, en 25 die hem doen missen, dat is, die de beurt
van A doen komen, zoo heeft dan A by gevolge, als B begint
te werpen 11 kanssen tot 0, ofte om te verliezen, en 25
kanssen, om te hebben y, te weten, dat het zijn beurt wort

om te werpen. Het welk aen A zoo veel weert is, als

25j/.
36 '

maer

daer is gestelt, dat de kans van A van eersten aen x weert

. j 25 w , S6 X r^ j

was, zoo is dan ^n = x, en daerom y = ^^ — . Om nu de

weerde van y noch op een andere wyze te vinden, zoo is het
zeecker, dat A zullende werpen 5 kanssen heeft tot a, ofte om
te winnen, om datter 5 kanssen zijn van 36, die hem 6 oogen
kunnen geven, 't welk uytgereeckent zijnde, zoo wert bevonden
dat A in twee werpen 335 kanssen heeft tot a, ende 961 om
de beurt van B te doen wederkeeren, dat is, om voor zich

zelven te hebben x, 't welk zoo veel is, als

335 a + 961 a;

dan zijnde = y ende te voren gevonden zijnde

1296
36 X

;dit

= y, zoo

. 335 a -f- 961 x ,.., .. 36 a; . .

moet zTT^T^ gelijk zijn aen ^e — » waer uyt gevonden

wert X =

1296
8375 a
22631 '

het welk de weerde is van de kans van A,

en dienvolgens zal de kans van B op^oT « weert zijn, zoo dat
de kans van A staet tegens die van B als 8375 tegens 14256.

• Cff. sapra pagg. 243, 245.

VAN KANSSEN.

251

en omgekeert, die van B tegens A als 14256 tegens 8375
Hetwelk wy moesten bewijzen.

TWEEDE VOORSTEL.

A Speelt tegens B als In 't vraeghstuck is vermeldt. Haer
L-anssen zim A d

\ssen zijn

10B55

12276

22631

WERKING EN BEWYS.

Dewijle A 5 kanssen heeft tot a, ofte om te winnen, en 31
kanssen, om te missen, dat is, om te geraeken in het geval

van 't eerste voorstel, hem weerdig zijnde .^^ «: zoo heeft

226S1
hy dan 5 kanssen tot ^^ a op dat ik alles brenge tot een

gelijke noemer, en 31 kanssen tot l*^^ a.

22631J ver- 8375j ver-
5imeen. 3limeen.
113155 8375

25125

25962^1 Op-
113155|getelt.

22631 j ver-
36(meen.

135786
67893

8] 4716 beyde de Kanssen.

372780 afgetrocken deKans v. A

372780 DeKansvanA 441936 voor de^K^s vanl^.

Beide gedeelt
door 36.

Komt 10355. voor de Kans van A.
12276 voor de Kans van B.
't Welck stonde te bewjisen.

ftm

COMPENDIUM

GEAMMATICES

LINGU^ HEBR^^.

A D M 0 N I T I 0

|i'.

LECTOREM.

Grammatices LingiKe Hehrcecs Compcndium, qtwd hic tihi,
Benevole Lector, offeri^iir, Atictor rogatu Amicorum quorundani
suorum, Linguce Sanctce perstudiosorum, conscribendum suscepit ;
utpote quem, ah meunte cetctte ea imbutum, postea per multos
ctnnos ei sedulo operam dedisse, ejusque genium penitus perspec-
tum habere, in eaque versatissimum esse, probe noverant; ef
noscent omnes, qui, ejus gnari, hoc qualecunque scriptum, quod
intempestiva Auctoris morte, ut j^lura ejus alia, imperfectuw
remansit, pervolvere non dedignabuntur. Quale cjuale sit, ejus fe,
Benevole Lector, partidpem facimus, tihique et Auctoris laborem
et nostrum de te bene merendi studium pergratum fore, nuli:
dubitamus.

COMPENDITTM

GRAMMATIOES

LINGIT^ HEBKiEJi.

CAP. I.
De Literis et VocaUhus in genere.

Quoniam linguae cujusque fundamenta literae et vocales sunt,
dicendum ante omnia nobis est, quid apud Hebroeos litera.
quidque vocalis sit. Litera est signum motus oris eo loco facti,
unde sonus ore editus audiri incipit. Ex gr. N significat, prin-
cipium soni in gutture audiri ex ipsius apertura; 3 autem, prin-
cipium soni in labiis ex eorum apertura audiri ; J vero, in tine
linguse et palati, etc. Vocalis est signum indicans certum et
determinatum sonum. Unde intelligimus, vocales apud Hebraeos
non esse literas ; et ideo apud Hebrseos vocales literarum animce
appellantur, et literae sine vocalibus corpora sine anima. Verum,
ut differentia literarum et vocalium clarius intelligatur, explicari
ea commodius potest exemplo fistulse digitis ad canendum pul-
satse. Sonus namque fistulae vocales illius musicae sunt, foramina
vero digitis pulsata ejus literae. Sed de his satis.

Lt --4^-—:

256

COMPENDIUM GRAMM,

LINGU.E HEBR.E.IC. CAF. II.

257

!|^f

ll <i

CAP. 11.

De Literarum figura, potestate, nominihus, clamhus,

et proprietatihus,

Hebnei literas viginti duas habent, quarum figura et ordo
apud antiquissimos scriptores receptus hic est,

•• D n n n 1 j 3 jc, etc.

N nnlla alterius lingn^ EuropaBaB litera potest explicari. Significat,

uti diximus, apertionem gutturis. Ejus nomen est Alef.
3 h nomine Bet.

^ 9 Gimel; si sine puncto sit, lenis est.
"l d Dalet, sine puncto lenis.

n appellatur He. Significat, principium soni esse in profundiore parte
gutturis.

1 V Vau, et etiam U; et credo, ab antiquis nunquam aliterpronuncia.

tum fuisse; nec taraen vocalis est, sed litera indicans, soni prin-

cipium in labiis audiri.
T z Zain.

n 9^ Ghet.

D i Tet.

^ Jot. Significat, principium soni audiri in medio linguffi et palati, et

sicut 1 u, ita ^ i absque sono valet.
3 k Kaf, si punctum in raedio habet; alias vira habet ch, sive Graco-

rum X.

7 l Lamed.
0 m Mem.
3 n Nun.
D * Samech.
JT hg Hgain.

3 P Pe. si punctum in medio habea ; alias vim habet ut vh
'i t8 Tsade.
p Jch Khof.

1 r Resch, lene in medio. asperum in initio dictionis.

U^^cASchin, si punctum sit supra crus dextrura; si supra sinistrura sit,

idem est ac Samech.
n th [Thau,] lene; cum puncto autem vim habet ut t.

Ex his quinque notandae sunt literse, quje aliter in principio
vel medio, aliter in fine dictionis exarantur, nempe j»£33DD. Kaf
enim, si in fine dictionis occurrat, ejus crus inferius sic produ-
citur ■] ; Mem autem inferius clauditur, ut D ; reliqae tres ut D

sic producuntur J* ^ J. Denique solent etiam Hebrsei brevitatis

causa ^f et / sic componere ^.

Atque hic ille character est Syriacus, quem Hgezras prae
antiquis Hebrseis literis elegit, et quem Pharisaei superstitiose
in suis sacris imitantur. Verum auctores alio charactere frequen-
tius utuntur, vide Buxtorf. Thesaur.

Porro literse a Grammaticis non sine magno usu in quinqne
classes dividuntur, nempe in Gutturales, Labiales, Dentales, et
in literas Linguae, et Palati. I^nriN ahaghahg Gutturales vocantur,

*1DD humaph Labiales, pD''^ gicakh palati sunt literae, nJ^Dl

datlenath lingure, ti^ljJDt zastserasch dentium.

Unaquaeque litera in medio dictionis vocalem vel longam, vel
brevem, vel brevissimam habere debet, exceptis his quatuor
^injC ehevij qua3 propterea mutcB vel quiescentes appellantur.

Hinc fit, ut, quando consonans inter duas vocales debet dupli-
cari, non expresse dupHcetur, sed duphcanda puncto tantum,

quod ^yi dagesch apellatur, notetur, ut IpS loco "lpp3 2)ikked.

Gutturales inter duas vocales duplicari nequeunt, quia certam
aperturam gutturis et modum spirandi indicant; adeoque, ut
apud Latinos litera H, ita apud Hebraeos gutturales duplicari
inter duas vocales non possunt. Litera autem 1 r, quia in medio
(lictionis semper lenis est, non solet etiam inter duas vocales
dupKcari, et propterea hae quinque literse "IJ/mX punctum
dagesch in medio nunquam habent. Deinde notandum, quod
tametsi omnis litera inter duas vocales duplicanda puncto dagesch
notari debeat, non tamen vice versa omne dagesch indicat Hte-
ram duplicandam esse. Puncta enim etiam inserviunt ad hteras

/ I I I I I

n331J3 hegadkephat ex lenibus in asperas mutandum, ut suis
locis notavimus. Inscribitur denique punctum aliquando literse
n in fine dictionis occurrenti ob rationem suo loco dicendam, at
tum non dagesch, sed "p^^^O mappikh appellatur.

Liter^e rS 3 D 1 J 3 initio dictionis asperse sunt, hoc est,
dageschantur ; nisi ultima praecedentis dictionis sit una ex
quiescentibus. Nam tum plerumque lenes sunt, nisi quiescens

ra. 17

258

COMPENDIUM GRAMM.

LINGU/E HEBR.i:.E. CAP. III.

259

sit n cum mappik. vel prsecediens dictio, in quiescentem desi-
nens, magnum liabeat accentum. Denique litera ejusdem organi
saepe in Scriptura una pro alia usurpatur, ut X pro I/*, D pro
T, 2 pro 3, tD pro D, etc. Quod puto inde evenisse, quod Scrip-
tura ab hominibus diversae dialecti fuit scripta, et quod jam
dialecti non dignoscantur, cujus scilicet tribus hsec vel illa dia-
lectus fuerit. Quod autem hsec lingua hoc commune cum reliquis
habuerit, constat ex ipsa Scriptura. Nam Ephraita^ D Samech
pro C* ubique usurpabant, quae sane literse ejusdem organi sunt.
Quare, quamvis in Sacris Literis literam alicujus pro alia ejus
dem organi saepe sumi constet, non tamen id imitari jam licet.
Nam quid hoc aliud esset, quam dialectos confundere.

CAP. III.

De Voculibus; de eariim scilicet figura, nomine,
potestatibus, et lyroprietatihus.

Vocales, uti diximus, apud Hebr?eos literae non sunt, sed
veluti literarum animai. Eae igitur vel subintelliguntur, vel
punctis literis adjectis exprimuntur hoc modo:

Si linea sub litera ducatur, id significat post literaiii
sonum a audiri, qui vocatur nnS pathagh. Si autem linea
cum puncto, significat sonum compositum ex a et, o, et
vocatur J*Dp l'hamets. Si tria sint puncta, sonus e, vel

qui magis accedit ad Gra?corum rj significatur, qui vocatm-

•

7lJD segol. Si tantum duo juxta invicem posita, signifi-
catur sonus ex a et i compositus, qui vocatur ^"Ia tsere.
Si autem supra invicem, sonus significatur brevior e, et
vocatur NIIT scheva. Deinde, si unicum tantum punctuiii
literje subscribatur, significatur, sonum exaudiri ut i posr
literam, qui vocatur pTn ghirekh. At, si supra superio-

rem literae apicem superscribatur, sonus significatur ut o

et vocatur D^n gholem. Si tria fuerint sub litera puncta, tanquani
in linea ad angulos obliquos cum litera ducta, et versus dextraiu
incHnante, sonum significant ut upsilon v, et vocatur |*1Dp A//-

hiits. Denique, si literae addatur vau punctum habens in medii .
significatur sonus ex o et u compositus, sive W Grjecorura, ct
vocatur p^lU* schurekh.

3
•D

Diphthongus ai notatur per patagh, et post ipsum *• jot, ut
^"131 deharai, nisi accentus magnus fuerit, de quo in sequenti

Capite. Diphthongus aii notatur per khamets, quem jot et vau
.sequitur, ut ^^^31 deharau, et etiam cum patagh, ut 1p khau

(linea); Judaei tamen Lusitani pronunciare solent deharav. Eu
denique exprimitur cum vau post tsere, ut iVj* schalen. Num

pnieter has alias habuerint, non possum certo dicere, quia modum
pronunciandi antiquorum magna ex parte ignoramus.

Omnis vocalis sive sonus semper post literam auditur, nisi in
fine dictionis una ex tribus gutturalibus I^nn occurrat post tsere,
ghirek, vel gliclem, vel schurekh. Nam tunc punctantur - patagh,
quod ante literam auditur, quodque propterea a Grammaticis
furtivum appellari solet, ut ^Dt* schomeahg, ni3J gahoah, ninS

pathuagh, etc.

Exigit saepe usus, ut litera aliqua inter duas vocales ob certas
causas dupHcari debeat; atque hoc diximus notari inscribendo
literae duplicandae punctum dagescli ; et saepe fit, ut litera, quam
usus linguae exigit ut duplicetur, sit una ex gutturaUbus, quaB
duplicari nequeunt, ut Capite II. monuimus. Quando ergo hoc
contingit, tum vocaHs antecedens mutatur hoc modo. Nempe si
vocalis literae gutturali duplicanda^ antecedens sit - patagh, tum
punctum dagesch, quod literse gutturali inscribi deberet, sub -
pathagh ponitur, et fit ' kamets, ut "13117(1 hahgober loco 13117»"!

hahghgoher : in nominibus autem ante H et ^ mutatur etiam -
pathagh in " ut j3I7n hehganan loco JJI^H hahghganan. Si ghirek

fiierit, additur ei punctum, et fit • tsere, ut QHD mehem loco

QrlO mihhem. Si denique kibbuts vocalis Hterae gutturali

duplicandae antecesserit, vel in 1 gholem, vel in 1 schurek mu-
tatur. Sed hoc non tam universaliter, quin etiam aliquando
immutata reperiatur; imo literam "1 post kibbuts duplicari pati-
atur. Atque ex his patet, cur vocales ^ kamets, •• tsere, segol,
1 gholem et 1 schurekh nunquam occurrant ante literam inter
duas vocales duplicandam, hoc est ante punctum dagesch, quod
literae dupHcandt^ inservit.

SyUabae conimode dividuntur in longas et breves; nempe -
l)athagh est a breve, ^ khamets autem syHaba est longa et brevis.
Patestatem enim habet vel ut a longum, vel ut o micron, ut
nip2 pakedah, ubi utrumque a longum est, ut '^T)-^ gorni, ubi

260

COMPENDIUM GRAM3I.

L1NGU.E HEBR.E.I^. CAP. III.

261

tJ'

' kbamets sub gimel ut o micron pronunciatur. Est • segol
brevis, •• tsere autem longa, et = scheva brevissima syllaba; at
ghirek, si jot quiescens post se habet, i longum est, alias breve;
i gholem 0 longum est, et plerumque post se habet 1 vmi quie-
scens, et aliquando H vel N\ Est kibbuts brevis, et t schurek
(lenique longa. Scio, hanc divisionem cuidam R. Abrahamo de
Balmes displicere; verum absque ulla ratione: eandem autem
usum magnum habere ex sequentibus constabit; et primum,
quod hic notandum venit, est, quod litera, quae puncto tTJn
compensari solet, suppleri etiam possit, mutando syllabam pra^-
cedentem ex brevi in longam, tametsi litera duplicanda alia sit

quam gutturalis; ut ?iT\ hethel pro ^ilH hitthel vel ^^iT}

hiththel

Syllaba -■ scheva, quia brevissima est, aliquando corripitur.
praecedentique syllab» adha^ret, et ahquando pronuntiatur ; et
ideo a Grammaticis Hebrseis ilhid HJ nagh quiescens, et hoc J/*2

nahg mohile appellatur.

Pronunciatur = scheva, quando in initio dictionis, vel in medio
post syllabam longam occurrit, ut iTU*^?")3 hereschith, ubi = suh

2 pronunciatur, quia in initio dictionis occurrit; ut etiam hffc
sequentia, quia post syllabas longas in medio dictionis occurrunt,
nempe nips pakedah, •1D")3 herechu, •'IfcVT^ Jireu, DnpiS poke-

dim, W3in huheu. Si deinde duo schevata in medio dictionis

se invicem sequantur, secundum pronunciatur, ut npar) tiphkedu,

ubi primum scheva corripitur et secundum pronunciatur. Atque
hinc fit, ut scheva sub Htera puncto dagesch notata etiam pro-
nuncietur, ut -nj^sJ pikkedu. Nam punctum in p denotat, p

dupHcandum et primum corripiendum esse. Et hac etiam do
causa pronunciatur scheva, quando una htera in medio dictionis,
sed non inter duas vocales dupHcatur, ut ^JJH hineni, ubi scheva

sub primo j pronunciandum est. Nam si corripiendum esset.
deberet etiam 3 corripi, et antecedenti syHabae ghirek adhaerere,
et loco ^Jl"! hineni scribendum esset ^3n hinni.

Cseterum reliqua schevata semper corripiuntur, et apprimt^
notandum, nos expresse monuisse, omne scheva pronuncianduni
vel initio, vel in medio dictionis occurrere. Nam in fine nun-
quam pronunciatur. Quod ut meHus intelHgatur, notandum hic
est, quod scheva omne est absoluta syHaba, quse sola audiri

non * possit, sed semper vel antecedenti vel sequenti adhaerere
debet; atque hinc fit, ut nuUum monosyUabum schevate punc-
tetur. Unde apparet, scheva correptum nihil esse quam e
brevissimum pr^cedenti syUaba? adhierens ; pronunciandum autem
nihU aHud est quam e brevissimum sequenti syUabie adhairens ;
quod quia ante syUabam sentitur, ideo ipsius pronunciatio
expressior est. Unde sequitur, in initio dictionis impossibile
esse, ut prsecedenti syUabic adha?rat; in fine autem contra
impossibile esse, ut sequenti adhaereat ; adeoque in fine dictionis,
sive post syUabam longam, sive post brevem, sive suD Htera
dageschata, sive leni, sive denique unum, sive duo occurrant,
semper tamen corripitur. Cum autem in medio dictionis post
longam occurrit, modus pronunciandi postulat, ut sequenti
adhiereat, et si duo occurrant, ut primum antecedenti, secundum
sequenti adha^reat. Porro hinc etiam patet, cur in initio dictionis
nunquam duo schevata, ut nec etiam in medio dictionis post
syUabam longam, occurrant. Nam duo schevata sequenti syUabae
adhserere nequeunt.

Gutturales ■■ scheva pronunciandum habere nequeunt, et raro
scheva corripiendum habent ; sed ejus loco tres syUabas habent
medias inter brevem et brevissimam, quse sic notantur -= ^= -•"■
et vocantur W^t^CTi (jhatephim. Prima denotat syUabam breviorem

quam - patagh; secunda syUabam breviorem quam ^ kamets
breve sive o micron ; tertia"^ denique mediam inter • segol ** e
breve, et ■■ scheva e brevissimum ; atque hoc a schevate dis-
tinctum habent, quod ante scheva simplex nunquam occurrant,
et quod non tantum in initio, sed nec etiam in medio, nec in
fine dictionis duo unquam invicem sequantur ; in reUquis autem
cum schevate omnino con\eniunt, ut etiam in hoc, quod sola:i
non occurrant, nec accentum sub se habeant.

Atque hse sunt regulae circa vocales apprime observandse, et
pr^esertim quae modo "de schevate diximus, quod sciHcet nunquam
duo schevata in initio dictionis occurrant, et quod gutturales
nunquam = scheva pronunciandum, et raro corripiendum sub sc
habeant. Nam harum usus insignis est.

• Ed. Pr., Paulus, Bruder, negationem omittuut.
•• Ed. Pr., etc. : : scheva.

♦

262

COMPENDIUM 6KAMM.

LINGU^ HEBK.E.i:. CAP. IV.

263

CAP. IV.

De Accentibii s.

Quae de accentibus solent tradi Regute, lingua Hebrrea^
studiosos pus lassant quani docent; "atqu; ip^e tolerabiir,
essent, s. ad linguse cognitionem vel eloquentiam viam facerent •
sed si ejus peritissimos consulas, omnes uno ore fatebuntur s^
tam magni accentuum numeri causam ignorare. Equidem cr^do,

vnLr" ""^ '''"^ "■"'" ^"'^*"'" ^"'«^''' i'no aliquando animo
lft^iT\ """' f [»•" mventor eosdem introduxerit. non tantum
" 11 Jl! 1 "r' •'^PT^n*'''!"» syllabam, et ad orationes distin-
guendas, sed etiam ad anmn affectus exprimendum, quos inter
loquendum vel voce vel vultu indicare solemus. Nam ^11^.
sonum edimus cum ironice, alium cum simpliciter loquimur-
almm demde sonum, quando aliquem laudamus. alium quando'
adm,ramur. almm quando vituperamus, alium denique quando
contemnimus; et s.c pro ratione cujusque affoctus vocem et
vultum mutamus; quod quia literarum inventores signis indicare
neglexerunt, mde factum est, ut mentem nostram multo melh,s
111 '""'^ T^"" ^•"■'P'" «■'^Primere possimus. Suspicatus igitur
^nWpn";^ Hebreeorum accentuum inventor huic communi defectui
subvenire voluerit; sed postea eosdem examinando nihil minus
mvemre potui, sed contra, eosdem non tantum hos animi
attectus, sed ipsas orationes confundere. lisdera enim tonis
u itui^ quando Scriptura ironice, quam quando simpliciter loqui-
tur; demde idem accentus proprietatem puncti, et etiam epicoli
tanHrnh, Pr';*'"-'"',',''*»'^^; ita ut accentuum penuria inter
tantam abundantiam laborare v.deatur. Quare credo, introductos
eos fuisse, postquam Biblia in publica concione singulis Sab-
bathis egere consueverunt Pharis»i, ne nimium festinanter (ut
heri solet in ssepe repetitis devotionibus) legerentur. Et hac dc
causa eorum minutias Pharisa.is et otiosis Jlasorethis relinquo.
et id tantum, quod usum aliquem habere videtur, notabo.
simnT!^ 1. K •''f''',f"endam vel jungendam orationem, et
simul ad syllabam attollendam vel deprimendam inservit. Versum

Zpi^^r "^ u""'*"' ^*.'"- """^ ^«««"t" significatur; solenl
tamen hoc duobus punctis indicare, :j"VVn *, quod quideni

• Ed. Pr., etc: {"WH; at aactor hic pi^D idappellatqnod piD3 «ir
anilire solet.

signum piSt) Sihd-h appellatur, et plerumque, non semper, ut
iam monuimus, orationem absolutam esse ostendit. At unius
versus seu periodi partes accentibus distinguuntur; atque hic
ner partes versus non tantum verba intelligo, sed etiam nomi-
num casus. Nempe accentus, qui passim proprietatem habet
commatis, usurpatur etiam ad distinguendum nominativum et
verbum a suo accusativo. et a reliquis casibus : intellige quando
accusativus nominativum sequitur; quod si verbo et nommativo
interponatur, tum verbum, accusativus, et nominativus unam
versus tantum partein constituunt, ut et duo verba, quse con-
iunctione et copulantur, et nuUum habent nomen aho prseter
nominativum casu interpositum. Si itaque versus non n.si unam
habeat partem distinguendam, eadem distmguitur accentu, qm
vocatur HTVD, targha, quique infra dictionem sic notatur 3.
Ouod si duas partes distinguendas habeat, tum prima notatur
xmD targha, secunda vero accentu, qui vocatur nr^ athnagh,

quique infra dictionem sic notatur H , ut CTn^iV elohim ; atque
hic accentus omnium, qui ad partes versus distinguendum
inserviunt, pnTcipuus est, ut ex modo dicendis patebit. Unus
versus non nisi unum habet athnagh, exceptis tantum paucis-
simis, qui duos habent. Quod si tamen versus tres partes
distinguendas habeat, tum prima notatur Nmi: targha, secunda
nilN* afhnagh, et tertia iterum NHTO targha. Si autem quatuor
habeat, prima plerumque notatur supra dictionem duobus punctis,

ut aVh, desche, qui accentus flDp^ Sfl zakheph khaton appel-
lari solet, secunda XnTJ, tertia ni-|N et quarta iterum NrnD-
Si porro in medio versu quinque partes distinguendae sunt, tum
prima plerumque puncto supra dictionem, quod PT} rabiahg

appellatur, notari solet, ut aphii, secunda autem pop ^p],
tertia deinde NnT3, quarta ni-W, et quinta denique iVHTJ ; vel
etiam prima \rcp ^^pi, secunda NHTJ, tertianilN, quarta iterum
|rjp «ipr , et quinta denique NnTJ. Si denique sex fuerint, tum
prima ^31, secunda jlISp ^pi tertia NHT:, quarta TOnN', quinta
iterum JVOp ^'pi sexta denique kVnia Et ad hunc modum,
quando plures adhuc partes distinguendse occurrunt, Pjures alii
adferri solent figura quidem distincti, sed propnetate pop ^pi

264

COMPENDIUM GRAMM.

LINGU^E HEBRJEJE. CAP. IV.

265

et ra-l plane similes, et qui propterea s*pe etiam pro his
usurpantur; sed eisdem supersedeo, ut et iis,%ui tantum W
viunt ad indicandum accentum, qui partem periodi, in qua sunt
a sequenti distinguant, quique hac de causa a Grammat"cis
serv^Ies nuncupantur. Sed notandum, quod .VHTJ non tTm ad
distinguendas partes orationis, quam ad indicandum p^h^D et
nrw inservit. Nam post NTO nulkis accentus distinguens
sequi potest, quam miX vel p)h^D , et contra nullus HJAV nec
P^^^^O cui non praecedat ^mO, cujus rei causam mox dicemus

fun^^^^Tf "'^"' '"^'!: r^"" '"P^'" ""^"^ h^bet accentum,
jung solet cum sequenti ducendo lineolam, quam Grammatici

appellant «]pD mal-Jiaf, ut Dil3-3 ki-tob.

Inserviunt deinde accentus, ut diximus, ad attollendam vpI
deprimendam syllabam. Nam ipsi, ut ipsis exempl s am^
dimus. vel supra vel infra dictionis literam, cujus ^naba vei
attoUenda vel deprimenda est, poni debent. Nam in .Vri ]rop «]pr
supra 1 est, quia pronunciari debet desche, non vero descM;
contra Orhs ^31 supra H habet, quia pronuntiatur elohfm
non autem elohim. Atque omnis dictio, cujus accentus infra vel
supra ultimam ejus syllabam est, vocatur TiSd ^mllerahfj, quod
significat de infra; si autem supra vel infra penultimam sit
vocatur millehgel S^^O, quod significat desuper. At quoniam

m^^tr%fZ'T '"P'^' '"^ P^'* dictionem notatur, ut etiam
makhaf, ideo dictiones ante silukh et makhaf lineola infra
notan^r nempe * infra syllabam, in qua debet fierraccentus
ut ., >Nn haaretz, ubi ante sHukh infra .V lineola est, indicans
accentum debere esse sub ejus vocali kamets. Sic etiam nrntrr
hgoseh peri lineolam ante ^p^ sub V habet, indicantem gholem
debere attolli, atque hcTc linea vocari solet HV^ gahgja; negli-

gitur tamen, si dictio ante makhaf unam ^antum vocalem
nabeat, ut 31D"^3.

* Ed. Pr., etc. : noUmtm', non infra syUaham.

Solent dein polysyllaba duos habere accentus, unum scilicet
in ultima vel penultima, quo, ut niodo ostendimus, indicatur.
num dictio sit millehgel an millerahg ; alterum in antepenultima
vel ejus antecedenti, qui indicat, syllabam attollendam esse, ut
D^^^^V^^-yn^ DSni^lDD *. Atque hic accentus plerumque est gahgja,

irao fere semper ante scheva compositum. Observabis prseterea,
non raro polysyllaba tres habere accentus, ut inD")D^1«

Ut autem noscatur, qua^nam syllabae attolli vel produci
debeant, sive quaenam dictiones duplici vel triplici accentu
notandae sint, ha? Regulae sunt apprime observandae, nempe :
Omnis vocalis ante scheva pronunciandum, de quo Cap. praec.
egimus, notatur N^]7J gahgja, hoc est, aliquantulum producitur,

ut melius noscatur, sequens scheva sequenti syllabae adhaerere. Unde
sequitur^ omnem vocalem ante scheva compositum, sive ea brevis

sit sive longa, hoc accentu debere notari, ut nt*j71 Nam scheva

compositum nunquam corripitur, hoc est, nunquam praecedenti, sed
sequenti syllabae adhaeret. Sequitur deinde, vocalem longam ante
scheva simplex debere attolli, sive eodem hoc accentu notari, ut
clarius percipiatur scheva ab eadem non corripi, sed sequenti sylla-
bae etiam adhaerere : hinc rnp3 01D ^''IDt* INDin ac?entu N''^-^

T I : iT : I" • : I : i t : -

notantur ; ut et ^J^H , tametsi brevis est, tamen propter sequens

scheva pronunciandum etiam producitur. At quamvis scheva
sub litera dageschata pronunciari etiam debeat, ejus tamen
vocalis antecedens non notatur gahgja, nisi litera duplicanda
fuerit una ex iis, quae punctum dagesch non admittunt, sive
quae duplicari non patiuntur, de quibus vide Cap. 2. ; et hoc
puto ideo fieri, quia dagesch indicat, literam subintelligendam
praecedenti vocali adhierere, ejusque scheva ab eadem corripi ;
atque adeo vocalis ante scheva propter dagesch pronunciandum
considerari debet ut vocalis, quam duo schevata sequuntur,
quorum primum, ut supra diximus, corripitur, et secundum pro-
nuntiatur, sive quorura primura praecedenti, et secundum sequenti
syllabae adhaeret.

Deinde, si vocalis post quodcunque scheva produci debeat,
tum vocalis ^nte idem scheva producenda etiam erit; atque
haec Regula universalis est, sive scheva expressura sive subin-
telligendura sit; ex. gr. ''jyJSri ; quoniara pathagh post scheva

* Fortasse D^^lj/IDD.

266

C0MPENDIU3I GRAMM.

LINGU.E HEBR.E/E. CAP. IV.

267

simplex produci, propter sequens compositum, debet, idea
pathagh etiam aiite idem scheva simplex producendum. Sic etiam

^^O-^ri' •^'^™7f' etc. propter hanc eandem causam duplex habent

IT^i?* n-Ii^Iit''^^ "^^f ^^'^' ^"^"^^ ^^1^*^^^ subintelligendum
est, ut mmi2 ubi sub utroque 0 est gahgja, quia legi debet

^"^"!™'??; kamets igitur scheva revera ante se habet, quod per
punctum 'Cp compensatur, et quia propter sequens compositum
produci debet, producitur etiam vocalis ante hoc scheva per
punctum rjll compensatum. Sic 7[313;'1 ntryon ^211122 n-iy^n
et alia perplurima hujusmodi dupHci ' gahgja' notantur" "

nnn To ] f' •'' V^'' '^n^ ^'^^"^" ^^^ S^^SJ^ ^» ^adem dictioUO

WinT i '^'^^' ^^\^^^ penultima et antepenultima long^
fuerint, vel accentus debebit esse in antepenultima, vel, si in

ultiraa fuerit, antepenultima habebit gahgja; ut ^DJX, cujus

kamets producitur, quando accentus est in ultima, alias^^ quando

sciHcet^ in penultima est, omittitur, ut pJiV \1 ; sic '•riin^pni

Dn\Vyj DpDirn, etc. gahgja in antepenultima habent; quod

quod nunquam dua) longie sine accentu vel gahgja occurrant

" I IT :

Atque hic notandum, khibbuts aliquando loco schurekh usur-
pari, tumque ut longum considerari; ut 'TlpU*», ubi, quia
schurekh nominis nWf in khibbuts mutatur,^producitur khib-
buts, ut longa; alias semper brevis est.

Demde notandum, brevem, cui scheva adh^eret, pro longa
haberi, ut nnpJD^ niSlD, etc. ubi longa ante brevem, cui

scheya adhaeret, producitur, ut longa ante longam, quse non
habet accentum ; sic etiam duae priores in D-il W longie sunt,
cpa utrique scheva adhaeret, priori scilicet expressum, poste-
rion autem per dagesch in 1* compensatum. Excipiuntur
breves quae loco scheva simplicis s^pe usurpantur, ne duo
schevata initio dictionis occurrant, ut jam Cap. 3. monuimus.
ex. gr. pnma in Mppi brevis est, quia loco scheva usurpa-
tur. Contingit dein, ut brevis ante brevem producatur, quod
^ecunda brevis loco scheva compositi, cui semper, ut jam

diximus, antecedit gahgja, usurpatur, ut n')nj'1, quod scribitur

loco nnm.

Denique ) vait ante ^ jod cum - pathagh promiscue cum, et
sine gahgja notatur, ut nSTI et "ISTI.

Atque hse pr^ecipuae Regulae hujus accentus sunt, quantum
ex solis vocalibus cognosci potest ; superest adhuc alia ex Prse-
positionibus dignoscenda, quam suo loco explicabimus.

Caeterum quod Judaei propter accentum musicum ^, quem
zarkha vocant, nunc gahgja in antecedentem ejus syllabam
traducunt, nihil moror, quia non est imitandum us, qui Hebraice
loqui, non vero cantillare desiderant.

Hoc tamen notandum, pro gahgja aHum saepe usurpari ac-
centum ; imo dictiones aHquot duos habere accentus, unamque
earum syllabam produci, quae alias ex praecedentibus reguHs
non esset producenda.

Atque hoc, inquam, propterea fit, quia duo accentus distin-
guentes, quibus accentus serviles solent prsecedere, invicem non
nisi raro immediate sequuntur ; ex. gr. post athnagh non sequi-
tur immediate silukh, neque jiDp *]pt, et vice versa post silukh

non nisi rarissime sequitur iramediate zakheph khaton, neque
athnagh. Quod si tamen dictio, quae unum ex hisce accentibus
sequitur, unum etiam ex hisce habere debeat, tum illa duplici
accentu notari, unaque ejus syllaba produci solet, tametsi alias

non fuisset producenda, ut Es. c. 7. v. 18. niD"^^1 DnjkD nJC^

: . • .

ubi nniD^n^l propter zakheph khaton alium supra 7 habet

accentum, ejus etiam syllaba contra communera regulam produ-
citur, propter praecedentem athnagh. Sic etiam Num. 28. v. 20.

et 28. DnnJpl, quia sequitur imraediate post silukh, diios habet
accentus, et syllaba infra D contra coraraunem Regulara produ-

citur; ut etiara Deut. cap. 12. v. 1. D^D''^"'?^ nnt^n^. Et hac

^ ■ T - T AT : • :

. : _ . •

de causa etiam Deut. 13. v. 12. ^i<nC*^"^D1 contra comraunem

- T : . T :

Regulam lineolae makhaf supra /3 reperitur accentus; et ad

hunc modum plura reperiuntur exempla, et multo plura eorum,
quorum gahgja in accentum ob hanc eandemque causam mu-
tatur.
Denique notandura, inter accentus distinguentes unum esse,

v \i

268

LINGU^ HEBRiE^. CAP. V.

269

COMPENDIUM GRAMM.

qui vocatur iiJ2ip_ khadma. quique semper post dictionem desuper
hoc modo notatur D>Si];ri, et per hoc tantum distinguitur ab
alio servih, qui vocatur nSw azla, quique semper supra sylla-

k''™' v.li?-,^"'' accentus debet fieri, notatur. Si igitur dictio accentu
hoc MDip notanda fuerit millehgel, eadem alio indiget accentu,

quo indicatur, accentum debere fieri in penultima ; ut D''T si
hoc accentu notari debeat, etiam debebit supra dalet accentus
iV^pW notari, ut noscatur dictionem esse '^I/So.

Pneter has ah*am adhuc causam reperio, cur dictio dupHci
notetur accentu; nempe, quando dictio millerahg ob causas mox
dicendas redditur millehgel, manentibus ut ante syllabis, accen-
tus uitima) manet, et penuhima, ubi tunc accentus fieri debet
alio notatur. Sed h^ec regula plane inutilis, quandoquidem
secundus accentus nulHus tum usus est.

Atque jam tempus esset ut ostenderem, qua?nam dictiones
accentum m ultnna, et quaenam in antepenultima habere, hoc
est, quaenam ^^'^O, et quaenam vi^ esse deberent ; sed quo-
niam hoc ex solis vocah'bus et hteris dignosci non potest, rem
diifero, donec de verbis egero. Hoc hic tantum addam, nempe
quod athnagh et silukh saepe dictiones. quie sunt miJlerahg,
reddant millehgel. Yidehcet quando ejus syllab^, ultima et

antepenultima, longie sunt, ut si t:x, accentu athnagh vel
silukh sit notandum, reddi debet S^Sd, ut pJiV p. Quod si
penultima fuerit scheva, quie, ut jam diximus/accentum nun-
quam habet, tum verba mutant in khamets, et nomina in segol ;
ut, si n;^3 notandum sit accentu athnagh, scheva sub p mutatur
in khamets ^ et fit nj^S; sic loco ^Or, si accentum habeat ath-
nagh, fit ?JOl^. In Participiis autem foeminini generis tam in
segoj, quam in ^ khamets mutatur; atque hsec locum etiam
habent, quando accentus debet esse jirop ."^pr. Deinde notandum,
accentus athna^h et silukh priecedentis accentus distinguentis
proprietates tollere, et eundem quasi rapere. Unde fit, ut accen-
tus clistmguens, qui horum utrumvis pr^cedit, semper sit targha

qui propterea semper indicat athnagh vel silukh secuturum, et
qui etiam propterea distinguentis proprietates non habet; nam

dictiones non reddit rV^12, et potest sa^pe immediate sequi

zakheph khaton vel alium accentum distinguentem, et post ipsum
potest immediate sequi athnagh vel silukh. Quare, cum supra
diximus, duos accentus distinguentes se immediate non sequi,
de omnibus praeter ^?n")p est intelligendum, qui, uti diximus,

propterea athnagh et silukh distinguentis proprietates amittil.

CAP. V.

D e No m i n e.

Dividitur apud Latinos oratio in octo partes; sed an apud
Hebraeos in tot partes sit dividenda, ambigi potest. Nam omnes
Hebraeae voces, exceptis tantum Interjectionibus et Conjuncti-
onibus, et una aut altera particula, vim et proprietates Nominis
habent; quod quia Clrammatici non animadverterunt, multa
crediderunt esse irregularia, quae ex usu lingu?e maxime regu-
laria sunt, et plura ad linguae cognitionem ejusque eloquentiam
necessaria ignoraverunt. Sive igitur Hebraei tot quot Latini,
sive pauciores orationis partes esse statuerint, nos tamen omnes^
exceptis tantum Interjectionibus, uti diximus, et Conjunctionibus,
et una aut altera particula, ad Nomen referemus; cujus rei
causa, et quanta hinc in hac lingua facilitas oriatur, ex sequen-
tibus constabit.

Quid autem per Nomen intelhgam, jam explicabo. Per Nomen
intelhgo vocem, qua aliquid, quod sub intellectum cadit, signi-
ficamus vel indicamus. Cum autem quae sub intellectum cadunt.
sint vel res, rerumque attributa, modi et relationes, vel actiones,
actionumque modi et relationes, hinc Nominum genera facile

•

colhgimus. Nara U*^X ex. gr. Nomen vit'i est; DDH doctus, /IIJ

magnus, etc. attributa sunt viri ; "^^H ctmhdans TIV sciens

modi sunt; pD inter, Dnri suh, /V super, etc, Nomina sunt,
quse ostendunt, quam relationem vir ad ahas res habeat. Sic
'^i^n amhulare Nomen est actionis, quae nullam ad tempus

270

COMPENDIUM GRAMM.

LINGUjE HEBR^iE. CAP. VI.

271

nnl T^ V ''"'• ?^"' >°'' ^PP"™« notandum, quod Modus
quem Inftmt.vum Latmi vocant, apud Hebr«os purum putum
?<omen s.t, qui propterea Infinitivus nec pr«;sens nec p.S
tum, „ec absolute ullum tempus agnoscit. Deinde ™ S
modus ambulandi est Diin hodie, ino cras, etc. relatio'nes sunt
tefflpons, quae etiam aliis modis exprimuntur, de quibus alio Capite
Nomm.s .g.tur genera sunt sex: I. Nomen substantfvum

Vr T '^ • "• Kelativum s.ve Pra-positivum. IV Particini.im
V. Infin.t,vum. VI. Adverbium. Quibus accedit Pron^nen Zo d
vicem Nom.n.s substantivi gerit, ut 'JX ego, nnNTl"lh'X

v^nit 'lod tlf '° ^"P- "«'""•^l^-^reliquls autem hic notanduni
ven.t quod Noni.ne propr.o substantivo nunquam nisi unum
smgulare ind.v.duum significare possumus. Nam unumquodauc
mv,d.duum suum sibi tantum habet Nomen proprium ut e

priumTer^T"^ V^"' •'T h' "' N°'"- -bstanZ;™ pr^'
pnum, 4,t et Infin.t.vus, et Adverbium, quia quasi adiectiv.-,
actionun, sunt, quibuscum debeant Numero^convS Zt2\
s^ngu lar. Nu.nero exprimantur, reliqua autem et ''^gulari e
hS ^ir "''T •■ "r ^'•«'^««■■««"e^ etiam pluralem n^umerun

prsec.pue Hebrse,, rebus omnibus humana attributa dare ut
terra a,ulmt, auscuUata est, etc. Et forte hac. aut a fa de caus^
omn,a nonuna rerum in masculina et foeminina diviserunt Unde
autem noscantur, et qua ratione Nomina ex numero s nsu"ari
m pluralem flectantur, in seqq. dicemus. smgulari

CAP. VI.
De flexione Nominis ex singulari in pluralem.

maSnTs "."hill?",'^" '" ^^Ti^"" ""'"^'■•"" ''^«t™*'"^ ^^'^'^"^-
Ex " r, ! ? "u^r. '* °' ^' femininis o longum et D.
Ex. gr. JJ Aort«6- habet ,n plurali, quia ma.sculini glneris est

CrU S,c ex fj? «rftor, av />•«;,,•, fit D^sy, DUV: at nw «,^^„„,»
qma f<Bm,nini generis est, habet in plurali ninw ut et i:
candela nnj, et nij? cutis m^ , etc. Excipiuntur qua3dam, qua>
quamv,s masculina, tamen in plurali ut fceminina, et contra

foeminina, quae ut masculina, et quaedam, quse utroque modo
flectuntur, ut DD^? j)atres ex singulari 3X pater^ quod masculini
est generis. Contra D^t^'J foemince Nomen est foemininum, quod

singulari caret, et terminatur ut masculinum; at 72\1 templum

utroque modo terminatur, nempe D^*7?^'l ^^ m^S^"!. Notahdum
prseterea de Nominibus neutris, quse ut foeminina declinantur,

ut niSni

Secunda ratio, cur vocales rautentur, est scilicet, quia tres
longae, si dictio non sit rV^12, duplici accentu indigent, et quia

ante ghirek et gholem penultima non potest patach habere,
nisi etiam dictio sit millehgel, etc. Horum autem omnium
catalogus in fine libri habetur, nec operae pretium judicavi ea
Mc ponere, quia faciHus usu quam praeceptis ediscuntur.

Nomina deinde, quae in H desinunt, sive mascuhna, sive

•

foeminina sint, H vel n cum ultima syllaba omittunt, ut ThV

folium habet in plurali ^yhV , et TOy^} foemina ntDpiJ, et nU*'jC

mulier mU\\\ Atque hic notandum, quod fceminina, in H defi-

nentia, saepe H in D mutent, et syllabas antecedentes duas in
geminum segol •, vel, si fuerit accentus athnagh vel silukh, in

khamets " et segol •. Nam ex niOV corona fit rnOV , et cum

T T -: j... ... -:

athnagh vel silukh mi^V* Sic ex mpia visitans fit rnpi£3 et

iTlj^a. Sed si penultima Htera sit n vel V» tum syUabse in pathagh
mutantur, ut n]7DtU* audiens et rrTQ fufjiem, loco nVpV et

nrriD ; quod in substantivis locum etiam habet, ut nnSjb. Unde

iit, ut omnia harum formularum Nomina foeminina in n defi-
nentia in pluraH eodem modo flectantur, ut ea quae in H desinunt.
Praeter haec mutant plerumque Nomina in pluraH etiam syl-
labas. Nempe, si penultima fuerit ^ khamets, mutatur plerumque
in scheva; ut "1D1 verbum D^")Z)"1 verba, Jpr senex D^^pT senes,

HDtr lcetus DTO*^ lceti, ''p2 purus U^^} xmri, pim longinquus

D^pirri longinqui, '^•113 benedictus DOHD benedicti. Sic penultunum

272

COMPENDIUM GRAMM.

' khamets (ex. gr. [iT|f ,nemoria et |V^-I ,olumen) i„ scheva
mutatur, et fit nunar, et D'JrSj. At si ultima fuerit khamets
ve Nomen monosyllabum, tum ■ plerumque immutatum manet'
vel ahquando m pathagh mutatur; ut 3313 slella O^MTd stellce'
^P>^ceps Onr prindpes, O; mare ^^ maria, '^ht rosa
OJwl», rosw. Atque huc referendio etiam sunt qua, in H desi-
nunt quia m plurah', ut jam diximus, ultimam svllabam «in,.,!
cum n am,tt„nt, adeoque ut monosyllaba, vel TL "qu rum
nlt.ma syllaba est khamets, flecti debent. Ex. gr. r^' „„^.
r^^ calamus, etc, quia in plurali segol - cum H amittunt'
regulam monosyllaborum sequuntur, et - in plurali retinent
nempe mr agri, et 0'J^ calami; sic noSoD regnum, quia in
Plurah ult,mum - cum H amittit, penultimum in plurali retinet
ut ea, quorum ultima est -, flectiturque moSoD regm. Hac de
causa et,am, qu» in n desinunt, penultimu^' • i„ plurali reti-
nent ut np^in * vermis D^SiD vermes,- imo, quamvis ultimam
syllabam non amittant, • khamets tamen retinent, ut mi angu-
lus ffllj anguli, m^ soeius D^iTOjr ,„,,■, fflSj c^i.Ua^
Di»'7J »* capdvitales.

Penultimum tsere etiam in scheva mutatur : sed ante sholen,
et schurek ret.netur, ut W uva D^jy uv<. mutat tfereTa

scheva; at pS\V tsere retinet, flectiturque D^JiW Porro No-

Ss' rtTpf '""^ '^••"^" ''''' ""'• '"»''»"* 'd i" ««heva, quando
vocahs antecedens ex «s est, qu« semper in plurali retinentur!

vel qu» in . non mutantur, ut h^^ baculus nh^li baculi, l^S

• Ed. Pr., etc: :^^^r\, qaod nihil est. Attamen ipsa forma qnam

noX? non hart' " '='"*"'" ^"^*"'' -»-'"1-" ™^ ">« khamets, ut vocat
** Forma Neohebraica,

LINGUiE HEBR.i:^. CAP. VI.

273

visitans UHp}^ visitanfes, l^y coecus 0^1^ coeci; at post scheva,
vel syllabam qufe in = mutatur, retinetur, ut Jj^I senex D^.3pT
i^eneSf 3NT /'Wj[>?f5 DpJCT /wj9/, etc.

Monosyllaba, ut et dissyllaba, quae in H vel D desinunt, ■■
tsere retinent, ut 13 candela DH^ candelce, ly /^s^es D*'!.^ ^65/^5,

nyi 50c/w5 D^yi 50c?«, npjC^* interrogatio rii^NlJ^ interrogationes.

Dantur praeterea quaedam monosyllaba, quorum tsere in ghirek
mutatur; sed haec cum reliquis particularibus exceptionibus ad
catalogum, in fine libri promissum, reservamus.

Penultimum segol in scheva, ultimum autem in ' khamets
mutatur, quod fit, quia omnia Nomina in plurali sunt millerahg,
et illa omnia milehgel, quorum penultima est •. Si itaque secun-
dum segol in plurali retineretur, habere deberet pluralis accen-
tum in penultima, contra communem usum pluraHum : fit igitur

liac de causa ex "^^D rex D^3^p reges, p^f lapis D^J3N lapides.

pljf justitia DlplSJ justitice, HDT sacrificimn ^"'nDT sacrificia,

^^'n2 consolatio niDn^ consolationes, Xpn ijeccatum ^''^CDn pec-

cata, Ipi mane D^lpD pluralis. Atque haec mutatio ultimi segol

in ^ khamets, et penultimi in scheva, analoga plane est. Osten-
dimus enim polysyllaba, quae in H desinunt, mutare ssepe H in

n , et syllabas in geminum segol, ut niDy in n"ipy, et HlpS

in i1"IpS. Deinde hic etiam ut in praecedentibus notandum est,

quod Nominum, quae in n vel D desinunt, quoniam in plurali
ultimam syllabam cum H vel D amittunt, penultimum segol
rationem ultimi obtinet, et in ' mutatur, exceptis iUis, quorum
penultimum segol loco scheva usurpatur, ut sunt omnia Parti-

cipia, et quae ex iis formantur. Ex. gr. nipS propter accentum

* •

athnagh vel silukh, loco nip£3 et Dt/ln loco ni/iil usurpantur ;

sed in plurali scheva iterum recipiunt, ut DilpiS, Dil^piD.

Denique segol penultimum, cui scheva adhaeret, non potest in
scheva mutari, ne duo in intio dictionis occurrant ; ideoque in

pluraH vel retinetur, vel in pathagh mutatur, ut 3^^N fenest7'a
D^DJU*K fenestrce, n3|1p quadriga Di331p quadrigce. Quae
III. ' ' 18

274

COMPENDIUM GRAMM.

LINGU.E HEBR/E/E. CAP. VI.

275

gholem ante segol habent, id in scheva mutant, ut IPD mane
Wnp^ in plurali, 7nN' tentoHum ^••'^niV, etc. Excipiuntur qugedam,
de quibus in Catalogo; et praeterea quaedam monosyllaba, quse
ipsum in khamets aliquando mutant, ut DV dies D^D^ plur.
ITNn caput ^'•rxn capita; sed ssepius retinetur, nam ''t gens
habet in plurali U% et liiN' lux D"'")^, etc. *, ut et in iis, qu»
in n desinunt, et geminum habent segol, ut nnpl3. Pathagh
nunquam in pluraH mutatur, nisi ante "; , ut y^_ vinum nir^ vina,
r^\ oliva D^T» olivce; deinde nnn3 habet in plurali niinD.

Ghirek etiam, exceptis iis, quae in praecedenti Regula retu-
Hmus, quse ipsum in pluraH omittunt, et paucissimis pr^terea
Nominibus, quae in Catalogo referuntur, semper immutatum
manet. Atque hic tantum loquor de ghirek proprio, non autem
de eo, quod initio dictionis ante scheva ea de causa usurpatur,
ne duo schevata initio occurrant; (juod inde cognoscitur, quod
n paragogicum in fine habent, nempe nnON' dictum loco nDiC
sumitur; ideoque in pluraH habent ninQN\ Sic niTDI lacrima
quia loco iTDl usurpatur, habet in pluraH nirDl. Nam, ut jam

ostendimus, ultimum segol • in ' khamets mutari, et ultimum
" khamets in pluraH retineri debet; penultimum autem gholem
et segol in scheva mutari.

Khibbuts et schurek nunquam in pluraH mutantur ; hoc tamen
schurek notandum habet, quod in ni desinentia schurek non
semper in pluraH omittant, ut reHqua Nomina in n et n desi-
nentia, quse semper, uti diximus, ultimam SyHabam in plurah'

•

omittunt. Nam r\dll^ regnum habet in pluraH ni^oSp, et niTI

officina ni^nn.

Scheva denique nuUa aHa de causa mutari potest, quam ne
duo schevata in initio occurrant. Nam videmus plerasque muta-
tiones fieri ex longis in breves. Quod autem ^13 fructus habeat

in pluraH nil? **, et ''Ss vas uh^, id ostendit, Hteram ^» in sin-
gulari esse paragogicam, eamque eificere, ut tsere, quod absque

ipsa habere deberent, in scheva mutetur; et quia ^ paragogicum
in pluraH amittunt, ideo tsere in pluraH retinent, vel, si mavis,
iterum recipiunt.

His ReguHs facile unusquisque omnia fere singularia in pluraHa
flectere, et pluraHum singularia investigare discet. Superest jam
tantum pauca de numero duaH addere.

Prseter pluralem flectuntur etiam quaedam Nomina in numerum
dualem addendo iis Hteras, sive mascuHna, sive foeminina sint,

^ et 0 , et vocales pathagh et ghirek, ut Di'' dies D"*pi'' diio dies,

cujus plurale est D''^^ , DK* annus D^")3l^ duo anni. Et ad hunc

modum possemus, servatis praecedentibus ReguHs, omnia Nomina
flectere, nisi posteri hoc neglexissent, qui hanc terminationem
usurparunt ad exprimendum pluralem numerum earum rerum,
quie binge sunt, vel quse duabus partibus constant, ut T manus

pluraHs D''!^ jadajim pro PiTVjadoth, JliC auris pluraHs ^"'JTiC
aures; et sic de reliquis, quae bina habemus. Porro, quia
forcipes duabus constant partibus, vocantur Dinj^^Q , et forfices

Dnapp *.

Hac igitur de causa hanc terminationem ad dualem numerum
significandum usurpare jam non Hcet, nisi tantum in iis nomi-
nibus, quae in Biblus duaH significatione sic flexa reperiuntur.

CAP. VII.

De Genere Masculino et Foeminino.

Nomina, quibus mares significantur, vel res, quae ad mares
pertinent, mascuHna sunt ; hsec autem, quibus foeminae, vel res,
quae ad foeminas pertinent, foeminina. Quae autem aHis rebus
exprimendis inserviunt, communia sunt; et quamvis horum
plurima in BibHis semper reperiantur, vel mascuHna vel foemi-
nina, id casu contingit. Reperiuntur enim quaedam uno tantum
in loco foeminina, quae aHas semper mascuHna reperiuntur, et
contra quaedam uno tantum in loco mascuHna **. Ex gr. *]33

* Ed. Pr., etc. perperam addant: alias semper retinetur.
** Forma Neohebraica.

* Forma cum Sacris Literis, tum Buxtorfio et Levyo ignota. DnSDD
i<endum videtur. • - t : -

** Ed. Pr., etc. : ftvminina.

276

rOMPENDIUM GRAMM.

LINGU.Ii: HEBR.EiE. CAP. VII.

277

ala ubique foeminini generis est, praeterquam bis, lib. 2. Paralip.
cap. 3. *, ideoque ab auctoribus communis generis habetur;
sed si hoc libro ParaHp. caruissemus, non dubitarent idem inter
foeminina statuere, et, si plufes haberemus, forsan omnes regulas
mutare, et quae jam inter exceptiones numerant, pro communi
regula, et contra plures regulas pro exceptionibus haberent.
Nam, ut uno verbo dicam, plures sunt, qui Scriptur^e, at nullus,
qui linguae Hebraeae Grammaticam scripsit. Sed ad propositum.
Deinde videmus, Scripturam in eadem oratione unum nomen ad
utrumque genus promiscue referre, ut Gen. cap. 32. vers. 8.

^insm iinxn n:H^n Sk ir;; ND^ DN, si veniet Hqesau ad aciem

T • : - - T V -: - - :• T •• T • «/

unamj et ceciderit eum; adeoque hac in re cum R. Schelomo
Jarghi plane convenio, qui statuit D^M T\T\ D P^flT "IDl ^D
inZlp^l intpi omnem rem, cui non est spiritus vitce^ exprime

tam mascidino quam foeminino genere. Vide ejus Commentaria
in locum allatum.

Adjectiva ex masculino in foemininum genus mutantur addendo
iis n, vel n cum ' khamets, et syllabas, secundum praeceden-
tes Regulas, mutando ; ex. gr. DDn sapiens nMn fcemininum,

"^inj magnus n^^il^ magna, "^nZI henedictus 70^)2 henedicta^

nf^3 visitans vir nnpi3 et nipifl visitans foemina, IT^X vir TW^^ii

virago, TDJ dominus nT3J domina.

Excipiuntur ea, quse geminum habent segol ■, quae utrumque
in : mutare deberent. Sed ne duo initio dictionis occurrerent,

primum in pathagh mutatur, ut "I^TD i-ex ^3*7? regina, quod ex

praecedentibus regulis deberet esse ^3*^0.

Quae vero in masculino in n desinunt, mutant ultimam syl-

labam in ^, ut nS^ pulcer n3^ jlj^Jot/, nxn videns, in foeminino

nxn, etc.

Porro, quae in *• desinunt, mutantur in foemininum vel ut
praecedentia, vel simpliciter addendo D, ut ^JC* secundus TTTC

T ' S

* Ts. 11 et 12.

vel ST^^^ secunda, D^JIT secundi DVy^* secundce; atque hoc locum

prsecipue habet in iis adjectivis, quibus indicatur cujus gentis
vel regionis aliquis sit, ut nDi; Hehrceus rr\2V et nnDy Hehrcea.

Nam notandum, haec omnia adjectiva formari in masculino genere
a Nominibus propriis natalium soloruni vel parentum, addendo
^ cum praecedenti ghirek, et syllabas secundum Regulas, in seq.

•

Capite de regimine Nominis dicendas, mutando; ut ex ^^y^'^

fit SvT^ ex iDy fit n^y, ex nan fit nsn ; et ex r=l3 ^EtM-

opia fit ''^•13, et ex dS^-IT fit ''pStriT Hierosolymitanus. At

his masculinis additur in plurali tantummodo D, ut DHSy

Hehrcei, D^^^IS ^Ethiopes. Quod si Nomina, unde haec formantur,

pluralem terminationem habuerint, illam amittere debent. Nam
ex D^^n^fcD uEgyptus fit '•nSfD ^Egyptiams. Atque haec, ut dixi,

addendo tantum n, vel n cum praecedenti ^ khamets, in foemi-
nina mutantur. Sed in plurali flectuntur semper ut foeminina,

Cum itaque n singularium terminatio cum praecedenti % vel
n , et pluralium ni, foemininorum adjectivorum sit propria, hinc
factum fuisse videtur, ut Hebraei substantiva etiam, quae in sin-
gulari in n vel n, et pluralia, quae in pluraH in ni terminan-
tur, ad foemininum genus referre plerumque consueverint, nisi
forte propterea factum sit, quod ab hujus generis adjectivis suam
duxerint originem. Sed de his satis.

•

CAP. VIII.
De Regimine Nominis.

Res vel absolute significantur, vel ad alias relatae, ut clarius
et expressius indicentur. Ex. gr. mundus est magnus, mundus
in statu absoluto significatur; at mundus Dei est mwgnus, tum
mundus est in statu relativo, quo efficacius expriraitur, vel
clarius indicatur, atque hic Status Regiminis vocatur. Quomodo
autem soleat exprimi, ordine jam dicam, et primo, quomodo in
singulari numero.
Nomina, quae in npraecedente khamets vel gholem desinunt, mutant

r» t\^

278

COMPENDIUM GRAMM.

LINGU.E HEBHMJE, CAP. VIII.

279

n in n, et wn - pathagh. Nam nb^S^n habet in statu regiminis

^T^f et significat precationem alicujus. Sic T\^V tb facere
habet in statu regiminis m'C*j; rb * alicujus facere, ut nfri; DV

Q^ri^K nln^ dies rov facere Domini Dei,

Quse geminum, vel unum tantum habent % mutant in statu
Regiminis penultimum in scheva, et ultimum in pathagh, ut
131 ex "131 verbum, 3n? "133 talentum auri ex ")33 talentmn,

•

DDn ex DDn sapiens, ut Jobi 9. 33*^ DDH srt/>/ews co/-(//s Deus

appellatur. Sic ■^n3 henedictus, Ubt pax, "IipS ^'isiYarf', JP»
sew^x, etc. mutant penultimum ' in scheva; sic etiam T\T>T;i
justitia, nD^3 henedictio, ultimum khamets in pathagh, et penul-
timum in scheva, et H, ut jam diximus, in n, fiuntque npil*.
^TP, Quod autem primum scheva in ghirek mutetur, fit tan-

tum, quia duo in initio dictionis occurrere nequeunt; quod
semper, ne hoc siepius repetere cogamur, de omni ghirek et
patagh ante scheva affirmandum est.

Tsere penultimum aHquando in scheva, et ultimum aliquando
in pathagh mutatur, ut "IJ?tr ex ^V^ capiUitium, et nxa ex HXa

angidus, ]pj ex IP» senex, 7|50 ex i^J2 hacillum. Sed plenimque

tam ultimum quam penultimum immutatum manet. Yerum hsec,
et plura hujusmodi, admodum incerta sunt; nam unum idemque
Nomen jam tsere mutare, jam retinere reperies, quod ostendit,
in S. Scriptura dialectos confundi. Quare unusquisque tam tsere
quam ultimum khamets ubique ad libitum vel mutare vel reti-
nere potest; excepto tamen tsere ante \ quod ex communi

analogia linguae retinere debet, ut ^yr) temjylum e. g. Et
n^TDrn habet ubique in Scriptura pro statu Regiminis nnlD^N*,

et 7\y\H)n et nipiSyn habent r\y\]hr\ et npiSj;n ; ideoque dico

unicuique licere pro n^llDU^N* scribere nilDriV, et pro nSwSn

scribere nDiN^n, tametsi neutrum in Scriptura reperiatur. Et,

quod hic de tsere et khamets dico, de omnibus etiam dicendum,
quae certam Regulam non servant. Sed de his alio loco uberius
agam; aliquid tamen hic adhuc addam, quod ad hoc, quod
modo dixi, et ad intentum hujus Capitis, et ad universalem
hujus linguae cognitionem non parum facere existimo.

In superiori Capite diximus, quod terminationes foemininje

n^, et n, et plurahs ni , proprie sunt Adjectivorum et Parti-

cipiorum, nimirum quia unum idemque Nomen adjectivum
attributum est, quod jam ad marem, jam ad foeminam refertur^
ideoque unumquodque duabus terminationibus indiget ; quod in
substantivis locum non habet, et propterea non nisi usu factum
est, ut substantiva, quae neque mares neque fcTeminas exprimunt,
ad genus foemininum semper referantur, quando in il vel n
desinunt, vel forte (uti diximus) quia ab adjectivis foemininis
suam duxerunt originem. Sed aliud est, quod hic volo; nempe
quod eodem modo, ac hae substantivorum terminationes originera
duxerunt ab Adjectivis et Participiis, ita variationes, quas in
statu Regiminis Nomina patiuntur, originem ducunt a muta-
tionibus Infinitivorum et Participiorum. Nam omnia Nomina
Hebraica (ut omnibus hujus hnguae peritis notum) ex Verborum
formulis formantur. Adde quod primus et priccipuus Nominis
substantivi usus sit res absolute, non autem relative indicare:
hoc enim Nominibus propriis repugnat, quaeque adeo nunquam
in statu Regiminis reperiuntur ; at actiones vix absque relatione
agentis vel patientis explicantur, et ideo rarius in statu abso-
luto reperiuntur. Quicquid sit, ex modis, quibus Nominalnfinitiva
et Participia variant, variationes substantivi facile discuntur;
ita ut dubitandum non sit, quin hae ex illis originem duxerint.
Eorum igitur formulas, et modos variandi in Regimine, tanquam
normam variationum omnium Nominum hic ponam, quia facile
raemorise mandari possunt.

* Ed. Pr., etc. : tov.

280

COMPENDIUM GRAMM-

LINGUTE HEBRJE^. CAP. VIII.

281

Infinitwm*um FormulcB,
Status Absolutus Status Regiminis

Vimtare * l1p3, in reg. lipa et ip£) (kam. ghat.), et etiam

iTiipa ex rnpa (k. gh.)

Visitari t ip£jj semper absolute

ip3n ipBn

Frequenter visitare ipS et "ipS 1p3

Frequenter visitari ips

Facere, vel constituere\ -|^£),-]

aliquem visitantem I '="

Constitui visitans Ip^T^

Se constituere \

visitantem J

Appropinquare

Detegei^e

Circuire
Invenire

Aperire

T
T
T

3lD
N*1l*Q

ips
ipan

'•• : T

niSj
niSj

3lD et 'DD (ghatuf cum makhaf)

NIjJD et AVi-D loco mi-Q
(vid. sup. nilpS)

np2

Hae prsecipuae Infinitivorum formulae et mutationes sunt. Pergo
itaque ad Participia.

» Conveninnt saepe Infinitiva in Statu Absoluto cum pr^teritis: nam

121 t6 %Mt etiam signifieat ?ocMfM5 es^, SlJ crescere, ^ITD co^«/formam

habent praeteriti, ut suo loco ostendam. Quare non dubito, quin Infinitivi
lormulae etiam fuerint ipa cum gemino khamets, et ipa cum x et - .

ex quibus formatum est -jpa in Regimine, nempe ex ipS, ip£), et ip£)!

Atque h»c, quia circa Conjugationes prolixius tractanda, hic ad ea, quse
impraesentiarum volo, obiter notasse sufficiet.

Reg.

Participiorum Formulce. *

Activum.

Abs.

^ipa et 1P3 et 1P3

i;'--

'i:

lp3 visitans m. gen.

''ipa Dnpa pl. m.
rnp?^ s. f.

nipb rnph s. f. vei mpb vei •'nips (ut rrhv.

■:'i:' •: I •: : : I- • : '~ : : ~

. . - ... j
nnp3 nnpsi p. f.

I ' : I I I: I ■*■

IpSp 1 "^p?? frequenter visitans s. m.

npap onpap pi. m.
mpsDD^

T I: - : I

et > s. f.

nipap nipsp )
nnp3D nnpaD p. f.

I i: - : I 1; - : •••

TpSQ

n^pap
nTpsD

mpsio

Tp£)p constiiuens aliquem visitantem. m. s.

Dn-pap

* T • : - I s. f., ex quo et formatur

mp3D

••• lr: : -

nipsp

* Ed. Pr., etc. ante Participiorum seriem hic repetitam alterum, sed
minus absolutum ejusdem exemplar descripserunt; deinde Passivum ante
Activum posuerunt.

* In Scriptura non reperitur hujus Participii Regimen, nec videtur
sensu, quo hic et fere semper accipitur, posse relative exprimi ; sed quia
haec formula aliquando etiam usurpatur eadem significatione ac prima,
nihil impedit, quo minus Regimen habere potuerit.

282

COMPENDIUM GRAMM.

LINGU/E HEBR^.E. CAP. VIII.

283

l|v^3np se visitans, vel ferens se ut visitans. s. m
DnjvJSnp p. m.

nii^snp

ni;53no

et . s. f.

nijpsnp

nnpsno

1 P: - : ■

ni7[^np p. f.

hn-y et Si3

VI •■• - :

•

^l^ crescens s. ra.

^Sij

D^Sl^ p. m.

nSiJ

nSij s. f.

T •• :

mSij;

niS-i: p. f.

iV3

N3 veniens s. m.

1X3

DWD p. m.

1 • T ■•■

av3

"■ IT

avD s. f.

T T

mx3

m;\3 p. f.

nSj

•
n^i detegens s. m.

^Si

•

D^S-^ p. m.

nSi

nSj s. f.

niSi

niSj

Sic et

nSjp

•

n7,ip qui facit detegere, s. m.

'S^P

•

D''^;^ p. m.

nSjp

rhyo s. f.

T : —

etc.

;;oi'kr

••jrDir

I" : I

nj/Di-kT

nij^Dir

I : I

Sic

nii;3tr

Reg.

n-ipsi
niipsi

audiens, s. ra.

"npaD

j[;pir

irpir

D^-ITDir p. m.

r : I ••■

nroitri

|T : I

et s. f.

npDir

- 1- •

niiTDir p. f.

I : I ■*■

]^yc saturatus.

- •• T

D^Dr p. m.

rwyc s. f.

T •* :

nii;3tr p. f.

Passivmn,

Abs.

lpS3 visitatus m. s.

'T : •

Dnps:j p. m.

tIt : • -

ni-ipsi pi. f.

! t : • ■*•

etc. ipiSD

Dn[?£)p p. m.

s. m. frequenter visitatus.

mpsD

mp3D

s. f.

284

i7lip£)0

nps

iTinpij

COMPENDIUM GRAMM.

nnpsp pi. f.

Ip3p constilutus ut visitaret s. m.

Dnpap pi. m.
nipabi

et 5 s. f.

nip£)p|
iii-ipap pi. f.
ips)

T I

et } visitatus adjectivum Verbi s. m.

onips) et onps p. m.
niipi) et nipa et nips s. f.
Trnypp et niipa p. f.

Tpi£)|
et } frequenter visitatus adjectivum. s. m.

onpis et Dnps p. m.

LINGUiE HEBR^^. CAP. VIII.

285

•.•liv ■.

nip3

s. f.

niipia et niipa p. f.

Praeter has alise Participiorum formulse dantur, sed has
imprsesentiarum suflBcere arbitror, ut unusquisque facillimo
negotio discat Noraina ex statu absoluto in regimen mutare;
modo hoc observet, quod illse vocales in statu Regiminis retinentur,
quae hic immutatae reperiuntur, videlicet monosyllaba, ad quse
etiam referenda sunt disyllaba, quorum prima est scheva, ut
3n3 scriptum, 3NT lupus, etc, geminum segol, pathagh, ghirekh,

et scheva. Gholem plerumque etiam retineri, ante ^^ tamen

in 0 breve mutari videmus. Deinde rarissime schurekh, vel
potius nunquam mutatur; et quod aliquando khibbuts ejus loco

usurpatur, id non fit propter regimen, sed quia unum pro alio
sumere licet: nam schurekh syllaba composita est ex gholem
et khibbuts, et ideo loco schurekh, vel gholem, vel khibbuts
saepe sumi videmus.

Quod autem ^)V I>V ^)'!^, et reliqua hujusmodi, habeant in

regimine ^)l!l niO JIN', etc. ex communi linguse usu fit. Supra

enim diximus, kharaets ante segol pro segol usurpari in fine,
vel in media periodo, ut una ejus pars ab alia distinguatur, ut

rnOV loco niD^, et mpia loco mpia» Quare^lj;, etc. in statu

absoluto pro ^)V regiminis usurpatur.

Sed notandum, in hac lingua magis usitatum esse 1 vau
quiescentem reddere, syJlabas in gholem mutando; qui usus
frequentissimus est, et circa hsec Nomina proevaluisse videtur,

quia in Scriptura non nisi semel reperitur in regimine ^J^ , ahas

ubique ex h^V fraus fit SiJT, et ex {W pravitas jifcV; et sic de

caeteris hujus formae.

Denique ut de pluralium terminatione etiam aliquid addam,

videmus pluralium terminationem ni semper in regimine retineri;
D\ autem D omittere, et ghirekh mutare in tsere. Quam formam
regiminis numerus dualis D\etiam obtinuit, qui propterea D cum

ghirek omittit, et pathagh in tsere mutat, ut ex U^}V oculi fit '"^V

in statu regiminis ; atque hinc credo factum, ut omne pathagh
ante "* cum ghirek hanc regiminis acceperit forraulam, fiatque

ex n^D domus n^3, et ex {^^ vinum {^\ etc.

Jam, antequam ulterius pergam, venit hic apprime notandum,
me hic per Nomen omnia Nominis genera intelligere. Orane
etiara Noraen, excepto (ut jara dixiraus) proprio, genitivura
regit, vel a genitivo regitur; et praecipue relativura, sive prae-
positivura, quod seraper relative significatur, et propterea fere
semper genitivum regit. et saepe regitur; quae omnia hiu ad
majorera perspicuitatem exeraplis illustrabo.

DTi7J<C n^3 Domus Dei. Ambo substantiva.

DDn 3S Cor sapientis. Substant. primum, adjectv. se-
cundum.

:■] w

286

COMPENDIUM GRAMM.

LINGUiE HEBK^il':. CAP. IX.

287

33^ DDH

T •■ T

rDrn \vn

V T •

Sapiens cordis

magnus consilii |
Amantes boni
videntes solis

contra.

Partic. 1.

xb creare Dei Infinit. 1.

mD ••nSa iiso

«f/>s Tov creare D^* Inf., quod simul regit et
regitur.

maturantes tov surgere, hoc est, qui solent cito

surgere.
maturantes rov in mane. Praep. in genit. et

Particip. in Regim.

ante Dei. Prjep. in Regim. ex D^J3^ antea;
sic ex "^ri intiis sit "^ln t/i^er.

^^f/we Tov ws^w^ h. e. tempus indefinitum ; hic

ergo Praep. regit et regitur.
plaga rov non desinentis, h. e. plaga, quce non

desinit. Adverb. non regitur.
'*'??'? r^* ^^w sapientice; hic contra non regit. Est enim

in statu absoluto ]% quod in statu regimi-

nis, ut iTD, mutat, ut jam diximus, pathagh

et ghirekh in tsere. Caeterum hic iterum
atque iterum vos monere volo, ut ea, quge
Cap. 5. dicta sunt de Nomine, animo per-
pendatis. Nam nemo magno cum fructu hanc
hnguam colere poterit, nisi id, quod ibi
diximus, recte percipiat, quod scihcet tam
Verba, quam Participia, quam Praepositiones,
quamque denique Adverbia, pura puta apud
Hebraeos sint Nomina.

CAP. IX.

De duplici Nominis usu, deque ejus Declinatione.

Nomine appellativo vel individuum unum vel plura vaga, vel
unum aut plura certa et nota siguificare volumus; quod apud

Latinos absque uUa differentia, sed apud Hebraeos et alios
raagna fit. Nempe ir\V vel WZ*'^^ mrum quemcunque, vel niros

quoscunque significat. Sed si quis non nisi virum vel viros, de
quibus jam locutus est, vel quos supponit notos esse, significare
vult, debet Nomini praeponere H cum pathagh, et primam

Nominis literam duplicare, hoc est dageschare; et si prima
litera una ex iis fuerit, quse duplicari non patiuntur, tum H

loco pathagh khamets debet habere, ut ^fcV^S^ ^*''^*^''! ^t ^i^ ^^^^

Gabriel. Sed notandum, tam ]^yi quam ' khamets posse com-
pensari per gahgja, riQpnn, W"!*, etc. Atque hoc H vocari

folet npyT] n, hoc est D notitise, quia rem notam indicat,

adeoque idem Indicativum appellabo.

Verum enim vero hic usus istius «1 tantum locum habere
potest in Appellativis, Adjectivis, et Participiis; at non in
Propriis, neque in Infinitivis, neque denique in Adverbiis; quia
his nunquam nisi rem singularem, non autem plura ejusdem
generis significamus; et quod ad relativa attinet, ea nunquam
absolute, sed solo regimino indicantur. Nam hoc apprirae de
hoc n notandura est, quod nunquara Noraini, quando Genitivum
regit, praefigatur, cujus rei causara infra in hoc Cap. ostendara.

Porro, quia Noraina orania apud Hebraeos indeclinabilia sunt;
exprirauratur casus pleruraque sola Praepositionum quarundam
significatione. Dico significatione. Nara Praepositiones, ut jara
dixiraus, Genitivura (Nomina enira sunt) revera regunt; sed,
sicut apud Graecos Praspositiones Ablativi Genitivura regunt, et
sola earura significatione Genitivus locura obtinet Ablativi, sic
apud Hebraeos oranes Genitivura regunt, et sola earura signifi-
catione Genitivus locura reliquorum casuura obtinet. .

Praepositiones pleruraque casibus inservientes sunt hae : 7, 7X,

3, D et jp, Dj;, etc. Exhisautem ^ et 3 Nominibus praepositae

punctantur cum scheva; D autem, quia loco JD usurpatur,

punctatur cum ghirek, et 2 per punctum Vn in sequenti litera
compensatur; ut omnia in sequentibus exemplis videri possunt.

Porro ^ cum scheva, et 7^5, Dativum significant, 2, D, JD

* Ed. Pr., etc. : nnDDH, "'jrri-

288

COMPENDIUM GRAMM.

et Dy Ablativum ; Accusativus autem Praepositionem non habet^

sed ejus loco particula rw usurpari solet, quaeque adeo nunquam

Genitivum, sed semper Accusativum regit. Reliqui deinde casus
Praepositiones non habent. Quare cum supra diximus, Genitivum
locum reUquorum casuum obtinere, intelligendum tantum est,
locum Dativi et Ablativi, quia hi soli Praepositionibus expri-
muntur. Sed haec omnia clarius ex sequentibus exemplis intel-
ligentur.

Exemplum Nominis Appellativi vagi.

Sing.

Nom.
Gen.

Dat.

Acc.
Voc.
Abl.

131 verhum.

T T

"Dl Cognoscitur ex regimine praecedentis Nominis
cujuscunque generis.

"Dl7 Intellige, Praepositionem vim Dativi exprimere,.
esseque in statu regiminis, et Nomen in Geni-
tivo Porro notandum, quando ^ indicat ter-
minum ad quem, posse idem per H in fine
dictionis suppleri, ut n^"W pro |*")X'7 ad terram.
131 Cognoscitur ex Verbo Activo.
"Ql

T T

TD^TO Intellige hic ut supra in Dativo.

Plural.

Nom. anni

Gen. Unil
Dat. Dn3lS

■ T : •

Acc. Dnsi

Voc. Dnai

• T :

Abl. Dn313 vel 0.

LINGU.E HEBRMM. CAP. IX.

Exemplum Nominis cum H indicativo.

289

Sing.

Gen. I "'"

Dat. lyh pro IDTlS

T T - •■■ T T - :

Acc. -)3"nrrav

T T - •■•

Voc. iD^nn

Abl. IDia pro ly^T^O

T T - ■•• T T ~ :

Plur.

Nom. I ^^y^i
Gen. 1 •' =■

Dat. D-^-D-^S pro Dn3TlS

Acc. Dnsin rwc
Voc. DnDin

• T : ~

Abi. Dn3i3 pro Dns^^na

■t:— ■*■ "t;-:

Exemplum suhstantivi et adjectivi Masculini.

Cum n indicativo.
Gen * } ^''"^^ ^^ ^^^ magnus. ^^^' | Sm") SxH
Dat. S™ SnS Dat. Smi SficS

etc.

Nom. \ -^31 nilJD Candelahrum
Gen. I ^' ^ ' pulchrum.

Dat. na'' mtoS

T T T : •

etc.

Acc. Sn-in Skh rw

T - " T

Exemplum Foeminini generis.

Cum n indicativo.

Nom. \ ^s^ p|^ij,2n
Gen. I "" ^ •■'

Dat. na-n mtoS

T T - T : -

Acc. HOT n-iiiDn m

T T - T ; -

etc.

Exemplum Nominis Relativi.

Nom. 1 j^^ i^i^r^
Gen. j

Dat. "^lln SfiC, "^lnS a(^ t6 inter.

Acc. "^in

Abl. T'^'^?* "^iriD etc. in et (^e tw m^er.

Nota, "^pn esse in statu Regiminis, et formari a ^in, ut ab
^V fraus ^I^. Sumpsi tamen exemplum Regiminis, quia, uti
III. 19

' v\-

290

COMPENDIUM GRAMM.

LINGU^ HEBRiE^. CAP. IX.

291

dixi, Praepositiones vix in statu absoluto concipi possunt, et ideo
eum n indicativo nunquam declinantur. Nam H plerumque rem
jam explicatam et notam supponit ; regimen autem rem per Ge-
nitivum explicandam et determinandam, hoc est, rem nondum
notam. Atque hsec, inquam, H et regimen, plerumque, sed non
dixi semper supponere; nam ssepe etiam summa cum elegantia
n indicativum pro regimine, et regimen contra pro H indicativo

usurpare licet, ex. gr. ''X^DrTS omnes prophetce, loco '^iVSXf^

^"^ ■■•;t -^^ ' •••■wy

eleganter dicitur. Nam D^X^33n significat prophetas jam notos,

et VC^33 in regimine, et subintellecto Genitivo, significat pro-

phetas rei jam cognitae, nempe Dei, veritatis, etc. Sic D^lim

\?- ^R*?!?? 9.^^ hihunt in pateris vinum loco D^p")TQ3 elegantius

dicitur. Sed de his fusius in Syntaxi. Hic tantum in genere
hoc notare sufficit, regimen idem ac H indicativum valere,
quando Genitivus, ut res nota, subintelligi potest; quod in
Praepositionibus locum habere nequit.

Aliud exemplum Nominis Relativi.

Sing.

Gen. I ■'■

DipS

Nom.
Gen

Dat.

Acc.

Abl. DTPO

Dip

Plur.
*' \ ^?"!!? multo ante.

Dat. ^ipS
Acc. Wp

Abl. "^"IpP ah omni ante.
(Prov. 8. tnx ^DipD significat
ah omnihus anteitatihus terrce.

Aliud Nominis Relativi. Aliud Adverhiorum exemplum.

|*in foras.
|*inp parSj quce foras rescipit.

Declinatur ut nomen^ hoc modo .

Nom.
Gen

^•| ^T^ de r& foras.

^^^' I \J2 Quando.

Dat. ''jTD'^ ad tb quando, hoc

est, in id tempus.

Acc. ^'TD

Dat. }*np Sn* ad rb, de t& Abl. ^mi etc.

foras etc.

{•inp

Acc.
Abl.

{•inpD ; et sic de reli- Nom. \ 33^ frustra.
quis. '^"" '

Nom.
Gen

Exempl. Infinitivi.
'• l lipS tb visitare.

Dat. Ipih

Acc. lip£)

Abl. lip£3D

lipap

Participia declinantur sicut
Adjectiva.

Exempla Adverhii.

Nom. I ^L
Gen. ( **' «""•

Dat. JC77 ad rb non.

Acc. nS

Abl. nSd de r&

Gen. I

Dat. D|n ^^ ad t6 frustra, etc.

Nom. \ ^ij; ^^;^^^
Gen. I

« •

Dat. lij^S ac? rb adhuc.

Acc. Tijr

Abl. li^D, lirp f/e et ^w T9>

adhuc, hoc est, m tempore, a
tempore.

non.

Nom. J Q^j2 «(^/iMc wow, wiP.
Gen. j

Dat. D")PS rt^ t6 t??a;, nondum.
Acc. Dip

Abl. D")233, D"l^p de, in rw nondum, id es^, m vel a tempore,

quo nondum, etc.

His exeniplis potest unusquisque facile videre, qua ratione
omnia Nomina, cujuscunque generis sint^ declinantur. Sed
notandum, casuura Praepositiones eleganter omitti, quando de

LINGU/E HEBRiEiE. CAP. X.

293

292

COMPENDIUM GRAMM.

sensu non possumus ambigere, ut Proverbiorum 22. vers. 21.
^inSrS nOiV anDiV ^"'rnS ad refet-mda dicta ciim veritate eis,

1, .. . . ... .... ■ T ". • T :

qui te miserunt. Nam quandoquidem nnOX in statu absoluto
est, non potest Genitivus nON ab eo regi, sed necessario a
priefigenda Propositione 3, quse hic omittitur. Sic I. Reg. 2.

vers. 7. '^Th^ ''^3X3 VT\y et erunt ex comedentihus {tov ad)

mensam tiiam; ubi etiam Prrepositio ^N vel ^j? in Genitivo,
recto a Regimine Participii, subintelligitur ; et ad hunc modum
plura, de quibus in Syntaxi ex professo.

CAP. X.

De Prcepositione et Adverhio.

Diximus supra Capite 5., Praepositiones esse Nomina, quibus
significatur, quam relationem unum individuum ad aliud habeat.
Diximus deinde, quod una eademque relatio tam Singulari quam
Plurali numero exprimatur. Primum (luod attinet^ quod scilicet
Pn^positiones Nomina sint, satis ex prsecedentibus duobus Capp.
constare jam credo. At quod Phiralem etiam habeant numerum,
multis forsan absurdum videbitur; sed quidni, cum revera sint
Nomina? At dices, relationes non esse species, quse plura
individua sub se habent, adeoque hoc cum Nomine proprio
commune habere, quod careant Plurali. Sed esto; non dentur
unius speciei plures relationes ; Priepositiones tamen ex Singu-
lari in Pluralem numerum flectuntur. Quomodo autem id fieri
possit, paucis hic expUcare constitui.

Quamvis Prsepositiones plures relationes simul indicare non
possint, quiedam tamen ex Singulari in Pluralem flectuntur,
idque tam in statu absoluto quam in statu Regiminis; at
Prgepositiones in statu absoluto nihil sunt, quam ipsse relationes
abstracte conceptae sive expressae ; sed tum non tam relationem,
quam locum vel tempus cum relatione ad aUquam rem, expri-
munt. Ex. gr. ex }'3 inter fit in Plurah ilOT, quod quidem

non relationem unius individui ad aUud, sed loca aliis inter-
media significat (qua de re vide Ezech. cap. 10. 2.), vel, ut
dixi, est ipsa Praepositio, seu relatio abstracte concepta, ut, ex

linx, D^liriN posteriora, vel invito Latino vocabulo posteriori-

tates; ad cujus modum plures tam Praepositiones quam Adverbia
formari possunt, quamvis in Scriptura nunquam sic formata
reperiantur.

Porro ipsae etiam Prsepositiones in statu Regiminis, hoc est
quatenus relationes indicant, tam in Singulari quam in PluraU
decUnantur ; quod fit quia vel relatio multoties concipi, vel quia
intensius exprimi debet. Ex gr. "inX post habet in PluraU nrikV,

quod significat multum post, quemadmodum Rabbini optime
notarunt. Sic ^X ad habet in PluraU ''^?? mtdtum ad, hoc est,

quantum fieri potest, ad iUam partem ivit : sic ex Sjf supra fit

''^y, et ex ly usque ny. Hinc ly "'"ir in ceternum significat,

hoc est, omnia, quae concipi possunt, usque tov usque; sic

pJC '•Oli^P significat ah omni ante terrce; et ad hunc raodum

omnes fere Prsepositiones tam in Singulari, quam in PluraU
numero decUnari possunt.

. At ""}&> ante, quse Praepositio Singularem non habet, ex his

excipienda est. Nam haec nuUa aUa de causa in pluraU decU-
natur, quam quia formatur a substantivo D^^JS facies, sive

a?iteriora, quod Singulari caret.

Denique Adverbia Nomina etiam esse diximus, quibus actio
quaecunque determinatur, ratione modi, temporis, loci, agentis,
ordinis, etc. Ex. gr. hene, male, festinanter, cras, heri, infus,
foras, simul, primo, secundo, etc, atque haec pkiraU numero
carere Ratio indicat. Nec possunt, sicut Praepositiones, abstracte
concipi, ut per se notum est; et quamvis Latini etiam Adverbia
saepe intendant, ut perhenigne, multo mane, etc, adeoque hac
de causa etiam deberent apud Hebraeos in PluraU numero, ut
Praepositiones solent, exprimi, hoc tamen Hebraeis absurdum
videretur. Nam Praepositiones, quia relationes indicant, possunt,
ut Nomina Substantiva, attributa habere, sive intensius exprimi;
at Adverbia, quia actionis modi sunt, Adjectiva quasi Verborum
sunt ; eadem igitur intendere nihil aUud esset, quam attributorum
attributa excogitare, sive Adjectivis Adjectiva addere. Deinde
Adverbia, quia, ut dixi, Verborum quasi Adjectiva sunt, debent
numero cum suo Substantivo, hoc est, cum suo Verbo, quod
non nisi Singularem habet, convenire. Ad haec ergo significanda,

i'i

294

COMPENDIUM GRAMM.

UNGUiE HEBR^iE. CAP. XI.

295

muUo mane, perbenigne, etc, Hebrsei multo convenientius Verba
ipsa intendunt, vel loco unius Adverbii Verbum aut Nomen
usurpant. Ex. gr. multo mane surrexit exprimitur Hebraice,
mattdinavit admodum ad surgendum, et perhenigne egit, henignus
admodum egit, ut in Syntaxi suo loco explicabiraus.

Sed notandum, quod Adverbia, sicut Substantivorum Adjectiva,
aliquando substantivantur. Verum neque hsec in Pluralem flecti,

sed tantum repeti solent, ut rhV^ n>}^ sursum sursum, hoc

T : iT T : iT '

est ad summum usque gradum; contra n^O nSO infra infra
significat ad infimum usque gradum. Sic INO significat admo-
dum, et liCO IJCO summo gradu, admodum, et nimis; sic Dlfp
parum, Up2 D^ paulatim; et ad hunc modum alia.

CAP. XI.

De Pr onomine.

Antequam ad Conjugationes transeam, necesse est ut de
Pronomine agam. Nam absque his illae vix tradi possunt.
Quid Pronomen sit, et in quot genera distinguatur, notum
omnibus est ; quomodo autem ex Singulari in Pluralem numerum
flectantur, et masculina a foemininis distinguantur, et declinentur,
ordine hic tradam.

Pronomina Primitiva,
Plural.

nos {

tu nriJC masc. gen.

tu r}i^ foem. gen.

iUe KTl

iUa JCn

Communis est generis, ut
ubique prima persona, quia
loquens ipse se satis indicat,
num mas vel foemina sit. "
Dnx vos masc.

jriJC vos f. et cum H paragog. HJnX

DH iUi m. et cum T\ parag. TXQT^

jn iUcB f. et cum T\ parag. H^ri

Harum itaque Pluralis terminatio a communi multum dififert.
Nam masculina non desinunt in D\ nec foeminina in Dl. Foemi-

ninoram deinde terminatio in his alia etiam est quam Adjecti-
vorum. Denique foemininum 7\H videtur etiam fuisse "'n^, et

JCTl fuisse Xin a masculino aliis vocalibus distinctum. Nam in

Bibliis saepius sic scripta reperiuntur, quae Masorethae ubique
corrigunt; sine dubio quia obsoleta erant.

Indicativa vel Demonstrativa.

hic

•

carent plurali.

hcec

avr
ir

•

hiy hce\ . } carent siugulari.

Pro Relativo tam Singulari quam Plurali inservit H Indica-

tivum, vel ejus loco V , servato in sequenti dagesch; sed

frequentius in BibUis reperitur ^IT^C.

Possessiva separata non dantur, sed Regimini Nominis affi-
guntur, hoc modo:

Exemplum Nominis Substantivi 131 Verbum, ex cujus Regimine

13"! fit:

tam Nominis quam affixi Sing.

^Dl Verhum mei et meum

I- T :

^"131 tui m. g.

(et, si accentus fuerit ni"lX vel

piSt) :?in3n)

IT^l et "ITa-f f. g.

1131 ejus m. g.

I T ; ' ""^

• n-)3i f. g.

296

COMPENDIUM GRAMM.

LINGU.E HEBR^.f:. CAP. XI.

297

Pluralis affixi.

D-131

iT T :

I IT T

Ex Regim. Plur. ^l fit

nostri
vestri m. g.

f- g-

eorum m. g.

NB., ^ sub 1 non dari, nisi ]-"! ^^'''^'^ '"''' ^* ^^«-

quando accentus est TMDH vel ^'^^'^:

pi7^, abas loco - punctatur y,^
cum pathagh.

IT T

tui

efus

T I" T :

m. g.

f. g.

m. g.

f. g.

Pluralis Ncminis et affixi pl.

"'^7??"! ^"^^^^&^ nostri et «os/ra.

NB. Secunda et tertia per- D^nsi «7^5^^ m s

sona, quando nomen est Plurale, n-.-i^-j «"

semper Regimini Pluralis ad- '- - ^- g-

duntur. ^H^^"! ^orww m. g.

\™ t g.

Sic ex Regimine rh^^pn oratio alicujus ^^^''pn ^jnS^^an, etc.

et in Plurali ^nh^n, etc. Sic ex TO Regimine Nominis sub-
stantivi iT3 donms fit \T3 domus mea, et ex Regimine Plurali
^;n3 fit ?J\nD c?ow«/5 tuce^ etc.

^a;mi>/a Participii singularis tam Nominis quam Affixi.

Exemplum Masculini ipl3
'ripiQ et n;^l3 Visitans mei et m^w^.
^r?''^ tui m. g.

T! • f. g.

1lpi£3 ejus m. g.

n-ipii) f. g.

11 I : I *-'

Exemplum Fceminini nip3
^*)lp3 Visitans mea

^^IPP t^ K^. g.

l'T '. f- g-

1rilp£3 Visitans ejus m. g.

nn" f. g.

Exempl. pl. m. "npb
npS) Visitanies mei
^npfl ^^<e m. g.

in" f. g.

Vlp£3 ejus

etc. ut in substant.
Exempl. pl. f. nlipa
''nnpS Visitantes mei
?|^"inp£) tui m. g.

X^ ■ _ f. g.

etc. ut in substant.

ExempL Regiminis Infinit. Ilp3

k. gh.

np3 Visitare mei et meum

17i??

m. g.

T!i??

. f. g.

inpa

': T

ejus

m. g.

f. g.

"inp£3

•• 1 : T

nostri

DD-Ip£3

V : ' : T

vestri

m. g.

f. g.

Dipa

T 1 : T

eorum

m. g.

f. g.

298

COMPENDIUM GRAMM.

Exempl. Relativi p3 ro inter. Sing.
'•:r3 et •'^3 Inter mei et me

m. g.
f. g.

^M5

23^3 ' vestH
etc.
Exempl. Relativi Plur. ^^3 ra m^gr
^^3 Inter mei

m. g.
m. g.

1T?

rr3
n^r3

T V ••

irr3

D3^r3

Sic ex sing. et pl.

ejus

nostri
etc.

m. g.

f. g.
m. g.

f. g.

At 7iC rt^, ^?;^ ,9M/?er, "iriiV j905^,
IJ? Msg^M^ affixa non habent
in Sing. ; in Pl. autem fit ex

nrin

Fit ^rinn

^jnnn

"^n etc.

••nnn

iwn etc.

- T

I :• r
!• - T

etc.

T ••
T •.• ••

etc.

nrwc

"1?

etc.

T -; -

etc.

LINGU^ HEBR^^. CAP. XI. 299

Prcepositiones deinde inseparahiles non hahent Pluralem.

3 et S Ex Jp f/g fit

''3 in mei 7 ad mei, me ''3S0 et "'50

et me

^3 ^we

et ^) tihi

?]op

V f- g-

■^OD

13 <?o

13130 et in:o et imp

na f. g.

n30o

T ••• •

=1300

333

•.• T

etc.

0300 et D30 '

I^" 1?'

•.• T

DHOO et DHO et DH^O

T}^' IC in^"

Exemplum

Adverhii.

103 s^ifw^

n\V uhi\

*• Ex nsn ecce fit

^Jb3

- ^io?

nyii et ?]\V Mfte

tu? r\ri

i:lD3

1.^ f. g

i33n liin

etc.

ille ? etc.

D3»J{ m. ws?

^x Regimine deinde Adverhii j\\' non, ^'woc? diximus esse pV, ^^
"•SrjC ?20w m^?" i. e. ego 13rx wow nostri i. e. wos
?irJC tui m. U2TH m.

T*? f. I?^ f.

133\V et Irx g/ws m. DnrN' et Drx m.

f. in" ' f.

nmv et nrx

T •.• •• T ~

300

COMPENDIUM GRAMM.

LINGUiE KEBH2E2E. CAP. XI.

301

Ex TH; adhuc fit
nijT adhiic ego
'^V m. tu

i^Tij; et iii;;
rrrii;

m.
f.

^yy\V adhuc nos
DDTlj;

ille

m. vos

m. illi

Et ad hiinc modum reliqua. Quod autem vocales Regiminis
non retmeantur, sed variis modis mutentur, id fit, quia Nomina
syllaba ad ramimum una, eaque longa augentur, qu« accentum
ad se trahit; quae umca est causa, cur vocales, ob additam
l^lurahs Numeri cum accentu aliam lonj^am, in brevissimas
mutentur : nam ahas, si nimirum 121 haberet in Plurah DnDI,
et sic rehqua, deberent necessario duplici accentu (ut constat
ex iis, quae Cap. 4. ostendimus) notari, et prior syllaba produci
quod tam frequenter non posset sine magna molestia fieri.

Hac igitur de causa mutationum, qu^ suffixa vocalibus
adterunt, regulas, tam mutationes Plurahum, quam Regiminis
sequuntur. Fateor quidem, ob additum suffixum cum accentii
potuissent ubique vocales secundum regulas Pluralis Regiminis
mutari; nec facile causam dixero, cur id non fuerit factum.

Nam, sicut ex ';hD Regimine Pluralis Nominis "^lSo fit ^dSc
rex 7nei, sic etiam ex nDl Regimine Pluralis Nominis 131 fieri
potuisset nDI verhum mei, et non ex absoluto DnDl facere
'HD-T; quandoquidem Nomen cum affixo habet revera Regiminis
significationem. Scio quidem, hac ratione non raro vitari amphi-
boham, quaj sa^pe oriretur, si ubique regulas Regiminis seque-
rentur. Nam si ex [^31 fieret] '^21 verhum mei, et [ex] n^i
(Regiminis Pluralis 121 mas) fieret nDT, confunderentur hic
Nomina cum -)31 ^^estis et IDI memoria, ita ut ^31 videretur
pestis mei, et l^ memoria mei; et ad hunc modum plura aha
Nomina confunderentur, si Nomina ob additum suffixum Regi-
minis Plurahs regulas sequerentur. Et quamvis hsec ratio pondus
habere videatur, non tamen certo affirmare audeo, Hebrgeos hanc

confusionem effugere voluisse. Nam Hebrsei de nulla re minus
solhciti videntur fuisse, quam de vitanda amphibolia; quod
plurimis exemplis hic ostenderem, nisi hoc superfluum existi-
marem. Quare facilius crederem, suffixa Regimini Nominis tam
Singulari quam Plurali addi, et ''■13'1 verbum meum, etc, ^JpT

harha mea, ctc. formari ex 131 et Ip) , Regimine scilicet Singu-

lari ex 131 et j|^T, et tamen ' khamets status absoluti retineri,

quia penultima ante ghirekh et gholem debet esse khamets,

nisi Nomen sit r^^\ ut iTT oliva, iT3 domus; vel quod litera

ghirekh vel gholem punctanda, punctum ^Tl habeat, ut T53p

saphirus, pini catena. Sic etiam ex Regimine l^H atrium fit

il^n atrium ejus, retento scilicet tsere status absoluti 12fn*

quia, ut diximus, penultima ante gholem et ghirekh non potest
esse pathagh. Et ad hunc modum omnia, quorum ultima Regi-
minis est pathagh, et penultima scheva, status absoluti ultimam
in suffixis retinent. Quod si penultima Regiminis non fuerit
scheva, sed una ex iis, quse in Plurali retinentur, nempe pathagh,
gholem absque accentu, ghirekh, etc, tum suffixa secundum

regulas Regiminis Pluralis Nominibus adduntur, ut ex npS
Regimine Pluralis Participii lp3 fit ^piS vihitans tneus, et ex

ili/pD Regimine Pluralis Substantivi 7pD fit ''^pD hacillum

meum, etc,

Porro monosyllaba etiam ob additum suffixum Regirainis Plu-

ralis regulas sequuntur. Natn ex ''lijS "'2»n, ''"ly, etc, Regiraine
Pluralis Nominum l^ princeps, |*ri sayitta, IV tejtis, etc, fit

ntr, ^^n, nj; etc

Nomina deinde, qua? sunt T]J^12, quia accentus, uti diximus,

ad additum suffixum transit, Regimen etiam Pluralis Numeri
sequi debent. Hujus notae sunt omnia, quorum penultima est

segol vel gholem ante segol. Hinc ex ^3^D ^^"1^ ^n3T, Regi-

mine Pluralis Substantivi ^^^D pl^ n3T, fit ^37p rex meus,
^pl2k justitia mea, et ^n3T sacrificium meum, et ex ^^T^? Regiraine
Pluralis Substantivi jT^f fit ^JTN auris mea; et ad huiic raodum

302

COMPENDIUM 6RAMM.

LINGU^ HEBR^^. CAP. XI.

303

ex Regimine Pluralis Substantivi hy ^m J^ etc. fit ''S-I-1
magnitudo mea, '2rr\ latitiido mea, 'T^ longitudo mea, etc. " ^
Nominibus praeterea, quse in H desinunt, et quge ipsum in n
et praecedentes duas syllabas in segol mutare solent, nulla ni^j
in hanc secundam formam mutatis, affixa adjunguntur, mutando
utrumque segol eodem modo ac prsecedentia. Ex. gr pro
n>V3n gloria, H^D^ corona, ^73:1 domina, etc. usurpatur s^e
eleganter n-lXfjp, DTDj;, TT^^ qu.^ propterea suffixa non nisi
in hac secunda forma habent, mutato scilicet utroque segol
eodem modo, ac Nomina, quse geminum habent segol, in Re-i-
mine Plurahs solent, quod sciHcet primum in patha£?h vel ghi-
rekh, secundum in scheva mutant; fit ergo ex i"nN'3n, '•mvan
gloria mea, et ex n-IDJ.^ ^rm^ corona mea, ex rny^, ^niD:)
do^nina mea. Sic, quoniam pro rrmp sumitur nnlDp,' suffixa
in hac forma habet, ut Nomina, quorura penultima est gholem
quod ipsum in ghateph khamets mutant, fitque ''rn^p suffumi-
gium meum.

Atque hinc fit, ut Participia in fomia TTj^B suffixa non
habeant, sed tantummodo in nipTS), ut jam in exemplo Parti-
cipii ostendimus. At rehqua, quae in H desinunt, nec ut pr^ece-
dentia mutari solent, mutant affixum H tantummodo in n ut
m Kegimme solent, prseterquam quod ultimum - khamets,' ob
jam dictam causam, retinetur, nec in - pathagh, ut in Regimine,

mutatur. Sic ex nS^"!, cujus regimen est n^Sn, fit \i)^Qr\
orafio mea, et ex nr[?3, cujus regimen est nrp3, fit ^ncf?
petitio mea, et ad hunc modum rdiqua Regimini Singularis adduntur.
guae demde in H desinunt, quod in Regimine retinetur,
omittunt plerumque ipsum in suffixis, ut nTt^ ager, rp^ ager
tuus, nr^ opus, V^ opus meum; et sic reliqiia', quorum
Regimen non mutat H in n. Dixi quidem, H plerumque, non
autem absolute omitti, quia in tertia persona retineri solet, ut
TTCC ager ejus, •inrj/p opus ejus, etc. H*c de modo, quo suf-

fixaNominibus Singularisignificationeacceptisadduntur; quomodo

usdem Plurali significatione acceptis addantur, paucis jam dicam.

Nominibus Plurahbus, quae in n1 desinunt, absque uUa Regi-

minis mutatione suffixa tam Singularia quam Pluralia, tamque
primse quam secundae et tertiae personae adduntur; ex gr. HD^D

benedictio habet in Plurali niD"13, cujus regimen est nlD13, atque

hinc fit VniS^lD ^[''niD-lD, ^'liD^D, benedictiones mece, tuce, illius,

etc. Sic rnx via habet in Plurali ininTN, ejusque Regimen

est nirriN, atque hinc ^^Tirns»?, ^^^irnx via^ mecB, tuce, etc. ;

atque ad hunc modum reHqua, quae in JHi desinunt.

At quae in D\ desinunt, quaeque Regimen Singularis sequun-
tur, idem etiam in Plurali retinent, quando suffixum Singulare
est, vel primae personse Plurale; sed suffixa secundae ac tertiae
personae PluraKa Regimini Plurali absque uUa ejusdem muta-
tione adduntur, ut in primo exemplo Nominis Substantivi 131

ostendimus.

Denique quae in Singulari Regimen Pluralis sequuntur, ut

^7D, riDT, JDl^'» etc, iis in Plurali suffixa adduntur, ut quse
geminum habent khamets. Nam "^So habet in Plurali D^^p/P, ut
131, Dn31. Atque hinc fit ''^Sd, I^-dSd, VdSd, DH^^dSd, etc.
ut in 131. Sic etiam tTltT radix habet in PluraK D^tritT, ex

T T V • T T '

quo fit "ri^, ^T"}^? VC^ir, retento scilicet ubique dupHci

khamets, et dupHcato propterea accentu. Haec de Possessivis
Pronominibus.

Superest ut de DecHnatione Pronominum pauca etiam addam,

€x quibus, prseter Indicativa, et Relativum 1?^K, qui, quce, quod,
et qtii, quce, quce, ut et ^, nulla decHnantur; compensantur
tamen hoc modo:

Tndicativa decHnantur ut

Nom.

Nomina :

HTi

r\m

••K

Sii

ille

T ■■

tu
Dat.

ego

Nom.
Gen.

hic.

Dat. r\h

illi

tibi

mihi.

Acc. iifri

Abl.

™>

n4p etc.

304

COMPENDIUM GRAMM.

LINGUiE HEBR^E^. CAP. XIII.

305

Accusativus suppletur particula
ri^f hoc modo:

lav

illum
in eo

te
Abl.

^?
in te

tn me^

Nom.
Gen.

Dat.

Nom.
Gen.

avr j

et l hcec.

rwrS et T\tih

hiy hcp, hcec

rhn et rhnn

Plur.

et ad hunc modum in PluraK.

Dat. nSkvS rbni

Relativum.

irK et r

Nom. \ ^^^ Nom. ( ^,^^ qui
Gen. j "• Gen. | ^ ^ " ,«

Dat. -|U\>cS Dat. HMU^S
etc. etc.

CAP. XII.

De Nomine InfinitivOf nempe de variis ejus Formis et Speciebus,

Nomina Infinitiva, sive actionum, exprimunt actionem, vel ad
agentem relatam vel ad patientem. Nam ro visitare alicujus ad
agentem, et ro visitari alicujus ad patientem refertur. Deinde
hsec Nomina actionem, sive ad agentem sive ad patientem
relatam, simpliciter vel intensive exprimunt; ut visere et visi-
tare, fran^ere et confringere, quorum primum simplicem actio-
nem visendi et frangendi, secundum autem affectum prjeterea,
vel frequentem actionem visendi et frangendi exprimit.

Formulae Hebraeorum, quibus actionem ad agentem relatam
simpliciter exprimunt, sunt lipS, ips, ips, et 1^3, quarum
Regimina (ut diximus Cap. 8.) sunt Tlpa et ip£3. Quse autem
actionem ad patientem relatam simpliciter exprimunt, sunt
'^V^h ipsn et Tipsn. Actionem deinde cum relatione ad agen-
tem intensive vel frequentative exprimunt hae : "ipS, ips et "lipS

quae formulge in hoc praecipue a primis distinguuntur, quod
secunda litera duplicatur, quse propterea punctum trn ubique
habent. Denique actio intensive expressa, et ad patientera relata
per ■: et gholem, retento in secunda litera dagesch, exprimitur
in S. Scriptura; ut DH;I.

Solent praeterea Hebraei actionem ad causam principalem
referre, quae scihcet efficit, ut actio aliqua ab aHquo fiat, vel
ut res ahqua suo officio fungatur; ex. gr. -rips significat vim^
tare, Tpsn, ipan vel T^p^H significat constituere aliquem visl-
tantem. Sic ^i^D significat regnare, y^n, etc. constituere aliquem
regnantem sive rege?n. Sic ex SiDX cotnedere, fit S^DXH facere
ut aliquis comedat, et ex HS2 venire fit N^3n facere venire, sive
adducere; ^T scire, V^^T] facere ut sciat,'live revelare. Atque
haec in forma passiva habent ipsn constitui, ut visitaret, rf^pn
constitui, ut regnaret, etc.

Nec tantum Nomina actionum, sed etiam rerum eodem hoc
modo ad causam referuntur, quje efficit, ut dixi, ut res su<.
officio fungatur. Sic ex IDD pluvia fit nTOn facere ut pluvia
sit, sive ut pluat, et ex frJC auris fit pfXn facere ut auris suo
officio fungatur, hoc est auscultare, et ex DiSr pax fit uhm
statuere pacem sive staUlire; et ad hunc modum plura.

bpecies igitur Infinitivorum, quatenus ad agentem solum vel
ad patientem referuntur, sunt sex. Videlicet Prima TlpS, etc.
visitare. Secunda npsn, li^SJ, etc. visitari. Tertia npS,' etc.
frequenter visUare. Quarta ips frequenter visUari. Quinta Tpsn,

etc. efficere, ut aliquis visitet,'sive constituere aliquem visitantem
bexta denique ipsn comtitui visitans. Atque hse, ut diximus,

species actionem, vel ad solum agentem vel ad solum patientem
relatam, expnmunt.

Sed quia saepe evenit, ut agens et patiens una eademque
persona sit, necesse fuit Hebraeis novam, et septimam Infiniti-
vorum speciem formare, qua actionem exprimerent ad agentem
et patientem simul relatam, hoc est, quae formam activi et pas-
sivi simul haberet. Ex. gr. visitare me ipsum non potest Hebraice
uUo Pronominum genere exprimi: nam m» Ips significat xh

ni. ' 20

306

COMPENDIUM GRAMM.

LINGU^ UEBnMM. CAP. XIII.

307

visitare alterius tne, hoc est quod aliquis me visitat. et HpS

vel np£) rb visitare mei altermn, boc est quod ego alterum

visito. Ideoque necesse fuit aliara Infinitivorum speciem excogi-
tare, quse actionem exprimeret ad agentem sive causam imma-
nentem relatam; atque hanc exprimere solent praeponendo
Tertiae illi dageschatse syllabam T)T), ut ljv|Sr)n, quod, ut dixi-

mus, significat se ipsum visitare, vel constituere se visitantem,
vel denique prcebere se visitantem, ut fusius in Syntaxi expli-
cabimus.

CAP. XIII.
De Conjugatione.

Huc usque Nominis Infinitivi, quatenus sine ulla ad tempus
relatione exprimitur, mutationes ostendimus, quas habet vel
propter Regimen, vel ob additam Priepositionem, vel propter
suffixa, vel denique propter variam significationem, qua usurpari
solet. Superest, ut reliquas ejus mutationum causas, et quai
huic Nominum Generi singulares sunt, explicemus. Quod Nomina
Infinitiva ratione temporis, ad quod referuntur, et modi, quo
exprimuntur, diversis modis varient, omnibus Hnguis commune
est ; et quia iis tantum, qui in ahis Hnguis versati sunt, scribo,
mitto hic exphcare, quid tempus, et quid modus sit, sed id tan-
tum, quod Hebrsei hac in re singulare habent, docebo.

Actiones ad nulla alia tempora referre solent Hebrsei, quam
ad Prseteritum et Futurum. Cujus rei ratio videtur esse, quod
temporis non nisi duas has partes agnoverint, et quod tempus
praesens veluti punctum, hoc est veluti prseteriti finem et futuri
initium, consideraverint ; tempus, inquam, cum linea comparasse
videntur, cujus nimirum puncta tanquam extremum unius et
principium alterius partis considerantur. Atque hsec tempora
signis praecipue personarum distinguuntur, eadem sciHcet per-
sonarum signa postponendo vel pra^ponendo certis Infinitivi
formuhs. Dico prcecipue. Nam tertia persona prseteriti ex hoc
solo dignoscitur, quod signum persona) nuUum habet. Ex gr.

Ij^S lp3 ipS IpS formuhe Infinitivorum primi generis sunt,

et vim Nominis Substantivi habent ; sed in oratione solent saepe
ut Adjectiva usurpari, quae cum suo Nominativo in genere,
numero, et casu conveniunt, et tum actionem significant ad

tempus praeteritum relatara. Nam ips N'in, h)y iVIH, rsn kVin
significant, ille visitavit, ille potuit, ille voluit; sed mps N'^"!, *fcV^-|

• ' tI:'t • .

'^??t' ^"4^^ ^V significant, illa visitavit, illa potuit, illa voluit.
Unde patet, Infinitivorum formulas esse veluti Adjectiva sub-
stantivata, sed, quando tempore et persona determinantur, veluti
Adjectiva esse, quse cum suo Nominativo, tanquara cum Sub-
stantivo, convenire debent, ut diximus, genere, numero, et casu.
Hsec igitur tertia persona Praeteriti MascuHni generis per hoc
tantum cognoscitur, quod characteristica persome sola careat
rehquae autem, sciHcet priraa et secunda, singulares habent
characteristicas, quae his forniulis postponuntur, ut riips tu vir
visitavisti, rTJpS tu foemina visitavisti, et '•mps ego visitavi, etc,
ut in sequentibus videbitur.

Porro formulae Regiminis Infinitivi sunt ips et "ipS; atque
his, characteristicis personarum praepositis, et ut Adjectivis, ut
in praeterito, usurpatis, futurum indicant, ut "ipSN vel "ipSN*
ego visitabo Ipsri tu visitabis, etc, ut etiam in sequentibus

videbitur. Haec de Infinitivis, quatenus ad certum tempus refe-
runtur.

Videamus jam, quasnam mutationes hfec Nomina patiantur,
quatenus hoc aut illo modo exprimuntur. Sed neque de his
multopere soHiciti fuerunt Hebraei. Nam, sicut Casus solis
Prsepositionibus vel orationis constructione, sic etiam Modi
pleruraque ex solis Adverbus quibusdam dignoscuntur. Et sane
Nomina ob casuum differentiam mutare, omnes fere nationes,
ut rera oranino superfluara, neglexerunt; distinctiones etiam
Modorum omnino superfluae videntur. Nam nulla natio, quod
sciam, Modura interrogativura ab indicativo Modo distinxit, nec
taraen videraus ullara inde oriri confusionera ; ut nec apud
Hebraeos, dura ipsorura Hngua floruit, ulla inde confusio oriri
potuit, quod omnes, praeter iraperativura, Modi cura indicativo
convenerint.

Hebraei igitur solura imperativura Modura a reHquis distin-
guunt, suraendo sciHcet regimen Infinitivi, iHudque absque ullo
«igno personae, et sine uHa ad tempus relatione, hoc modo
fiectendo, ips vel ips visita tu vir, nps visita tu fcemina,
'"ips visitate vos viri, HJipS visitate vos foemince. Sed hic Modus
nimis imperiosus, nec ideo coram aequaH, et raulto rainus corara

LINGUiE HEBRiE^. CAP. XIV.

309

308

COMPENDIUM GRAMM.

superiore utendus, sed ejus loco futurura, usurpare solemus ; unde
affirmare licet, prseteritum et futurum, de quibus modo egimus,
non magis indicativi quam reliquorum Modorum, quibus actio
cum relatione ad tempus exprimi potest, esse.

His igitur causas omnes ostendimus, propter quas Nomma
Infinitiva diversis modis mutantur; atque has mutationes cum
reliquis Cmjugationes vocabimus, et Nomina Infinitiva quatenus
sic conjugantur Verba appellabimus. De quarum Conjugationum
numero pauca dicemus ; nam non oronia Infinitiya (quod vitium
omnibus linguis commune est) eodem modo conjugantur.

Solent communiter Grammatici Conjugationes in septem divi-
dere, quia unius ejusdemque actionis tot Infinitivorum genera
reperiuntur, ut Cap. praeced. ostendimus. Verum si hsec divisio
bona esset, tum Latini non nisi duas, activi scilicet unam et
passivi alteram, at Graeci tres haberent Conjugationes, nempe
activi, passivi, et medii; et hac ratione Verba Anomala cuni
Regularibus confunderentur, ut revera vulgares Grammatici,
hunc ordinem sequendo, faciunt.

Quod si dicant, septem illa Infinitivorum genera saepe eandem
vim habere, adeoque non natura, sed modo tantum conjugandi
diiferre ; Latini ergo propter Verba Deponentia, quae solo etiam
modo conjugandi ab Activis differunt, duas tantum haberent

conjugationes. . . , j- -j

Ut igitur eas faciliore ordine tradamus, ipsas in octo divide-
mus; quarum prima apud nos erit Verborum, quorum Infinitivus
nuUa litera gutturali neque quiescenti constat; secunda Verbo-
rum, quorum Infinitivus in N* desinit ; tertia, quorum Infinitivus
desinit in H ; quarta, quorum Infinitivus desinit in H vel I^ vel
■); quinta, quorum Infinitivus primam habet "*; sexta, quorum
Infinitivus mediam habet quiescentem \ \ vel N'; septima,
quorum Intinitivus primam habet N', H, H, vel I?; octava,
quorum Infinitivus mediam habet gutturalem H, vel I^, vel non
quiescens N vel H. Atque haec de Tempore, Modo, et Conjuga-
tione in genere dicta sufficere arbitror.

Sed multis forsan, qui aliis linguis assuefacti sunt, absurduin
videbitur, quod ego Verba ad prseteritum et futurum relata.
vel in Imperativo Modo, Adjectiva esse dixerim, et quod Infi-
nitiva nihil mihi aliud sint, quam Adjectiva substantivata. Atquc
hoc, inquam, absurdum videbitur, quod sciHcet Nomina Accusa-
tivum regunt. Verum, hoc naturse Nominis non repugnare,
Hebriea lingua testatur, ubi etiam Nomina, quae actionem m
abstracto exprimunt, Accusativum, vel casum Verbi regunt. Ex.

gr. Amor Bei erga filios Israelis sic in Scriptura exprimitur:

Sn-IC^*» *'J3 r\ti mn"' nsniS* amor Dei filios Israelis, Regit ergo
Nomen amor accusativum, ut ejus Verbum DHN' amare; et ad
hunc modum plura aUa reperiuntur, de quibus in Syntaxi.
Sed hic nequaquam prretereundum est, quod hac de causa

hsec ipsa Nomina pro Infinitivis sumere Hceat, nim nN nsrifcS'?
amori Deum, pro ad amandum Deum, nln^ DJC ^^y!] timori
Deum^ pro ad timendum Deum, HS HDtrN^ dehito in ed, et ad hunc
raodum phira.

CAP. XIV.

De prima Verborum Conjugatione.

Paradigma

Verbi Activi simplicis.

Ejus Infinitivi formulae in statu absoluto, ut jam saepe dixi-
raus, sunt IPS, IPS, "Ip3> et "l"3; in Regimine autem ip3 et

' ItI-tItt "T '•

ipS. Ex absoluto formatur praeteritura hoc raodo:

foera.

nips

ItI; it

mp3

J ll-T

mpa

t 1; IT

masc.

ip£)
nip3

raasc.
Ip2 ille visitavit.

mp^ tu visitavisti.

t : I - t

\")lp3 ego visitavi, cora. gen.
llpS illi visitaverunt, cora. gen

I I: IT

DmpiJ vos visitastis.
1ilp£3 nos visitavimus.

:l- T

ipS et "IpS sequuntur in reliquis priraara forraulara IpS

Imperativus ex formulis Regiminis formatur hoc modo:
foera. masc.

: I T
• : T

npa et nps

nps vei nnps

ipS vel IpS visita tu,
npSJ vel np3 visitate vos.

!i-t

310

COMPENDIUM GRAMM.

LINGUiE HHBILMM. CAP. XIV.

311

fcem.

Ex Imperativo formatur Futurum hoc modo:

fcem.

ipan
nnpan

nnpan

T : I- : •

masc.

ip£JiC ego visitabo, vel

IpSil iu visitabis.

"Tp3^ ille visitahit.

"FpS^ nos visitabimus.

npsri vos visitabitis.

np£J^ illi visitabunt.

et nnpa^ ut nyil2:r_ nVDSD Dan. 8. 22., et 1. Sam. 6. 12.

nn2n nnu*-''i etc.

T - T : - • -

Annotationes ad Infinitivum.

Quod Infinitiva ut reliqua Nomina declinentur, suo loco osten-
dimus; hic tantum addo^ eorum casus non tantum Inseparabi-

libus Pr^epositionibus S, 3, D, D indicari, sed etiam quibuscun-
que aliis, ut nin; nTO* ':sb ante tov perdere Dei Sodomam,
hoc est, antequam perderet, ifafcV Ij; usque tov perire, pro
donec perierint, etc.

Quod praeterea uniuscujusque Verbi tot Infinitivi for-
mulae fuerint, inde patet, quod unum idemque Verbum jam

hac, jam illa formula usurpatur, ut ^1^ Num. 6. 5, et Sil^ 2
Sam. 5. 10. crescere, 131 et ")31 loqui, et ad hunc moduin
aUa. Adeoque, quamvis (reperitur Jes. 47. 14. QOnS) in Scrip-
tura nulHbi reperiatur Infinitivus cum gemino ' khamets, non
tamen dubito, quin Hebraei hanc, et omnes, quas dixi, Infinitivi
formulas habuerint. Nam, uti dixi, Verba apud Hebr^os Adjec-
tiva sunt, quse cum suo Nominativo in Genere, Numero,
et Casu convemunt ; atque haec Adjectiva absolute, absque Nomi-
nativo, veluti Substantiva, sed quae nuUius sunt generis, usur-
pata, Infinitivum indicant. Quamcunque itaque tam prseteriti,
quam imperativi formam absolute absque Nominativo sumas,
Infinitivum exprimes. Imo ipsa etiam Participia, ut suo loco
ostendam, Substantiva reddere, et pro Infinitivo sumere licet.
NB. Tir ?|0\-inD Esai. 33. 1.

Solent prseterea Infinitivum litera paragogica H augere, quae
in Regimine mutatur in n. Nam ex 3ilp fit n3")p appropin-
quare, cujus Regimen est nDilp, cui Regimini suffixa hoc
modo adduntur ''n3'1p, ?|n3*lp, ins^p appropinquare mei, tui,

illius, etc. Sic ex "^iD^ posse fit HW, et in Regimine rvy , ut

nin^ riiy ''n^Sp propter non posse Dei, et additis suffixis fit

rhy posse mei, ^^73^ posse tui, in/S^ posse illius, etc.

Possumus praeterea, loco H, Infinitivis J addere, cujus exem-
plum habetur in Hbro Esth. cap. 9. vers. 5., ubi loco i3N
habetur p3{J perire.

Porro regimen IpS ablato accentu mutat gholem in khamets

ghatuph, ut ^^D""^7Q ''^Sb ante rov regnare regis.

Denique illud Hgezra3 cap. 10, ubi habetur U^ini^ pro TillS

ad inquirendum, et quod Grammatici ut singulare notant, mihi
monstro simile videtur, nec quicquam de eo statuere audeo.

Annotationes ad Prceteritum.

Ip3, lp3j ^p3> et IpS ab Infinitivis, uti diximus, differunt,

quod haec in Praeterito Masculini Generis sint, et Numeri Sin-
gularis, et in Infinitivo nullam ad sexum nec ad numerum
relationem habeant ; quae quidem differentia facile ex ipso ora-
tionis tenore cognoscitur.

Foemininum HlpS, quando accentus est ni"W vel plS''^, mutat

scheva in khamets, gholem, vel tsere, hoc est, mascuHno absque
ulla vocaHum mutatione additur H, fitque Fcemininum ex IpS^

rnp^^, et ex ipS, nipS, et denique ex "IpS, HlpS.

nipS habet n pro characteristica secundae personae, sumptam

ex Pronomine nnjC tu; cujus Pronominis H etiam usurpatur, ut
nniJ3, sed plerumque omitti solet.

Verba in n desinentia idem hic et in prima persona amit-
tunt, et per dagesch in sequenti D compensatur, ut nnS scin-

dere, n^S, '^KH^f ^l^ ^^^ scidisti, ego scidi. n"lp2 secunda
persona foeminini generis terminationem habet sumptam ex

312

COMPENDIUM GRAMM.

Pronomine foeminini generis riX tu; et ex obsoleto \"nK, quod

supra notavimus, ortum est obsoletum ^^^lli^S pro ypp_^, ut Ruth.

cap. 3. 3. ^'nDDiri dormies pro ri3DU^1; et ad hunc modum

plura, quae a Masorethis notantur, sine dubio ut obsoleta.
''illf^S terminationem habet ex Pronomine ^^N ego. Communis

est generis, ut ubique prima persona.

nPS terminatio Pluralis Numeri eadem hic est ac Pronominum;

quorum etiam Pluralis, ut supra notavimus, in 1, non in D% ut
rehqua Adjectiva, terminatur. Reperitur etiam euphoniae causa
cum { paragogico, ut ]^]n\ cognoverunt. Hujus masculinum a

fceminino, credo, quod antiqui solebant distinguere quiescentibus
iC et n, nempe illi msitaverunt XnpS, illce visitaverunt HlpS;

cujus rei exempla in Scriptura reperiuntur, ut Deut. 21. 7
nD£)C* iC7 l^n^ manus nostrw nmi effmleruntj et Josuae 10. 24

ND/nn TyOTyytpT^ ^C^^ miUtes qui iverunt. Verum posteri, quia

in pronunciatione nulla sensibilis differentia esse potuit, ut et
quia cum literis paragogicis confundi poterant, has quiescentes
neglexisse videntur.

C?eterum, quando accentus est ni")N vel pw"'^, penultimum

scheva, ut in Singulari Numero tertine personae Foeminini Generis.
in ' , " , vel gholem mutatur, fitque pro ^"^pS^ ^^p 3 HpS vel

I I T

Denique QilipS, JfllpS» et inp3 terminationem sumunt ex
Pronominibus DJHX, JHX vos, et l-Jn^N nos.

Annotationes ad Imperativum.

Imperativum futuro praeposui, quia hoc ab eo formatur, et
quia pro Imperativo ssepissime futurum usurpatur, ita ut affir-
mare liceat, Hebrseorum futurum tam indicativo, quam impera-
tivo Modo competere.

Ejus autem formulas diximus esse "IpS) et "1p3, et si placet

etiam IpSJ ; quibus non raro n paragogicum additur, et ex Ipp
fit mp3, et ex lp£3 fit mP3 visita tu vir. Hinc Infinitivi for-

T I : T ' It : T ': •

mula n^fT, riDiCn, et cum accentu athnagh vel silukh fitmPfl;

T : • T -: - ' '-' tIat :

LINGU^E HEBR^^. CAF. XIV.

313

ghirek

sublato autem accentu mutatur, ut in Infinitivo, gholem in
khamets ghatuph, ut ^7 ^D£) dola tibi.

Annotationes ad Futurum.

ipSJC et lps3N' accedente H paragogico mutant i et - in s
fitque rnppVi ego visitabo. In accentibus autem nJDK vel p^b''^

gholem manet, et - in ^ transit, fitque mp3N et mp3K.

npan et cum J paragogico fit J''lp3i"l tu foemina visitabis, et

ex forma lp3i"l fit ^''IpSi?, mutando scilicet propter sequens

in ' .
ip33 accedente H paragogico mutat etiam gholem in =, fitque

mp33; sed cum accentu nilkV et p^^V, ut in prima singulari,

din retinetur, et - in " transit.

npSii et cum J paragogico jnp3i"l et jnpSil et ^''ipSi"!. Si
vero accentum habeat clistinguentem, singularis numeri formulae
retinentur, fitque Tippn et llpSii vos viri visitabitis. Porro ante
monosyllabum, quia accentus debet esse in penultima, schurekh
loco gholem usurpare licet, ut DniD1£3ir^ * judicabunt ipsi.

Denique illud Levit. 21. 5. Hmp nmp^ N^ vitium describentis
esse credo, qui festinanter bis nmp scripserit.

TOipail et nnpsn : n ommitti potest, ut JtTDSii vestient; ut et

t:!:- t:I-:^ t:t.

ex singulari foeminino ipSii fieri potest tertia pluralis ^'ippi);

ita ut tam in singulari quam plurali tertia persona foeminini
generis cum secunda masculini conveniat; ut Jerem. 49. 11.

•inD3i"l 'h); TT^iltoSKl et vidum tum mihi confident, pro mnDDri;

IT :• - -: P •••::- : . t . .

quod D habet ' loco =, ' fit propter plS''^, quod ubique fieri
diximus.

* Sic Ed. Pr. - Paulus, Bruder: DmDi3tr\ - At Exod. 18:22:
DiTlMlS^

\
1

X I

314

COMPENDIUM GRAMM.

LINGU^ HEBR.E^. CAP. XV.

315

'*'!

CAP. XV.

De Verho Passivo,

Passivi characteristica est H Verbo praefixa, quod saepe per
dagesch compensari debet, quia nunquam Verbo duae charac-
teristicae praefiguntur. Hujus ergo Infinitivi formulae sunt "IpSi%

l^^p^T} , ipa3 , et np£)l In his ultimis 2 , propter alteram

characteristicam H, per dagesch compensatur. Ex binis itaque
prioribus formuhs formatur hoc modo:

PrcBteritum.
f.

"lp3J vel Ilp33 visitatiis est.
r)fl^S)3 Futurum.

"iripp

Imperativus,
f. m.

npsn i;rsT\

• I : T • I •• T ■

nnpsn npsn

T,I"T* »:t'

Imperativi alia
formula.

f, m.

nrips^: npssj

T : I : • •: : •

npsn
ipsn

I •■ T •

nnpsn

T : I •• T •

nnpsn

ipSiV et "ipSX

ipsn
ips^

I- T •

ipS3

l~ T •

npsj

I : T •

nps^

I : T •

Annotationes,

Quamvis in Scriptura nullibi reperiatur Infinitivus lp3^,

constat tamen ex supradictis, omnium Modorum formulas Infi-
nitivum exprimere, quando absolute veluti Substantiva, quae

nullius sunt generis, usurpantur; et profecto nihil causse est,
cur haec praeteriti formula minus possit Infinitivum exprimere,

quam altera IpSII , praesertim cum in prseterito tam hanc quam

illam usurpare liceat, ut DlnnJ et Dnnj obsignatum est.

Caeterum Verba, quse in D desinunt, id in primis et secundis

personis omittunt, idem per punctum dagesch compensando;
quod in sequentibus observandum erit, tam ubicunque n, quam
alia litera duplicanda occurrat, quarum prima scheva quiescens

habere debeat, ut n3S2;n pro HJJSI^n. Nam si hoc non fieret,

T ; ■ •^ T : : • /

(per ea quae Cap. 3. dicta sunt) deberet ■■ pronunciari, quod
alias semper corripitur. Deinde etiam observandum est, quod,

quando Verbum accentum habet nilN vel pl^^D, ultima syllaba,

si sit longa, manet, nec in scheva, ut alias solet, mutatur.
Dico si sit longa : nam si pathagh fuerit, mutabitur in khamets ;
ex. gr. ex futuro IpSfcV ob additum H paragogicum fit HlpSX

visitahor. Sed si accentum distinguentem habuerit, tsere retine-
bitur, fietque nipSiC, At HipSJ illa visitata est, in tah accentu

pathagh masculini ipSJ non retinetur, sed mutatur in ^, fitque

'"^71??^ 5 gholem contra masculini ipS3, quae longa est, retinetur,

fitque nipSJ; quae regula, ubicunque Verba in penultima

habuerint scheva mobile, observanda erit. Nec opus habeo haec
deinceps monere.

Imperativus IpSH, quia frequens in Scriptura occurrit, regu-

laris habetur; at lp3J, npS^ etc, quia non nisi semel in Bibliis

occurrit (sciHcet Joel. cap. 4. vers, 11.), vel pro irregulari
habetur, vel prorsus negligitur. Nescio an crediderint, finera
Scripturse esse linguam, non res docere.

Denique hujus Conjugationis futurum H paragogico, ut in
Verbo activo, eleganter augetur, ut m33fcV pro 133fc>C honorabor ;

nec ineleganter ejusdem pluraHbus post 1 nun additur, ut
jin")3^ pro ^\ny exsdndentur; quod in sequentibus etiam Con-

iugationibus usum habet.

* * I

316

COMPENDIUM GRAMM.

CAP. XVI.

LINGUiE HilBRiEiE. OAP. XVII.

317

De Verbo Dageschato sive Intensivo, et quidem de ejus Activo.

Supra luijus Verbi significationem breviter attigimus, quia
tantum ejus originem ostendere volebamus ; sed, quoniam varios
habet usus, necesse est, ut ipsum, quia jam de ipsius usu
agendum est, accuratius explicemus. Praecipuus et communis
hujus Verbi usus est, Verbum simplex intendere; quod variis
modis fit, nempe vel ipsum ex Neutro Activum reddendo, vel
ipsum in latiori significatione sumendo, vel cum aifectu expri-
mendo, etc. Ex. gr. TOC* significat, lcetum esse, TOtr reddit

Verbum ex Neutro Activum, significatque aliquem ketitia afficere;
atque huc referenda sunt etiam Nominalia Verba, ut ^51 ^'^^'^^

facere sive loqui, quod fit ex ")3"1 verhum. Vbx: autem significat

aliquem aliquo mittere, rh"\^ vero aliquem dimittere, nempe

concionem, servum, etc. Porro ISU* significat simpliciter frangere

(Belgis schillen), 12p autem vi frangere sive confringere.

Habet praeterea hoc Verbum contrariam significationem Verbi
simplicis, ut NIOH peccavit, N"^n expiavit; sed quoniam hoc solo

usu factum videtur, qui jam cum lingua periit, nova prseter illa,
quae in Scriptura reperiuntur, hujusmodi fingere non licet. Hujus
autem Infinitivi formulae sunt IJ^S, IJvS, lip?» et lipS.

Prmteritum.

T ) : •

• • *

ljv>£) 3. sing.

"•r^li?.? 1-
np3 3. pi.

i:ipa 1.

Imperativus.
f. m.

T :li" " I : ~

Futurum.
f. m.

IppVi 1. sing.

npan nphn 2.
ipsn ipr 3.

T :l" - :

IPP 1 . pl.

npan 2.
npa^ 3.

Annotationes ad Infinitivum.
Formulse IJ^S eleganter T\ paragogicum additur, fitque nij52,

et cum accentu athnach vel silukh mp S frequenter visitare,

mutando scilicet scheva in tsere.

Huic prseterea Infinitivorum generi emphatice H indicativum
prseponitur, ut ]M^p'' "irN' '^'i^[>^] et illud suffumigare, quod
suffumigahant, En dat geduurig ivierooken. Sic "13"nn illud loqui^

dat hoog spreeken, dat kaekelen zal gedaan zijn. Inservit igitur
istud n non tam ad actionem indicandam, quam ad eandem
cum indignatione, exprobratione, aversione, vel alio affectu,
exprimendam; et hac de causa credo, hoc H indicativum non
nisi huic Verbo dageschato praeponi.

Deinde si media radicalis fuerit 1, quae dageschari nequit,
tum syllaba prior brevis in longam mutatur, nempe - in ', et
ghirekh in tsere, ut "^"13 loco ^"13, et "l")? loco y}2 henedicere

(vid. Num. 23. 24.)

At plerique Grammatici putant, punctum dagesch per gholem
suppleri, sive media radicalis sit 1, sive alia qusecunque, quae
dageschari alias solet. Sed falluntur; quae enim hujus Conju-
gationis gholem et tsere habent, intensiva non sunt, sed sim-
pUcia, quorum Infinitivus, ut jam diximus, Participii formam
habere solet, sumendo scilicet Participium absque uUa ad genus
relatione. Nam UV\ detestari simplex est Verbum, cujus Infini-
tivus est ipsum Participium absque Substantivo sumptum ; atque
huic addito H paragogico fit npyr, quod etiam pro Infinitivo
usurpatur, sicut Infinitiva llOr ohservare, et 1DI custodire, de
quibus in Syntaxi. Atque hic expresse loquor de Verbis hujus
Conjugationis. Nam Verborum Conjugationis, quae scilicet mediam
radicalem vau vel jod habent, ut Jp intelligere, Dip surgere,

intensiva non dageschantur ; quia tertiam radicalem loco secundae
duplicant, fitque {?i3 ex ]'2, et DDip ex Dl^). Sed de his suo
loco. Quod autem Grammaticos decepit, nihil ahud puto fuisse,
quam quod non crediderint, dari Verbum simplex Neutrum

Vl^* radicem agere; adeoque ejus Participium ^y^ , quod habetur
Esai. 40. 24, prseteritum Verbi intensivi 1. Conjugationis esse
putaverunt, et cum Passivo ZnV Verbiintensivi tlt confuderunt.
Ad quod non parum juvit duplex hujus Verbi significatio, una
alteri (si quidem Punctistis Bibliorum fides habenda est) plane
contraria. Jobi enim cap. 31. 8. significat eradicari, et Jerem.

151

lii

liili

318

COMPENDIUM GRAMM.

LINGUiE HEBR^^. CAP. XVII.

319

^ ''J

12. 2. radicari, Verum de hoc Jeremi* loco dubito, annon
Punctistie loco irjc* punctaverint irjr. Sed de his satis.

Porro -rjps ablato accentu • transit in •, ut 1^-131 loqui fibi.

Denique Verborum, quorum secunda et tertia radicalis eadem
est htera, mtensiva solent primam duphcare, eandem secund^

et tertiae interponendo, ut Sf^Sp ex SS[^ tersum esse, "JIpDD

ohtegere ex ^I^D tegere, SjlSj revolvere ex SSj t^o/?;^^^; et sic aha.

Annotationes ad Irceteritum.
Praeteritum mutat ssepe tsere in patbagh, ut 13^^ et 131:*
confregit, vel in segol, ut 131 locutus est.

Annotationes ad Imperativum.

Imperativus mutat etiam tsere in pathagh, et ante makhaf in
segol, fitque ex 1^^ vel Ij^S) vel 1[^S, et nnj^S loco nJljvJS.
Caeterum cum Infinitivo in omnibus convenit.

Annotationes ad Futurum.
Ex l^i^ addito H paragogico fit nip£)\\ et cum accentu
athnach vel silukh n-T[^3X; ex n^p% np£)n autem addito 2
paragogico fit pipa^ Igitur H paragogicum penultimam ex longa
brevem, J autem contra ex brevi longam amissam reddit.
Denique loco nn^^Pi fit saepe, ut in Imperativo, r\npS}D.

Infinitivus.

CAP. XVII.

De Verho Intensivo passivo.
Prceteritum. Imp. caret. Futurum.

rnps

: : 1 1- -.

^[53 3. sing.

ri-ip_£) 2.

Wjp^ 1.

^Ol^P 2.
OTpS 1.

lp3K 1. sing.

npan ipari 2.
■Tpi3n -ipa^ 3.
ipif 1. pi.
^vn^^^ f ^ysLn 2.

Hujus Verbi usus rarior est, nec in Scriptura alia ejusdem
Infinitivi formula reperitur; imo non nisi semel in Scriptura
vidisse memini; nec tamen dubito, quin futurum "IpSN ab alia

ejusdem formula ipS formetur, et consequenter, quod Hebraei

prseter IpS Infinitivum "ipS etiam habuerint. Nam, praeterquam

quod Futurum ab Infinitivo ubique formari ostendimus, in
reliquis, ut videbimus, Conjugationibus hujus Infinitivi ultimam
habent pathagh, quae tamen in reKquis cum hac Conjugatione
convenit. Deinde non dubito etiam, quin tertiam habuerint lp3

cum khamets ghatuph, quia et in ahis Conjugationibus obser-
vatur, et ■■■ et ^ ghatuph ejusdem potestatis esse videbitis infra
Cap. 19.

Porro, cum media est 1, quae dageschari nequit, mutatur ••
in gholem, ut *^^1t3 dilaniari.

Denique, quia hoc Passivum vocalibus satis ab Activo distin-
guitur, ideo litera 2, characteristica sciHcet Passivi, in hac
Conjugatione saepissime negHgitur. Solet tamen etiam adjici, et

loco "ipa regulariter scribi IpS^, ut D^ID I^XIJJ Uyy manus

vesirce perpollutce sunt sanguine, cujus J punctatur cum D^n

propter sequensJC, quod dageschari nequit ; quod, quia in Scriptura
non nisi raro occurrit, pro irregulari, et tanquam composito ex
Verbis Passivis simplici et intensivo, notant Grammatici. Nimirum
Grammaticam, uti diximus, Scripturae, non linguae scripserunt.
Credo tamen in futuro semper neghgi, quia propter charac-
teristicam personarum per dagesch deberet suppleri ; atque
adeo litera 3 et p essent duplicandae, quod vix pronunciari posset.

CAP. XVIII.
De Verho Derivato significatione activa.

Ostendimus supra Cap. 12., hoc Verbum derivari seu formari
ex rerum vel actionum nominibus, hoc est, tam ex Nomine
substantivo quam ex Verbo simplici. Quando autem ex Verbo
simplici formatur, accusativum habere agentis, personae scilicet
visitantis, et nominativum causae remotae, personae scilicet per-
sonam visitantem constituentis. At quando ex Nomine formatur,
vim habere Verbi simpUcis ; cujus rei causa ex ibi dictis facile

t II

:;^r

320

COMPENDIUM GRAMM.

percipitur. Diximus enim, hoc Verbo exprimi, quod aliquis
efficit, ut res aliqua suo officio fungatur, hoc est, ut usum
suum actu habeat. Quando igitur hoc Verbura ex Verbo simplici
formatur, tum significat, quod aliqu^s efficit ut causa efficiens
(sive id, quod per Verbi, tam Activi quam Neutrius, Nomina-
tivum intelligimus) usum suum actu habeat. Sed quando ex
Nomine formatur, tum nihil aUud significat, quam quod aliquis
re simpliciter utitur. Atque hinc tit, ut non semper hoc Verbum
Accusativum habeat agentem, sed ut Verba primae formfe tarn
Activa sint quam Neutra, ut supra multis exemplis ostendimus.
Hujus autem Infinitivi formulae sunt 1^p3n, TpSH^ ^p^n, et

^i??'!'» etc.

Ex quibus formantur tempora hoc modo.

Prceteritum.

Imperativus.

nTR^r^

Tpan 3. sing.

• li- : -

ipan^. f.

rnpsn

mp^n 2.

T :li- : •

nnpan

T :l|"; -

yi^psn 2. p.

^inipan i.
'y^^.sn 3. pi.

innan

onipsn 2.

» 1 • • ' •

"inp^n 1.

:l|- : •

Futurum,

TpaN 1. sing.

n;p3n

"T?3n 2.

■pp^n

Ir : -

Tpa: 1. pi.

nnpan

T :)••:-

)rpsin 2.
iTpa^ 3.

If :-

vel

npan 2. f.

rh : -

ipan 2. np£3X 1.

Annotationes.
Characteristica hujus est H, nec unquam in n mutatur, ut

LINGU^E HEBRvEiE. CAP. XVni.

321

plerique Grammatici putant textu illo Hoschehgse cap. 11. vs. 3.
decepti. Nam 'yhjnn, ut Moses Khimghius ^ recte sentit, Nomen
est, et Nominativus sequentis Verbi Dnp; Jod autem finale
paragogicum est, quodque sjiepe Nominibus eleganter additur.
Nam sicut ex nDHJC fit 'naaV, et ex Dyii^ fit MD^W sic ex

^f^y? etiam fit ^'^'^^'Tn, et significat foeminam, quoi pueros
docet, ut assuescant amhulare, loqui, etc. Qui aliud sentiunt,
textum plane ignorant. Credunt praeterea Grammatici, hujus
Verbi characteristicam mutari etiam in ii, nempe Esaise cap.
63. 3. Sed puto, hujus rei nuUum in Scriptura dari exemplum ;
nec tamen id licere nego. Nam Verbum, cujus characteristica est
i}l , solet n in N*, et ghirekh in • mutare ; qua de re vide Cap. 20.

CAP. XIX.
De Verbo Derivato Pa^sivo,
Hujus Infinitivi formulae -ip£jn et ipj^n- et credo, quod etiam
fuerit 'Ip.S^ri* Per khibbuts enim et khamets ghatuph hujus
Passivum ab Activo distinguitur ; unde

Prceteritum.

nnpsn

Til: : -

mpsn

: : '- : T

etc.

I(?

smg.

Imperativus.
*• m.

nji^n npjsn sing.
nripsn T\p'sn pi.

Futurum.
f. m.

npSN* et ip£5N 1. f.

"ip^ -pan 2.

•I I : : T". I - ; t;

npj^n ipa; 3.

nrrp£3n ) r\ppr\ 2.
npsa' 3.

^ nnw ii^^n ins^San -\nn h]; n^p: ^rh:nn n^r onp.

Hoc est, Vox Unp masculini et "'nSjlin fcerninini generis est, eodem
modo, nti babetar Jer. cap. 49. 16. '!TnW iCtJ^H ^njkS^jn.

iri. 21

322

COMPENDIU»! GRAMM,

LINGUvE HEBR^iE. CAP. XX.

323

■ 1

Hujus Verbi Imperativus rarissimus est, reperitur tamen
Ezech. cap. 32. vs. 19. cum H paragogico, et Jobi cap. 21.
vs. 2. Et videtur significare fiat ut visiteris, ut illud Ezech.

whlV nN n33t:*m mi descende, et fiat ut debeas jacere cum

. -^ ~ T : : T : t :

incircumcisis. Caeterum ejus significatio in prseterito et futuro
facile cognoscitur ex significatione activa, quam satis prolixe
explicui. Quod autem plerique ajunt, hsec Verba Imperativo
carere, quia scilicet nemo alicui imperare potest, quod ab
alterius actione pendet, propulsatur facile: nam Imperativus
modus tam significat jubere, quam velle; cum Deus Moysi ait,
Morere in hoc monte, non ei sane imperat, ut moriatur, sed
tantum suum decretum et senteutiam de vita Moysis exprimit.

CAP. XX.
De Verbo Reciproco Activo.

Vocavimus hoc Verbum Reciprocum, quia, ut jam diximus,
eodem exprimimus, quod agens a se ipso patitur; vel potius,
quia casus post Verbum non est rei diversse ab ejus Nominativo,
ut quod homo se visitat, recreat, quod sibi precatur, quod sibi
cavetj etc. Vel quod homo se constituit visitantem alterum, quod
se applicat ad ambulandum, ad intelligendum, etc.

Est itaque hujus Verbi duplex significatio, quarum una Verbum
ipS et altera Verbum TpSH respicit. Nam quoniam 1\>^ signi-

ficat, quod aliquis alterum visitat, alio opus fuit Verbo, quo
significari posset, quod aliquis se ipsum visitat; et quoniam
Tpan significat, quod aliquis alterum visitantem constituit, opus

simihter fuit Verbo, quo significari posset, quod aliquis se
ipsum constituit visitantem.

Cognoscitur hoc Verbum ex syllaba nn formuhs 1|53 et 1|52

prseposita ; ut "Ij^Snn se visitare vel se visitare vel se visitantem
constituere, 3'i*>in se sistere (Hispanice pararse) '^^i^iT} se
ambulationi dare (Hispanice pasearse, andarse). Potest tamen
hsec syllaba propter characteristicas temporum toUi, et per
dagesch compensari, ut mox ostendam.

Deinde, si prima sit una dentalium, videl. D vel T, tum n
transponitur; si autem I vel a, non tantum transponitur, sed

insuper propter T in 1, et propter 1* in D mutatur. Nam ex

*)D^ custodire fit 'y^iWT) se custodire, vel se custodientem consti-

tuere, et ex pli* justum esse pl^^Pi sejustum defendere, Belgice

zich ontschuldigen, et denique ex JQI rem aliquam tempestive

parare fit JQlTn se ipsum tempestive parare.

Denique H in N', et consequenter ghirekh in segol mutare licet,
ut l^^^ii jungit se pro 12nnn.

bunt itaque hujus Infinitivi formulae Ip^nn, ^psnn, "IpSnN',

IQiTCTl, p^ilPjfcn et JQTn, quibus non dubito, quin etiam formula

"ipsnn addenda sit. Nam hujus Verbi praeteritum in ghirekh

etiam desinere constat, vide Lev. cap. 11. 44. et 20. 7. etEzech.
88. vs. ult. Adde, quod, quandoquidem ejus prima significatio
Verbum IpS vel ips respicit, secunda autem Verbum Tpsn.

non minus in ghirekh quam pathagh vel tsere terminari debuit.

PrcBteritum.

Impet

'otivus.

mpsnn

tI: - : •

ipsnn 1

Ir - : •

sing.

'Ip?^'?'"^

IpSm sing.

nnpsnn

t : I i; - : •

npsm pi.

mpsjnn

mpsnn

2.
1.

Futurum.

f. m.

ipsm 1. sing.

npam

3. pl.

npsnn

i^rp 2.

Dmpann

^?B^^

y^^'. 3-

•inpsnn

ipsnj 1. pi.

nnpsnn

T :!:;-: •

npsnn 2.
npSiT 3.

Annotationes.

Quod ultimum tsere in pathagh transeat, id habet hoc Verbum
cum simpHci et intensivo commune; at ghirekh retinetur, nec
ut Tpan in pathagh, secundis scilicet et primis personis, mutatur.

Ezech. enim 38. vs. ult. habetur ^'^^'^Jm magnum me cofistitui^

i'M

324

COMPENDIUM GRAMM.

LlNGUiE HEBRiE^. CAP. XXI.

325

^DtripiTI me constitui sanctum, Levit. cap. 11. vs. 44. et c. 20.
vs. 7. Di^^'^i^^"^ni ^^ constituite vos sanctos,

Pathagh etiam ubique, tam in Praeterito quam in Imperativo
et Futuro, retinetur, prseterquam quando accentum habet athnagh
vel silukh. Nam tum in ' mutatur.

Verba deinde, quorum prima est D vel D vel 1, characteris-
ticam n amittunt, quai per dagesch compensatur, ut "IH^n

purificavit se pro inDjin.

In futuro autem propter personarum characteristicas negligitur
omnino H; at D per dagesch compensare licet, ut 2C33ri loco

X33rij"l constitues te Propketam; quod in prseterito etiam fit, ut

^njO^n pro ^")X3pjin me Frophetam constitui vel ad prophetizan-

dum applicui.

Cseterum quod scheva mobile propter athnagh vel silukh in
' mutatur ; quodque numeris pluralibus in 1 terminatis J , et

Infinitivis, ut et omnibus, quae ut Infinitiva terminantur, eleganter
n additur; et denique quod futuri tertia persona pluralis
foeminini generis coincidit cum secunda pluralis masculini generis,
ut in singulari fit ; in his Verbis notare neglexi, quia haec cum
Verbo simplici, ubi haec omnia notantur, communia habent.

CAP. XXI.

Be Verho Reciproco Passivo,

Omnibus, quos novi, Grammaticis hoc Verbum ignotura
videtur, et ideo de eo tacere malui, donec de eodem expresse
esset agendum. Quamvis significatio Verbi Reciproci Activi jam
Verbum lp9, jam "I^psin respiciat, Passivi tamen nunquam

"TpM , sed semper ^pSJn respicit. Nunquam enim significat visitarl

a se, sed prcehere se visitandum, vel facere ut ipse visitetur,
Hujus rei ratio est (ut in Syntaxi ostendam), quod Verba
Passiva apud Hebraeos nunquam ablativum agentis post se
habent. Nam Hebrjei non utuntur Passivis, nisi compendii
causa, cum sciHcet non opus habent agentem, sed tantum

patientem indicare, ut 1^01?^^ ^lp vox mea audita est; sed
quando necesse habent utrumque indicare, ut vox mea audita

est a Deo, tum Verbum significatione activa usurpant, nempe

'•Sip mt nin"' Deus audivU vocem meam. Nam mrT^Q J/DtTJ '•Sip

I - T T : T . . I

a communi loquendi usu abhorreret. Verbum igitur "IpSj^TH»

quatenus significat se ipsum visitare, Passivum habere nequit;
at quatenus significat, quod aliquis se visitantem constituit,
Passivum habet IpSDH, quod, ut diximus, significat prcehere

se visitatidum, vel efficere ut visitetur, ut Num. 2. vs. penult.
•npSDn JcS D^^lSni et Levitm non prwbuerunt se numerandos
interfilios Israelis. Et Deut. 24. vs. 4.^X0^.1 im nnN'

postquam se prcehuit inquinandum, vel postquam fecit ut inqui-

naretur, ubi D propter 13, ut in Activo, per dagesch compensatur.

Porro hoc Verbum a suo Activo eodem modo diflfert, ac

Passivum Verbi derivativi ab l^p?n. Nam, ut ex l^p^n fit

Passivum ip^n et IpSH, sic ex ipSjin fit "ipSjin et lp3j"in,

ut modo exemplis ostendimus.

Deinde hujus etiam D, ut in Activo, per dagesch supplere
licet, ut ]^J3n nx O^'^!^ '^ID^ postquam fecit ut plaga ipsius

levaretur. Nota, quod plaga est in accusativo casu; qua de re
in Syntaxi.

Denique loco H usurpare licet 3 (characteristicam scilicet
Passivi, tam Verbi simplicis quam intensivi) et T\ per dagesch

compensare, ut Deut. 21. vs. 8 DlJl Di")? "ISSJ") et sanguis dahit

se ipsis expiandum loco "ISSj"!?*!. Quare mihi persuadeo, literam

3 esse Passivi universaHs characteristicam, sed in omnibus,
prseterquam in Passivo Verbi simplicis, plerumque neghgi, ob
rationem Cap. 17 allatam. Sunt itaque hujus Infinitivi formuloe

-ip3j"in, "ipsnn vei ipsn, ipsn^ vei npsi

Cseterum ejus praeteritum, imperativus, et futurum in reliquis
cum Activo conveniunt.

CAP. XXII.

De Verhis secundce Conjugationis.

Ea secundse Conjugationis dixiraus esse Verba, quae in K
desinunt in hteram scilicet gutturalera et quiescentera. In quibus
autera a Verbis priraae differant, ex paradigraate constabit.

i 'i^

326

COMPENDIUM GRAMM.

LINGU^ HEBHMM, CAP. XXII.

327

;

Paradigma Verhi simplicis Activi.

Ejus Infinitivi formulae sunt iVli*0, iV2:0, XaMD, KT^sn, kVSD
K2fD, vel cum H paragogico aVAD, et nNi*p, loco DN'i*p.

1. Prceterifum.

av^ vei nx:;D

T : T

T T

f. m.

2C^D 3. sing.
DkV^ 2.

r T T T T

^>'^D 1.
Wi-D 3. pl.
]n Dim-D2.

im^D 1.

2. Aliter,

f. m.

HiVAD iVl-D 3.

rWjfD avsfD 2.

^av>D 1.

m'D 3.

in DAvsip^.

liiVjID 1.

3. Aliter,
l

niCi-D
rw2:D

av^D 2.
^-w^ 1.

^^D3.

in Dj-w::d2.

Forma If^S in his non datur, et ideo secundum 'j et tsere in
reliquis personis retinetur, nec in pathagh transit, ut in Verbis
primse Conjugationis. Forma praeterea Xij^D in prseterito non
exstat, nec in usu fuisse credo. Denique in secunda et tertia
formula negligitur ssepe JC, ut WD loco ^"liC^D plenm sum.

Imperativus.

Futurum.

WaD

• : •

J^Ap sing.

Nim* 1. sing

vel .

'^'^PO

H^pn 2.

iiiiT2n

iV^D^ 3.

IX^D vel mkV2fp

\V2fp plur.

etc.

Imperativus cum n paragogico non mutat, sicut in Verbis
primse Conjugationis, scheva in ghirekh, sed manet una cum
khamets, fitque pro JC2fp, nN^p inveni tu. Atque hoc, et quse

circa praeteritum notavimus, hujus Verbi peculiaria sunt; in
reliquis autem cum Verbis primae Conjugationis convenit. Transeo
itaque ad Paradigma verbi Passivi hujus Conjugationis.

Paradigma Passivi Verhi simplicis.
Infinitivus.

1. 2. 3.

N':;D3, Ni2;D3, et N'2;Dn

T : • ' ! • •• T •

f. m.

nKi'D3 N'i'Dl

T T : • T : •

nx^D3 n];dj

T : : • •■ : •

nnkV2fp: vei
nN'^03 avsipj 2.
^>'2:p: 1.

INaP^ 3. pl.

in DniVs;p:2.
•uv2:o3 1.

Prceteritum,
2.

sing. nJC^pJ

1 3. av^^oi

iV2:p: 3.

nN'2fpJ 2.

^>v^p? 1.

IKIfp: 3.
DnN'i'p: 2.

1^3x2:0: 1.

Vel neglecto X
f. m.

nmp3 jc^pa 3.
ni^pj n2fp:! 2.

TO3 3.

IK ompj 2.

•ij2?p: 1.

vel

n2:p3 mp:
etc! '•n^o:

Imperativus et futurum in omnibus cum Imperativo et futuro
primse Conjugationis conveniunt. Reliqua prseterea Verba hujus
Conjugationis a Verbis primae in iisdem discrepant, ac haec duo
N'2:D et iV2;DJ a Verbis IPa et "IpW discrepare vidimus ; nempe

T T T : • '" T I- : •

quod loco pathagh ubique scribendum sit % vel ejus loco in
secundis et primis personis ghirekh usurpandum; praeterquam
in X^^pn, cujus ghirekh in prima et secunda persona mutatur
in tsere, ut av^^on, ''nN'2^Dn, •Wi*Dn, DnN'2fpn, etc. Deinde

7 T •• : • ..... • ; •

quod tsere semper retinetur, nec in pathagh transit, ut 1^3 et IJ^S);
et denique quod etiam K omittere liceat.

CAP. XXIII.

De Verhis tertice Conjugationis.

Hsec Conjugatio, nempe Verborum in n desinentium, a prae-
cedenti non multum diifert; imo cum praecedenti ssepe convenit,

328

COMPENDIUM GRAMM.

LINGU^ HEBR^iE. CAP. XXIII.

329

idque propterea, quod X pro H usurpari vel vicem H supplere,
et contra H pro K usurpari vel ejus vicem supplere potest. In
hoc tamen potissimum differunt, quod Verba in ^V desinentia
idem plerumque retineant, et raro - in ghirekh mutare in
secundis et primis personis soleant, et contra, quse in H desinunt,
raro idem retinere, et plerumque ^ in ghirekh longum, et raro
in breve mutare soleant. Deinde in hoc etiam differunt, quod
n punctum ^''SO inscribi possit, et Verbum non gemino % sed

' et ■, ut Verba primae Conjugationis punctetur; cujus generis
quatuor observantur, nempe HDJ, HOD, HJJ, HDn, quse etiam

ut Verba primae Conjugationis conjugantur, quaeque propterea
ad eandem refero. Qusedam praeterea hsec Verba, in H desinentia,
pecuharia habent, quse suis in locis post eorum paradigma
notabimus ; hic tantum in genere addo, omnia inde oriri : primo

quia n post ghirekh et tsere et schurekh in \ et post DStn in

1 mutari solent ; secundo quod H finale vel ob additam syllabam,
yel propter regimen, etc, in n mutetur; et denique quod
literarum quiescentium et gutturalium unam pro aha sumere,
vel eas etiam negligere liceat; imo, post scheva H plerumque
omitti, jam supra ostendimus. Atque haec in Verbis eodem modo
ac in Nominibus observari, ex sequenti paradigmate constabit.

Paradigma Verhi sinipUcis terticp Canjugationis,
Infinitivus formulas habet sequentes:

Sj, nSj, ISj, % nlSjI, nSf et mSf vel cum ^ para-

gogico

'»niSi

Prceteritum.
f. m.

Imperativus,
f. m.

Futurum.
f. m.

nSj s. rhy s. nnSj

» : T T T T : T

nh}et rrhji

nS:3. s. ^Sj nS:f. nS:ixi.f.

T T ■ : " : •.•:•.•

n^Sj2. nrS; -iSjpi. ■•Sjn nSan2.

T • T T •• : . r ... ....

wSji. efc nS:in nSj^3.

vSj vel iSj 3. pl.
]n DiT*Sj 2.

"tSj 1.

•vSj

nSjM.pi

^Sjui

iSjn 2.
hy^ 3.

• •

•vSj^

et vSt

Annotationes.

Notavimus jam, loco n sumi posse JC, vel prorsus in primis
et secundis personis praeteriti, et in futuro omnino neghgi, nec
jod ejus loco substitui, sed prorsus ut X^D conjugari. Verum

hic apprime notandum, quod futuri n ablato, ejus accentus ad
primam ejusdem syllabam transit, et scheva mutatur in segol,

fitque 1. 7JIK 2. Sjin, 3. /T etc. Sed, si raedia thematis una

fuerit ex litteris mutis vel quiescentibus, manet etiam scheva,
ut 3^^^ loco nSlT^ captivum capere, et pt7^ bibere; at si n in

jod mutatur, tum syllabse transponuntur, fitque 1. 7-3X> 2. v^n»

3. ••Sj\ etc. pro nSjK, nSjn, nS:\

•;•,•' X •••.•' •• . , ' •• • •

Solet deinde in Verbis n propter ahud n addendum non in
n, sed in jod mutari. Sic nDn pro foeminino nnDH habet n^Dn,

" TT-"- t:t titt

Sic n7JlK ob additum n paragogicum non habet T^iw^ii sed n^S-^*

Denique secundae et tertiae personse futuri nJTI et ^Sj^ non
solet addi 2 paragogicum; at omnino secundae earum formulae

vS:n et vSt, ut ny ivnt' etc.

: : • T : • ' I; : : -j I t : •

Paradigma Verbi Passivi tertice Conjugationis.
Infinitivi formulce.

1. nSj3 2. nS:3 3. niSj3 4. nS^n 6. niS:in.

330

COMPENDIUM GRAMM.

LINGU^ HEBRiE^. CAP. XXIII.

331

f. 1.

iiSju et nrh::

T : • T : : •

nhxi

Prceteritum.
m.

nS:a vei

T :
T ~ : •

etc.

Imperativus.

hn nS-in

nyh-n

T •• T ■

nrS:a

hsn

nrhji:

T : : ■

Futurum.
m,

rhs^ si

rh}i

T J •

vel

iSj3

^S:in

• T •

nS^n

nrS^n

73i\ sing.

nS^n

■•• T •

nSa^

■•■ T •

n^« pl.

•iSii''

Hoc Verbum nihil singulare, quod in praecedenti non nota-
vimus, habet; nisi quod, sublato H futuri, nec accentus propterea,

nec syllabae mutentur. Nam sublato H conjugatur 1. 75JC 2. /jn

3. ^r etc. Cseterum, num secunda et tertia persona Pluralis

numeri H seraper omittant, vel an etiam, ut in activo, idem in
^ mutent, dubito. Credo tamen, ad hoc Verbum reliqua omnia
pertinere, quae ad praecedens notavimus.

Paradigma Verbi intensivi tertice Conjugationis.
Infinitivi formulae sunt:

1. nSj 2. nSj vel 'h} 3. n^J 4. iliSj et cum • paragogico '•ilJ^J.

Imperativus.

Prceteritum.
f. m.

nnSj rh} 3. sing

T : • T ■ *-'

i-rSj i^Sj 2.
... ^ .. .

ete.

Futurum.
f. m.

nSj 2. s. nSjx 1 . sing.

vel ''Sji-1 nSjil 2.

Sj nS:in nS^ 3.

vel rh} 3. sing.

iTS; n^S;

» . T ■ •

etc.

nrS:

iSj 2. p.

rSj

nrSjn

rSa^

nS:D

1. pl

iSjn

rSjii

fe""

Hujus etiam futuri H sublato manet Verbum J^^/P» ^^^^
syllabae mutantur. Nam sublato n fit 1. SjJC 2. Sjil 3. ^T etc.

Paradigma Passivi Verhi intensivi tertice Conjugationis.
Infinitivus 1. hS^ 2. hSj vel niSl

f. m.

niiS: nSj 3. vei nS^

T : •. T !, T :.

Futm
l

rum.
m.

•

rh^ 1. sing.

iTSj iTSj 2. n^Sj

■■ \ r " \ T ■ ;

■•Sjn

nS:in 2.

•• • •

\yh} 1. etc.

• •• •

nSn
'■■ •. •

nS;3 3. '
■■■ '^ '

fes. pl.
jn DiTS:2.
irS; 1.

■

Cap. 17. notavimus, pro ■■■ usurpari posse ' ghatuph, cujus rei
exempla praeter aha hujus Conjugationis Verba suppeditant, ut
Proverb. cap. 24. vs. 31. V^3 ■1DD opertce sunt facies ejus, et

Psalmo 72. vs. ult. ili^^^Si*) ■iSs finitce omnino sunt orationes Davidis.

»f

332

COMPENDIUM GRAMM.

Cseterum quod '■ in gholem mutetur, quando media thematis
non patitur dageschari, id cum Verbis primae Conjugationis
commune habet ; nec in his Conjugationibus aliud notare suscepi,
nisi id, in quo a Verbis primae difFerunt.

Paradigma Verhi Derivati Activi tertice Conjugationis.
Hujus Infinitivi formulae sunt:

1. rbsn 2. rhn. 3. rhjn 4. r)hr\ 5. nhn.

Prceteritum.
f. m.

Imperativus,
f. m.

Futurum.
f. m.

nnSjn nS;n 3. sing. hri nSjn sing.

et et

rhTi nS;n

T : • T : •.•

rhTi rhyr\2.

T : • T •• : •

etc.
vel

nnSn nSjn 3.

T : : • T : •

^•'S^-i rhyr\ 2.

etc.

nSjX 1. sing.

^S:in nSjn 2.

etc.

nrS.in -iS^n pi.

T •• : - : - ■*•

T r

'^uturum et Imperativus, n ablato, punctantur gemino segol,
fitque SjkV, Sjn pro nS^fcV, nS^n, etc. Quod si media thematis
sit niuta vel quiescens, tum - manet, et in ' transit, ut \y^\ pro
nptr^ hihere fecit. hoc est hihendum dedit^ iCT pro njCT videre

fecit sive ostenditj etc. . . ,

Caeterum hujus Passivum n^piH, TVyn vel mSjn , ut et recipro-

cum Passivum nSlTI, n^lTl , vel niSjJTI , eodem modo ac prse-

cedentia, in Praeterito, Imperativo, et Futuro terminantur, nec
quicquam singulare habent, quod in Verbo simplici hujus
Conjugationis non notaverim.

LINGUiE HEBR^iE. CAP. XXIV. 333

CAP. XXIV.
De Verhis quartce Conjugationis,

Quicquid hsec Verba singulare habent, inde oritur, quod H
et r nunquam syllabae longae adhsereant, ut etiam quod = post
longam, vel ante aliud scheva corripiendum, nunquam, et raro
post brevem habeant. Unde fit. quando in fine dictionis post
tsere, ghirekh, gholem, vel schurekh occurrunt, ut pathagh
habeat furtivum, de quo Cap. 3. diximus. Deinde quod secunda
persona foeminini generis, quae duplex scheva in fine habere
solet, loco primi habeat pathagh. t c • • •

Hujus itaque Conjugationis Verba simplicia Activa Infinitm
formulas habent 1. yiO^ 2. p^t vel rp^ 3. pOV vel K)?^;
et cum n paragogico n^D^ et T)^^. Cum gemino -, ut ^^
aut li^ , non datur, quia, uti diximus, n vel ]; syUabae Ipngae

non adhaeret.

Prseteritum autem pathagh furtivum non habet, sed tantura

contractum : V^t ille audivit, nypr tu audivisti, etc. In foeminino
vero nypC^ illa audivit, T\V^t tu foemina audivisti pro nyp^»
Nam, uti dixi, j; et n ante scheva corripiendum non admit-
tunt'aliud scheva, qua de re vide Cap. 3. circa finem.

Caeterum Praeteritum IPS deberet hic esse yOU^, et pro ipS,
jriDU^; sed solent hsec, uti diximus, contrahi in I^W, ut et
imperativus yiD^ in I^pU^, et Futurum JTiD^N in rprN.

Atque hse Regulae in sequentibus etiam Verbis observandse
sunt, nec opus est prolixius haec explicare. Hoc tantum addo, quod
Esaiae cap. 19. vs. 6. habetur TOJNn pro imin vel imin fiet, ut
retro ahjiciantur, quae forma Passivi Verbi derivati num hujus
Conjugationis sit propria, an omnibus communis, et pro ip_Sn
sumere liceat -ppSJCn, ut pro TOin et I^pC^n, miKn et yWKn,

dubito.

CAP. XXV.

De Verhis quintce Conjugationis.

Verba, quae primam literam quiescentem habent \ eandem
ssepe negligunt, vel in 1 mutant. Nempe Verba simpUcia activa

334

COMPENDIUM GRAMM.

LINGU^ HEBP.-«:JE. CAP. XXV.

335

pro infinitivis 3^^ 3^^, et 3115^^ vel 3tr% saepe habent 3U^

3ir, et SIT; imo, addito H vel n paragogico, ^ semper negligi-

tur, fitque pro HDr;, n3C^, et pro nsr^, D^t. In Prseterito

autem ^ semper retinetur, in Imperativo negligitur plerumque,
et denique in Futuro vel quiescit vel negligitur. Ex. gr. ex

formulis 3C^^ et 2^] formatur Imperativus DU^ et 3K^. Quare in

hoc etiam a Verbis primse Conjugationis differunt, quod horum

Imperativus non formetur ex Infinitivo DtT^ ; quod forte propterea

factum est, ne confunderentur cum Verbis, quorum media
radicalis est 1, de quibus suo loco dicemus. Haec Verba igitur
in Imperativo conjugantur hoc modo:

Imperativiis.

Futurum,

f. III.

3t^N* 2m 1.

vel

• > ••

2tr\ 2tr\ 2.

2?"

etc.

vel

cum "• quiescente :

r\2t

T :

Dr\S* vel 3r>»

••Dirn

2t^n 3r^n

etc.

Accentus athnagh et silukh mutant hujus Imperativi = in ".
fitque tum, loco HDir, ^3ir, et D^, n3ir, •'3ir, et DIT.

T : • : : ■'(,"• A" A"

Porro, quamvis in Bibliis non reperiatur Imperativus D^^ et
3U*^^ in usu tamen fuisse credo, et ex eo formatam esse Futuri
formam Dr\>f et 3r\N\ Nam Verbum N'T, compositum scilicet
ex hac et secunda Conjugatione, Imperativum habet Hy time.
Sic ex ly, fac possis, mutato ^ in 1 formatur Futurum ^DIJC
7pin, 7p1\ etc, quod in aliis non credo licere, ne confun-

dantur cum futuro Passivi Verbi reciproci, quo Verbum 713^ caret.
Verba deinde Passiva ^ in 1 mutant, habentque in Infinitivo

3rin pro 2tVi, et, ni fallor, pro 3?^^3, DlTiJ, ex quo Prseteritum
3. 3tri3 2. nD^iJ, etc, ut ex Infinitivo 2^in Imperat. formatur:

T : - •■ T ■

foem. masc

••arin 3irin 2. sing.

n^Di^nn Dtrn 2. piur.

T : I- T • : |T • ■•-

et Futurum 1. 3rW, 2. 3trin, etc

Intensiva deinde, tam Activa quam Passiva, cum Verbis
primae Conjugationis omnino conveniunt. Nam et ^ retinent, nec
unquam quiescit, nisi Passivum characteristicam habeat 3 (quae,
ut Cap. 17. dixiraus, Verbo intensivo Passivo praefigi etiam

solet) ; nam tum etiam mutatur "• in ), ut n^lJ pro Vh^ et 1^)2
pro 1^\ Deinde Activi Futurum potest etiam contrahi, et pro
3ir^_'' scribi 2^*] , et Z*y pro ^y\ In Derivatis autem vel quiescit,
vel in \ quod plerumque fit, mutatur. Nam in Infinitivo habent

y^t)n pro 3^;r>n, Drin vei nr^n pro 3c^;n.

Ex prima autem ^"'^in for- Ex secunda 3^in et 3C^\n
mafur Prceieritum. formatur Imperativus.

f. m. f. m.

nD-^u^in 2']^n 3. ''3-tr^n et '^'^t^n 2't)n nrin

T • • ......

nDirin . nDirin2. mnrin •D*'irin

: : - T : I- t : ••

etc.

Ubi *• vel quiescit vel in 1 mutatur.

Futuri denique terminatio in his, ut in Verbis primae Conju-
gationis, tam ghirek quam tsere est ; ^ autem, ut in Iraperativo,
vel quiescit vel in 1 mutatur; unde formulas habet sequentes:

3irin et ^''irin fcem. ''^''rin etc

Futurum 1.
f. m.

SrifcV 1.

2.
f. m.

D^riK 1.

3.
f. m.

nirwi.

4.
f. m.

win 3irin2. •'a^irin D^^trin^. w\-i 2t'n2. ''2't'n n^t^i

. ,. .. . ,. . ......... • !• •• • ••

3rin 2tV 3. etc etc etc

etc

336

COMPENDIUM GRAMM.

LINGU.E HEBRiE^. CAP. XXV.

337

Atque hic apprime notandum, quod in his non necesse sit
Verbi characteristicam propter characteristicam temporis exclu-
dere; sed ad libitum eandem in prima et secunda formula vel
retinere, vel omittere, et in tertia et quarta pro ea ^ sumere
licet. Nempe, loco 3riX, ^plD, 2pV, scribere licet DrlriN*

2ttin, 3rirr etc, et, loco arW, D-yr^"l, DI:^, scribere Dt^^^JC*

■• •• .. .. _ ,

3^il, 3tr^^ etc, rautando scilicet characteristicam H in \ Sic

etiam pro D^rikV et ^"'r^V regulariter scribitur ^^riHkV et 3y>\

Deinde notandum, Verbum derivativum ex liT^ rectum esse

- T

retinere plerumque ^ in Infinitivo, Imperativo, et Futuro ; atque
in his cum Verbis primae convenire. Habet enim Infinitivum
"IB^TI, Imperativum f. 'H^pVi, m. "ltr>l, et Futurum 1. lU^^^N*

2. ir^n, 3. ir;.\ etc

Deinde derivatum ex K^ exire similiter etiam videtur, quod
*• retinuerit, quandoquidem Scribse Gen. cap. 8. vs. 17. Impera-
tivum utrumque iipTl et JCrn admiserint. Quod an his duobus

tantum singulare fuerit, dubito. Haec de Verbo derivato activo.

Passivum ^ in 1 mutat, vel ipsum negligit. Ejus enim Infini-

tivi fonnulae sunt 3rin et 3^.1 vel i13irin et r)2pr\. Prseteri-

tum 3. m. 2t)n, f. narin, 2. rarin, etc ; vei 3. Dtrn, 2. rarn,

etc Imperativus m. Drm f. plTin, etc Futurum 1. DrW, 2,
m. 3?^in, f. '3rin, etc

Reciproca praeterea hujus Conjugationis Verba activa vel ^
retinent, et cum Verbis primse plane conveniunt, vel ipsura in
1 mutant. Nam Infinitivum habent 3^"W et 3trinn, nec prseter
hoc ahud habent, in quo a Verbis primae difFerant.

Passiva denique, quse characteristicara habent 3, et n per
dagesch corapensare solent (quara formara reciproca Passiva
praeter alias habere ostendiraus Cap. 21.), ^ in 1 mutant, ut
ITDI^I et dabunt se disciplinandum Ezech. 23 : 48. Eeliquaruni
voro formularura, nempe 3?^>13, 3tr>in, etc, null», quod sciam,
exstant, nec tamen ideo reprobandse.

Caeterum hic notandum venit, quaedam esse Verba, quoruni
priraa tara est *• quara J, ut tTi^J implicare laqueo, cujus prima

loco •• saepe est 2, habetque pro t\>\ tTpX Cum autem Verba,

quorum prima est J, plerumque fut infra ostendam) defectiva
sint, hinc fit, ut Verba hujus Conjugationis defectiva Verba
aliquando imitari videantur. Alia deinde hujus rei causa, et
qu3e hic apprime notanda est, quod scilicet literai unius thematis
non raro transponantur, ut "inn et nm fodere, StTD et tT^D

agnus. Atque haec transpositio in Verbis hujus Conjugationis
saepius observatur, ut ^V\ et ^V lassum fieri, l^l et T^ formam

dare; unde fit, ut Verba hujus Verba sextse Conjugationis,
quibus quiescens media plerumque deficit, imitentur. Nara
transposito \ ex IT fit, ut diximus, Ti', cujus Infinitivus li^*^

contrahitur in lii*, in formam scih*cet Infinitivi sextse Conju-
gationis; sic l^, timere, transposito \ et eo in 1, ut supra,

rautato, Infinitivum habet 1W, et tTia^ eruhescere Infinitivum

etiam babet tTiS. Hinc etiam propter eandem causam \>T, yT

et alia, quorum prima est \ modo hanc, modo sextara Conju-
gationem (de qua infra) ex analogia linguae sequuntur.

CAP. XXVI.

De Verhis compositis ex hac quinta et tribus
prcecedentihus Conjugationihus.

Verba composita, de quibus hic pauca monere volui, illa sunt
quorum prima est \ et tertia N* vel n aut \n vel] V. Sed
quoniam eorum conjugandi modus ex prsecedentibus facile
cognoscitur, de iis ex professo agere, et Conjugationum nuraerura
augere, superfluum omnino judicavi; pauca tamen de eisdem
monere operae pretium duxi.

Quae in JC desinunt, duo tantum novimus, nempe X2fc^ exire

et NT timercy quae propter quiescentem X ultimara longam, ut

Verba secundse Conjugationis, semper habent; in reliquis autem
Nr cum Verbis quintae convenit, nisi quod Infinitivum loco

i*IN2f habeat nXS:. Verbum praeterea N^T in Activo simpUci

retinet semper \ nec nisi in futuro quiescit ; nara Infinitivus et

Imperativus habet XT et iVT, et cum n paragogico nXT. At

Futurum 1. iVTX, 2. iVTn, 3. KT\

T • ' T • ' T •

III. 22

1«

338

COMPENDIUM GRAMM.

LINGU^ HEBRiEiE. CAP. XXVII.

339

QujB voro in H clesinunt, mutant, ut Verba secundse, H vel
in ^, vel in 1, et eodeni modo terminantur. Ad literam Jod quod
attinet, ea in activo simplici quiescit quidem in futuro, vel in 1

mutatur, sed nunquara negligitur. Ex. gr. DSfl, n3J, niSJ, etc.
pulcrum esse, habet in Imperativo n3% et Futuro : 1. masc. HS^X

2. na^"), fem. "pTl etc. Sublato H autem iiabet 1. «]>• 2. «]''n

3. *|^ etc. At r\y projicei'e habet Imperativum HT, cujus ^" in

Futuro mutatur in 1, fitque n")W 2. iTlin 3. ITIV, et sublato

n fit "IW, lin, li\ etc. Keliqua autem Verba, nempe passivum,
derivatum, et reciprocum, paradigma quintae sequuntur.

Quse denique in n vel V desinunt, paradigmata quartae et

quintae Conjugationis sequuntur. Ex gr. I?T, iTIJ scire contra-

huntur in IH^, et sublato ^ fit jn, 1^1, y'l. Hinc Imperativus
in scito, et Futur. J^lkN', }n{}, et cum H paragogico nyiJC.
Porro Passivum simplex Infinitivum habet imj et J/lin. Rela-

tivum Activum I^nin et IHin, et Passivum I^IIH. Reciprocum
denique Activum I^linn et Passivum I^^mnn, imn^, etc. Hsec
sunt qu8e de his notare susceperam.

CAP. XXVII.

De Verbis sextce Conjugationis.

Quae mediam quiescentem habent iC, "^ vel 1, eandem plerum-
que abjiciunt. Intellige quando revera quiescunt, ut DNp surgere,

Ditr reverti, r^ lcetari; ahas retinentur semper, ut i^H'^ petere,

r^V depravari, 3^X inimicari, etc. Deinde, quoniam ea, quaj

mediam quiescentem >? habent, illam ut plurimum in 1 mutent,
et prseter tria aut quatuor nulla reperiantur, de quibus constet
mediam JC habuisse, ideo Grammatici mediam quiescentem
habentium duo genera agnoscunt, unum scihcet eorum, quse
mediam 1, et alterum eorum, quae mediam ^ habent.

Cajterum DXj^ surrexit, et DJCI altum esse, quia non nisi

semel in Scriptura occurrunt, ut et ITilJC triturare, cujus N

(quod saepe fieri ostendimus) transpositum est, ut anomala
notant. Verum enimvero tam quse N, quam quae ^ mediam
habent, solent eandem in 1 mutare. Nam, sicut loco DNp usur-

patur Dip surgercy sic loco C^''^ gaudere, t^Vff et loco {7 noctare,

jn, etc, ssepe usurpatur; et hinc factum, ut haec tria quie.

scentium genera ad unum referre non dubitaverim ; praesertim
quia eorum conjugandi ratio eadem est. Nempe Verbum Activum

simplex Infinitivi formulas ut plurimum habet Dlp et Dlp, vel
neglecto 1, Dp et Dp. Cum K enim rarissime reperitur, et quse

^ habent, ut t^^U^^ J7 etc. idem in 1 saepe mutari ostendimus.

In praeterito autem abjicitur ut plurimum quiescens; ejus enim
communis forma est:

T I T

nop

Dp 3. sing.

npp_ 2.

etc. IDp^ vel IDp 3. pl.

Potest etiam praeteritum cuni -, , et gholem loco " punctari,
ut TD sjxrevit, liX luxit, Z*')2 erubuit, HQ obiit. Nam quoniam

media thematis deficit, punctatur prima iisdem syllabis, quibus
tertia thematis adhaerere solet. Atque adeo haec Verba tot
praeteriti formulas habent, ac Verba primae Conjugationis,
quarum secunda syllaba, cui tertia Htera thematis adhaeret (ut

Cap. 14. ostendimus), est vel ^, vel ", vel ", vel 1.

Deinde sicut primae, sic etiam hujus Conjugationis Verba
mutant in secundis et primis personis ' et " in ", et gholem
retinent. Hoc tantum hsec singulare habent, quod in tertia
singulari foeminini generis, et in tertia plurali, non mutant, ut
Verba primae, gholem, nec ^, nec " in scheva ; tametsi accentus

non sit TOnjC, neque pl/''^. Nam, si in scheva mutaretur, prima

thematis in praiterito esset brevissima, contra communem prae-
teriti simplicis usum.

Solent praeterea, quae mediam habent *•, eandem in praeterito
etiam retinere; exempli gratia 3^"1 litigare praeteritum habet

3. 31, 2. n3i, etc, vei 3. Dn, 2. non, f. nian, i. '•n'Dn

T t:-' ' •' T-' •' ••

III. 22*

340

COMPENDIUM GRAMM.

LINGUiE HEBR^^. CAP. XXVJI.

341

etc. Sed alii credunt, nec absque ratione, hanc formam Verbi
intensivi esse loco 3311 (de quo statim) ; alii autem, Verbi
reciproci esse, et H, nescio (jua de causa, omitti.

Imperativics Infinitivi omnes habet formulas, nempe:

f. m. f. m. f. m. f. m. f. m.

njOlfP -IDip pl. '^'^^ Dlp s. vel "pip Dip vel 'd\> Up vel "^p Dp

etc. etc. etc.

Atque hinc futuri formulae DipN' et DpX vel DipK et DpX.

Et his omnibus Imperativi et Futuri formulis H paragogicum
eleganter additur, ut nOlp surge, HIIC^ revertere, HDIpN surgam, etc.

Passivum Activi formam Dip servat, et IpSH habet DlpH, et
pro "lipS^ habuisse credo Dip3; unde

Prceteritum.
f. m.

HDip: Dip3 3. s.

moip: nioip: 2.

••nioipii 1.

loip^ 3. pi.

\r\ Dnioip'3 2.

ijioipj 1.

Verbum intensivum mediam N, utpote gutturalem, duplicare
nequit. Posset vocaU longa compensari ; verum quoniam ut
plurimum neghgitur, ut etiam 1 et \ ideo hujus Conjugationis
Verba raro secundam, sed plerumque tertiam dupHcant. Fit
igitur ex Dlp surgere, DOip erigere; unde Praeteriti 3. m. DOIp
f. nopip 2. m. nppip f. rippip, etc, et Imperativi m. DDip^

f. "^pip, etc. et denique Futuri 1. DpipN', 2. DOipn, f. ''pOipn, etc.
Hujus autem Passivum solo pathagh ab Activo distinguitur.
Fit sciHcet ex Activo Dpip Passivum Dpip erigi. Unde Praeteriti
3. m. Dpip f. nppip, 2. nppip, et Futuri 1. DpipK, 2. Dpipn^
f. ^pipn. Atque hic communis fuit apud priscos modus hujus

Imperativus.
f. m.

Fuiurum.
f. m.

••oipn Dipn s.

Dipx 1. s.

njpipn loipn pi.

•'pTpn Dipn3.

Dipn Dip^ 3.

etc. Dip3 1.pl.

loipn 2.

Conjugationis Verba intensiva conjugandi. At posteri ex 3in
dehere vel debitum intensivum fecerunt 3^*1 (forte ne confun-

deretur cum 33in diligere) et ex Dip fecerunt D'p firmavit,

stabilivit, prcestitit; et ad hunc modum alia.

Solet dein non raro prima thematis duplicari, ut SdSd ex Sd.

Sed de his vide Cap. 31.

Praeter has aliam hujus ConjUgationis formulam intensivis
quidam tribuunt, nempe 3. D^p, 2. m. niO''^, f. niO''^, 1. ''niD''p
etc. ; nec a vero aberrare videntur.

Verba praeterea derivata quiescentem mediam negligunt,
habentque Infinitivum Dpn, W^J)^, et D^pH; in praeterito autem

terminationem Activi simpHcis, vel (quod frequentius in Bibhis
observatur) Passivi, imitantur. Est enim

Prceteritum :

nO^pn sing.

Diovn

pi.

D^pn 3. vel

nio^^pn 2.

^nio^pn 1.

vypr\ 3.

Dnio^-pn 2.

iMovn 1.

np^pn

nppn

etc.

nopn 2.
\ii2pn 1.

Imperativus.
f. m.

•»p^pn Dpn vel D^-pn sing.

mppn ^o^pn piur.

Et hinc Futurum 1.

Et secundum.

'•p"'pn
Dpn

°?^' 1.

D^pn 2.

D^P'' 3.

f .

Dpn

etc.

m.
UpH sing.

Dpn2. .

Dp;3.
etc.

At translato accentu ad primam mutatur " in ", nempeDpkV
Wr) , etc.

I ■.• IT '

LINGU^ HEBRiE^. CAP. XXVIII.

343 .

342

COMPENDIUM GRAMM.

Passivum, neglecta etiam quiescente, Infinitivum habet Upyi
et ap-in vel Upn et DJvjn, et Prseteritum 3. Dpn, 2. m. {^p.^T]^
f. nopn, vel 3. DJ^n, 2. m. ilpi^n, et sic porro; cum quo etiam
Futurum convenit. Est enim vel 1. DpK 2. m. Dpn f. ''Dpn^
etc, vel 1. DJ^N' 2. DJ^n etc.

Reciprocum denique formatur, ut in reliquis Conjugationibus,
a suo intensivo DDlp, eidem scilicet syllabam riH prseponendo.

et tametsi hujus Conjugationis intensivum nunquam in -, sed
semper in " desinit, reciprocum tamen tam in " quam ■ termi-
natur. Nempe Infinitivus DDiprin et DDipnn, Praeteritum 3. m.

Dpipnn , f. noptpnn , etc. imperat. DDipnn , Futurum DDipnx

etc. Nec aliud in his notandum, quod cum Verbis primse com-
mune non habeant.

Cseterum Verba composita ex hac et tertia Conjugatione nulla
dantur. Nam quse mediam 1 vel \ et tertiam H habent, eorum media

non quiescit, ut HID nerey TXw mutuo accipere, TVT\ esse, etc.

Quse ultimam habent N, sunt tantum K)2 venire, et Nu
displicentiam habere, quorum Activum simplex in Praeterito
semper propter quiescens N retinet^, sicuti N^D, et Imperativus

gholem, nempe m. s. N'i3, f. \\'i3 et ''N3, m. p. WiZ et W3^

f. n3X3 et HNrD, Futurum, pr^ter 1. NiDN, 2. m. i<i2n, f. \>C3n,

etc, habet foem. 1. HNDN' 2. ^1X3^ 3. nnN3n. Passivo simpUci

' T T • T T T *

et intensivo Activo et Passivo caret utrumque.

Reciprocum terminatur plerumque ut ^f SJD ; nempe prseteritum

Activi 3. m. ^^^^27}, f. nii'27], 2. n^^T}, f. nNsn, 1. '•niVsn, etc

Sed non raro etiam habet 3. N^DH, 2. nW^Dn f. niN^DH ut U^^pn

. .. ' T • -; • -; } • •• 7

niD^^pn, etc Passivum autem 3. fc\'3=in, 2. niCS^n, etc Reciproco

denique utrumque, nempe tam ND quam KiJ, caret.

Caeterum circa illa, quorum tertia est n vel ]/*, observanda
tantum sunt, quae Cap. 24. dicta sunt.

CAP. XXVIII.
De Verhis septimce Conjugationis.
Diximus supra Cap. 2. et 3., gutturales nunquam duplicari,

sed ejus loco prjecedentem syllabam ex brevi in longam mutari.
Deinde easdem raro scheva corripiendum, et nunquam pronun-
ciandum habere, sed ejus loco unum ex tribus compositis
usurpari. Atque hsec circa hujus et sequentis Conjugationis
Verba potissimum observanda sunt; et praeterea, quod post
scheva compositum nunquam scheva simplex sequatur: nam
tum ambo essent pronuncianda, quod per ea, quse Cap. 3. dicta
sunt, fieri nequit.

Esto Jiorum paradigma "ITN' cingere. Cujus Infinitivi formulae

sunt:

1. IW 2. "ITX 3. ITX et 4. m

Prceteritum.

Imperativus.

niTK

|T : iT

niTfc

ITN' 3. s.

— T

n"1TN' 2.

nn'TiV

m,
iTiV s.

nw pi.

Futurum.

cum n mTiViV et ITKN' 1. sing.
paragog.

nuvn itN;n 2.

vel vel

ntN^n itxn

etc

n^nfNn

1TN': pl.

•nTjcn

etc

Solet tamen non raro in futuro X quiescere, et in prima
persona negligi; sed tum in - terminatur, ut IDJC dicam,
IDKn dices, f. nDiVn etc

Deinde n in futuro • corripiendum habere potest, ut f STin

voles. Atque hic ad evitandum, ne duo schevata in initio dicti-
onis occurrant, non mutatur primum, ut alias solet, in ghirek,
sed in eandem vocalem, ex qua = componitur.

S44

COMPENDIUM QRAMM.

LINGU^ HEBR-SJiE. CAP. XXVin.

345

Passivum simplex Infinitivi formulas habet IWn, IWn, IWi
et im. Unde

Prceteritum. Imperativus. Futurum.

^ ™- f. m. f. m.

rnrM irMi. sing. nwn iwnsing. "iwjcl

{ili^^ 01^'!?^ 2. " etc. ' nricn -i'r^cn2.

• • • • : T •• •• T ••

®*^* etc.

Ex '"nrfcV-3, quando accentus est athnagh vel silukh, fit mrjCJ

T T :•: :• >

vel ^yS2 cum K quiescente, et ad hunc modum pro nrjCJ fit nriVJ.
Intensivum, tam Activum, quam Passivum, nihil singulare
habet notandum. Derivatum vero activum Infinitivi formulas
habet TrNM et mi et TrfcViT

Prceteritum,
f. m.

ny^HT^ sing. Trj^n 3.

T • v: ••• '~' • v: V

n*! n-irjcn 2. "^'^^i^r] J

Imperativus.

T :~ •■•: •■•

Futurum.
m. f. m.

et nn^'0 "i7N'02.

etc. Trjcn vel

nm;n mxn mvi.

etc. IWn 2.
Quiescit hic etiam in futuro saepe iC, fitque 1. TrJC vel TriC
vel ir>y, 2. Trh vel Trn, etc.

Passivum Tnfinitivum habet "iriCH: Unde

Prceteritum,.

Imperativus.

Futurum.

f. m.

t m.

mrxn T«cn a.

IT : T iT .. t: t

f TN^n

"II*>*^ 1-

ni nmi

: : T :i - t: iT

nTiVn

• : T iT

nrjcn Ticn 2.

* 1 T T *■ V T

etc.

Tjcn

~ t: T

• ■ ■ T. T

etc.

nj-irkvn

T :•• t: t

nricn

: T t

Eeciprocum, tam Activum quam Passivum, nihil singulare

notandum habet. Denique modum Verba composita (ex hac
scilicet et pr^cedentibus) conjugandi, facile unusquisque ex jam
traditis noscere potest.

CAP. XXIX.

De Verhis octavce Conjugationis.

Circa hsec ea prsecipue notanda sunt, quae Cap. praecedenti
notavimus, nec opus est eadem exemplis ilhistrare; in hoc
tamen potissimum distinguuntur, quod eorum Intensiva puncto
dagesch omnino careant; hoc est, loco puncti dagesch, quod
admittere nequeunt, non solent vocalem praecedentem brevem
in longam mutare. Solent alias Verba Intensiya mediam, ut
diximus, thematis duplicare, vel, quando id fieri nequit, ante-
cedentem brevem in longam mutare, ut "^"iri pro ■^*13 , et '^"!3?C
pro "^"naX. Sed hujus, inquam, Conjugationis Verba nec mediam
dupHcare possunt, nec prsecedentem syllabam mutare propterea
solent. Nam pnt' ludere intensivum habet pTO* illudere, et 1^2
ardere habet ")y3 incendere, et IT]^, "IHP mundare, IHD admi-
nistrare, vel officium sacerdotis exercere, f JCIl irritare. Pleraque
tamen, quae JC habent, syUabam mutant in longam, ut 'VC3
explicare, JND nolle, 3Nn aversari, et sic alia. Quae denique

circa Verba, ex hac et praecedentibus Conjugationibus composita,
notanda sunt, ex praecedentibus facile colliguntur.

CAP. XXX.

De Verhis Defectivis.

Per Verba Defectiva illa intelUgo, quibus una thematis
deficere solet, ut sunt Verba secundse et tertiae Conjugationis,
vel illa quorum prima est \ vel 3, vel quorum media est N,
vel 3, vel ^, vel denique quorum secunda et tertia eadem est
litera. De Verbis primae et secundae Conjugationis, deque iis,
quorum primse \ vel quorum media N vel 1 est, egimus Capp.
22. 23. 25. 26. et 27. Superest ut de reliquis duobus Defecti-

346

COMPENDIUM GRAMM.

LINGUiE nEBUMJE. CAP. XXX.

347

vorum generibus agam, et primo de iis, quorum prima est 1
Horum, inquam, plurima, non omnia, 2 quibusdam in locis vel
omittunt, vel retinent; sed, quando fieri potest, puncto dagesch
compensatur, hoc est, ratione scripturae tantum, non autem
vocis Defectiva sunt. Non, inquam, propterea, tametsi una
syllaba aHquando deficiat. Nam Verba monosyllaba, modo nulla
thematis htera deficiat, non solent defectiva, ut nec etiam
polysyllaba, ut yT, redundantia appellari.

Horum Paradigma sit Verbum primae Conjugationis ^jj
appropinquare, cujus Infinitivi simplicis forma etiam est ^2
et cum n paragogico r\V} , cujus regimen est JIC^X

Prceteritum analogum semper est.

Imperativus. Futurum.

^' m. f. m.

^r^et^r^ ra et tra sing. tr^v 1.

n:^} iK^j pi. i^^n ^3,r\ 2.

Et cum n . paragogico nif^iV, et cum accentu athnagh vel
silukh niriliV.

Verbum |inj dare, concedere, pro Dri habet Dn, et Impera-
tivum \r\ da; unde futurum jriiV, jnn, etc.

Secundae Conjugationis ^V^Jerre, tollere, Verbum U*^: imitatur.

Quae tertise sunt Conjugationis, Activum simplex pr^eter
futurum analogum habent, ut HDJ , vel mDJ , etc. tendere, incli-
nare, cujus Imperativus est nDi; at futurum nm etc, et sublato
n fit DK , Dn, 0*1 etc.

Verba deinde quartge imitantur paradigma primje, ut nSJ

sufflare n3 , et cum n paragogico nnS , et cum D nn£).

At sextse analoga semper sunt; ut et Verba octav» Conju-
gationis, excepto Chaldaico nnj descendere, de quo tamen dubito.

Passivum simplex analogum est, nisi quod in prseterito
propter 3 characteristicum 3 thematis omittatur, ipsum per
dagesch compensando, ut m} pro t^}}, Sed hoc analogum esse,
ex iis, quse Cap. 15. diximus, patet.

Verbum deinde Intensivum, tam Activum quam Passivum,
analogum semper est ; at derivatum, pro tT^^JJn, ^^17^ , et IT^JJn.
habet IT-^jn, m^ , et t^T\. Unde

Prceteritum,

Imperativus,

Futurum.

f. m.

nf-^n ty-^iin 3.

T • •

'^mn

mn et t'pn

^''iliV et rJN 1.

nt:^ nmn 2.

: : T : - •

n^mn

T ; •• -

imn pi.

V''^n t':!^n 2.

etc. Wjn 1.

. . - .

r^jn m] 3.

etc.

Sic Verbum tertise Conjugationis n02 derivatum habet ntsn,

nDn et nijsn, unde Prseteritum nssn, f. nnisn, 2. nw, et

T- -' T-' t:-' Tr-'

Imperativus npn, et Futurum nDN% 2. nDn, f. "•Dn, etc, vel

sublato n fit DX, D^ etc Sic etiam quartae Conjugationis ]^D2

casU-a movere reciprocum habet ^''Dn, vel contracte I^DJl, unde

futurum ;?^SiV, };Bi^ , etc

Cseterum notandum, Verbum derivatum multo frequentius
carere ^, quam simplex; exceptis Verbis sextse, et octavae
Conjugationis, quae, ut diximus, analoga semper sunt. Derivatum
Passivum suum Activum habet, vel Infinitivum mn, vel mn, Unde

Prceteritum.
f, m.

ntr-in mn 3.

T ; •. - •.

etc nu^jn 2.

Imperativus.
f. m.

^t^n mn

etc.

Futurum,
f, m.

mis: 1.

etc

Reciprocum, tam Activum quam Passivum, analogum est.

Denique Verbum nj^7 accipere huc referendum est, quod solum
hoc paradigma imitatur. Reliqua enim omnia, quorum prima
thematis est v, analoga sunt.

348

COMPENDIUM GRAMM.

LINGXJ.E HEBR^^. CAP. XXXI.

349

Prceteritum,

CAP. XXXI.

De altero Defectivorum genere.

Quse secundam et tertiam eandem habent literam, solent non
raro unam amittere. Ex. gr. 33p circuire Infinitivum frequentius
habet DD, vel ablato accentu DD cum ' ghatuf ; habet praeterea
non raro 31D et 3p, ut "infjnD cum cantant simul. Hinc Prae-
teritum loco '2'2D frequenter habet :

Frceteritum.

f. m.

nSp sing. Dp 3.

Imperativus pro 33p Ftdurum.

••siD

3iD sing.

f. m.

sins;. 3iDX 1.

ni3D

m3D2. nr3D laiDplur. •»3iDn

T I - T I V •. I •*• • I T

■•niaD 1.

I -

pl. 13p 3.

Dni3p 2.

Tli3Dl.

vel

^3p 3p

nJ3D 13D

T : - —

vel

"SID 31D

nr31D 131D

3iDn

nr3Dn

3iDn 2.

3iD'' 3.

plur. 3iDn.

i3iDn 2.

13iD'' 3.

Tertia persona praeteriti, tam singularis quam pluralis, potest
loco " habere gholem, ut 3D pl. 13D; deinde 1 non raro ubique
neghgitur, fitque n3p, 3b; 3bK pro ni3p, 31D, et 31p^f. Futurum
praeterea convenit saepe cum futuro Verborum, quorum prima
est 2, nempe pro 3iDN, 31Dn, 31D% etc, habet saepe 3BN, 3iDn,
31D^, etc, compensando sciHcet syllabam longam perdagesch.
Ex Imperativi forma denique 31D formatur etiam futurum 31DK,
31Dn, 31D'' etc

T T

Passivum Tnfinitivi formulas habet 3p^ , et 3iDri , et 3pn vel 3pn.

Imperafivus.

Futurum.

n3Di 8. n3Di sing.

|T : ir T I- T ^

3DJ3.

•'^Dn

3Dn s.

3DX 1.

pl.

ni3pJ2. nJ3pn Dpnpi.
••nisDn. '"' vei

I - :

i3p: 3. "'3pn 3iDn
Dni3pi2. nrsDn i3iDn

i:ii3Dn.

••spn 3pn2.

etc. 3p; 3.

vel

3iDN 1.

••3iDn 3iDn2.

Praeteritum convenit etiam cum iis, quorum prima est J,
fitque pro 3p^, ni3pJ, 3p^, n3p3; tertia deinde persona, tam
singularis quam pluralis, habet etiam " vel gholem loco -, nempe
3D3 vel 3W pro 3D;3 et ''3DJ vel 13DJ pro "'3Da et -ISDX

"T T* -T •••T T-*- .-T -T

Verbum Intensivum analogum saepe est, ut nnp contundere,
77n profanare, et nnp obtundere, crusta tegi; sed saepius primam
duplicat, eam literse geminatae interponendo (ut "^ppD obtegere
loco "^pp, et ^2h^ revolvere loco '^•^J), et praecipue si Verba
geminantia sint secundae, tertiae, vel quartae Conjugationis, ut
NDfcVD Intensivum Verbi secundae KKD verrere, et nSnS tertise nnS

T T ' _ .. . _ ^ ^

fatigari, et V^V"^ quartae VV^ delectari, ludere, et denique
i^nyn ex iryn Hludere et ni^ni; ex "nir solmn esse. At plerumque
tam Activum quam Passivum cum Intensivis sextae Conjugatio-
nis convenire videntur. Nam, ut ex Dip sit Activum DOip, et
Passivum Dpip, sic ex 3iD fit Intensivum 33iD, et ejus Passi-
vum 33iD.

Derivatum vix analogum observatur; Infinitivum habet ut
plurimum 3Dn, vel 3Dn, et 3Dn. Hinc

•»■ ••t' -t' -••

Prceteritum 3pn vel

Imperativus.

Futurum.

f. m.

n3Dn 3Dn 3. s.

T 1" •• .. ..

f. m.

••3Dn 3Dn s.

• r* T " T

f. m.

3p2;?i

ni3Dn nisDn 2.

. -; T ...

nrsDn i3Dn pi.

T •.• • -: 1" T ••■

••^Dn 3Dn 2

1' ** T " T

^ni3Dn 1.

3Dn 3D'' 3

350

COMPENDIUM GRAMM.

LINGU^ HEBRJE^. CAP. XXXI.

351

=i3pn 3. pi.
fn ariispn 2.
il3Dn 1.

2p3. 1.

13Dn 2.

" T

nrsDn isd'' 3.

Futuri ' hic etiam, ut in simplici, compensari solet, sumiturque
pro DpN, 3pN; deinde, accentu ad primam translato, ' mutatur

in *•, ut *l^"^p'' ohtegat ie. Hujus Passivum Infinitivum habet

3pin, 3pin, et Dpn, et cum n paragogico nSpn, mutando 1 in

' ghatuf.

PrcBteritum. Imperativus. Futiiriim.

f. m. f. m. f. m.

n3Din 3Din3. "^Din sDins. ddinm.

jTi niapin 2. et ^3p=in apin 2.

^nispin 1. '•3pn 3pn etc.

et nrspin i3pinpi. vei

n3Dn 3pn ' Dpxi.

" etc. '•2pn 3pn2.

etc.

Reciprocura paradigma sextae Conjugationis imitatur plerum-
que; quse autem secund?e, tertise, et quartse Conjugationis sunt,
plerumque de suo Intensivo formantur, ut J^?^?nU^n delectare se,

nSn^^nn fatigare se, npnonn se diu detinere. At nTO^ opprimi,
et nnD claudi, obtundi, paradigma sextae sequuntur.

Atque ex his apparet, Verba hsec Defectiva facile posse
confundi, ita ut ssepe hujusmodi Defectiva occurrant, de quibus
dubites, num eorum thema sit secundae, vel tertise, vel quintse,
vel sextae Conjugationis ; cujus rei causam hic paucis ostendam.
Nam ea cognita hsec vobis longe clariora fore credo.

Omne Defectivorum genus literam deficientem compensare
solet, Hteram secundam vel tei*tiam thematis geminando. Ex.
gr. JCD secundae Conjugationis est, et significat prcedari; sed

ssepius X omittitur, ejusque loco duplicantur media, fitque XO

vel TD. Sic etiam Verbum secundse Conjugationis nDT significat

purum esse; sed ssepius loco n duplicantur media, fitque "^DT,

unde fit; ut hoc Verbum jam tertiam Conjugationem, jam
geminantia imitetur, ut nv>p et SpSp, nnn et "innn, et ut Verba
geminantia Infinitivum tertiae etiam imitentur, ut niD^ desolare
pro DiD^ vel Di^, niOn calefieri pro DiDn vel Din, et sic alia.
Sic etiam Verbum quintae DT^ significat cogifare, deliherare; sed
sublata ' compensatur per DDT, ut et DDn vel Din pro Din^
calefieri, et pil pro piT spuere, etc. Unde fit ut Verba haec
geminantia, quintam etiam Conjugationem imitentur. Sic Verba
sextse tertiam thematis geminando ; pro "^ilT fit p^ tegere, et
pro DD liquefieri fit DpD vel DiD, et l^' ligavit fit inSf. Et hinc

fit, ut sextam etiam Conjugationem imitentur (qua de re vide
etiam, quae Cap. 25. in fine notavimus), et vice yersa illa haec
geminantia, eorum prsesertim Intensiva, quae etiara non raro
priraam thematis, ut haec geminantia solent, duplicant. Nam
ni£3 Intensivum habet "ini3 et nanS.' Atque huc referenda etiam
sunt Defectiva primae 1 Nara pro 1^3 exsecrari fit TI^C male-

« * *

dicere, ut ex 2p_2 pronunciare fit 3pp , et ex 7^^ fit /7^ , unde
fiituri tertia pluralis foerainina habet nrS^n et nJ^?n tinnient,
et sic pro 3^3 fit DDIT desolare, et ad hunc raodura alia ; unde

fit, ut hsec gerainantia, et orania Defectiva jara hanc, jara aliara
Conjugationera imitentur: quod hic hujus linguse studiosos
monere operse pretium duxi. Nam his notatis poterunt certa
methodo, et absque haesitatione, orania defectivorura Verborura
themata investigare.

CAP. XXXII.

De Verhis Deponentihus, et de Verhis Quadratis, et ohiter
de compositione Verhorum, Modorum, et Temporum.

Deponentia duo vel tria tantum dantur simplicia, nempe
yi3C^3 jurare, UVb} pugnare, et forte etiam jy^Il fultwn esse.

Dico expresse simpUcia, nam intensiva, vel derivata, vel reci-
proca nulla dantur, quae forraara Passivi, et Activi significationera

352

COMPENDIUM GRAMM.

habeant. Et ideo ITDITJ jurare, derivatum habet FD*^n jurare

facere, cujus tam significatio quam forma est Activa.

Verba praeterea, quae pluribus quam tribus constant literis,
plura numerantur, quam ego probare auderem; ut sunt TUh3
pro ir^la expandens (vide Jobi 33. vs. 9.)^ et n^DplD; pro

^^"ry, conculcabit eam (vide Psalm. cap. 80. vs. 14.), et S^lpD
pro 'IJnO cinctus, indidus (vide Paral. cap. 15. vs. antepenult.).

Nam hoc ultimum formatum videtur ex nomine Chaldseo ^rby\2,

quod significat pallium, vel pileum colore ruheum, vel gaUl
gallinacei cristam. Priora autem vitia exemplarium esse, mihi
facile persuaderem. Nam non nisi semel occurrunt, nec ullum
primitivum novimus, ex quo deriventur, et Verbum, quod
communiter ea significatione usurpatur, videntur referre.

Sed his conjecturis omissis, hoc in genere notemus, nuUa *
observari Verba, quae prseter characteristicas Verbi, Temporis,
vel Personae phires quam tres literas habeant, nisi intensiva,
quae ex Nomine ahquo substantivo vel adjectivo formantur
(diximus enim supra Cap. 16., haec Verba tam ex Verbo
simplici quam ex Nomine formari). Ex. gr. ex rTI^*^')! ttiba fit
")i-An tuba clangere, ut ex ")0")Dn diminutivum [sic] ex IDH fit
Tpnon lutulentus factus est. Sic ex ri£3^£)^ diminutivum ex nS^

T T : - T »

pulchra, fit ^ySlSil pulchrior factus es. Quse ex monosyllabis

formantur, intensiva geminantium, vel sextae Conjugationis
imitantur, "ipif/ parietem demoliri, quod formatur ex Tp paries,

sicut r")^ eradicare ex tnt7 radix. Qua de re vide Cap. 16.
Sed de his satis.

Superest, ut, quae ad Verborum Conjugationem spectant,
absolvam, pauca de Compositis addam. Verba composita a
Grammaticis vocantur illa, quae ex duobus Verbis diversae
Conjugationis, vel ex duobus ejusdem thematis, vel quae ex
Nomine, Participio, et Verbo componuntur; quibus prseterea
addere solent aHa, quae simul duos modos, vel duo tempora
exprimunt. Ex. gr. quintae et sextae Conjugationis duo compo-
sita reperiuntur, nempe ^'liDC^In, quod componitur ex D^^

• Brader. — Ed. Pr., Paalos: nonnulla.

LINGU^ HEBR^5^. CAP. XXXII.

353

sedere, et DilT redire, alias deberet esse vel "rarin ex 3^% vel
^niairri ex -m-, alterum est ni3W; quod componitur ex DD^
et Z^^Obene esse, quod alias deberet esse vel n^m ex 3D> vel
niD''^!! ex 3it3. Primum duos sensus simul exprimit, et ambos
indicare Propheta voluisse videtur; at secundum quoquo modo
sumatur idem exprirait; ideoque non dubito, quin nobis aha
quint^ et sext^ Conjugationis Verba ad hunc modum componere

""sed prseter h^c alia Grammatici notant, partim ex ^gf «ranj^l^^,
partim exemplarium mendis decepti, ut (Jer. 22. vs. 24.) ^^f^i»,
quod putant compositura esse ex pn? evellere et ]^n adaptare,
cum taraen 3 ante affixum in futuro non raro abundet. At
(Jer. 15. vs. 10.) 'JlV^p» pro ^tP>\>^ sane vitium festinantis
calami videtur. Et ad hunc modum, sed raaxime ex ignorantia,
plura notant coraposita ex duobus ejusdera theraatis Verbis ; ex
gr. "13?:! dabit se expiandum, Tm, dabunt se disciphnandum, et
rm^Vcequalis facta est, coraposita esse credunt ex Passivo
simpUci et reciproco ; quia reciproci Passivura plane ignoraverunt,
ut jara Cap. 21. ostendimus. Sic niSi% n^DtT, TOri^ et V^
composita ex Participio et Praeterito absque ullo fundaraento
putant. Nara quisnara ipsos docuit Participiura non posse ut
Prseteritura terrainari, et pro rCltV non posse dici n3?^i^ at
Orrinnf P pro a^inn?^'? (Ezech. cap. 8. vs. 16.) vitiura sane
festinantis calarai videtur. Corapositura denique ex Prseterito et
Futuro notant "'nKan pro >*3n, nec vident, quod hujusFuturum
n paragogicum ob additara syllabara in n mutet, ut jam Cap.
27. monuiraus. Sed nolo studiosos sirailibus delassare, sed
contra monere, ne de his raultura sint solliciti.

CAP. XXXIII.

Be Nomine Participio.

Participia Adjectiva sunt, quae actionem, vel omne quod
Verbo significari solet, tanquara rei affectionem vel modum cum

354

COMPENDnJM ORAMM.

LINGUiE HEBR^a;. CAP. XXXUI.

355

relatione ad tempus exprimunt. Unde fit, '^ *»* |f Xr^
nuot Verborum dentur genera; nempe simphcia, intensiva,
rrivata et reciproca, eaque tam Activa quam Passiva.
^ Fomai au'tem ^x suis Verbis hoc modo. Nempe s.mplex
ips formulam etiam n^S habere, et Participium eam sibi vindi-
care diximus. Est itaque Participii simphcis mascuhnum "1^3
ct cum ^ paragogico npiS, femininum nil^iS. nii?i3 vel rn;^1S,
ot cum ' paragogico ^TiniS. Ex Passivo deinde ^33 fit mascu-
linum 1^33 et cum ^ paragogico ''^Si.; foemininum ^^33 vel

'"^lf Intensivo tpS fit masculinum "li!-??, foemininum HJ?»
vel mpaO; et ex ejusdem Passivo li^S fit mascuhnum npSD,

etc, velTS. f™"""» ^'i^? ^^' "^ "'' '^'^-' '*'■ •
Slc ex derivato TpSH fit mascuhnum TpM , fcemmmum

nrpan; et ex ejusdem Passivo ip.Sn vel "ip.an fit mascuhnum

IPSD vel IPSD, etc.

Ei denique ex reciproco ipann fit mascuhnum y^^''^
Reciproci passivi nuUum exstat Participium pr^ter ] N13.7P,
^l (compensato n per dagesch) IT^D; cujus charac enstjca
nO formam Activi, et Verbum ]>.: formam Passm habet cont^
communem hujus Verbi usum (de quo vide Cap. 21.), et ideo
de eo nihU statuere audeo. ^ ; f^,^.

Participia prsterea simphoia, quse «^ .JJ'^" ^, ,^,„i,„,
mantur, Infinitivi formulam npS usurpare solent, ut 1^, dor,me«s,

pm adhwrens, etc. A„t;„A

' Participia deinde Passiva simphcia s«pms ^--->^'2
formantur, fitque ex ipS (mutando gholem m 1) T?? t-'^««««-

- s-n vrrd^^i- :?runsi sign^-«a ;..

nerant- ex. ^r. -\St) Participium est, quod significat honnnem

, ;„« est </m- ;am m mmerando est occupatus, sed

;;«t„t'aTtrir ibsque ulla ad tempus rela.one u.ur-

patur, significatque hominem, qui officium hahet numerandi
nempe scribam. Sic OSiK* significat hominem, qui in judicando
est occupatus, at plerum<in& attributum est hominis, qui officium
habet jud,cand,, hoc est, idem valet, quod apud Lat?nos J«rf"^
Sic Part.c,p,um Passivum Ttaj (electus, hoc est, homo vel res,

vXnrr """ «iif"'-) s«pius attributum est rei pr<Bstantis,
yidehcet rei oranibus ehgend»; et ad hunc modum Participia
intensiva, et rehqua, s»pe in attributa, hoc est, in Adjectiva,
qa» nullam ad tempus habent relationem, degenerant

Jix numero deinde Participiorum secludenda etiam credo
simphcia, quibus prsepositum est D, ut sunt QSitl2 judicator,
|EnSa lcesor lingua; nisi potius statuere velimus, quod simplicia,
ut intensiva et reliqua, characteristicam 0 habuerint, et qnod
posteri idem in simphc, neglexerint; velforte Partioipia intonsiva
!!" *^ V TP''S' ^^r^i?' '^'^"^ 1"'* «<"••"" themata intensivo
vJrS S: £antr'^^*"='^"^ ^" ^^^^' ^«'^ "^' ^^ ^

Ex Verbis secund» formantur mascuHna, ut priecedentia : at
foem,n,na gem,num segol non habent, sed N utplurimum quiescit,
et loco mtp, .nxi-Dj, etc. fit msD, nNi-D3, etc. At simplex
est etiam nxSD.

• Solent prseterea hujus Conjugationis Participia N negliKere

et absolute ea omnia patiuntu,-, quse eorum Verba pati dtximus.'

Participia tertiae s»pius pro • habent segol, ut n>j ; foemini-

num vel H negligit, ut nSj pro HnSj, vel idem in \ et - i„
ghirek mutat, ut nnifl fruclificans.

Adjectiva hujus et secundje Conjugationis, qu» formam np£5
imitantur, mutant X vel H in ', ut '1SD existens vel inventus ex
JfJfD, et ^hi manifestHs ex nSx Nec opus habeo omnia uniuscu--
jusque Conjugationis Adjectiva hic sigiUatim notare, quando-
qu,dem Verborum, ex quibus formantui? reguks sequuntur

VoiT- -^ y^'"*'"^ l"'"'""' P"""* ««* ^' formantur, formam
Verb, imitantur; hoc est, si pr«teritum J themati; careat
eodem etiam Participiura carebit, et contra, si Pr^teritum
analogura fuerit, erit etiam Participium analogum Ex T

356

COMPENDIUM GRAMM.

Activum simplex C*^3 Praeteritum habet IT^J, et Participium
irji3, utrumque scilicet analogum ; et reciprocum Z*-^T] Praeteri-
tum habet Tiin, et Participium TJQ, utrumque scilicet defec-
tivum. Quae vero ex defectivis geminantium formantur, Activum
simplex regulare habent 2yiD ; at reliqua Prreteritum imitantur
Verbi. Nempe ex Passivo simplici 3p3 fit masculinum 3D3,
fcemininum nSDJ, et ex Intensivo 33D fit 33lDD, et ex 33iD
fit 33iDD, et sic ex derivati Paseterito Dpn fit DpD, et ex
Dpin fit 3D=10, et denique ex reciproco S^iriDH fit 33ii"lDp.
Cajterum flexio Participii ex singulari in pluralem communes
Nominis sequitur regulas, de quibus vide Cap. 6.

•

Reliqua desiderantur.

LUMBIA UNIVERS

0032192703

COLUM'

"ERSITY LIBR

r - 1« dde two weeks x* <» date (»^ st date

1^^ S o ^

ii.„PIIHJP'l

n f^

•?* r !

Internet Archive Audio

Featured

Top

Images

Featured

Top

Software

Featured

Top

Texts

Featured

Top

Video

Featured

Top

Mobile Apps

Browser Extensions

Archive-It Subscription

Save Page Now

Full text of "Benedicti de Spinoza Opera quotquot reperta sunt [microform]"

See other formats